Зиннатуллина_Г.Ф._Пособие_2010 Ворд


Г.Ф. ЗИННАТУЛЛИНА, Л.М. ГИНИЯТУЛЛИНА
ИНТЕНСИВНЫЙ КУРС ТАТАРСКОГО ЯЗЫКА
Учебно-методическое пособие
Казань 2010
Министерство образования и науки Российской Федерации Федеральное агентство по образованию
ГОСУДАРСТВЕННОЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ ВЫСШЕГО ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ
«КАЗАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ им. А.Н. ТУПОЛЕВА»
Г.Ф. ЗИННАТУЛЛИНА, Л.М. ГИНИЯТУЛЛИНА
ИНТЕНСИВНЫЙ КУРС ТАТАРСКОГО ЯЗЫКА
Учебно-методическое пособие
для русскоязычных студентов
Казань 2010
УДК 811.512.14 ББК Ш 163.23
Зин 49
Рецензенты:
зав. кафедрой языковедения и иностранных языков, канд. филол. наук Т.Г. Чекменева (Российская академия правосудия);
канд. филол. наук Г.А. Набиуллина (Казанский государственный университет)
Зиннатуллина Г.Ф., Гиниятуллина Л.М.
Зин 49 Интенсивный курс татарского языка. Учебно-методи-ческое пособие для русскоязычных студентов. Казань: Изд-во Казан. гос. техн. ун-та, 2010. 224 с.
ISBN 978-5-7579-1488-6
Предназначено для русскоязычных студентов Казанского государ-ственного технического университета им. А.Н. Туполева. Учебник включает в себя теоретические материалы по фонетике, лексикологии, морфологии, синтаксису и истории татарского литературного языка. Целевой установкой данного курса является практическое овладение нормами татарского языка и умение составлять деловые бумаги на та-тарском языке. Также его можно использовать и во время обучения студентов нефилологических специальностей других вузов.
Учебно-методическое пособие представляет собой единство теоре-тической информации, тренировочных заданий и методических сове-тов по освоению знаний, приобретению умений и навыков.
Ил. . Табл. . Библиогр.: 17 назв.
УДК 811.512.14 ББК Ш 163.23
ISBN 978-5-7579-1488-6 © Изд-во Казан. гос. техн. ун-та, 2010 © Г.Ф. Зиннатуллина, Л.М. Гиниятуллина, 2010 ВВЕДЕНИЕ
Интенция
Билгеле бер коммуникатив мəсьəлəлəрне чишүдə укучы түбəндəге интенциялəрне үтəргə тиеш:
– сөйлəмгə катнашып китү, исəнлəшə, үзең белəн, я булмаса башка берəү белəн таныштыра белү, танышу, саубуллашу, кемгə дə булса мөрəҗəгать итү, рəхмəт əйтү, гафу үтенү, рəхмəт əйтүгə һəм гафу үтенүгə җавап бирү, тəбриклəү, игътибарны үзеңə юнəлтү, кабатлауны сорау;
– мəгълүматны сорау һəм хəбəр итү: сорау бирү яисə вакый-га, берəр кеше, предмет, предметның саны, сыйфаты, аның кемне-ке булуы, эш-гамəл, аның вакыты, урыны, сəбəбе, максаты турын-да хəбəр итү;
– телəк, үтенеч, максат, талəп итү, киңəш бирү, тəкъдимне, чакыру, риза булу һəм ризасызлык, кире кагу, рөхсəт итү, тыю, сүз бирү, икелəнүне белдерү;
– нəрсəгə дə булса үз мөнəсəбəтеңне белдерү: предметка, фактка, вакыйгага, эш-гамəлгə, аерым бер кешегə бəя бирү, гаҗəплəнү, кызгану, кайгы уртаклашу, кире кагу һəм нəрсəгə дə булса өстенлек бирүне белдерə алу.
3
Аралашу өчен түбəндəге ситуациялəр тəкъдим ителə
Административ хезмəттə, деканатта, офиста
Үзеңнең исем-фамилияңне, кайдан һəм ни өчен (нинди максат белəн) килүеңне, үзеңнең үтенечеңне хəбəр итү, админист-ратив хезмəттə стандарт сорауларга җавап бирү.
Кирəкле мəгълүматны кайда һəм кемнəн белеп булуын ачыклау, кирəкле кешене кайда табарга була, ул кайчан кабул итə, кирəкле документны кайдан табарга була, укырга керергə мөмкинме, аның өчен нинди документлар кирəк һ.б.
Кирəкле документны эшлəп бирүне сорау, башка группага күчерүне, имтиханны вакытыннан алда тапшырырга рөхсəт бирүне, эшкə, укырга алуны сорау, мəгълүматны тиешле кешегə тапшыруны үтенү, башка шəһəргə яисə илгə баруны рөхсəт итүне сорау һəм сəбəбен аңлату.
Кибеттə, базарда, даруханəдə
Сатучыга нəрсə алырга, күпме алырга телəвегезне əйтү, нинди төстə, размерда, сезгə тəкъдим ителгəн əйбернең үзегезгə ошамавын, я булмаса сезгə килешмəвен əйтə белү.
Сезгə кирəкле əйберне кайда сатып алырга мөмкин, ул əйбер сатуда бармы, сезгə кирəкле үлчəме, фасоны, төсе бармы, ул күпме тора, кайда түлəргə һ.б.
Үзегезгə кирəкле əйберне күрсəтүне, алыштыруны, сайлап алынган əйберегезне киеп карарга рөхсəт итүне сорау.
Аэропортта, вокзалда
Билет сатып алырга телəвегезне белдерү, нинди билет (ку-пелыга, плацкарт, йомшак, I класслы, туристик), ничə билет кирəк, сез кая барасыз яки очасыз.
Поездга, үзочкычка (самолет) билетлар барлыгын белешү, билет бəясен сорау, кире кайтырга билет бармы, булса, күпме тора, билетны билгеле бер көнгə, билгеле бер үзочкыч рейсына, яисə аерым бер номерлы поездга сатып алырга мөмкинме, поезд кайчан китə яки үзочкыч кайчан оча һəм кайчан кире килə.
4
3. Үзегезгə кирəкле поездга яисə үзочкычка билет бирүлəрен сорау.
Почтада, шəһəрара сөйлəшү бүлегендə
Кая шалтыратуыгызны, ничə минут сөйлəшергə телəве-гезне, яки бандероль, факс, телеграмма, посылка җибəрергə телəвегезне хəбəр итү.
Телеграмма өчен бланкны кайдан алырга, аны ничек ту-тырырга, халыкара телефон аша сөйлəшү өчен кайда һəм ничек заказ бирергə икəнен, əлеге хезмəт күрсəтүнең бəясен белешү.
Үзегезгə кирəкле предметларны (бланк, открытка, марка һ.б.) сорап алу, телеграмманы дөрес тутырырга, посылка, факс җибəрергə ярдəм итүлəрен үтенү.
Банкта
Үзегезнең банкта хисап ачарга, анда күпмедер күлəмдə ак-ча салырга, яки акча күчерергə, я булмаса хисабыгыздан акча алырга телəвегезне хəбəр итү.
Хисапны ничек ачарга, шул хисапка акчаны ничек күчерергə, килешү формулярын ничек тутырырга, акча алырга мөмкинме, юкмы, хисаптагы акчаның процентын ничек алырга икəнен, банк телефонының номерын сорап белешү.
Сезнең исемгə хисап ачуларын, килешү бланкын тутырыр-га ярдəм итүлəрен, үзегезнең хисаптан акча алырга, акчаны бер хисаптан икенче хисапка, башка банкка, шəһəргə, яисə илгə акча күчерергə ярдəм итүлəрен үтенү.
Ашханəдə, буфетта, кафеда, ресторанда
Нəрсə алырга телəвегезне, тəкъдим ителгəннең сез сораган əйбер түгеллеген əйтү.
Кайсы өстəл артына утырырга мөмкин, буш урыннар бар-мы, сез телəгəн ризык бармы: ит, сөт ризыклары, итсез ризык һ.б., сез сораган ризыкның бəясе күпме торганын белешү.
Нəрсə дə булса һəм тизрəк китерүлəрен, ашаган өчен исəп-хисап ясауларын сорау.
5
Китапханəдə
Үзегез турында кирəкле мəгълүматны хəбəр итү, сезгə кирəкле китап, яисə журналны сорау.
Китапханəгə ничек язылырга, аның өчен нинди документ-лар кирəк, сезгə кирəкле булган телдəге əдəбият бармы, китапны ничə көнгə алырга мөмкин һ.б. ны белешү.
Укучы карточкасын тутырырга, каталогтан кирəкле ки-тапны табарга ярдəм итүлəрен, сезгə китап (журнал) бирүлəрен, китапны алыштыруларын сорау.
Дəрестə, университетта
Дəреслəрдə булмавыңның сəбəбен аңлату, расписаниедəге үзгəрешлəр турында хəбəр итү һ.б.
Дəреснең кайчан һəм кайда булачагын сорау: сезгə кирəкле объект (деканат, спортзал һ.б.) кайда урнашканын белешү.
Кабатлауны, нəрсəне дə булса аңлатуны, тактага язуны һ.б. ны сорау.
Шəһəрдə, транспортта
Үзегезгə кайсы урам, йорт, нинди тукталыш, кая хəтле ба-рырга кирəклеген хəбəр итү.
Сезгə кирəкле объект кайда урнашкан, анда ничек барыр-га, сез кызыксына торган объект (урам, кунакханə һ.б.) ничек атала, сез утырган транспорт анда барамы, ничə тукталышны үтергə кирəк, башка транспортка күчеп утырырга кирəкме, килəсе тукталыш ни-чек атала, автобус сезгə кирəкле объект янында туктыймы, ул тук-талышта пассажирлар чыгалармы, билет, талон бəясе күпме тора.
Билет сатучыга, яисə автобус йөртүчегə билет өчен акча бирү, чыгарга үткəреп җибəрүлəрен үтенү.
Театрда, кинотеатрда, музейда, экскурсиядə
Кая барырга (нинди театрга, спектакльгə, күргəзмəгə, му-зейга, кинога һ.б.) телəвегезне хəбəр итү.
Кайда нинди спектакль, кино, күргəзмə баруын, билетны кайда сатып алырга мөмкин, спектакль, киноның сəгать ничəдə
6
башлануын, билет бəясен, кассада билетлар барлыгын, кирəкле рəтнең, урынның кайда урнашканлыгын белешү.
Билгеле бер көнгə, спектакльгə, кинога, сеанска билетлар сорау, программа бирүлəрен үтенү.
Табип янында, даруханəдə
Табипның кайда һəм кайчан кабул итүен, даруларны ничек эчəргə, тагын кайчан килергə икəнен сорау.
Кайсы җирегез авыртуын, үзегезне ничек хис итүегезне, тəн температурагызның күпме булуын, нинди дару эчүегезне, кай-чан авырып китүегезне хəбəр итү.
Дару алырга рецепт язып бирүне үтенү, деканатка, физик культура дəреслəренə белешмə (справка) бирүлəрен сорау.
Даруханəдə сезгə кирəкле булган даруның барлыгын һəм аның бəясен белешү.
Телефоннан сөйлəшү
Кем белəн сөйлəшергə телəвегезне, кирəкле кешенең уры-нында булмавын, аның башка вакытта булачагын хəбəр итү, я булмаса абонентның дөрес номер җыймавын, начар ишетелүен əйтү, шалтыратучыга мəгълүматны əйтеп калдыруын һəм шул мəгълүматны тиешле кешесенə үзегез җиткерəчəгегезне белдерү.
Кем белəн сөйлəшүегезне сорау, сезгə кирəкле кеше уры-нындамы, түгел икəн, кайчан була, табипны ничек чакырырга һ.б.
Сезгə кирəкле кешене телефонга чакыруларын, мəгълүмат-ны җаваплы кешегə тапшыруларын, əйткəнне кабатлауларын, ка-тырак тавыш белəн сөйлəүлəрен, тагын бер тапкыр шалтыратула-рын һ.б. ны сорау.
Аралашу өчен түбəндəге темалар тəкъдим ителə
Беренче тема. Исəнлəшү. Танышу. Үзең турында
Исəнлəшү, танышу темаларына караган сөйлəм үрнəклəре белəн танышу. Сөйлəм күнекмəлəре булдыру.
7
Исем, фамилия. Туу урыны һəм вакыты. Хəзерге вакытта яшəү урыны. Туган тел. Уку, мəктəпкə керү һəм аны тəмамлау ва-кыты, урыны. Мəктəп елларындагы шөгыльлəр. Мəктəпне тəмамлагач, армиядə хезмəт итү, эшлəү. Һөнəр сайлау. Синең һөнəреңə туганнарыңның, əти-əниеңнең, дусларыңның мөнəсəбəте.
Икенче тема. Рəхмəт сүзе. Гафу үтенү. Саубуллашу
Рəхмəт сүзе, гафу үтенү, саубуллашу темаларына караган сөйлəм үрнəклəре белəн танышу. Сөйлəм күнекмəлəре булдыру.
Төрле ситуациялəрдə рəхмəт белдерү, гафу үтенү. Саубул-лашу сүзлəре белəн танышу.
Өченче тема. Гаилə. Туганлык
Гаилə. Аның яшəү урыны. Əти-əниең, абый-энелəр, апа-сеңеллəр (исемнəре, аларга ничə яшь, холыклары, эшлəре, шөгыльлəре). Гаилə əгъзаларының семья хəле (өйлəнгəнме, кияүдəме һ.б.). Гаилə əгъзаларының матди яктан тəэмин ителеше. Гаилə бəйрəмнəре.
Хатын-кызның гаилəдəге урыны: белеме, эше. Ир-атның гаилəдə тоткан урыны: балалар тəрбиялəүдə катнашуы, өй эшлəрен башкаруда ярдəм итүе. Гаилəдə балаларның урыны: уку, өй эшлəрендə əти-əнигə булышу, эшлəү.
Буш вакыт. Гаилəдəге мөнəсəбəтлəр, дусларың, коллегаларың белəн аралашу. Гаилəдə кызыксыну: музыка, спорт, əдəбият, һ.б. Телевидение, компьютер, интернет һ.б. ның кеше тормышындагы роле һəм аңа тəэсире.
Дүртенче тема. Мəгариф системасы: Россиядəге һəм Та-
тарстандагы уку йортлары
Уку йортының исемен, урынын, вакытын əйтə белү, укырга кергəндə үзеңə ничə яшь кайсы мəктəпне кайчан тəмамлавың ту-рында мəгълүмат бирү. Əлеге уку йортында нинди белгечлек алырга телəвең, нинди уку предметлары керүе, нəрсə белəн шөгыльлəнергə яратуың (спорт, музыка һ.б.). Буш вакытларны, бəйрəм, каникулларны ничек уздыру турында сөйли белү.
8
Башлангыч, урта, югары белем. Хөкүмəт һəм шəхси уку йортлары: мəктəп, лицей, көллият, университетлар һ.б. Белем алуның тиешлеге, кирəклеге һəм югары уку йортларына керə алу мөмкинлеге, уку өчен түлəү.
Мəктəптə белем бирү системасы: башлангыч һəм урта мəктəп. Укуның дəвамлылыгы. Мəктəптə һөнəри əзерлек. Укуга түлəү.
Югары белем бирү системасы. Бакалавр, магистратура, ас-пирантура. Укуның дəвамлылыгы. Гуманитар, техник, медицина һ.б. төрле белемнəрнең өстенлеге. Грантлар, стипендиялəр.
Укучыларның, студентларның буш вакыты: ял, шөгыль, кы-зыксынулары.
Бишенче тема. Теллəр өйрəнү
Безнең илдə чит теллəрне укыту: мəктəптə, көллияттə, уни-верситетларда чит теллəрне өйрəтүнең максаты. Чит теллəрне өйрəнүгə мөнəсəбəт. Татарстанда татар телен өйрəнүнең торышы. Татар теленə өйрəтүдə, өйрəнүдə килеп туган кыенлыклар. Татар теленə өйрəтүнең методлары һəм алымнары. Телне өйрəнүдə теле-видение, радио, газета, компьютерның роле. Татар телен өйрəнүнең максаты һəм аны килəчəктə куллану. Татар халкының тарихын, мəдəниятен, фəнен һ.б. ны танып белү чарасы буларак татар теле.
Алтынчы тема. Эш. Һөнəр
Укуны тəмамлагач кайда, кем булып эшлəргə телəвең. Эш көненең, атнасының озынлыгы, хезмəткə түлəү, эшкə мөнəсəбəт һəм аны бəялəү, ял көннəре һəм отпуск. Социаль яклау: пенсия алу хокукы, пенсиягə ничə яшьтəн чыгу.
Безнең җəмгыятьтə халыкны эш белəн тəэмин итү проблема-сы: эш таба алу мөмкинлеге, эшсезлек проблемасы.
Җиденче тема. Кешенең яшəү рəвеше, гореф-гадəтлəр
Шəһəрдə һəм авылда яшəүче гаилəлəрдəге кеше саны, соста-вы: балалар саны, эшлəүче һəм эшлəмəүче гаилə əгъзалары. Яшəү шартлары: шəхси йортлар, муниципаль фатирлар.
9
Гаилəдəге традициялəр, бəйрəмнəр, гореф-гадəтлəр.
Дин. Гаилə һəм җəмгыять тормышына диннең йогынтысы.
Сигезенче тема. Буш вакыт, шөгыль
Буш вакытны уздырудагы төп традициялəр. Гаилə ялы. Ял итүнең һəм спортның яраткан төрлəре. Милли сəнгать. Сəнгатьнең кеше тормышындагы роле. Милли һəм дини бəйрəмнəр. Яшьлəрнең кызыксынулары, шөгыльлəре.
Тугызынчы тема. Ял. Сəяхəт
Халыкның төп ял итү урыннары. Туризм, сəяхəтлəр. Культуралы ял итү: театрлар, музейлар, фестивальлəр,
күргəзмəлəр, концертлар, əдəби кичəлəр һ.б.
Унынчы тема. Шəһəр. Авыл. Күренекле урыннар
Шəһəрнең географик торышы. Əйлəнə-тирə табигать: елга-лар, таулар, күллəр, һ.б. Шəһəр халкы, аларның саны. Шəһəрнең тарихы: кайчан нигез салынуы, тарихи вакыйгалар белəн бəйлəнеш. Төп тарихи һəм мəдəни һəйкəллəр. Шəһəрнең тарихи үзəге һəм яңа районнары, аеруча туристлар кызыксына торган күренекле урыннары. Шəһəрнең икътисады: заводлар, фабрикалар, банклар һ.б. Шəһəрдəге һəм авыл тормышындагы төп кыенлыклар: яшəү дəрəҗəсе, торак һəм транспорт проблемалары. Мəгариф. Мəдəният. Фəн. Сəламəтлекне саклау. Шəһəрнең чисталыгы. Ха-лыкны социаль яктан тəэмин итү.
Унберенче тема. Туган ил. Россия (Татарстан. Геогра-фия, тарих, икътисад)
Илдə мəгариф системасы. Илнең тарихи һəм хəзерге атамасы. Илнең (Татарстанның, Россиянең) географик торышы. Таби-гый ресурслары: елгалар, таулар, диңгезлəр, файдалы казылмала-
ры. Табигате һəм климаты.
Татарстанның тарихы: дəүлəт оешуда төп этаплар. Күренекле тарихи шəхеслəр һəм дəүлəт эшлеклелəре, дəүлəт оештыру белəн бəйле төп тарихи вакыйгалар.
10
Дəүлəт төзелеше: республика, монархия, конституцион мо-нархия һ.б. Илдəге төп сəяси, социаль, икътисади проблемалар.
Илнең икътисады: Җитештерү һəм авыл хуҗалыгының төп тармаклары.
Илнең халкы (шəһəр, авыл). Халыкның төп шөгыле: авыл хуҗалыгы, хөкүмəт эше, шəхси эшмəкəрлек, вак бизнес һ.б. Сəламəтлекне саклау. Социаль яклау.
Уникенче тема. Мəдəният һəм сəнгать
Илнең мəдəнияте. Мəдəни һəм тарихи урыннар, һəйкəллəр. Бүгенге көн мəдəнияте: сəнгать, музыка, əдəбият һ.б. Хөкүмəти һəм милли бəйрəмнəр.
Илдə фəннең торышы һəм үсеше. Төп юнəлешлəр.
Унөченче тема. Россиянең һəм Татарстанның танылган фəн һəм мəдəният эшлеклелəре
Күренекле тарихи, сəяси шəхеслəр, фəн һəм мəдəният эшлеклелəренең исемнəре. Аларның кыскача тормыш юлы, мөһим һəм кызыклы эшлəре (əсəрлəр, фəнни ачышлар, реформалар). Əлеге шəхеснең ил тормышындагы, мəдəният, фəн, əдəбият үсешендəге роле. Ул шəхеснең исемен мəңгелəштерү (һəйкəллəр, урам исемнəре, мəйданнар, шəһəрлəрне күренекле шəхеслəрнең исемнəре белəн атау).
Ундүртенче тема. Күренекле татар əдиплəре
Күренекле язучы, шагыйрьлəрнең исемнəре. Аларның кыс-кача тормыш юлы. Кайбер əсəрлəренең эчтəлеге белəн танышу.
Унбишенче тема. Экология: табигать һəм кеше
Экологиянең төп проблемалары: əйлəнə-тирə мөхитне пыч-рату, табигый балансның бозылуы, елга-күллəрнең, урманнарның бетүе, хайваннар дөньясының һ.б. юкка чыгуы. Табигатьне сак-лауда милли һəм дəүлəт программалары.
Тема 1. ЗНАКОМСТВО. О СЕБЕ
Речевые образцы
Исəнме(сез)!
Хəерле иртə (көн, кич)! Сəлам!
Рəхим ит(егез)! Түрдəн уз(ыгыз)! Сине (сезне) күрүемə бик шат. Түрдəн узыгыз, кадерле кунак-лар!
Сəламəтлегегез ничек? Саулы-гыгыз ничек?
Кəефегез ничек? Яхшы.
Начар түгел. Зарланмыйм.
Эшлəрегез яхшы (уңышлы) ба-рамы?
Бар да тəртиптə.
Туганнарыгыз (балаларыгыз, əти-əниегез) исəн-саулармы? Əйе, барысы да исəн-сау. Кызганычка каршы, əнием авы-рып тора.
Гафу итегез, сезнең белəн та-нышырга мөмкинме?

Здравствуйте!
Доброе утро (день, вечер)! Привет!
Проходи(те).
Рад видеть тебя (Вас). Проходите, дорогие гости!
Как Ваше здоровье?
Как настроение? Хорошо. Неплохо.
Не жалуюсь.
Дела идут хорошо (удачно)?
Все в порядке.
Родственники (дети, родители) живы-здоровы?
Да, все живы-здоровы.
К сожалению, мама болеет.
Извините, можно с Вами позна-комиться?
12
Минем сезне кайдадыр күргə- Мне кажется, что я Вас где-то
нем бар кебек. видела.
Сезнең исемегез ничек? Как Вас зовут?
Минем исемем … Меня зовут …
Минем фамилиям … Моя фамилия …
Əтиемнең исеме … Отчество …
Сез кем буласыз? Вы кто?
Сезнең белəн танышуыма бик Рад нашему знакомству.
шат. Сез кайдан? Вы откуда?
Мин Казаннан (Əлмəттəн, Я из Казани (Альметьевска,
Америкадан) Америки).
Сез татармы? Вы татарин (татарка)?
Син эшлисеңме? Ты работаешь?
Юк, мин эшлəмим. Нет, я не работаю.
Мин – студент. Я – студент.
Əйе, мин эшлим. Да, я работаю.
Сез кем булып эшлисез? Вы кем работаете?
Мин … булып эшлим. Я работаю …
Сез кайда эшлисез? Вы где работаете?
Сез укыйсызмы? Вы учитесь?
Əйе, мин укыйм. Да, я учусь.
Юк, мин укымыйм. Нет, я не учусь.
Сиңа (сезгə) ничə яшь? Тебе (Вам) сколько лет?
Миңа … яшь. Мне … года.
Сез кияүдəме (өйлəнгəнме)? Вы замужем (женаты)?
Əйе, мин кияүдə (өйлəнгəн). Да, я замужем (женат).
Юк, мин кияүдə түгел (өйлəн- Нет, я не замужем (не женат).
мəгəн). Ирегезнең (хатыныгызның, əтие- Как зовут мужа (жену, отца,
гезнең, кызыгызның) исеме ни- дочь)?
чек? 13
Иремнең (хатынымның, əтие- Мужа (жену, отца, дочь) зовут …
мнең, кызымның) исеме … Сезнең балаларыгыз бармы? У вас есть дети?
Əйе, кызым (улым) бар. Да, есть дочь (сын).
Юк, балаларым юк. Нет, у меня нет детей.
Сез кайда яшисез? Где вы живете?
Əти-əнилəрегез кайда яши? Где живут ваши родители?
Буквы и звуки татарского языка
Современный татарский алфавит состоит из 39 букв: А Ə Б В Г Д Е Е Ж Җ З И Й К Л М Н ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ ъ Ы ь Э Ю Я Названия букв такие же, как и в русском.
Система гласных татарского языка состоит из девяти основ-ных звуков а-ə, o-_, у-_, ы-е, и и трех звуков, встречающихся толь-ко в заимствованных словах о, ы, э.
Гласные подразделяются на:
твердые (гласные заднего ряда) – а, у, ы, о; мягкие (гласные переднего ряда) – ə, ү, ө, е, и.
Такое подразделение звуков обусловливает закон сингармо-низма: ряд гласного звука в корне или в первом слоге сохраняется в присоединенных к нему аффиксах слогах: у + ку + чы + лар + да +
гы + сы + на й + лəр + ебез + дəн.
Закону сингармонизма не подчиняются:
1) некоторые арабско-персидские и русские заимствования:
җəмгыять, əмма, киоск, авария;
сложные слова: т нбоек, билбау;
личные местоимения мин и син в направительном падеже
ми а, си а; 4) некоторые прилагательные в уменьшительной степени:
зə гəрсу, к лсу.
14
При произношении татарских гласных работа губ не так энергична, как при произношении гласных русского языка.
теперь рассмотрим звуки татарского языка с приблизи-тельным эквивалентом их произношения на русском языке.
– татарский, твердый гласный звук. Является более зад-неязычным, чем русский, и более огубленным, особенно в корне слова, а в последующих словах эта огубленность теряется. Сравни-те произношение следующих слов:
ал – алый
бал – мед бал
апа – сестра папа
арта – увеличивается арка
Алабуга – Елабуга
Ə – мягкая пара звука а произносится более открыто, чем русский звук э. При его произношении рот открывается шире, нижняя челюсть опускается, язык прижимается к нижней челюсти. Сравните:
əти – папа это
чəчəк – цветок чек
əйлəнə – окружность элемент
О – в отличии от русского о, при произношении которого губы собираются и округляются, произносится с вытянутыми и ок-ругленными губами. Челюсть при произношении татарского оста-ется в состоянии покоя, в то время как в русском она опускается
вниз. Сравните: он – мука он
бор – поверни бор
Ө – является мягкой парой о. В русском языке нет звука, по-хожего на , При его произношении рот приоткрывает слегка, гу-бы вытягиваются округляются, а язык остается в нейтральном по-ложении. Правильно прочитайте следующие слова: к н – день, т нлə – ночью, й з – сто, к зге – зеркало, Б гелмə – Бугульма.
15
Буквы о и в татарском языке пишутся только в первом сло-ге. А в последующих пишутся ы и е, но происходит губная гармо-ния, которая не отражается на письме, поэтому читаются как о и е.
Ы – татарский твердый краткий гласный звук. Напоминает русские безударные а, о, ы. При его произношении язык движется назад, губы в положении полуулыбки. Сравните:
ылыс – хвоя ворот
орлык – семена опыт
каты – твердый экота
сабый – дитя малый
Е – мягкая пара звука ы. Также является кратким. При про-изношении звука е язык движется вперед. В начале слова он про-износится также, как в русском языке. А в тех словах, где в начале слышится звук е, на письме этот звук обозначается через э. Пра-вильно прочитайте, сравните:
ел – год ел
елга – река еда
еш – часто ешь
эт – собака это
элмəк – крючок эмаль
У – татарский твердый гласный звук у практически не отли-
чается от русского у. Сравните:
кул – рука укучы – ученик Ү – мягкая пара у. При произношении этого звука губы ок-
ругляются и предельно собираются.
Б$лəк – подарок, т з$че – строитель, б$лмə – комната.
А в сочетании со звуками а и а звуки у и $ образуют губно-губной w, такой звук есть и в английском и в немецком языках, например:
тау [таw] – гора, саулык [саwлык] – здоровье, дəу [дəw] –
большой, гə$дə [гəwдə] – тело.
16
И – произносится как русский и, а в конце слова с оттенком ий. Прочитайте:
ил – страна, син – ты, икмəк – хлеб, итек – сапог, ми – мозг, килми – не приходит.
В татарском языке 28 согласных звуков. 25 из них употреб-ляются в исконно татарских словах и арабо-персидских заимство-ваниях:
б, w, г, гъ, д, ж, җ, з, й, к, къ, л, м, н, , п, р, с, т, ф, х, (, ч, ш, (,) (гамза – гортанный взрыв).
Согласные в, ц, щ употребляются только в русских заимство-ваниях:
вагон, инфляция, щетка.
Согласные звуки татарского языка можно подразделить на две группы:
– первая группа – это звуки, соответствующие звукам рус-
ского языка: б, г, д, ж, з, к, л, м, н, n, р, с, т, ф, ш.
– вторая группа – это согласные фонемы характерные только для татарского языка: ғ, +, х, җ, , в, h, ч, не имеющие соответст-вий в русском языке. Правильно прочитайте следующие слова:
гаилə – семья, каты'к – кáтык, хан – хан, җил – ветер, я гыр
– дождь, авыл – деревня, (ава – воздух, чəчəк – цветок. Согласные в, ц, щ, ч встречаются только в заимствованных
словах.
В татарском языке в отличие от русского языка понятие мяг-кости и твердости согласных звуков не существует.
Рассмотрим специфические звуки татарского языка:
– артикуляция этого звука очень похожа на русское у, но
отличие от него губы более напряженно собираются, но не вытя-гиваются, между губами образуется круглая щель и когда выдыха-ется воздух через нее, губы энергично раздвигаются. Этот звук сильно напоминает английское w, употребляется в начале и в сере-дине слова. Графически обозначается как в, у, $.
17
Прочитайте следующие слова:
вак – мелкий, вакыт – время, вəгазь – наставление, авыл – деревня, чə$ – трое, к$бə$ – много, тау – гора, бау – веревка.
ғ, – артикуляцию звука ғ можно поставить следующим об-разом: запрокидываем голову и как бы полощем горло и получаем звук ғ. Близок к русскому г в диалектном произношении (бог).
Не меняя положения постарайтесь произнести +. Эти звуки
являются глубокозаднеязычными. Гаскəр – армия, гомер – жизнь, ага – течет, гомуми – общий,
гореф-гадəт – обычаи, кан – кровь, кадак – гвоздь, ак – белый.
х – глухой глубокозаднеязычный щелевой согласный звук.
Халык – народ, хаклык – правда, халəт – состояние, ихлас –
искренний, ихтыяр – воля, хакыйкать – истина, хас – свойственный. җ – образуется в передней части языка, данный звук произ-
носится в таких русских словах, как вожжи, дрожжи, дождь.
Җəй – лето, иҗек – слог, иҗтимагый – общественный, җə(əт – быстро, җи – рукав.
ч – при произношении всех татарских словах, кроме заимст-вованных, напоминает русское щ, например: щетка, щенок.
Чəч – волос, чилəк – ведро, эч – живот, эчтəлек – содержа-ние, чир – болезнь.
h – глухой щелевой согласный звук. Простой выдох, очень мягкий. Образуется сближением стенок глотки. Чаще употребляет-ся в персидских заимствованиях:
0əм – и, ə(əмиятле – важный, (аман – постоянно, (əлакəт –
гибель, (ава – воздух.
– приоткроем рот так, чтоб, нижняя челюсть опустилась до отказа, в таком случае задняя часть языка приподнимается, ма-ленький язычок опускается и таким образом выход воздуха на-правляется не в рот, а в нос. Напоминает английский ng и фран-цузский n. В этих языках это носовой согласный. В начале слова не употребляется.
18
Та_ – утро, а_ – разум, т _к – монета, ту_ – мерзлый, и_ – самый.
[,] – гамза (гортанный взрыв) – образуется смычкой гортани и перерывом голоса, встречается в арабских заимствованиях. Гра-фически обозначается как э:
т эсир – влияние, маэмай – собачка.
Задания
1. Для выработки правильного произношения татарских зву-ков прочитайте следующие образцы из произведений татарских авторов. Пусть вас не смущает, что пока не понятны их содержания.
а) Мин – кеше
Бу дөньяга яралганмын. йолдызлардан
Мин – кеше. Юл сорыймын,
Саф сөюнең мин булганмын мин – кеше;
Җимеше. Шатланганда
Бар гомерем – ике адым чишмə булып
Арасы; чылтырыймын,
Табигатьнең мин тынгысыз мин – кеше.
Баласы. Кайгырганда
Һəр көнне мин – эшем белəн өнсез калып
Бал корты. Кичерəмен,
Елгырлыкта – чал кыялар Тау ише.
Бөркете. Таңда чəчкə ислəренə
Кош түгелмен, Исерəмен,
Күктə гизəм, мин – кеше.
Мин көчле, Гел хаклык юллап алышам,
Балык түгел, мин – кеше.
суда йөзəм, Кичерегез, ялгышылса,
мин – кеше. мин – кеше.
Адашканда (Сафуан 3либай)
19
б) Татарча да яхшы бел, Русча да яхшы бел. Икесе дə безнең өчен Иң кирəкле затлы тел. (Шəйхи Маннур)
в) Танышлык Эштəн кайтышлый каршыга ике кеше килеп басты.
– Син мине таныйсыңмы? – дип сорады өлкəн яшьтəгесе.
– Бер дə хəтерлəмим шул.
– Хəер, еллар үтə бит, онытыла да торгандыр. Ə менə мин сине бүген күргəндəй хəтерлим. Бик күп еллар элек син бик яшь идең əле.
– Дөрес.
– Əйтəм бит, менə үзең дə раслап торасың. Шул вакыт, ми-нем əтинең танышы синең əтиең белəн бер оешмада эшлəгəн.
– Минем əти заводта эшлəгəн.
– Əлбəттə, заводта. Минем əтинең танышы да шул заводта эшлəде.
– Мин шул елларны шул абзый белəн сезгə килə идем. Бүгенгедəй хəтеремдə ... Үтə гомерлəр. Мине синең əтиең үз малае кебек ярата иде … Ул җиңе белəн яшен сөртеп алды. – Хəзер балаларың да бардыр инде? Ничəү соң?
– Икəү …
(Альберт Яхин)
2. Решите «звуковые пропорции»:
о: ө = ы:?ө:? = ү: у
а: у =?: үа: о: у = ə:?:?
б: п = з:? =?: кд: з: б = т:?:?
п: ф = б:?п: т = б:? =?: ш
3. Составьте пять предложений со словами не подчиняющи-мися закону сингармонизма.
20
4. Вставьте вместо многоточий соответствующие буквы.
К … з (осень), к … ндез (днем), күлм … к (рубашка), к … л
(озеро), я … гыр (дождь), оз … н (длинный), əние … ( моя мама),
китапта … ( из книги), мəктəб … ( твоя школа).
5. Переведите диалоги а) – Исəнмесез!
– Исəнмесез! Рəхим итегез. Сезне күpүeмə бик шатмын.
– Сезне күптəн күpгəнeм юк иде. Эшлəрегез яхшы гына ба-рамы?
– P əхмəт, бар да тəртиптə. Сез Казанга озакка килдегезме?
– Мин Казанга бер айга килдем.
– Кайда тукталдыгыз?
– Туганнарда. Казанга килүегезнең максаты нинди?
– Мин Казанга больницага (xaстаханəгə) килдем.
б) – Исəнмесез.
– Хəерле көн.
– Минем сезне кайдадыр күргəнем бар кебек. Сезнең исеме-гез ничек?
– Минем исемем Алсу, фамилиям – Зарипова. Ə сез кем бу-ласыз?
– Мин Kəpимовa Гүзəл. Алсу сез кайдан?
– Мин Казаннан. Ə сез кайдан?
– Мин Мəскəүдəн.
– Сез Казанга конференциягə килдегезме?
– Əйе. Гүзəл, сез кем булып эшлисез?
– Мин – студент. Ə сез кайда эшлисез?
– Мин институтта укытам.
в) – Исəнмесез.
– Хəерле кич. Рəхим итегез, кадерле кунаклар. Ceзнe күптəн күpгəнeм юк иде. Саулыгыгыз ничек?
– Рəхмəт, бик яхшы. Ə сезнең кəефегез ничек?
– Начар түгел.
21
– Эшлəрегез яхшы гына барамы?
– Əйе, барысы да яхшы.
– Əти-əнилəрегез исəн-саулармы?
– Əйе, барысы да исəн-сау.
– Аларга миннəн бик зур сəлам.
г) – Гафу итегез, сезнең белəн танышырга мөмкинме?
– Əйе, мөмкин.
– Сезнең исемегез ничек?
– Минем исемем Алия. Ə сез кем буласыз?
– Мин Айрат. Сезнең белəн танышуыма мин бик шат.
– Мин дə бик шат. Сез кем булып эшлисез?
– Мин бухгалтер. Ə сез?
– Мин менеджер. Гафу итегез, Алия, сез кияүдəме?
– Юк.
– Мин бик шат. Мин дə өйлəнмəгəн. Сезне кинога чакырырга мөмкинме?
– Юк. Минем буш вакытым (свободное время) юк.
6. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Вы первый раз видите своих одногруппников. Поздоро-вайтесь. Представьтесь. Спросите, как их зовут, сколько им лет;
б) Вы первый день вышли на новую работу, встречаетесь с новыми коллегами. Поздоровайтесь, расспросите о работе. По-знакомьтесь с ними.
7. Расскажите о себе (о вашем друге, брате, сестре, родителях).
Тема 2. БЛАГОДАРНОСТЬ. ИЗВИНЕНИЕ. ПРОЩЕНИЕ
Речевые образцы
Рəхмəт.
Мин сезгə бик рəхмəтле.
Мин сезнең алда бурычлы. Сезгə зур рəхмəтемне белдерəм.
Гафу итегез.
Борчуым өчен гафу үтенəм.
Соңга калуым өчен кичерегез. Зинһар, мине ачуланмагыз. Берни түгел.
Уңайсызлыклар тудыруым өчен гафу итегез!
Гафу итегез, сезгə бер минут көтəргə туры килер.
Сау булыгыз! Исəн булыгыз! Хушыгыз!
Кабат очрашканга кадəр!
Яңа очрашуны түземсезлек белəн көтеп калам!

Спасибо.
вам очень благодарен (благо-дарна).
в долгу перед вами.
Выражаю Вам огромную благо-дарность.
Извините.
Прошу прощения за беспокой-ство.
Простите за опоздание. Пожалуйста, не ругайте меня. Не за что.
Извините, за то, что создал вам неудобства!
Извините, вам придется минут-ку подождать.
До свидания! До свидания! Прощайте!
До новых встреч!
С нетерпением буду ждать но-вую встречу!
23
Типы слогов
В татарском языке имеется 6 типов слогов, по которым стро-ятся слова:
гласный: у (междометие у, о), и (наклони), ə (но), у + ку;
согласный + гласный: су, бу, ку + рай, са + лым (налог) ;
гласный + согласный: ул, ак, ал + ма;
согласный + гласный + согласный: кул, мин, бар;
гласный + согласный + согласный (сочетания лт, нт, рт,
йт): əйт, ант (клятва), урт (десна); 6) согласный + гласный + согласный + согласный: кайт
(возвращайся), карт + лык, шарт (условие), шарт + лау (взрыв).
Кроме этих исконных типов слогов, в татарском языке заим-ствованные слова сохраняют слогоделение заимствуемого языка.
Татарский язык характеризуется тем, что в одном слоге не могут рядом находиться два согласных, исключая 2 последних типа слогов, где один согласный всегда сонант – р, л, й, н, м, w. Поэтому некоторые русские слова в просторечии звучат с допол-нительными краткими гласными ы, е: ышкаф, тырактор и т.д. Это явление иногда находит отражение и в письме: б$рəнə – брев-но, эскерт – скирд, эскəмия – скамья и т.д.
Ударение
Ударение, как правило, падает на последний слог: китάп (книга), акчά (деньги), укý (чтение).
При присоединении аффиксов ударение передвигается на конечный слог: китаптάн (из книги), акчалάр (деньги),
укучылардάн (из учеников).
Исключения:
а) в вопросительных местоимениях ударение падает на пер-
вый слог: нúнди? кάйда? нúгə? кéмдə?
24
б) аффиксы отрицания всегда неударные: бάрма (не ходи), бúрмим (не отдам), άлмый (не берет);
в) в парных словах ударение падает на последний слог пер-вого компонента: агάй-эне (родня), άз-маз (незначительный), дý с-иш (друзья);
г) во 2-м лице повелительного наклонения ударение падает на первый слог: бάшла (начинай), ý кыгыз (читайте), άлмагыз (не берите);
д) аффиксы сказуемости на себя ударения не принимают:
эшчéмен (я рабочий), без к члéбез (мы сильны), сез бəхетлéсез (вы счастливые), без шάтбыз (мы рады);
е) вопросительные частицы на себя ударения не принимают:
килдéме (пришел?), к$рдéме (видел?);
ж) когда перед словом имеется усилительная частица, то ударение падает на данную частицу: бúк тиз (очень быстро), гάять əкрен (слишком медленно), сάп-сары желтый-прежелтый;
з) аффиксы -ганчы/-гəнче, -канчы/-кəнче, -ча/-чə ударение не принимают: к$’ ргəнче (до того как увидеть), бúргəнче до (того как отдать), минéмчə (по-моему), безнé чə (по-нашему);
и) послелоги не принимают на себя ударение: əтú белəн (с папой), урάм аркылы (через улицу), безнé чен (для нас);
к) в заимствованных союзах ударение падает на 1 слог:
лə’ кин (но), ə’ мма (однако), фə’ кать (только), я’ гъни (то есть);
л) в заимствованных словах из русского языка ударение со-храняется как в языке-источнике: άкция, рéйтинг, конститý ция,
экспάнция, респý блика.
В данных словах, если ударение падает на 1 слог, то при присоединении аффиксов ударение не передвигается: άрмия – άрмиягə.
Если ударение падает на последний слог, то он передвигает-
ся на конечный слог: телефó н – телефоннάр – телефоннардά.
25
Но в словах, которые были заимствованы до советского пе-риода ударение падает, также как и в исконно татарских словах, на последний слог: дéготь (дегéт).
Задания
1. Приведите примеры (слова) соответствующие нижеприве-
денным шаблонам, где С – гласный звук (сузык аваз), Т – соглас-
ный звук (тартык аваз):
Пример: СТ – ТСТ – ач-кыч
СТ – ТСТТСТСТ – ТС
ТСТ – ТСТСТ – ТСТТСТ – ТС – ТСТ
2. Обозначьте ударения слов:
Бала, балалар, яшел, яшелчə, эшлəмик, савыт-саба, килмəсен, алмагыз, килмисеңмени, күрдеңме, ямь-яшел, яшелчəче, экономи-ка, синеңчə, тукталыш саен, законнарны, кап-кара, синең өчен, акциялəрнең биш проценты, иң чибəр, бизнес, эшлəгəнче, указ, конституция, урам аша.
3. Прочитайте и переведите диалог. а) – Исəнмесез, Гөлназ Радиковна!
– Исəнмесез.
– Борчыганым өчен, зинһар, гафу итегез! Мин Артур белəн сөйлəшергə телəгəн идем.
– Бик кызганыч, Артур өйдə юк. Бер-ике сəгатьтəн кайтыр. Нəрсə əйтергə?
– Миңа шалтырата алмас микəн?
– Ярый, əйтермен.
– Авыр булмаса, минем өй телефонының номерын язып алы-гызчы.
– Хəзер. Бер генə минут, калəм алам. Əйтегез.
– 267-36-25. Рəхмəт сезгə. Сау булыгыз.
– Хуш.
26
б) – Маша, минем белəн азык-төлек кибетенə барып килə алмыйсыңмы?
– Яхшы. Минем ике сəгать вакытым бар. Мин синең белəн барам. Син нəрсəлəр алырга телисең?
– Миңа сөт, каймак, кефир, катык, сыер ите, тавык, казылык алырга кирəк. Яшелчəлəр һəм җилəк-җимеш бүлегенə дə кереп чы-гарбыз əле, ипи һəм чəйгə берəр тəмле əйбер алырга кирəк.
– Бик күп икəн, мин сиңа булышырмын.
– Ярдəмең өчен зур рəхмəт.
4. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Вы пришли в гости к своему другу. Он знакомит вас со своими родственниками. Его родители интересуются вашей семь-ей. Уходя, поблагодарите за угощение. Попрощайтесь;
б) Вы пришли в деканат узнать расписание на семестр; в) Вы опоздали на занятие, извинитесь за опоздание;
г) Вам звонит мама и просит вас по пути зайти в продоволь-ственный магазин и купить молоко, хлеба, сливочного и расти-тельного масла;
д) В магазине вам нужно купить килограмм огурцов и поми-доров, зеленого лука. Сделав покупку, поблагодарите продавца. Попрощайтесь.
Расскажите о посещении продовольственного магазина.
Словарь
ак май – сливочное масло алмагыз – не берите алырга кирəк – нужно купить бала – ребенок бик кызганыч – очень жаль вакыт – время

синеңчə – по-твоему синең өчен – для тебя суган – лук сыер ите – говядина сөт – молоко тавык – курица
27
дуңгыз ите – свинина иң чибəр – самый красивый казылык – колбаса каймак – сметана калəм – карандаш
кап-кара – черный (превосход-ная степень)
килмисеңмени – ты разве не при-дешь килмəсен – пусть не приходит
(повелительное наклонение) кишер – морковь кыяр – огурец күрдеңме – ты видел савыт-саба – посуда
тукталыш саен – на каждой ос-тановке урам аша – через улицу
эшлəгəнче – до того как сделать эшлəмик – не будем делать (же-лательное наклонение)
ямь-яшел – зеленый (превос-ходная степень)
яшел – зеленый яшелчə – овощ яшелчəче – овощевод
үсемлек мае – растительное масло җилəк-җимеш – фрукты
Тема 3. СЕМЬЯ. РОДСТВО
Речевые образцы
Гаилəгез зурмы? Гаилəбез бик зур түгел. Гаилəгездə ничə кеше?
Гаилəбездə өч кеше: əти, əни һəм мин.
Əниең (əтиең, апаң, абыең һ.б.) кайда эшли?
Əнием банкта эшли. Гаилəгез кайда яши?
Без гаилəбез белəн (безнең гаилəбез) Мəскəүдə яшибез. Фатирыгыз зурмы?
Фатирыгыз ничəнче катта? Фатирыбыз өченче катта ур-нашкан.
Фатирыгыз ничə бүлмəле?
Фатирыбыз дүрт бүлмəле.
Фатирыбыз бик кечкенə.
Анда кунак бүлмəсе, зур аш бүлмəсе, коридор һəм юыну бүлмəсе бар.

Ваша семь большая?
Наша семья не очень большая. Сколько человек в вашей семье? В нашей семье нас трое: папа, мама и я.
Где работает твоя мама (папа, сестра, брат и др.)?
Моя мама работает в банке. Где живет ваша семья?
Мы с семьей живем (наша семья живет) в Москве.
Ваша квартира большая? Ваша квартира на каком этаже?
Наша квартира расположена на третьем этаже.
Сколько комнат в вашей квар-тире?
Наша квартира четырехкомнат-ная.
Наша квартира очень маленькая. Там есть гостиная, большая кух-ня, коридор и ванная комната.
29
Сез кайсы урамда яшисез? На какой улице вы живете?
Без Ямашев урамында яшибез. Мы живем на улице Ямашева.
Ничə күршегез бар? Сколько у вас соседей?
Безнең белəн бер катта ике С нами на одном этаже живет
гаилə яши. еще две семьи.
Күршелəрегез белəн аралашып Общаетесь ли с вашими сосе-
яшисезме? дями?
Күршелəребез белəн без яхшы Мы с соседями в хороших от-
мөгамəлəдə, дус яшибез. ношениях, живем дружно.
Күршелəребез белəн бер-бере- Мы с соседями помогаем друг-
безгə булышып яшибез. другу.
Күршелəребез белəн Мы с соседями вместе отмечаем
бəйрəмнəрне бергə үткəрəбез. праздники.
Күршелəрегезнең гаилəлəре Большая ли семья ваших сосе-
зурмы? дей?
Уң як күршелəрнең гаилəсе өч Семья соседей справа состоит
кешедəн, ə сул як күршелəрнеке из трех человек, а семья соседей
биш кешедəн тора. слева из пяти.
Синең тудыкаң (тудыгың, Есть ли у тебя двоюродная се-
балдызың, җизнəң, җиңгəң, стра (двоюродный брат, свояче-
каенигəчең, каенсеңлең, каен- ница (младшая), зять, жена
энең) бармы? старшего брата, старшая сестра
жены (мужа), золовка, деверь).
Синең каенанаң һəм каенатаң Живы ли твои свекровь (теща)
исəнме? и свекор (тесть)?
Алар кайда яшилəр? Где они живут?
Йорт җиһазлары кибете. Магазин мебели для дома.
Офис өчен җиһазлар. Мебель для офиса.
Безгə йокы бүлмəсенə (аш Нам нужна мебель для спальни
бүлмəсенə җиһаз кирəк. (для кухни).
Минем балалар бүлмəсенə Я хочу купить мебель для дет-
җиһаз аласым килə. ской комнаты.
30 Безгə менə бу караватны (өстə- Можно нам посмотреть вот эту
лне, урындыкны, ышкафны, кровать (стол, стул, шкаф, пол-
киштəне, компьютер өстəлен) ку, компьютерный стол)?
карарга ярыймы? Рəхим итегез! Пожалуйста!
Бу өстəлнең бəясе күпме? Сколько стоит этот стол?
Бу өстəл алты мең сум тора. Этот стол стоит шесть тысяч
рублей.
Бу өстəл бик кыйбат (арзан). Этот стол очень дорогой (деше-
вый).
Бу ышкаф кыйбат тормый. Этот шкаф не дорогой.
Бу киштə ничə сум тора? Сколько стоит эта полка?
Миңа менə бу урындык ошый Мне нравится (не нравится) этот
(ошамый). стул.
Сездə җиһазны кредитка алырга Можно ли у вас взять мебель
мөмкинме? в кредит?
Əйе, мөмкин. Да, можно.
Юк, мөмкин түгел. Нет, нельзя.
Кредит бүлеге икенче катта ур- Отдел кредитования располо-
нашкан. жена на втором этаже.
Сездə ташламалар каралганмы? У вас предусмотрены скидки?
Бездə Ульяновск шəһəрендə У нас предусмотрена 15 % скид-
эшлəнгəн җиһазга 15 % ташла- ка на мебель из Ульяновска.
ма каралган. Без менə бу бүлектəге җиһаз- Мы делаем 10 % скидку на ме-
ларга 10 % ташлама ясыйбыз. бель, расположенную в этом
отделе.
Бер атна бездə күплəп сату ат- У нас неделя расспродажи.
насы. Һəр җиһазга 20 % ташлама ясала. На каждую мебель 20 % скидка.
31
Категория числа
В татарском языке имеется два числа: единственное и мно-жественное. Единственное число не имеет показателей: китап – книга, кул – рука, стəл – стол.
Образование множественного числа
Аффиксы Значение и употребление Твердый вариант Мягкий вариант -лар -лəр Основной показатель мно- китап-лар книги өстəл-лəр столы жественного числа кул-лар руки дəфтəр-лəр тетради -нар -нəр Присоединяется к основам, каен-нар березы көн-нəр дни оканчивающимся на носо- таң-нар зори җиң-нəр рукава вые согласные (м, н, ң) урам-нар улицы рəсем-нəр рисунки Имена числительные
Числительные в татарском языке подразделяются на:
Простые (гади): бер … ун; 1 – бер 10 – ун 100 – йөз
2 – ике 20 – егерме 1000 – мең
3 – өч 30 – утыз 1000000 – миллион
4 – дүрт 40 – кырык 5 – биш 50 – илле 6 – алты 60 – алтмыш 7 – җиде 70 – җитмеш 8 – сигез 80 – сиксəн 9 – тугыз 90 – туксан Сложные (кушма). Образуются следующим образом: назва-
ние десятка + простое числительное до десяти: 11 – унбер 14 – ундүрт 17 – унҗиде
12 – унике 15 – унбиш 18 – унсигез
13 – унөч 16 – уналты 19 – унтугыз
32 Составные (тезмə): егерме бер, утыз биш, бер ме тугыз й з җитмеш биш, ике ме ике, унбиш ме җитмеш алты и др.
21 – егерме бер, … 29 – егерме тугыз
31 – утыз бер, … 39 – утыз тугыз
41 – кырык бер, … 49 – кырык тугыз
51 – илле бер, … 59 – илле тугыз
61 – алтмыш бер, … 69 – алтмыш тугыз
71 – җитмеш бер, … 79 – җитмеш тугыз
81 – сиксəн бер, … 89 – сиксəн тугыз
91 – туксан бер, … 99 – туксан тугыз
111 – йөз унбер 1456 – бер мең дүрт йөз илле алты
2007 – ике мең җиде В татарском языке имеется 5 разрядов числительных:
Количественные (микъдар саны): алты, унҗиде, алтмыш.
Отвечают на вопрос ничə? (сколько?).
Дробные числительные также рассматриваются здесь же. В них знаменатель получает форму исходного падежа -дан/-дəн, -тан/-тəн, -нан/-нəн: икедəн бер (1/2), алтыдан биш (5/6), уннан ч
(3/10).
Порядковые (тəртип саны). Отвечают на вопрос ничəнче? который? какой? Показателями являются аффиксы -нчы/-нче
(после гласных); алты-нчы, унҗиде-нче, егерме-нче -ынчы/-енче (после согласных): тугыз-ынчы, утыз-ынчы, алтмыш-ынчы.
Приблизительные (чама саны). Отвечают на вопрос ничəлəп? ничəлəгəн? (примерно сколько?). Показателями являются аффиксы -лап/-лəп, -лаган/-лəгəн парное сочетание числительных:
алтылап, ме лəгəн, бер-ике, биш-алты.
Собирательные (җыю). Отвечают на вопрос ничə$? (сколь-ко?). Показателем являются аффиксы -ау/-ə$: алтау, чə$.
Разделительные (бүлем саны). Отвечают на вопрос ничəшəр? (по сколько?). Показателем являются аффиксы -ар/-əр
33
(после согласных) -ун/-ар, _ч/- р, -шар/-ш р (после гласных): ал-
ты-шар, ун иде-ш р.
Категория принадлежности
В татарском языке принадлежность выражается при помощи личных местоимений в притяжательном падеже: и особыми при-тяжательными аффиксами, присоединяющимися к существитель-ным: китабым – моя книга, урыныбыз – наше место.
Значение принадлежности, в отличие от русского языка, где оно выражается сочетанием двух слов, в татарском языке может быть выражено одним существительным, оформленным специаль-
ным лицевым аффиксом принадлежности. минем китабым моя книга китабым минем китап минем – мой, моя, мое; сине_ – твой, твоя, твое; аны_ – его, ее; безне_ – наш, наша, наше; сезне_ – ваш, ваша, ваше; аларны_ – их. Исемнəрнең тартым белəн төрлəнеше Лицо После основ на гласный После основ на согласный Единственное число 1 минем -м апа-м (моя сестра) -ым/-ем ул-м (мой сын) 2 синең -_ апа-_ (твоя сестра) -ы_/-е_ ул-ы_ (твой сын) 3 аның -сы/-се апа-сы (ее, его сестра) -ы/-е ул-ы (ее, его сын) Множественное число 1 безнең -быз/-без апа-быз (наша сестра) -ыбыз/ебез ул-ыбыз (наш сын) 2 сезнең -гыз/-гез апа-гыз (ваша сестра) -ыгыз/-егез ул-ыгыз (ваш сын) 3 аларның -ы/-е апа-лар-ы (их сестра) -ы/-е ул-лар-ы (их сыновья) 2011680-2621915002011680-239331500
Слова, оканчивающиеся на гласный и, при произношении которых в конце слышится звук ий, склоняются по лицам так же, как основы на согласный, но в 3-м лице сохраняется вариант основ на гласный:
34
əни-ем;
əни-е ;
əни-се.
Форма 3-го лица множественного числа, в зависимости от контекста может иметь три значения, например:
аны апалары – его сестры; аларны апалары – их сестры;
апалары – их сестра.
Числительные также принимают аффиксы принадлежности.
Прочитайте и запомните следующие примеры: Без икебез – мы оба (обе). Без өчебез – мы втроем
Сез икегез – вы оба (обе). Сез дүртегез – вы вчетвером
Алар икесе – они оба (обе). Алар бишесе – они впятером.
Безнең беребез (икебез, өчебез ...) – один (одна) из нас Сезнең берегез (икегез, өчегез ...) – один (одна) из вас Аларның берсе (икесе, өчесе ...) – один из них Безнең икенчебез – второй из нас Сезнең дүртенчегез – четвертый из вас Аларның өчесе – третий из них
Категория падежа
В татарском языке, так же как и в русском, количество паде-жей – шесть. Для усвоения падежей важно знать соответствие па-дежных вопросов в русском и татарском языках.
Без аффикса принадлежности
Падеж Вопрос 1, 2-го лица множественного
числа
Баш килеш кем? нəрсə? апа
Основной падеж кто? что? əни
Иялек килеше кемнең? -ның/-нең
Притяжательный чей? чья? чье? əнинең
падеж нəрсəнең? нинең? чей? у чего? көннең
35
Продолжение
Без аффикса принадлежности
Падеж Вопрос 1, 2-го лица множественного
числа
Юнəлеш килеше кемгə? кому? -га/-гə
Направительный к кому? на кого? апага
падеж нəрсəгə? нигə? əнигə
на что? зачем? чему? к чему? китапка
об что? кая? куда? даруга
ничəгə? к скольки? өстəлгə
на сколько? шəһəргə
Төшем килеше кемне? кого? -ны/-не
Винительный падеж нəрсəне? Нине? что? апаны
Чыгыш килеше кемнəн? -дан/-дəн
Исходный падеж от кого? с кого? нəрсəдəн? -тан/-тəн
от чего? из чего? с чего? -нан/-нəн
кайдан? откуда? ападан
Урын-вакыт килеше кайда? где? -да/-дə
Местно-временной кемдə? у кого? на ком? -та/-тə
падеж нəрсəдə? нəрсəдə? нидə? өстəлдə
на чем? в чем? кайчан? когда? əнидə
ничəдə? китапта
во сколько? шимбəдə
Основной падеж татарского языка отчасти соответствует именительному падежу русского языка: 3ни кайтты. Мама при-шла. И этот падеж употребляется чаще, по сравнению с остальны-ми. Слово в основном падеже в предложении может выступить под-лежащим, дополнением, определением, сказуемым, обстоятельст-вом (совместно с послелогами и послеложными словами). Алсу
килде. Пришла Алсу. Мин кибеттəн алма алдым. Я в магазине яблоко купила. Бу таш й бик матур. Этот каменный дом очень красивый. Мин – студент. Я – студент. Театр янында очрашыр-
быз. Встретимся возле театра.
36
Притяжательный падеж: Апаны эше бик к$п. У сестры много дел. Дəфтəрне битен ертып алдым.
Направительный падеж: Апа шə(əргə китте. Безгə сигезгə килергə куштылар. Бу китапны илле сумга алдым.
Винительный падеж: Китапны алам (беру книгу), апаны сагынам (скучаю по сестре).
Исходный падеж: урамнан керде. Мин эштəн кайттым. Бу бина таштан эшлəнгəн. Когда татарский вопрос соответствует русскому из кого?, существительное употребляется только в форме множественного числа, например: Бу группа укытучылардан тора (Эта группа состоит из учителей).
Местно-временной падеж употребляется для обозначения местонахождения предмета или времени, к которому относится действие или состояние. Мин Казанда яшим (Я живу в Казани),
Мин алтыда торам (Я встаю в шесть).
В татарском языке местоимения изменяются по падежам так же, как и существительные. Личное местоимение мин (я) в притя-жательном падеже имеет форму минем (мое).
Числительные вне сочетания с существительными в татар-ском языке изменяются по падежам так же, как и существительные.
Во всех случаях при склонении слова во множественном числе аффиксы множественности -лар/-лəр, -нар/-нəр присоединя-ются к основе, а падежный аффикс присоединяется к аффиксам множественного числа: балалар, балаларны , балаларга.
Характеристика
Холыкнамə – кемнең дə булса хезмəте һəм җəмəгать эшчəнлеге турында рəсми рəвештə бирелə торган язма бəялəмə.
37
Мамадыш районы Түбəн Сон урта мəктəбе укучысы Гайсина Айгөл Илнур кызына
Холыкнамə Гайсина Айгөл Илнур кызы
2000/2001 уку елында Мама-дыш районы Түбəн Сон урта мəктəбендə укыды.
Мəктəптə уку чорында ул үзен тырыш, тəртипле һəм намуслы укучы итеп танытты. Барлык фəннəрдəн «4» һəм «5» билге-лəренə генə укыды.
Тыйнак, аралашучан, ярдəмчел булганга күрə, аны иптəшлəре дə, укытучылар да хөрмəт итə.
Ул җəмəгать эшлəрендə актив катнашты. Мəктəп газетының мөхəррире булып эшлəде.
Холыкнамə яңа уку урынына – Казан шəһəренең 1нче номерлы гимназиясенə тапшыру өчен бирелə.
Мəктəп директоры имза
2001 ел, 28 июнь
Характеристика на учащуюся Нижнесунской
средней школы Мамадышского района Гайсиной Айгуль Иль-нуровне.
Гайсина А.И. училась в 2000/ 2001 учебном году в Нижнесун-ской средней школы Мамадыш-ского района.
За время учебы показала себя старательной, дисциплиниро-ванной и добросовестной уче-ницей. По всем предметам име-ла оценки «4» и «5».
За скромность, общительность
и отзывчивость ее уважали
и учителя, и учащиеся. Принимала активное участие
в общественной жизни. Работала редактором школьной газеты. Характеристика выдана для представления по новому месту учебы в гимназию № 1 города
Казани.
Директор школы подпись
28 июня 2001 года
Задания
1. Переведите существительные. Образуйте множественное число:
к н, т н, ел, ай, иртə, кич, шə(əр, авыл, урам, й, фатир, кат, мəктəп, институт, университет, дəрес, китапханə, китап, тел, укучы, студент;
38
кеше, əти, əни, əби, бабай, абый, апа, эне, се ел, ир, хатын, кия$, килен, гаилə, кыз, малай, дус, иптəш, язучы.
2. Переведите на татарский язык:
стол – столы, стул – стулья, лестница – лестницы, полка – полки, комната – комнаты, класс – классы, группа – группы, одно-классник – одноклассники, учебное заведение – учебные заведения, выставка – выставки, работа – работы.
3. Напишите прописью следующие числа:
5, 8, 14, 56, 79, 81, 90, 97, 102, 133, 1897, 2008, 38655, 448903, 2/3, 5,3.
4. Образуйте порядковые и приблизительные числительные: 3, 10, 16, 1000, 57, 89, 432.
5. Переведите словосочетания:
Моя мама, их квартира, его семья, твой дедушка, ваша ба-бушка, его друг, моя подруга, твой папа, ваш младший брат, моя сестра, его младшая сестра, наши родители, твоя жена, ее муж.
6. Переведите предложения на русский язык.
Без икебез дə шушы шəһəрнеке. Сез икегез дə соңга калды-гызмы? Бу эшне алар өчесе генə эшлəгəннəр. Концертка бишебез дə барабыз. Өстəл бик авыр, дүртегез бергə күтəрегез. Бу хəл ту-рында алар бишесе дə белəлəрме? Бу яңалыкны безнең беребез генə ишеткəн икəн. Безнең беребезгə кибеткə чыгып керергə кирəк. Кирəкле китап беребездə дə юк. Əни беребез белəн сөйлəшергə тели.
7. Переведите на татарский язык и составьте предложения. Один из нас, одному из нас, от одного из нас, для одного из
нас, у одного из нас, с одним из нас, одного из нас, об одном из нас. 8. Заполните пропуски соответствующими окончаниями. Хуҗа баш бухгалтер … мактый. Əти эш … кайта. Харис
Асия … сыйлый. Мин җыелыш … утырам. Саматлар өй … йок-лыйлар.
39
9. Прочитайте тексты. Ответьте на вопросы.
а) Мы получили новую квартиру. Наша семья очень боль-шая. И бабушка с дедушкой живут с нами. Родители работают на стройке. Нас в семье 3 детей.
Наша новая квартира расположена на пятом этаже. Она нам всем очень понравилась. В ней 4 комнаты. В одной из них будут жить бабушка с дедушкой. В другой – дети. А в третьей – родители.
В новую квартиру мы купили много новой мебели: стол, стулья, ковер, холодильник и др. Мы живем очень дружно.
б) Cабировлар гаилəсе Ямашев урамындагы күп катлы йор-тта яши. 4 бүлмəле фатирда алты кеше тора.
Анда кунак бүлмəсе, зур аш бүлмəсе, коридор һəм юыну бүлмəсе бар. Фатир уңайлы урында урнашкан: трамвай, автобус тукталышлары якын, кибетлəр күп, базар ерак түгел. Лəкин монда шау-шулы, чөнки йорт шəһəр үзəгендə урнашкан.
– Безнең белəн кемнəр яши?
– Əти-əниебез кайда эшли?
– Безнең гаилəдə ничə бала?
– Безнең фатир ничəнче катта?
– Фатирда ничə бүлмə?
– Фатирыбызга без нəрсəлəр алдык?
– Сабировлар гаилəсе кайда яши?
– Аларның фатирлары ничə бүлмəле?
– Сабировлар гаилəсендə ничə кеше?
– Фатир уңайлы урында урнашканмы? Ни өчен?
– Фатир урнашкан урын тынычмы? Ни өчен? 10. Прочитайте тексты и переведите.
а) Минем гаилəм.
Минем исемем Лəйсəн, фамилиям Галимова. Мин 1987
елның 15 маенда Яр Чаллы шəһəрендə туганмын. Өч елдан без Ка-занга күчеп килдек. Мин мəктəпне тəмамлагач, А.Н. Туполев исемендəге Казан дəүлəт техник университетына укырга кердем.
40
Хəзер мин өченче курс студенты. Бу уку йорты миңа бик ошый. Укулар иртəнге сигездə башлана һəм кичке алтыга кадəр дəвам итə. Дəреслəр əз булганда мин китапханəдə утырам.
Без буш вакытта төркемдəшлəр белəн кинога, театрга, күргəзмəлəргə йөрибез. Кичлəрен мин дусларым белəн дискотекага барам, яки өйдə китап укыйм, телевизор карыйм.
Мин əтием, əнием, апам Айгөл һəм энем Илдар белəн яшим. Əтиемнең исеме Айрат. Ул менеджер булып эшли. Аңа кырык җиде яшь. Əниемнең исеме Лəйлə. Ул – китапханəче. Аңа кырык ике яшь. Мин əти-əниемне бик яратам. Апама егерме ике яшь. Ул минем шикелле үк студент, лəкин быел ул укуын тəмамлап диплом алачак. Энем əле мəктəптə укый. Аңа унөч яшь. Илдар бик тырыш укучы. Ул дүртле-бишле билгелəренə генə укый һəм килəчəктə хо-кукчы булырга тели. Безнең гаилəбез бик дус яши. Без һəрвакыт бер-беребезгə булышабыз. Мин үземнең гаилəмне бик яратам.
б) Безнең гаилə Безнең гаилəдə биш кеше: əти, əни, абыем, сеңлем һəм мин.
Əтиемнең исеме – Рəшит, фамилиясе – Кəримов. Аңа илле яшь. Ул төзелештə прораб булып эшли. Үз эшен бик ярата. Əниемнең исе-ме – Гүзəл, ул – икътисадчы. Əтием белəн əнием бер оешмада эшлилəр. Əнием минем əле бик яшь һəм матур. Аңа бары кырык биш яшь. Əнием бик тəмле пешерə. Абыемның исеме – Фəрит. Ул спортчы, баскетболист. Ул бик кыю, тəвəккəл, акыллы. Аңа егерме сигез яшь. Сеңлем əле бик кечкенə. Исеме – Алсу. Ул 45 нче мəктəптə 5 нче сыйныфта укый. Аның иң яраткан дəресе – инглиз теле. Аның күп теллəр өйрəнəсе килə. Тагын ул җырларга, рəсем ясарга, китап укырга ярата.
Без бик тату яшибез. Бер-беребезгə һəрвакыт булышабыз. Мин гаилəмне бик яратам.
в) Расих абый һəм аның гаилəсе.
Расих абый Казанда яши. Ул язучы. Аның хатыны – Сания апа. Сания апа укытучы. Расих абый һəм Сания апаның уллары
41
бар. Аның исеме Ренат. Ул табиб. Ренат үз эшен бик ярата, эшкə ул беркайчан да соңга калмый. Расих абый сəламəт түгел. Ул еш авы-рый һəм Ренат эшлəгəн хастаханəдə ята.
Ренат əти-əнилəреннəн ерак яши. Ренатның хатынының исе-ме Алия. Ул сатучы. Расих абый белəн Сания апа улларын да, киленнəрен дə яраталар. Ренат белəн Алия дə аларны бик ярата һəм хөрмəт итəлəр. Картларга балаларының ярдəме кирəк. Яшьлəр əти-əнилəренə һəрвакыт ярдəм итəлəр.
11. Ответьте на следующие вопросы:
– Сез кайчан тудыгыз?
– Сез кайда тудыгыз?
– Сезгə ничə яшь?
– Сезнең əниегез ничəнче елгы?
– Сезнең əтиегезгə ничə яшь?
– Сез кайда укыдыгыз?
– Сез эшлисезме?
– Сез укыйсызмы?
– Сезнең гаилəгездə ничə кеше?
– Сезнең гаилəгездə кемнəр бар?
– Əниегез кем булып эшли?
– Əтиегезнең исеме кем?
– Сезнең гаилəгездə ничə бала?
12. По данному плану расскажите о себе: Исемегез, фамилиягез, əтиегезнең исеме. Туган елыгыз.
Туган урыныгыз. Яши торган урыныгыз. Укыган мəктəбегез.
Югары белемне кайда аласыз (алдыгыз). Эшлəгəн урыныгыз.
42
13. Переведите диалоги:
а) – Хəерле кич, Андрей. Хəллəрең ничек?
– Рəхмəт, яхшы. Ə синең ничек?
– Начар түгел. Таныш бул, Андрей, бу – Дмитрий, минем иң якын дустым.
– Исəнмесез. Сезнең белəн танышуыма мин бик шат.
– Мин дə бик шат.
– Сез эшлисезме əллə укыйсызмы?
– Мин укыйм.
– Кайсы институтта?
– Мин – КДУ студенты.
б) – Дустыгызның хəллəре ничек?
– Бик яхшы. Ул өйлəнгəн һəм аның кызы бар.
– Ə кызына ничə яшь?
– Кызына сигез яшь. Ул икенче сыйныфта укый.
– Мин аның өчен бик шат. Аңа сəлам əйтегез.
– Яхшы. Сау булыгыз.
– Яңадан очрашканга кадəр.
в) – Исəнмесез, Николай. Сезне күрүемə мин бик шат.
– Мин дə шат. Синең хəллəрең ничек?
– Бик яхшы. Ə синең?
– Минем дə бик яхшы. Хатыныңның хəллəре ничек?
– Рəхмəт, яхшы. Ə синең хатыныңның хəллəре ничек?
– Шулай ук яхшы.
– Ул хəзер кем булып эшли?
– Ул институтта укыта.
– Сезнең балаларыгыз бармы?
– Əлбəттə! Кызыбыз һəм улыбыз. Ə синең?
– Безнең əле балаларыбыз юк. Ə сез хəзер кайда яшисез?
43
– Без Идел буе районында ике бүлмəле яңа фатир сатып ал-дык. Хəзер без əти-əнилəребездəн аерым яшибез.
– Мин сезнең өчен бик шат.
г) – Күршегезнең исеме ничек?
– Аның исеме Надя.
– Аның ничə баласы бар?
– Аның өч баласы бар. Алар əле кечкенə.
– Аның уллары бармы, кызларымы?
– Аның ике кызы həм бер улы бар.
– Балаларының исемнəре ничек?
– Кызларның исеме Люба həм Вера, малайның исеме – Да-ниил. Люба белəн Вера игезəклəр. Алар беренче сыйныфта укый. Даниил əле балалар бакчасына йөри.
д) – Исəнмесез!
– Исəнмесез. Таныш булыйк. Минем исемем Əлфия. Ə сезнең исемегез ничек?
– Минем исемем Рəмзия.
– Сез Казанда яшисезме?
– Əйе. Мин Казанның Киров районында яшим. Ə сез кайда яшисез?
– Мин шулай ук Казанда яшим. Минем фатирым Яңа Савин районында.
– Рəмзия, сезгə ничə яшь?
– Миңа егерме биш яшь. Ə сезгə?
– Миңа егерме дүрт яшь. Мин бу заводта яңа гына эшли башладым. Сез монда күптəн эшлисезме?
– Мин заводка авиация институтын тəмамлагач килдем. Ин-де дүртенче ел эшлим.
– Мин шулай ук авиация институтын тəмамладым. Аннан соң бер ел кызым белəн өйдə утырдым.
– Хəзер кызыгызга ничə яшь?
44
– Ике яшь. Ə сезнең балаларыгыз бармы?
– Əйе. Ике улым бар. Олысына алты яшь, кечесенə дүрт яшь. Алар балалар бакчасына йөрилəр. Ə сезнең кызыгыз?
– Минем кызымны дəү əнисе карый.
– Сез əти-əнилəрегез белəн яшисезме?
– Əйе. Без алар белəн бергə яшибез. Ə сезнең əти-əнилəрегез исəннəрме?
– Əйе. Исəннəр. Алар Бөгелмə шəhəрендə яшилəр. Минем ирем Бөгелмəнеке. Без аның белəн институтта бер группада укыдык.
– Сезнең ирегез дə компрессорлар заводында эшлиме?
– Юк. Минем ирем авиация заводында эшли. Сезнең ирегез кайда эшли?
– Минем ирем врач. Ул республика клиник хастаханəсендə эшли. Ярый, Əлфия, хушыгыз. Сезнең белəн танышуыма бик шат-мын.
– Мин дə. Сау булыгыз.
14. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Ваши родственники купили новую квартиру и пригласили вас на новоселье. Но вы не сможете туда пойти. Позвоните и по-здравьте их с этим событием, извинитесь, объясните причину;
б) Вы встретили своего старого друга. Побеседуйте о ваших семьях, о родителях;
в) Ваш друг пригласил вас посмотреть его новую квартиру. Узнайте адрес и уточните, как к нему доехать;
г) Ваш друг переехал на новую квартиру. Вы на новоселье; д) Вы в мебельном магазине. Вам нужно купить новую ме-
бель для вашей новой квартиры.
Сделайте сообщение о своей семье; о семье своего друга;
семье вашего соседа; о покупке новой мебели; о переезде в но-вую квартиру.
Напишите характеристику на друга (одногруппника, под-ругу, сослуживца).
45
Словарь
Авиатөзелеш районы – Авиа- өстəл – стол строительный район җиһаз – мебель авыл – деревня, село Совет районы – Советский район авыр – тяжелый соңга калырга – опоздать ай – месяц суыткыч – холодильник акыллы – умный сыйлый – угощает барып килергə – съездить, схо- сыйныф – класс дить сыйныфташ – одноклассник баскыч – лестница сөйлəшергə – разговаривать Биектау – Высокая Гора тату – дружный булышабыз – помогаем тел – язык Бөгелмə – Бугульма тырыш – прилежный Вахитов районы – Вахитовский Түбəн Кама – Нижнекамск район тəвəккəл – решительный дəрес – урок, занятие төзелеш – строительство ел – год төзүче – строитель Идел Буе районы – Приволж- төн – ночь ский район уку йорты – учебное заведение икътисадчы – экономист укучы – ученик иртə – утро, рано урам – улица иң якын – самый близкий фатир – квартира йорт – дом фатир алдык – получили квар- кат – этаж тиру келəм – ковер хокукчы – юрист, правовед Киров районы – Кировский район хуҗа – хозяин кирəкле – нужный хөрмəт итə – уважает китап – книга чыгып керергə – выходить, схо- китапханə – библиотека дить китап укырга – читать книгу шагыйрь – поэт кич – вечер шəһəр – город кыю – смелый эш – работа 46 көн – день язучы – писатель
күргəзмə – выставка ярдəм итə – помогает
мактый – хвалит Яр Чаллы – Набережные Челны
мəктəп – школа Яшел Үзəн – Зеленодольск
Мəскəү районы – Московский яңалык – новость
район Яңа Савин районы – Ново-
оешма – организация Савиновский район
рəсем ясарга – рисовать əллə – или өй – дом Əлмəт – Альметьевск
Тема 4. СИСТЕМА ОБРАЗОВАНИЯ: УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ РОССИИ И ТАТАРСТАНА
Речевые образцы
Син кайда укыйсың (укыдың)?
Мин Казан шəһəренең 45 нче номерлы мəктəбендə укыйм (укыдым).
Сезнең сыйныфта ничə укучы
(иде)?
Мин татар сыйныфында укыдым.
Мəктəпне тəмамлавыма инде ун ел.
Син сыйныфташларың белəн элемтəдə торасыңмы?
Мин үземнең сыйныфташларым белəн һəрвакыт очрашып, шал-тыратып торам.

Где ты учишься (учился)?
Я учусь (учился) в школе № 45 города Казани.
Сколько учеников (было) в ва-шем классе?
Я учился в татарском классе.
Уже десять лет как я окончил школу.
Поддерживаешь ли отношения с одноклассниками?
Я часто встречаюсь со своими одноклассниками, звоню им.
Без укыганда бик тату идек. Хəзер дə аралашып яшибез.
Синең сыйныфташларың укый-лармы, эшлилəрме?
Элеккеге сыйныфташларымның бишесе армия сафларында хезмəт итə, унысы югары уку йортларында белем ала, өчесе инде эшли.

Когда учились, мы были очень дружны. И сейчас поддержива-ем отношения.
Твои одноклассники учатся или работают?
Пятеро из моих бывших одно-классников служат в армии, де-сять из них учатся в вузах, трое уже работают.
48
Алар кайда эшлилəр? Где они работают?
Кайда эшлəгəннəрен төгəл бел- Где они работают я точно
мим. не знаю. Минем бер сыйныфташым за- Один из моих одноклассников
водта, икенчесе кибеттə, работает на заводе, другой в ма-
өченчесе кино залында эшли. газине, а третий работает в ки-
нозале. Алмаз мастер булып, Алсу са- Алмаз работает мастером, Алсу
тучы булып, Рəмзия админист- продавщицей, Рамзия админи-
ратор булып эшлилəр. стратором. Мəктəп елларын сагынасыңмы? Тоскуешь ли по школьным го-
дам? Мин мəктəп елларын һəрвакыт Я всегда с тоской вспоминаю
бик сагынып искə алам. школьные годы.
Синең экстерн, дистанцион Как ты относишься к получе-
рəвештə белем алуга карашың нию образования экстерном,
ничек? дистанционно? Син кайсы уку йортын тəма- Какое учебное заведение ты
младың? окончил? Мин Лаеш авыл хуҗалыгы тех- Я окончил Лаишевский сель-
никумын тəмамладым. скохозяйственный техникум.
Синең белгечлегең нинди? Какая у тебя специальность?
Минем белгечлегем «Юриспру- Моя специальность «Юриспру-
денция» («Дөнья икътисады»). денция» («Мировая экономика»).
Казанда нинди югары уку йорт- Какие высшие учебные заведе-
лыры бар? ния есть в Казани?
Татар дəүлəт университеты. Татарский государственный
университет. Казан дəүлəт медицина универ- Казанский государственный
ситеты. медицинский университет.
Казан дəүлəт гуманитар- Казанский государственный
педагогика университеты. гуманитарно-педагогический
университет. 49
А.Н. Туполев исемендəге Казан Казанский государственный
дəүлəт техник университеты. технический университет им.
А.Н. Туполева. Казан дəүлəт технология уни- Казанский государственный
верситеты. технологический университет.
Казан дəүлəт финанс-икътисад Казанский государственный
институты. финансово-экономический ин-
ститут. Казан дəүлəт энергетика уни- Казанский государственный
верситеты. энергетический университет.
Казан дəүлəт аграр университе- Казанский государственный
ты. аграрный университет.
Казан дəүлəт ветеринария ме- Казанская государственная ака-
дицинасы академиясе. демия ветеринарной медицины.
Сез укыган мəктəп (гимназия, Где расположена ваша школа
лицей, көллият) кайда урнаш- (гимназия, лицей, колледж)?
кан? Безнең мəктəп (гимназия, ли- Наша школа (гимназия, лицей,
цей, көллият) Айдаров урамын- колледж) находится на улице
да урнашкан. Айдарова. Сез укыган бина ничə катлы? Ваше учебное здание скольки
этажное? Син укыган институтта Имеется ли библиотека в вашем
китапханə бармы? институте? Һəр бинаның үз китапханəсе В каждом здание есть своя биб-
бар. лиотека. Ул китапханə кайда урнашкан? Где находится эта библиотека?
Ул җиденче бинаның өченче Она находится на третьем этаже
катында урнашкан. седьмого здания. Безнең факультетның деканаты Деканат нашего факультета
җиденче бинада урнашкан. Ул расположен в седьмом здании.
бина биш катлы. Это здание пятиэтажное.
Мин көндезге бүлектə (читтəн Я учусь на дневном отделении
торып) укыйм. (заочно). 50 Местоимения
Местоимения в татарском языке употребляются вместо само-стоятельных слов, но не называют и не определяют их содержания.
Местоимения бывают:
Простые: мин, син, ул, кем, ни (что), нəрсə, ник (почему),
нинди (какой), $з (свой), шушы (этот), теге (тот).
Производные. Образуются прибавлением аффиксов -ча/-чə, -дый/-ди, -дыр/-дер, -лык/-лек, -лай/-лəй. Барча (весь); ничə (сколь-ко); барлык (весь); андый, мондый, тегенди (такой); нинди (какой); ниндидер (какой-то); болай, тегелəй (так); алай (так, этак).
Сложные: беркем (никто); кайбер (некоторый); (əркайсы
(каждый); (ичкайчан (никогда).
Парные: ул-бу (что-либо); андый-мондый (какой-нибудь);
алай-болай (так-сяк); тегене-моны (то да се).
Составные: əллə кем (кто-то); əллə кайда (где-то); əллə кай-чан (давно); телəсə кайсы, телəсə нинди (любой); кем дə булса
(кто-нибудь).
Разряды местоимений
Личные (зат алмашлыклары): мин (я), син (ты), ул (он, она, оно), без (мы), сез (вы), алар (они). Местоимения склоняются по падежам.
Склонение местоимений мин, ул
Баш килеш мин ул
Иялек килеше минем аның (у него/нее;
(у меня, мой) его/ее)
Юнəлеш килеше миңа (мне) аңа/аңарга (ему, ей)
Төшем килеше мине (меня) аны (его, ее)
Чыгыш килеше миннəн аннан/аңардан
(от/с меня) (с/от него/нее)
Урын-вакыт килеше миндə анда/аңарда
(у меня, на мне) (у него/нее; на
нем/ней)
51
Указательные (күрсəтү): ул, бу (это); шул (этот); теге (тот);
шундый, андый, мондый (такой); алай, болай, тегелəй, шулай (так).
Баш килеш бу (этот) шул (тот)
Иялек килеше моның шуның
Юнəлеш килеше моңа/моңарга шуңа
Төшем килеше моны шуны
Чыгыш килеше моннан/моңардан шуннан
Урын-вакыт монда/моңарда шунда
Вопросительные (сорау): кем (кто); ни, нəрсə (что); кайсы
(который); каян, кайдан (откуда); кайчан (когда); нинди (какой);
ник, нигə (зачем); ничек (как); ничə, к$пме (сколько).
Собирательные (билгелəү): (əр, (əрбер (каждый); бар, барча,
барлык, (əммə (весь); б тенесе все; $з (свой).
Склонение местоимения $з
единственное числомножественное число
I үзем (я сам)үзебез (мы сами)
II үзең (ты сам)үзегез (вы сами)
III үзе (он сам, она сама,үзлəре (они сами)
оно само)
Баш килеш үзем (я сам/сама) үзлəре Иялек килеше үземнең (у самого/самой) үзлəренең
Юнəлеш килеше үземə (самому/самой) үзлəренə Төшем килеше үземне (самого/саму) үзлəрен Чыгыш килеше үземнəн (от самого/самой) үзлəреннəн
Урын-вакыт килеше үземдə (у самого/самой; на самом/самой) үзлəрендə.
Неоределенные (билгесезлек). Показателями являются час-
тицы -дыр/-дер, -тыр/-тер, əллə: əллə кем, кемдер (кто-то); əллə нинди, ниндидер (какой-то); əллə ничек, ничектер (как-то) и др.
Отрицательные (юклык). Показателем являются числи-
тельное бер и частица (ич: (ичкем, беркем (никто); (ичнəрсə, бернəрсə (ничто); (ичничек, берничек (никак) и др.
52
Притяжательные (тартым). Образуются посредством аф-
фиксов -ныкы/-неке: минеке (мой), синеке (твой), шуныкы (его), $зебезнеке (наш), аларныкы (их) и др.
Автобиография
Автобиоргафия (шəхеснамə) – үз тормышыңның төп вакый-галары турында кыскача хроникаль-белешмə рəвешендə язу. Аның текстында автобиография язучының исеме, фамилиясе, əтисенең исеме, туган урыны, вакыты, укыган урыны, хезмəт эшчəнлеге, хəзерге вакытта эшлəгəн урыны һəм гаилə əгъзалары турында мəгълүмат бирелə.
Шəхеснамə Автобиография
Мин, Андреева Анастасия Вале- Я, Андреева Анастасия
рий кызы, 1987 нче елның 20 нче Валерьевна, родилась 20 мая
маенда Татарстан Республика- 1987 года в городе Нижне-
сының Түбəн Кама шəһəрендə ту- камск Республики Татар-
ганмын. стан. 1994 – 2004 нче елларда Түбəн В 1994 – 2004 гг. училась
Кама шəһəренең 47 нче номерлы в средней школе № 47 горо-
урта мəктəбендə укыдым. Шул ел- да Нижнекамска. В этом же
ны А.Н. Туполев исемендəге Казан году заочно поступила в Ка-
дəүлəт техник университетының занский государственный
гуманитар факультетына читтəн технический университет
торып укырга кердем. Хəзер им. А.Н. Туполева. Сейчас
дүртенче курс студенты. студентка 4 курса.
2004 нче елның декабреннəн С декабря 2004 года по
бүгенге көнгə кадəр «ДОМО» сегодняшний день работаю ме-
кибетендə сату-алу буенча менед- неджером по продажам в ма-
жер булып эшлим. газине «ДОМО». 53
Ирем Дмитрий Казан мотор Муж Дмитрий работает
төзүчелəр заводында өлкəн мастер старшим мастером в КМПО.
булып эшли. Подпись
Имзам 26 августа 2008 года
2008 ел, 26 нчы август Поздравление
Тəбриклəү – берəр төрле шатлык яки бəйрəм уңае белəн котлау.
Кадерле əнием! Дорогая мама!
Сине туган көнең – 55 яшь- Поздравляю тебя с 55 лет-
лек юбилеең белəн тəбрик итəм! ним юбилеем со дня рождения.
Сиңа ныклы сəламəтлек, матур Желаю крепкого здоровья, дол-
тормыш, озын гомер телим. гих лет счастливой жизни.
Кызың Сөмбел. Твоя дочь Сюмбель.
2004 ел, 20 апрель 20 апреля 2004 года
Задания
1. Переведите на татарский язык.
Моя книга, на мою книгу, на эту книгу, я вижу свой инсти-тут, мне нравится ваша школа, в школу, из школы, из твоего клас-са, мы любим свою школу, учусь в музыкальной школе, беру его тетрадь, на уроке, после уроков, сижу на уроке, мой университет расположен на улице Четаева, юридический факультет КГУ, Ка-занский государственный медицинский университет, второе зда-ние КГТУ им. А.Н. Туполева, наша библиотека, библиотека распо-ложена на четвертом этаже, после уроков сижу в библиотеке.
2. Раскройте скобки.
(Студентлар) бу (имтихан) тапшыру бик авыр булды. Кичə Асия белəн (китапханə) (дəреслəр) əзерлəнеп озак утырдык. Синең апаң (мəктəп) укытамы? Без хəзер (дəрес) утырабыз. Килəсе (атна) каникуллар башлана. Мин язгы (сессия) бишле (билгелəре) генə
54
тəмамладым һəм өченче (курс) күчтем. Икенче (курс) тəмамлагач, (Айрат) (армия) алдылар.
3. Ответьте на вопросы.
Сез кайсы мəктəптə укыдыгыз?
Сез мəктəпне кайчан тəмамладыгыз?
Сез бу институтка (университетка) кайчан укырга кердегез? Сез ни өчен бу уку йортын сайладыгыз?
Сезгə нинди фəннəр күбрəк ошый? Сез нинди китаплар укырга яратасыз? Сезнең белгечлегегез нинди?
Казанда тагын нинди югары уку йортлары бар? Сезнең институтта (университетта) ничə факультет бар? Сез укый торган бина кайда урнашкан?
Үзегезнең институт (университет) турында нəрсəлəр белəсез? Институт китапханəсе зурмы?
Сез китапханəдə еш буласызмы? 4. Дополните следующие диалоги: а) – Алло, Алсу, исəнме!
– ...
– Мин синең өчен бик шат. Калган имтиханнарыңны шулай ук уңышлы тапшыр.
– ...
– Шулай ук сине якынлашып килүче Яңа ел бəйрəме белəн дə котлыйм. Сиңа саулык-сəламəтлек, бəхет телим.
б) – Кадерле əнием, исəнме. Гафу ит, мин синең туган көнеңə кайта алмыйм. Шуңа шалтыратам.
– ...
– Əни, сине чын күңелемнəн туган көнең белəн котлыйм. Сиңа ...
– ...
5. Прочитайте текст. Перескажите его на русском языке. Со-ставьте по тексту 10 вопросительных предложений:
Соңгы елларда мəктəплəрдə мəгариф системасының алга китүен күрсəтүче күп үзгəрешлəр булды. Элегрəк бөтен балалар да бер үк төрдəге мəктəплəрдə, бер үк программалар нигезендə укый
55
иделəр. Ə бит балаларның фəннəргə сəлəте бертөрле түгел. Кемдер математиканы ярата, ə кемгəдер бу фəн аеруча авыр бирелə. Кем-дер физик булырга хыяллана, ə теллəр аңа җиңел бирелми. Ə хəзер балалар табигать биргəн сəлəтлəренə, телəклəренə карап, төрле типтагы мəктəплəрдə укый алалар. Бүген республикада лицей, гимназия, көллият һəм фəннəрне тирəнтен өйрəнүче мəктəплəрнең саны 2400 гə җитте. Барлык төр мəктəплəрдə дə чит теллəрне өйрəнүгə игътибар бирелə. Күп мəктəплəрдə өлкəн класс укучыла-ры өчен югары уку йортлары белəн килешү нигезендə эшлəүче махсус класслар ачыла.
Хəзер урта белемне экстерн рəвешендə алырга мөмкин. Бу мөмкинлектəн файдаланучылар саны елдан-ел күбəя.
Экстерн, дистанцион рəвештə белем алу юлларына карашы-гыз нинди?
6. Переведите на татарский язык.
Это наша школа. Она пятиэтажная. Школа расположена на улице Тукая. Наша школа новая и очень красивая. Там очень свет-лые, уютные и удобные учебные кабинеты. Кабинеты оснащены современными оборудованиями. В школе есть большая библиоте-ка, компьютерный класс, огромный спортзал, столовая. Наш класс находится на третьем этаже. В нашем классе двадцать учеников. Мы очень дружные. Любим участвовать в спортивных мероприя-тиях. Мы в этом году заканчиваем школу и все хотим поступить в высшие учебные заведения.
Это Казанский государственный университет. Ему уже 200 лет. Здания университета расположены на улице Кремлевской. Главное здание университета старое, но красивое. Есть еще два семнадца-тиэтажных здания. Они новые, но не очень уютные. В КГУ учатся более 12 тысяч студентов. Они приехали из Татарстана, Башкорто-стана, Сибири, Крыма и других мест.
7. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Встретились две подруги, у которых дети учатся в разных школах. Расспрашивают друг друга о школах их детей;
б) Беседа одногруппников перед предстоящей сессией;
56
в) Студент-первокурсник записывается в институтскую биб-лиотеку и берет книги;
г) Вы пришли на кафедру к руководителю курсовой работы. Узнайте, ее расписание, присутственные часы. Поговорите с руко-водителем о вашей теме;
д) Вы зашли в библиотеку и хотите взять необходимую ли-тературу для написания реферата;
е) Встретились бывшие одноклассники. Вспоминают школь-ные годы;
ж) Вы приехали в другой город к друзьям. Узнайте, какие высшие учебные заведения есть в этом городе;
з) Ваш друг (подруга) недавно защитил диплом. Поздравьте его (ее). Поговорите с ним (с ней) о том, как прошла защита.
Составьте рассказ о вашем институте; о том, как вы сдава-ли ЕГЭ; как вы поступали в вуз.
Составьте тексты поздравлений с Новым годом; с 8 Марта;
окончанием школы; с поступлением в вуз.
аеруча – особенно ачыла – открывается бертөрле – одинаковый дəфтəр – тетрадь имтихан – экзамен игътибар – внимание кемдер – кто-то килешү – соглашение көллият – колледж махсус – специально мəгариф – образование
мəгърифəт – просвещение мөмкинлек – возможность

Словарь
сəлəт – способность тирəнтен – углубленно төр – вид
урта белем – среднее образова-ние файдалану – использование фəн – наука хəзер – сейчас
югары белем – высшее образование югары уку йорты – высшее учебное заведение
үзгəреш – изменение
Тема 5. ИЗУЧЕНИЕ ЯЗЫКОВ
Речевые образцы
Син ничə чит тел белəсең?
Мин өч чит тел белəм.
Чит телне өйрəнүгə карашың ничек?
Минем кимендə өч чит телдə иркен сөйлəшергə өйрəнəсем килə.
Син нинди чит тел белəсең? (Нинди чит телдə сөйлəшə аласың).
Мин инглиз (алман, француз, һинд, гарəп, япон, кытай) телен белəм.
Мин төрек (фин, венгр, чуваш, удмурт) телен өйрəнəм.
Татар телендə иркен аралаша аласыңмы?
Мин татар, шуңа күрə татарча иркен сөйлəшəм.

Сколько иностранных языков ты знаешь?
знаю три иностранных языка.
Как ты относишься к изучению иностранных языков?
хочу научиться свободно раз-говаривать хотя бы на трех ино-странных языках.
На каком иностранном языке ты разговариваешь?
знаю английский (немецкий, французский, индийский, араб-ский, японский, китайский) язык.
изучаю турецкий (финский, венгерский, чувашский, уд-муртский) язык.
Свободно общаешься ли на та-тарском языке?
Я – татарин (татарка), поэтому свободно разговарию на татар-ском языке.
58
Мин татар, лəкин туган телемдə Я татарин, но свободно общаться
иркен аралаша алмыйм.на своем родном языке не могу.
Мин татарча аңлыйм, лəкин Я по-татарски понимаю, но не мо-
сөйлəшə алмыйм.гу разговаривать.
Мин укыйм һəм сүзлек белəн Я читаю и перевожу со словарем.
тəрҗемə итə алам.
Глагол
Глагол обозначает действие или состояние лица, предмета, явления и характеризуется в татарском языке категорией утвер-ждения и отрицания, наклонениями, категориями лица, числа, времени, залога степенью протекания действия.
Глаголы бывают:
Простые: эшлə, яз, укы, бар; Производные: уй + ла (думай), чиста + р (очищайся), бер +
лəш (объединяйся); Сложные: ис кит$ (удивляться), саубуллашу (прощаться);
Парные: уйнау-к л$ (веселиться), ялыну-ялвару (просить и умолять);
Составные: чыгып китү (выйти), йөгереп бару (бежать), укып чыгу (прочитать), ял итү (отдыхать), ярдəм итү (помогать).
Глагол имеет спрягаемые личные (затланышлы) и неспря-гаемые неличные (затланышсыз) формы.
спрягаемым личным формам относятся: изъявительное на-клонение, условное наклонение, желательное наклонение, повели-тельное наклонение.
неспрягаемые неличным формам относятся: имя действия, инфинитив, причастие, деепричастие.
59
179324061531500588391061214000179641561214000Спрягаемые личные формы
Изъявительное Условное Желательное Повелительное наклонение наклонение наклонение наклонение только 1-е лицо единст- венного и множественно- алды (взял) го числа только 2 и 3-е лицо алса (если возь- Килим единственного и алган (взял) мет) килик множественного ала (берет) килсə (если при- -асы килə числа алыр (возьмет) дет) барасы килə (хочет пойти) бар (иди) алачак(возьмет) -макчы була барсын (пусть идет) бармакчы була (намерен пойти) Неспрягаемые неличные формы Имя действия Инфинитив Причастие Деепричастие укыган (читавший) укучы (читающий) укып (прочитав) уку (чтение) барырга (пойти) укый торган (читающий) укый-укый (читая) укыйсы (читать) алгач (взяв) язу (письмо) язарга (писать) укыячак (будет читать) килгəнче килер көн (предстоящий (пока не приду) день) Основа всех глаголов по форме совпадает со 2-м лицом единственного числа повелительного наклонения: бар – иди бар-ма – не ходи кайт – возвращайся кайт-ма – не возвращайся кил – приходи кил-мə – не приходи Изъявительное наклонение
Изъявительное наклонение глагола (хикəя фигыль) имеет форму настоящего, прошедшего и будущего времени, три лица и два числа. Эти формы образуются от единой основы.
Настоящее время глаголов изъявительного наклонения обра-зуется следующим образом: если основа глагола оканчивается на согласный или на -у/-ю, прибавляется аффикс -а/-ə: утыр-а (сидит),
60
ю-а (моет, стирает). Если основа оканчивается на гласные -а/-ə, этот гласный заменяется аффиксом -ый/-и: эшлə – эшли, укы – укый.
Отрицательная форма настоящего времени образуется при-бавлением аффикса -мый/-ми.
Например: утыр-мый, эшлə-ми, укы-мый.
Образец спряжения глаголов настоящего времени по лицам и числам:
Единственное Множествен- Единственное Множественное
Лицо число ное число число число
Положительный аспект Отрицательный аспект
I юам юабыз юмыйм юмыйбыз
эшлим эшлибез эшлəмим эшлəмибез
II юасың юасыз юмыйсың юмыйсыз
эшлисең эшлисез эшлəмисең эшлəмисез
III юа юалар юмый юмыйлар
эшли эшлилəр эшлəми эшлəмилəр
Прошедшее время.
1) прошедшее определенное (категорическое) время [билге-ле яки категорик үткəн заман] образуется при помощи прибавле-ния аффиксов -ды/-де, -ты/-те. Отрицательный аспект образуется прибавлением аффиксов -ма/-мə. Например: алды (взял) алмады,
килде (пришел) килмəде, ачты (открыл) ачмады, əйтте (сказал) əйтмəде.
Для образования остальных лиц единственного и множест-венного чисел к обеим формам 3-го лица единственного числа при-бавляются аффиксы:
Единственное Множественное Единственное Множествен-
Лицо число число число ное число
Положительный аспект Отрицательный аспект
I бардым бардык бармадым бармадык
II бардың бардыгыз бармадың бармадыгыз
III барды бардылар бармады бармадылар
2) прошедшее неопределенное время (билгесез яки нəтиҗəле үткəн заман) образуется присоединением к основе глагола аффик-
61
сов -ган/-гəн (после гласных и звонких согласных), -кан/-кəн (после глухих согласных) кайткан, барган, килгəн, утырган. Отрицатель-
ная форма образуется при помощи аффикса -ма/-мə.
Единственное Множественное Единственное Множествен-
Лицо число число число ное число
Положительный аспект Отрицательный аспект
I барганмын барганбыз бармаганмын бармаганбыз
II баргансың баргансыз бармагансың бармагансыз
III барган барганнар бармаган бармаганнар
3) прошедшее продолжительное (тəмамланмаган үткəн за-ман): бара иде (ходила), с йли иде (рассказывал) образуется при-бавлением вспомогательного глагола иде к глагольной форме на -
а/-ə, -ый/-и.
Единственное Множественное Единственное Множествен-
Лицо число число число ное число
Положительный аспект Отрицательный аспект
I бара идем бара идек бармый идем бармый иде
II бара идең бара идегез бармый иде бармый идегез
III бара иде баралар иде бармый иде бармыйлар иде
4) давнопрошедшее (күптəн үткəн заман): барган иде (ходи-ла), с йлəгəн иде (рассказывала) образуется прибавлением вспомо-гательного глагола иде к глагольной форме на -ган/-гəн, -кан/-кəн.
Единственное Множественное Единственное Множественное
Лицо число число число число
Положительный аспект Отрицательный аспект
I барган идем барган идек бармаган идем бармаган идеек
II барган идең барган идегез бармаган идең бармаган идегез
III барган иде барганнар иде бармаган иде бармаганнар иде
5) прошедшее многократное (кабатлаулы үткəн заман): бара торган иде (бывало ходила), с йли торган иде (бывало рассказы-вала) образуется прибавлением вспомогательного глагола иде к гла-гольной форме на -а/-ə/-ый/-и торган.
62
Прошедшее время
Положительный аспект
Лицо Единственное число Множественное число
I бара торган идем бара торган идеек
II бара торган идең бара торган идегез
III бара торган иде бара торганнар идее
Отрицательный аспект
Лицо Единственное число Множественное число
I бармый торган идем бармый торган идек
II бармый торган идең бармый торган идегез
III бармый торган иде бармый торганнар иде
Будущее время 1) Будущее определенное время (билгеле килəчəк заман) об-
разуется прибавлением к основе глагола аффиксов -ачак/-əчəк (по-сле согласных), -ячак/-ячəк (после гласных): кайт + ачак, бар +
ачак, кара + ячак, яса + ячак, яшə + ячəк.
Положительный аспект
Лицо Единственное число Множественное число
I барачакмын барачакбыз
II барачаксың барачаксыз
III барачак барачаклар
Отрицательный аспект
Лицо Единственное число Множественное число
I бармаячакмын бармаячакбыз
II бармаячаксың бармаячаксыз
III бармаячак бармаячаклар
2) Будущее неопределенное время (билгесез килəчəк заман) образуется прибавлением к основе глагола аффиксов -р (после гласных): эшлəр, с йлəр, -ар/-əр, -ыр/-ер (после согласных): килер,
ашар, т шəр. Отрицательная форма образуется аффиксами -мас/ -мəс, кроме 1-го лица единственного и множественного чисел.
63
Единственное Множественное Единственное Множественное
Лицо число число число число
Положительный аспект Отрицательный аспект
I барырмын барырбыз бармам бармабыз
II барырсың барырсыз бармассың бармассыз
III барыр барырлар бармас бармаслар
3) будущее в прошедшем (килəчəк үткəн заман) образуется прибавлением к основе глагола аффиксов -ачак иде/-əчəк иде, -ячак иде/-ячəк иде. Барачак иде он должен был идти, с йлəячəк иде он должен был рассказывать.
Единственное Множественное Единственное Множественное
Лицо число число число число
Положительный аспект Отрицательный аспект
I барачак идем барачак идек бармаячак бармаячак идек
идем II барачак идең барачак идегез бармаячак идең бармаячак
идегез
III барачак иде барачаклар иде бармаячак иде бармаячаклар иде
Изъявительное наклонение
254031115005715285750040932102857500
Прошедшее время
Определенное Неопределенное Положительная Отрицательная Положительная Отрицательная форма форма форма форма -ды/-де (после глас- -ган/-гəн (после ных и звонких со- -ма-ды/ гласных и звонких -ма-ган/ гласных): -мə-де согласных): -мə-гəн: ал-ды (взял) ал-ган (взял) ал-ма-ды ал-ма-ган яса-ды (сделал) яса-ган (сделал) яса-ма-ды яса-ма-ган кил-де (пришел) кил-гəн (пришел) кил-мə-де кил-мə-гəн -ты/-те (после глу- кайт-ма-ды -кан/-кəн (после кайт-ма-ган хих согласных): кит-мə-де глухих согласных): кит-мə-гəн кайт-ты (вернулся) кайт-кан (вернулся) кит-те (ушел) кит-кəн (ушел) 64
166687561531500167005061214000575754561214000Настоящее время
Положительная форма Отрицательная форма 1) -а/-ə (после основ на согласный или на -у/-ю): -мый/-ми утыр-а (сидит) утыр-мый төш-ə (слезает) төш-ми ю-а (моет) ю-мый бу-а (душит) бу-мый 2) если основа оканчивается на гласный -а/-ə, этот кара-мый гласный заменяется аффиксом -ый/-и: сөйлə-ми кара – карый (смотри – смотрит) сөйлə – сөйли (говори – говорит) Будущее время Определенное Неопределенное Положительная Отрицательная Положительная Отрицательная форма форма форма форма -ачак/-əчəк (после -ма-ячак/ -р (после гласных): -мас/-мəс: согласных): -мə-ячəк: яса-р (сделает) яса-мас бар-ачак (пойдет) бар-ма-ячак кара-р (посмотрит) кара-мас кил-əчəк (придет) кил-мə-ячəк -ар/-əр, -ыр/-ер бас-мас -ячак/-ячəк яса-ма-ячак (после согласных) төш-мəс (после гласных): яшə-мə-ячəк бас-ар (встанет) кил-мəс яса-ячак (сделает) төш-əр (сойдет) яшə-ячəк (будет бар-ыр (пойдет) жить) кил – ер (придет) Объяснительная записка
Аңлатма язуы – нинди дə булса мəсьəлəгə яки хезмəткə кара-та язма рəвештə бирелгəн ачыклама.
8101 төркеме кураторы Куратору группы № 8101
Маркова Зинаида Игорь кызына Марковой Зинаиде Игоревне
Аңлатма язуы Объяснительная записка
2007 ел, 22 май 22 мая 2007 года
Мин, Куприн Олег Вадим улы, Я, Куприн Олег Вадимович, 20
авыру сəбəпле 20 май көнне им- мая не смог прийти на экзамен.
тиханга килə алмадым. Причина отсутствия – болезнь.
Имза Подпись
65
Задания
От следующих глаголов образуйте все временные формы. Просклоняйте их по лицам и числам:
Укы, яз, бие, өйрəн, белем ал, сана.
Предложение «Аня психология факультетына укырга кер-
де» запишите во всех временных формах.
Вставьте соответствующие местоимения:
…институтта укый, … эшкə барам, ... имтихан бирдек, ...
яхшы ял иттегез, ... укып бетерəчəкбез, ... китап алмаганнар, ... ты-рышып эшлəдеңме?, ... кунакка килерлəр, ... кереп чыгарсың.
Прочитайте текст. Найдите глаголы. Укажите их время. Преобразуйте их в прошедшее определенное время.
Күп мəктəплəрдə өлкəн класс укучылары өчен вузлар белəн килешү нигезендə эшлəүче махсус класслар ачыла. Бу классларда килешенгəн вузда уку өчен мөһим булган фəннəр тирəнтен һəм махсус программалар буенча укытыла. Мондый классларны уңышлы тəмамлаучыларга уку йорты кабул иткəндə өстенлек бирə. Кайбер вузлар чыгарылыш имтиханнарында алган билгелəр буен-ча гына да кабул итəлəр.
Глаголы прошедшего времени преобразуйте в будущее время.
Переведите диалоги.
а) – Здравствуйте!
– Здравствуйте!
– Можно с вами познакомиться?
– Да меня зовут Галия Накыш. Я из Турции. По националь-ности я – татарка.
– Я – Марат Акчурин. Я из Франции. Я тоже татарин.
– Марат, а какие иностранные языки ты знаешь?
– Хотя я и татарин, свой родной язык я не знаю. Но я хорошо знаю французский, английский и арабские языки.
– Ты свободно общаешься на всех трех языках?!
66
– Да, я свободно разговариваю по-французски, по-английски
по-арабски.
– Я бы очень хотела изучить арабский. Ты бы не смог мне помочь?
– С удовольствием!
б) – На каком бы иностранном языке ты хотел свободно об-щаться?
– Мне очень нравится французский язык. Его произношение сводит меня с ума!
– Надо же! А я в «Академии языка» посещаю курсы фран-цузского языка. И там отлично преподают. Не хочешь к нам при-соединиться?
– С удовольствием! А в какое время проходят занятия?
– Есть две группы. Наша учится по понедельникам и четвер-гам с 5 вечера.
– К сожалению, в это время я занят.
– Может скажешь адрес «Академии языка»?
– Да, конечно. Она находится во втором здание, на втором этаже. Зайдешь на кафедру РТЯ. Там тебе все объяснят.
– Спасибо.
– Удачи тебе.
в) – Привет, Рустам!
– Добрый день, Адель!
– Познакомьтесь, это мой друг Ильдус.
– Здравствуй, Ильдус. Вы из Астрахани?
– Нет, я из Крыма.
– Оказывается, вы хорошо говорите по-татарски.
– Спасибо. Ведь мой родной язык – татарский. 6. Прочитайте и переведите текст.
Я – Артур. Я – студент. Я учусь в Казанском государствен-
ном техническом университете им. А.Н. Туполева. Я хорошо знаю по-русски, по-татарски, по-английски. В университете изучаю еще арабский язык.
67
Преподавателя зовут Мухаммед. Мы с ним разговариваем по-арабски, читаем арабские книги, пишем. Мне очень нравится изучать арабский язык.
7. Прочитайте текст. Ответьте на вопросы. а) 2008 нче ел – Халыкара теллəр елы
Берлəшкəн Миллəтлəр Оешмасының Генераль Ассамблеясе 2008 нче елны Халыкара теллəр елы дип игълан итте. Мондый ча-раларны оештыру вазыйфалары йөклəнгəн ЮНЕСКО бу эштə ныклап торып əйдəп баручы учреждение ролен башкарырга ниятли.
Оешма килəсе берничə дистə ел эчендə кешелек дөньясы йөзгə-йөз очрашачак күп санлы сынаулар вакытында теллəрнең нинди зур əһəмияткə ия булачагын яхшы аңлый.
Теллəр, асылда, халыкның аерым төркемнəре һəм аерым кешелəрнең үзенчəлеге һəм аларның үзара тыныч яшəве өчен зур əһəмияткə ия. Глобаль һəм җирле характердагы мəнфəгатьлəр ара-сында гармонияле мөнəсəбəтлəр урнаштыру һəм аларны тотрыклы үстерү юлында теллəр алга этəрүче стратегик фактор булып тора. Һəркемгə белем алу буенча алты максатка, шулай ук 2008 нче елда Берлəшкəн Миллəтлəр Оешмасы килешүгə ирешкəн һəм Меңь-еллык Декларациясендə формалаштырылган үсеш өлкəсендəге максатларга ирешү өчен дə теллəрнең əһəмияте гаять зур.
Халыкның тиешле төркемнəрен СПИДка, маляриягə һəм башка авыруларга каршы көрəшкə җəлеп итү өчен əлеге эш халыкларның үз теллəрендə алып барылырга тиеш. Экологик тот-рыклылыкны тəэмин итү өчен төп халыклар һəм җирле халыкның белемен һəм тəҗрибəсен сакларга кирəк.
Килəчəктə, берничə буын алмашынганнан соң, дөньядагы 7000 телнең яртысыннан артыгына юкка чыгу куркынычы яный. Мəктəптə һəм кибернетика киңлегендə бүген аларның 1/4 еннəн кимрəге кулланыла.
2008 нче елның 21 нче феврале – Халыкара туган тел көне тугызынчы тапкыр үткəрелə торган көн.
68
2008 нче елда Халыкара теллəр елын үткəрү əлеге бурыч-ларны хəл итүдə алга таба хəлиткеч адым ясау өчен уникаль мөмкинлек тудырачак.
(Коитиро Мацуура)
б) Тел – миллəтнең таныклыгы Гасырлар буе чит миллəтлəр һəм теллəр мохитендə яшəп тə,
үз теллəрен саклап килүче, аны хəтта миллəтнең таныклыгы итеп санаучы халыклар бар. Бу уңайдан Австралия аборигеннарын һəм Төньяк Ирландия халкын мисал итеп китерергə була.
Австралиядəге «япириниа» теле белгече, чыгышы белəн або-риген Ронда Инкамала: «Үз телебездə сөйлəшмəгəн вакытта без
үзебезне юк дип хис итəбез», – ди. Аборигеннарның үз
теллəрендəге сүзлəрне изге догага тиңлəүлəре – аларның үз
мəдəниятлəрен саклап калырга тырышуларының бер мисалы. Төньяк Ирландия халыкларына инглизлəр күпме генə үз
теллəрен тагарга тырышсалар да, ирландиялелəр туган теллəрен
саклап калдылар. Кайсы телдə күбрəк сөйлəшəлəр? кытайча – 726 млн кеше португалча – 165 млн кеше
инглизчə – 427 млн кеше бенгалча – 162 млн кеше
испанча – 266 млн кеше урысча – 158 млн кеше
индусча – 182 млн кеше японча – 124 млн кеше
гарəпчə – 181 млн кеше алманча – 121 млн кеше
Теллəрнең дөнья кисəклəре буенча таралышы
Аурупа – 209 тел (3 %), Азия – 2034 тел (93,1 %), Африка –
1995 тел (31 %), Океания 1341 тел (31 %), Америка – 949 тел (4 %).
Барлыгы – 6528 тел. 2008 ел – нинди ел?
Теллəр елына багышланган чараларны кайсы оешма əйдəп
бара?
Теллəрне саклау ни өчен кирəк? Моның өчен нəрсəлəр эшлəнергə тиеш?
69
Юкка чыгучы теллəр турында ни белəсез? Халыкара туган тел көне кайчан үткəрелə?
Халыкара туган тел көненə багышлап сезнең университетта нинди чаралар үткəрелə?
Австралия аборигеннары һəм Төньяк Ирландия халкы тел мəсьəлəсендə нəрсə белəн аерылып тора?
Тел, миллəт һəм мəдəният үзара бəйлəнгəнме? Ни өчен шу-лай уйлыйсыз?
Кайсы телдə күбрəк сөйлəшəлəр?
8. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Вы пришли записаться на курсы английского языка. Уз-найте, по каким дням в какое время будут проходить занятия. Ока-зывается это время для вас не удобно. Узнайте, нет ли другой группы, нельзя ли заниматься индивидуально;
б) Расспросите вашего нового знакомого о том, какие ино-странные языки он знает; как изучал; трудно ли было.
Расскажите о том, как проходят у вас занятия татарского
иностранного языков; о курсах иностранного языка, которые вы посещаете.
Словарь
адым – шаг тиңлəү – приравнять
алга этəрү – продвигать, про- тотрыклылык – стабильность
двинуть тəэмин итү – обеспечить
асылда – в сущности тəҗрибə – опыт
Берлəшкəн Миллəтлəр оешмасы – төркем – группа
Организация объединенных наций халыкара – международный
Аурупа – Европа хис итəргə – чувствовать
билге – знак, признак хəлиткеч – решающий
бу уңайдан – по этому поводу чыгарылыш имтиханы – выпу-
буын – поколение скной экзамен
70 дога – молитва игълан итте – объявил изге – святой
инглизчə – по-английски йөзгə-йөз – лицом к лицу кабул итə – принимает меңъеллык – тысячелетие мисал – пример мохит – окружающая среда мəнфəгать – интерес
мөнəсəбəт – отношение, связь татарча – по-татарски
чыгышы белəн – родом əйдəп баручы – инициатор əһəмият – значение өстенлек – преимущество үзенчəлек – особенность
җирле халык – местное население җыелыш – собрание җəлеп итү – привлечь, привле-кать русча – по-русски
сынау – испытание таныклык – освидетельствование
Тема 6. РАБОТА. ПРОФЕССИЯ
Речевые образцы
Сез кайда эшлисез? Сез кем булып эшлисез?
Бу оешмада күптəн эшлисезме?
Сезгə икътисадчылар кирəкме? Мин тəрҗемəче.
Нинди һөнəрлəр кирəгрəк дип саныйсыз?
Сезнең университетта кемнəрне əзерлилəр?
Безнең университетта психолог, хокукчы, менеджерлар əзер-лилəр.
Гуманитар факультетта нинди белгечлеклəр буенча белем бирəлəр?
Җəмəгатьчелек белəн бəйлəнеш-лəр.
Сезнең хатыныгызның (ирегез, улыгыз, кызыгыз, əти-əниегез-нең) һөнəре нəрсə белəн бəйле? Сезне эшкə өч ай сынау срогы белəн алабыз.

Вы где работаете? Вы кем работаете?
Давно ли работаете в этой орга-низации?
Вам требуются экономисты? Я переводчик.
Как вы считаете, какие профес-сии более востребованы? Каких специалистов готовит ваш университет?
Наш университет готовит пси-хологов, юристов, менеджеров.
По каким специальностям обу-чают в гуманитарном факульте-те?
Связи с общественностью.
С чем связана профессия вашей жены (мужа, сына, дочери, ро-дителей)?
Берем Вас на работу с трех ме-сячным испытательным сроком.
72
Бездə төшке аш вакыты уни-кедəн бергə кадəр.
Сез иртəнге сигездəн кичке бишкə кадəр эшлəргə тиеш бу-ласыз.
Шимбə һəм якшəмбе – ял көннəре.
Сезнең чираттагы ялыгыз сен-тябрь аенда.
Директор шəхси сораулар буен-ча дүшəмбе көн тугыздан уникегə кадəр кабул итə.
Сезнең хезмəт хакыгыз күпме? Биредə хезмəт хакы бик түбəн икəн.
Югары хезмəт хакы алып эшли.
Сезнең өзлексез хезмəт стажы-гыз ничə ел тəшкил итə? Бүгенге көндə минималь хезмəт хакы күпме?
Минималь хезмəт хакы ничек билгелəнə?
Эшлəүче һəм эшлəмəүче гаилə əгъзалары.
Эш урынында алган травма.
Көнкүреш травмасы.
Эшкə яраксызлык турында кəгазь.
Авыру сəбəпле эшкə килə алма-дым.
У нас обед с 12.00 до 13.00.
Вы должны будете работать с восьми утра до пяти вечера.
Суббота и воскресенье – выход-ные дни.
Ваш очередной отпуск в сен-тябре.
По личным вопросам директор принимает по понедельникам с девяти до двенадцати.
Какая у вас заработная плата? Тут, оказывается, зарплата низ-кая.
Работает, получая высокую зар-плату.
Сколько лет составляет ваш не-прерывный стаж работы? Каков на сегодняшний день объем минимальной заработной платы?
Как определяется минимальная заработная плата?
Работающие и неработающие члены семьи.
Травма, полученная на рабочем месте.
Бытовая травма.
Лист о нетрудоспособности.
Не смог прийти на работу по болезни.
73
Кызым авыру сəбəпле эшкə чы- Из-за болезни дочери, не смогла
га алмадым.выйти на работу.
Сезне нəрсə борчый?Что вас беспокоит?
Минем тамагым (башым, те- У меня болит горло (голова,
шем, колагым) авырта.зуб, ухо).
Сезнең кулыгыз (аягыгыз) сынган. У вас сломана рука (нога).
Рентгенга барыгыз.Сходите на рентген.
Вспомогательные части речи. Послелоги
В татарском языке имеются слова, которые по значению со-ответствуют русским предлогам. В отличие от русских предлогов они ставятся не перед управляемым словом, а после него, поэтому их называют послелогами, другими словами, по-татарски говорят не для меня, а меня для минем чен и т.д.
Послелоги требуют, чтобы зависимое слово стояло в опреде-ленном падеже и подразделяются на три группы:
управляющие основным падежом существительных и при-тяжательным падежом местоимений: чен, хакына (для, ради), дус-
лар чен (для друзей), сине чен (ради тебя), дуслык хакына (ради дружбы), кебек, т сле, шикелле, сыман, сымак (как, подобно), кош кебек (как птица), агач т сле (как дерево), аны сыман (как ты), минем шикелле (как я), чаклы, хəтле, кадəр, тикле (до, столь же … как, в такой же степени … как), тау хəтле (как гора), минем кадəр (как я, с меня), аша (через, сквозь), урам аша (через улицу), тун аша (сквозь шубу), саен (каждый), к н саен (каждый день), ту-
рында, хакында, хакта (о), кеше турында (о человеке), сəбəпле, аркада, аркасында (из-за, по причине), авыру сəбəпле (по болезни), сине аркада (из-за тебя).
управляющие направительным падежом: чаклы, хəтле,
тикле, кадəр (до, вплоть до), йгə чаклы (до дома), институтка кадəр; таба (прямо к), кибеткə таба (к магазину), каршы (на-
74
пртив), йгə каршы (напротив дома), карамастан (несмотря на),
я гырга карамастан (несмотря на дождь).
3) управляющие исходным падежом: башка, б$тəн (кроме, помимо), бездəн башка (кроме нас), элек (прежде, раньше), сездəн элек (раньше вас), со (после), миннəн со (после меня), бирле
(с тех пор), кичəдəн бирле (со вчерашнего дня), эштəн чыкканнан бирле (с тех пор как вышел с работы).
Послелоги, управляющие основным Послелоги, управ- Послелоги, управ- падежом имен существительных ляющие направитель- ляющие исходным и притяжательным падежом место- имений ным падежом падежом белəн – автобус белəн; синең белəн чаклы, хəтле, кадəр, башка, бүтəн – кро- өчен1 – для, ради дуслар өчен; ми- тикле – до, вплоть до ме, помимо бездəн нем өчен (означают предел дей- башка; автобустан кебек, төсле, шикелле, сыман – ствия) тукталышка бүтəн как, подобно (выражают сравнение хəтле; вокзалга кадəр; тыш – сверх, кроме, по качеству) кош кебек; минем ке- өйгə тикле; театрга вне чираттан тыш – бек; агач төсле; сезнең шикелле; чаклы вне очереди аккош сыман таба – прямо к, по элек – прежде, рань- чаклы, хəтле, кадəр, тикле – до; направлению к, кибет- ше сездəн элек; столь же … как; в такой же степени кə таба; кичкə таба; əнидəн элек …как (выражают сравнение по театрга таба соң – после миннəн количеству) тау хəтле; минем каршы – против, на- соң; чыкканнан соң кадəр; против кибеткə кар- бирле – с тех пор турында, турындагы – о, об, обо, шы; аларга каршы кичəдəн бирле – сов- про əни турында; аның турындагы карамастан – несмот- черашнего дня; эштəн сүз ря на, вопреки чыкканнан бирле – аша – через, сквозь урамаша; тун аңлатуга карамастан; с тех пор как вышел аша яңгырга карамастан с работы саен – каждый, ежедневно көн саен, минут саен 2476521272500
1 В сочетаниях с существительными өчен обычно выражает цель: кызым өчен – для дочери; йорт өчен – для дома. При местоимениях выражает и цель и причину: ни өчен – для чего, из-за чего; минем өчен – для меня, ради меня. При глаголах – цель и причину: укыр өчен – чтобы читать; килгəне өчен – за то, что он пришел; килгəнең өчен – за то, что ты пришел; за твой приход.
75
В роли послелога употребляются слова, выражающие про-странственные и временные отношения: ал (перед, передняя часть), арт (зад, задняя часть), ас (низ), _с (верх), ян (бок, сторо-на), эч (внутренняя часть), буй (длина, вдоль), як (сторона), урта (середина), т_п (основание), чак, вакыт (время), тир (вокруг) и др. Употребляясь в пространственных падежах, они являются своеобразным средством связи. Они употребляются в трех паде-жах: направительном, исходном, местно-временном (часто с аф-фиксами принадлежности третьего лица).
Основа Падежные формы Примеры послеложных слов өстендə өстəл өстендə – на столе өс өстеннəн өстəл өстеннəн – со стола өстенə өстəл өстенə – на стол астында өстəл астында – под столом ас астыннан өстəл астыннан – из-под стола астына өстəл астына – под стол ягында авыл ягында – там, где село як ягыннан авыл ягыннан – со стороны села ягына авыл ягына – в сторону села янында кибет янында – возле магазина ян яныннан кибет яныннан – от магазина янына кибет янына – к магазину каршына йорт каршына – к дому каршы каршыннан йорт каршыннан – от дома каршында йорт каршында – перед домом буена елга буена – к реке буй буеннан елга буеннан – от реки буенда елга буенда – у реки тирəсенə мəктəп тирəсенə – к школе тирə тирəсеннəн мəктəп тирəсеннəн – от школы тирəсендə мəктəп тирəсендə – около школы арасына агач арасына – к деревьям ара арасыннан агач арасыннан – от деревьев арасында агач арасында – между (среди) деревьев эченə автобус эченə – в автобус эч эченнəн автобус эченнəн – из автобуса эчендə автобус эчендə – в автобусе 76
Окончание Основа Падежные формы Примеры послеложных слов уртасына урам уртасына – на середину улицы урта уртасыннан урам уртасыннан – с середины улицы уртасында урам уртасында – посередине улицы алдына трамвай алдына – впереди трамвая ал алдыннан трамвай алдыннан – спереди трамвая алдында трамвай алдында – перед трамваем артына театр артына – за театр арт артыннан театр артыннан – сзади театра артында театр артында – за театром Союзы
Для связывания членов предложения употребляются союзы. По происхождению союзы в татарском языке в большинстве своем заимствованные: вə (и), лəкин (но), ягъни (то есть), əмма (но) и др. Из арабского (əм (и), əгəр (если), г$я (словно), ки (что) и др. Из персидского ə (а). Исконно тюркские союзы следующие: да/дə, та/тə (и), я (или), яисə (или), тик (но, однако), бары (но) и др.
Союзы подразделяются на сочинительные (тезүче) и подчи-нительные (ияртүче). Сочинительные союзы подразделяются на: 1) соединительные (җыючы): (əм, вə, тагын (и), янə (еще), ни ... ни (ни ... ни), да/дə, та/тə (и); 2) противительные (каршы куючы):
лəкин (но), əмма (но), ə (а), бəлки (но), фəкать (только), тик (од-
нако), бары (но, только); разделительные (бүлүче): я (или), яки
(или), яисə (или), əле ... əле (то ... то), əллə ... əллə (то ли ... то ли).
Подчинительные союзы употребляются для связи частей сложноподчиненного предложения, а также компонентов и про-стого предложения. Это ч нки (потому что), г$я (словно), г$яки (будто), ки (что), гəрчə (несмотря на), əгəр (если), əгəренки (если),
əгəр дə (если), ягъни (то есть).
Подчинительные союзы, кроме ки, употребляются в составе придаточного предложения.
77
Появилось много слов, выполняющих функции союзов:
йтерсе_ (словно), диярсе_ (будто), шунлыктан (поэтому), шу_а
(поэтому), аны_ каравы (вместе с тем; зато), аеруча (особенно), бигр к т (особенно) и др.
Заявление
Гариза – язма рəвештə рəсми формада язылган шəхси үтенеч (эшкə, уку йортына һəм башкага кабул итү һ.б.). Мəсəлəн:
Эшкə кабул итү турында гариза
А.Н. Туполев исемендəге КДТУ ректоры профессор Гортышов Юрий Федор улына Казан шəһəре Карбышев
урамы, 60 нчы йортның 15 фатирында яшəүче Мусина Луиза Гали кызыннан
Гариза Мине 2008 нче елның 1
сентябреннəн рус һəм татар
теллəре кафедрасына укытучы
итеп эшкə алуыгызны үтенəм.
2008 нче ел, 28 август имза
Эштəн китү турында гариза
Казан шəһəренең Яңа Савин районы 23 нче урта белем бирү мəктəбе директоры Зарипов Ирек Вəли улына

Заявление о приеме на работу
Ректору КГТУ им. А.Н. Туполева проф. Гортышову Юрию Федоровичу Мусиной Луизы
Галиевны, проживающей по адресу: Казань, ул. Карбышева, д. 60, кв. 15
Заявление Прошу принять меня на
работу преподавателем кафедры русского и татарского языков с 1 сентября 2008 года.
28 августа 2008 года подпись
Заявление об увольнении
Директору
общеобразовательной школы № 23 Ново-Савиновского района
78
татар теле укытучысы г. Казани Хадиева Алсу Зарипову Иреку Валиевичу Ризван кызыннан учителя татарского языка Гариза Хадиевой Алсу Ризвановны Мине 2008 елның 30 ма- Заявление еннан үз телəгем белəн эштəн Прошу уволить меня с ра- азат итүегезне сорыйм. боты по собственному желанию 2008 ел, 4 май имза с 30 мая 2008 года. 4 мая 2008 года подпись Протокол
Беркетмə – җыелыш, киңəшмə, конференция, коллегиаль ор-ган утырышы һ.б. барышы төгəл язып барыла торган документ.
Беркетмə Рус һəм татар теллəре кафедрасы коллективы утырышының
3 нче беркетмəсе
2008 ел «__» _____________Казан шəһəре
Кафедра мөдире ___________________________________________
(фамилиясе, исеме, əтисенең исеме)
Сəркатип ________________________________________________
(фамилиясе, исеме, əтисенең исеме)
Катнаштылар: ____________________________________________
(фамилиясе,
_________________________________________________________
исеме, əтисенең исеме)
Көн тəртибе: 1.________________________________________________________
2.________________________________________________________
Тыңланды: _______________________________________________
(фамилиясе, исеме, əтисенең исеме)
79
Чыгыш ясадылар: _________________________________________
(фамилиясе,
_________________________________________________________
исеме, əтисенең исеме)
_________________________________________________________
(чыгышларның эчтəлеге)
Карар:
_______________________________________________________
_______________________________________________________
Кафедра мөдиреимза
Сəркатипимза
Протокол № 3 Заседания коллектива кафедры русского и татарского языков
«__» _________ 2008 г. г. Казань Зав. кафедрой _____________________________________________
(Ф.И.О.)
Секретарь ________________________________________________
(Ф.И.О.)
Присутствовали: __________________________________________
(Ф.И.О.)
_________________________________________________________
Повестка дня: 1._______________________________________________________
2._______________________________________________________
Слушали: ________________________________________________
(Ф.И.О.)
Выступили: ______________________________________________
(Ф.И.О.)
_________________________________________________________
_________________________________________________________
(содержание выступления)
Решение:
_______________________________________________________
_______________________________________________________
Зав. кафедройподпись
Секретарьподпись
80
Задания
1. Вставьте соответсвтующие послелоги:
Мин бүген эштəн ... китапханəгə барам. Өйдəн эшкə ... бару ...
егерме минут вакыт кирəк. Минем эш бүлмəсе ... җитəкче кабине-ты урнашкан. Көн ... иртəн сəгать алтыда торырга туры килə. Шимбə һəм якшəмбе минем ... көтеп алган ял көннəре. Кичлəрен мин дусларым ... очрашам. Безнең офис урнашкан бина ... Тукай һəйкəле тора. Анда ел ... шигърият бəйрəме үткəрелə. Ветеринария медицинасы институты … юл … чыгуы бик авыр, шуңа күрə анда җир өсте юлы ясыйлар. Г. Камал исемендəге татар дəүлəт акаде-мия театры Кабан күле ... урнашкан.
2. Вместо многоточий вставьте соответствующие союзы:
Мин …, син … – без барыбыз да студентлар. Без экзаменнар …
зачетлар бирəбез. Син укып …, сөйлəп … күрсəт. Мин татарча
аңлыйм, … сөйлəшə алмыйм. … без анда нигə бармыйбыз? …
тəрҗемə итəбез, … укыйбыз. Берсекөнгə, … сишəмбе көн, мин ка-
федрада булам. … син язсаң, мин язмыйм. … мин аны ишетмəдем. …
без соңга калсак, син билетларны сат. 3. Переведите предложения на татарский язык.
На площади Свободы идет митинг. Перед площадью Свобо-ды идет митинг. За площадью Свободы идет митинг. Напротив площади Свободы идет митинг. Около оперного театра идет ми-тинг. Между площадью Свободы и оперным театром идет митинг.
4. Дополните диалоги.
а) – Исəнмесез. Əлфия Зиннатовнаны мөмкинме?
– ...
– Киңəшмə кайчан бетəчəк?
– ...
– Мин эшкə урнашу турында белешергə телим.
– ...
– Тəрҗемəче. Мин Əлфия Зиннатовна белəн бу хакта сөйлəшкəн идем инде.
81
– ...
– Ярый, яхшы. Мин сəгать уникедəн соң шалтыратырмын.
– ...
б) – Римма, бу əйберлəр синекеме?
– ...
– Бу документлар, шартнамəлəр, беркетмə.
– ...
– Кемнеке икəн?
– ...
– Ə ул кая?
– ...
в) (регестратурада)
– Исəнмесез! Миңа үзебезнең участок табибына талон бире-
гезче.
– ...
– Мин Сахарова урамы 15 нче йортта яшим. Менə саклык полисым.
– ...
– Аның кабул итү вакыты кайчан?
– ...
– Бик яхшы. Ул кайсы кабинетта?
– ...
– Рəхмəт.
(табиб кабинеты янында)
– Исəнмесез табиб Хакимова янына керү өчен кем ахыргы?
– ...
– Минем вакытым тугыз сəгать егерме минутта. Мин кемнəн соң булам?
– ...
(табиб янында)
– Исəнмесез, Рəмилə Əхтəмовна!
– ...
82
– Минем тамагым авырта. Кичə кичен температурам күтəрелде. Бөтен җирем сызлый. Калтырата. Мөгаен салкын тигəндер.
– ...
– Мин авыру сəбəпле бүген эшкə бара алмадым. Сез миңа эшкə яраксызлык турында кəгазь ачыгыз, зинһар!
– ...
– Кан анализын бирү өчен кайсы кабинетка барырга кирəклеген əйтə алмассызмы?
– ...
– Рəхмəт. Сау булыгыз.
– ...
Прочитайте текст и ответьте на вопросы. Перескажите текст на русском языке.
Без куллана һəм аннан башка бер көн дə яши алмый торган барлык нəрсəлəр дə диярлек – кеше хезмəтенең җимеше, аның куллары белəн булдырылган. Кеше үзенең хезмəте, куллары, акы-лы һəм энергиясе тарафыннан булдырылган əйберлəр белəн гүзəл.
Хезмəт кешенең үзен дə барлыкка китергəн. Хезмəт нəтиҗəсендə кеше һаман камиллəшə бара. Хезмəттə кешенең сəлəте һəм таланты ачыла, аның белеме арта. Хезмəттə кеше физик яктан ныгый, аның ихтыяры һəм холкы чыныга. Чөнки хезмəт ул – көч кую да, түземлек, тырышлык, пөхтəлек тə, җаваплылык та.
– Хезмəт кешегə нинди йогынты ясый?
– « Хезмəт кешенең үзен дə барлыкка китергəн» дигəн сүзлəрне сез ничек аңлыйсыз? Ни өчен шулай дилəр?
– Хезмəт турында нинди мəкальлəр белəсез?
Мəсəлəн: Кем эшлəми, шул ашамый. Эше барның ашы бар.
Прочитайте и переведите тексты.
а) Нинди яңа сүзлəр бар?
Базар мөнəсəбəтлəре тормышка төрле яңа оешмалар, эшлəр, профессиялəр алып килде. Хəзер акционерлык җəмгыятьлəре бик
83
күп. Компаниялəр, холдинг-компаниялəре, фирмалар, кече предпри-ятиялəр, салым инспекциялəре, инвистиция фондлары һəм башка-лар турында газеталар күп яза.
Яңа белгечлеклəр, профессиялəр барлыкка килде: програм-мистлар, компьютерчылар, салым инспекторлары, банкирлар, омончылар, тəн сакчылары.
Лицензия, бизнес, эчке базар, депозит, коммерция, инвести-ция, кредит, ссуда, салым, льгота, презентация, клиент, гарантия, реклама, офсет, таможня, сервис, факс, электрон почта, рейтинг, круиз, офис, виза, ксерокс кебек сүзлəрне еш ишетергə туры килə.
Татар телендə архаик сүзлəр дə кире кайта. Мəсəлəн, сый-
ныф (класс), м галлим (укытучы), м хəррир (редактор), сəркатиб
(секретарь), икътисад (экономика), сəясəт (политика), мəдəният (культура), җ м($рият (республика), маддə (статья), канун (закон).
Бу сүзлəр ХХ гасыр башында актив булган. Күбесе – гарəп һəм фарсы сүзлəре. Алар язма телдə актив, сөйлəм телендə азрак кулланылалар.
б) Заман үзгəрə. Яңа тормыш яңа һөнəрлəр талəп итə. Эшмəкəр, шəхси сакчы, эколог, менеджер кебек яңа белгечлəр əзерли торган уку бүлеклəре ачыла. Мондый факультетларда кон-курс аеруча зур була.
Бүгенге тормышта күп нəрсə икътисадка бəйле. Кешелəр үзлəренең хокукларын белергə һəм якларга тиешлəр. Шул сəбəпле, экономистларга һəм юристларга ихтыяҗ артты. Ихтыяҗ арту белəн, бу белгечлəрне əзерли торган уку йортлары һəм уку бүлеклəре саны күплəп артты. Укытучы, табиб, инженер һөнəрлəре элеккечə үк мөһим һəм кирəкле. Лəкин бу һөнəр иялəре бик түбəн эш хакына эшлилəр, хөкүмəт тарафыннан аларга игътибар юк. Шуңа күрə, соңгы вакытта яшьлəр бу һөнəрлəргə кызыкмыйлар.
в) Врач.
Давайте подумаем, какими качествами должен обладать че-ловек, который собирается стать врачом? Конечно, он должен лю-
84
бить людей и быть добрым, потому что дело врача – облегчать страдания больных и спасать их от смерти. Врачу нужно быть сме-лым. Ведь ему первому приходится идти туда, где свирепствует эпидемия. Врач должен быть внимательным. Невнимательному врачу больной не поверит, а любое его необдуманное слово может так напугать больного, что он потеряет веру и выздоровление.
Врач должен быть наблюдательным и терпеливым. Он дол-жен уметь хранить врачебную тайну. Еще он должен быть реши-тельным. Профессия врача – очень благодарная профессия.
7. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Вы встретили вашего бывшего одноклассника (знакомо-го). Поинтересуйтесь, как он, как его семья поживает, где и кем он работает;
б) Вы не можете встретиться с коллегой по работе. Позвони-те ему и объясните причину. Назначьте новую встречу;
в) Ваш коллега собирается поехать в Москву в командиров-ку. Уточните когда, в какой день недели он уедет, во сколько у не-го поезд;
г) Ваш клиент по телефону сообщает, что делегация выехала в Казань. Вам нужно их встретить. Узнайте когда, куда и как при-бывает делегация;
д) Ваш партнер по работе назначил вам встречу. Вам необ-ходимо узнать где и когда пройдет встреча;
е) Вы получили производственную травму (сломали руку). Сослуживцы вызывают машину скорой помощи. Вас увозят в боль-ницу. Сделали рентген снимок. Открыли больничный лист. Поин-тересуйтесь, чем отличается производственная травма от бытовой травмы;
ж) Вы пришли устроиться на работу. Побеседовав с Вами, решили принять Вас на должность администратора. Узнайте ваши служебные обязанности; график работы. Узнайте в отделе кадров, какие документы потребуются при оформлении на работу;
85
з) Вы в аптеке. По рецепту врача вам нужно взять лекарства.
Расскажите о вашей будущей профессии (почему выбрали именно эту профессию; как вы ее представляете и т.д.); о профес-сии ваших родственников, друзей.
Напишите заявление о поступлении в университет; на оче-редной отпуск.
Словарь
авыру – больной ахыргы – последний
ашыгыч ярдəм – скорая помощь баш – голова белгеч – специалист
бөтен җир сызлый – все ломит газап – страдание дару – лекарство
игътибарлы – внимательный Ирек мəйданы – площадь Сво-боды ихтыяр – воля
ихтыяҗ – потребность кадрлар бүлеге – отдел кадров кан – кровь калтырата – знобить
камиллəшə – совершенствуется кешелекле – человечный колак – ухо коткарырга – спасать, спасти куллану – пользоваться көч кую – усилие
күзəтүчəн – наблюдательный мөгаен – наверное мөхəррир – редактор пөхтəлек – аккуратность

саклык полисы – страховой полис салкын тигəн – простудился салым – налог салым инспекторы – налоговый инспектор сəркатиб – секретарь табиб – врач, доктор тамак – горло
тəн сакчысы – телохранитель түземлек – терпение хастаханə – больница
хезмəт кенəгəсе – трудовая книжка холык – характер хокук – право
чыныгу – закаляться ышаныч – вера эшмəкəр – бизнесмен əлбəттə – конечно үлем – смерть
җаваплылык – ответственность җимеш – плод һөнəр – профессия
һөнəрче – ремесленник табиплык сере – врачебная тайна рəхмəтле – благодарная
Тема 7. ОБРАЗ ЖИЗНИ. ОБЫЧАИ. НАРОДНЫЕ ОБРЯДЫ
Речевые образцы
Халык санын алу. Перепись населения.
Сезнең шəһəрдə (авылда) күпме Сколько человек проживает
халык яши? в вашем городе (деревне)?
Сезнең шəһəрдə (авылда) нинди Представитель каких наций про-
миллəт вəкиллəре яши? живает в вашем городе (селе)?
Татарлар, руслар, марилар, чу- Татары, русские, марийцы, чу-
вашлар, мордвалар, үзбəклəр, ваши, мордва, узбеки, туркме-
төрекмəннəр, башкортлар, яһүд- ны, башкиры, евреи, немцы,
лəр, немецлар, италиялелəр. итальянцы. Шəһəр (авыл) халкы нəрсə белəн Чем занимаются горожане, де-
шөгыльлəнə? ревенские жители?
Гаилəгездə буыннан-буынга Есть ли в вашей семье тради-
килə торган традициялəр бар- ции, передающиеся из поколе-
мы? ния в поколение? Дөньяда нинди диннəр бар? Какие есть религии в мире?
Христиан дине, католиклар ди- Христианство, католичество,
не, буддистлар, мөселманнар, буддизм, мусульманская рели-
мəҗүсилəр. гия, язычество. 87
Условное наклонение
Условные формы глаголов образуется при помощи аффиксов
-са/-сə.
Положительный аспект Отрицательный аспект Лицо Единственное Множественное Единственное Множественное число число число число күрсəм күрсəк күрмəсəм күрмəсəк 1 (если увижу) укысам укысак укымасам укымасак (если прочитаю) 2 күрсəң күрсəгез күрмəсəң күрмəсəгез укысаң укысагыз укымасаң укымасагыз 3 күрсə күрсəлəр күрмəсə күрмəсəлəр укыса укысалар укымаса укымасалар Желательное наклонение
Имеет форму только 1-го лица единственного и множествен-ного чисел. Показателями являются аффиксы -ыйм/-им, -ыйк/-ик
бар + ыйм пойду-ка бар + ыйк пойдем-ка
эшлимэшлик
различные оттенки желания передаются в следующих формах: 1) -асы/-əсе килə (идет).
Единственное число
Лицо Положительный аспект Отрицательный аспект 1 күрəсем килə (хочу увидеть) күрəсем килми укыйсым килə (хочу учиться) укыйсым килми 2 күрəсең килə күрəсең килми укыйсың килə укыйсың килми 3 күрəсе килə күрəсе килми укыйсы килə укыйсы килми 88
Множественное число
Лицо Положительный аспект Отрицательный аспект 1 күрəсебез килə күрəсебез килми укыйсыбыз килə укыйсыбыз килми 2 күрəсегез килə күрəсегез килми укыйсыгыз килə укыйсыгыз килми 3 күрəселəре килə күрəселəре килми укыйсылары килə укыйсылары килми 2) -макчы/-мəкче була (намерена, хочет). Имеет только по-ложительный аспект.
I күрмəкче булам, укымакчы булам.
II күрмəкче буласың, укымакчы буласың. III күрмəкче була, укымакчы була.
Повелительное наклонение
Повелительное наклонение имеет 2, 3-е лицо единственного и множественного чисел. Выражает приказ, повеление, призыв к совершению действия.
Лицо Единственное число Множественное число 2 бар (иди) бар + ыгыз (идите) эшлə (работай) эшлə + гез (работайте) 3 бар + сын (пусть идет) бар + сын + нар (пусть идут) эшлə + сен (пусть работает) эшлə + сен + нəр (пусть работают) Задания
1. Вместо многоточий вставьте соответствующие местоимения.
… сөйлəмə ... басыгыз ... килсен ... язсыннар
... уйламагыз ... эшлəсен ... югалтмыйк ... бəйрəм итик
... көлсеннəр ... бирмə ... сəлам əйтегез ... бизə
... соңга калмыйк ... алмашсын ... кыстатма ... шауламасыннар
2. а) Посоветуй другу: – извиниться перед родителями,
89
– поздороваться первым,
– устроиться на работу,
– вставать вовремя и не опаздывать на занятия, б) Посоветуй друзьям:
– сходить в библиотеку,
– прочитать книгу, которая вам очень понравилась,
– после работы зайти к вам,
– позвонить родителям.
3. Допишите первую часть сложного предложения.
(Если бы я успел на автобус) …, эшкə соңга калмаган булыр идем. (Если бы поторопились) …, троллейбуска утырган булыр идек. (Если бы были билеты) …, концерт карар идек. (Хотя и шли очень быстро) …, пароходка өлгермəдек.
4. Переведите на татарский язык.
Есть широко распространенная поговорка «Яблоко от ябло-ни недалеко падает». У хороших родителей обычно и дети хоро-шие, у плохих – чаще плохие. Но бывает и наоборот. Значит, эта поговорка подходит не ко всем случаям из жизни.
Какие еще пословицы и поговорки знаете на татарском языке? 5. Переведите текст на русский язык.
Йөрəк тибеше, диңгезлəрнең суы күтəрелү һəм төшү, кояш чыгу һəм бату, ел вакытларының алмашынуы … Аларның нинди уртак ягы бар соң? Уртак нəрсə – бу күренешлəрнең əледəн-əле кабатланып торуы. Көн белəн төннең алмашынуын, кояш һəм айның хəрəкəтен күзəтеп, кешелəр елны айларга, айны көннəргə, ə көнне тагын да ваграк берəмлеклəргə – сəгатьлəргə бүлə башла-ганнар.
Ə вакытны ничек санарга? Моның өчен махсус җайланма – сəгать уйлап тапканнар. Сəгать – бик нечкə һəм төгəл механизм. Сəгатьнең төгəллеге əйтем булып киткəн: «Сəгать кебек эшли», дилəр, димəк, төгəл эшли.
90
6. Переведите текст на татарский язык.
Несколько тысяч лет назад люди не знали, что такое деньги. Они просто обменивались друг с другом различными предметами. Гончары меняли горшки и кувшины; кузнецы – наконечники для стрел, ножи, топоры; земледельцы – зерно, растительное масло, вино; скотоводы – быков, овец, шерсть и кожи; воины-победители – своих пленников. Но обмениваться было очень сложно, поскольку ценность вещей и продуктов разная. Чтобы упростить обмен, люди придумали деньги.
Первыми деньгами были добываемые в морях раковины. Со временем появляются металлические, а позднее бумажные деньги.
Какие денежные единицы вы знаете?
Расскажите о том, какие денежные единицы ходят в обороте в нашей стране?
Какие виды ценных бумаг вы знаете? 7. Прочитайте и переведите текст.
По радио миллионы людей в разных странах без телеграфа и газет одновременно узнают самые последние новости. Благодаря радио люди слышат друг-друга на расстоянии тысяч километров так же хорошо, как если бы находились рядом, в одной комнате. Звук на такое далекое расстояние передают с помощью особых аппаратов – радиопередатчика и радиоприемника. В радиопере-датчике речь, музыка – любые звуки превращаются в особые вол-ны – радиоволны. Антенна радиопередатчика излучает радиовол-ны в окружающее пространство. Волны эти распространяются со скоростью света одинаково хорошо и в атмосфере, и в безвоздуш-ном пространстве космоса, проникают сквозь дерево, стекло, ка-мень.
Радиоприемник с помощью антенны улавливает радиоволны, усиливает их и превращает снова в речь, музыку и другие звуки.
Еще какие средства массовой информации знаете? Расска-жите об одном из них.
91
8. Прочитайте. Расскажите о какой-нибудь истории из детст-ва, которая вам сильно запомнилась.
Һəркемнең диярлек күңелендə ерак балачактан калган я берəр бик матур истəлек, я берəр күңелле вакыйга, я берəр кызык-лы күренеш саклана. Бик озак еллар буенча онытылып, кайдадыр хəтер мəгарəсендə посып яткан ул кадерле истəлеклəр бер көн, таң беленгəн тын минутларда, кинəт уянып киткəч, һичбер сəбəпсез-нисез кузгалалар да кешенең күңеле əллə нишлəп китə, күзеннəн татлы яшь бəреп чыга. Əмма кайгы-хəсрəт яше булмаганга, ул йөрəкне көйдерми, бəгырьне телми, кеше, киресенчə, үзендə бер җиңеллек һəм пакълек хис итə. Бер җире авыртмый, бер җире бор-чымый, гүя кайдадыр җиһанда йөзеп йөри сыман. Кеше уйга чума, ул хəтерли башлый, очы да, кырые да юк аның хəтеренең …
(Г. 3псəлəмов)
9. Прочитайте и перескажите текст. Выскажите ваше мнение по поводу Ислама.
Аек акыл Инглиз галиме психолог Ричард Белл, Исламны ныклап
өйрəнгəннəн соң, түбəндəге нəтиҗəгə килгəн:
«Европа зур һəлакəт каршында тора. Искиткеч матур, мəһабəт фасадлар артында куркыныч стресс, акылсызлык, рухи чир, бозыклык, җинаять һəм башка төрле афəтлəр яшеренгəн. Бер-береңə хөрмəт, ышаныч, мəхəббəт бетте, əхлак онытылды. Кызга-ныч ки, Европа кешесе бары тик матди дөнья өчен генə яши ...
Гаилə ныклыгы һəм андагы əгъзалар арасындагы мөнəсəбəт как-шады. Дəүлəт эшлеклелəре əлеге һəлакəтне күреп торалар, лəкин аннан котылу юлларын тəкъдим итə алмыйлар. Интеллектуаль тирəлек əхлакый бушлыкта селкенə дə алмый. Европа каршында бары тик бердəнбер котылу юлы бар. Бу юл – Ислам».
Прочитайте. Вспомните: какие народные обряды, обычаи
праздники вы знаете. Подготовьте мини-сочинение об одном из них.
92
Борынгыдан килгəн йолаларыбыз инде онытыла, юкка чыга баралар дип əйтсəк тə, əле халкыбызның хəтерендə, өлкəн буын кешелəренең телендə бик күп истəлеклəр, тел һəм рухи байлыгы-быз саклана.
Борынгыдан килгəн (традицион) йолалар һəрвакыт төрле ырымнар, серле тылсымлы такмаклар яки җырлар белəн үрелеп бара һəм алар шул йоланың аерылмас бер өлеше, аның бизəге бу-лып та тора.
Татар халкының традицион йолалары һəм бəйрəмнəре Идел буенда яшəгəн башка күрше миллəт халыклары: башкорт, чуваш, мари, удмуртлар, шулай ук көнчыгыш славяннар белəн дə зур ур-таклык күрсəтə.
Һəр халыкның да рухи мəдəниятендə туган тел төп урынны алып тора. Халыкның туган тел, үз ана теле сакланган очракта гы-на милли йөзе, гореф-гадəтлəр, йолалар да саклана.
Соңгы вакытта туган телебезгə дə, борынгыдан килгəн йола-ларга да игътибарыбыз бик нык артты. Борынгы философ һəм «тарихның атасы» дип танылган Геродот түбəндəге фикерне əйткəн: «Əгəр дөньядагы халыкларга иң яхшы йолаларны һəм го-реф-гадəтлəрне сайлап алырга кушсаң, игътибар белəн караганнан соң, һəр халык үзенекен сайлап алыр иде, чөнки барысы да үз халыкларының яшəү рəвеше иң яхшысы дип исəпли». Моннан 25 гасыр элек əйтелгəн бу фикер əле бүгенге көндə дə үзенең тирəнлеге һəм дөреслеге белəн таң калдыра, һəрбер халыкның бо-рынгы йолалары һəм борынгы ышануларына хөрмəт белəн карарга кирəклеге кисəтелə кебек.
Татарстанда һəм аннан читтə яшəүче нократ, касыйм татар-лары, татар-мишəрлəр, əстерхан һəм себер татарлары, керəшеннəр, Пермь татарлары һ.б., ягъни төрле диалектка караган өлкəн буын кешелəренең сөйлəме гаять үзенчəлекле, гореф-гадəт, йолалары да күптөрле. Алар барысы да безнең татар халкының уртак байлыгы.
93
Сабан туе – татар халкының милли бəйрəме. Ул элек яз көне кар беткəч тə, чəчүгə чыкканчы үткəрелгəн.
Яңгыр ашы – яңгыр телəп кырда пешерелгəн аш яки ботка. Корбан сүзе татар сөйлəшлəрендə ислам дине йолаларына карый торган корбан гаете, корбан бəйрəме төшенчəлəреннəн башка, электəн, бик борынгы чорлардан ук калган йола – кырга
чыгып, хайван суеп телəк итүне дə белдерə.
Питырау – христиан бəйрəме. Ул июльнең 14-15 лəрендə үткəрелə, керəшеннəр, мордва-каратайлар һəм Удмуртиядə яшəүче бисермəн-керəшеннəр бəйрəм итə. Лəкин бу көнне татар-мөселманнар да яхшы белəлəр. Мəсəлəн, питырау көнне дару үлəннəре җыеп калырга тырышалар, чөнки шушы вакытта җыелган үлəннəр, чəчəклəр иң шифалысы дип исəплəнə.
Нардуган – декабрьнең 24-25 лəрендə башлана һəм унике көнгə сузыла.
Аулак өйлəр – көзге эшлəр бетеп, көннəр кыскаргач, кызлар кич утыра башлый. Ул вакытта кызлар бер-берсеннəн эшкə, җырга өйрəнəлəр, күңел ачалар.
Прочитайте текст и перескажите. Придумайте продолже-ние текста.
Һəр халыкның үзенə хас күңелле бəйрəме бар. Безнең ямьле сабан туебыз да – шундый милли бəйрəмнəрнең берсе.
Татарстанда һəм татар халкы яши торган башка җирлəрдə июнь аенда сабан туйлары үткəрелə. Сагынып көтеп алынган бу бəйрəмдə кешелəр көч сынашалар. Алар көрəшəлəр, йөгерешəлəр, сикерəлəр, авыр герлəр күтəрəлəр. Сабан туйларында кыюларга, көчле егетлəргə дан җырлана, мактау ява.
Сабан туе – хезмəт туе ...
Прочитайте и переведите тексты:
а) Нардуган! Нардуган!
Татарларның борынгы бабалары Яңа елны ничек каршыла-ганнар? Төрле күңелле тамашалар уздырганнармы?
94
Барысы да булган: күңелле тамашалар да, бүлəклəр дə ...
Чыршы гына булмаган.
Бу бəйрəм Нардуган дип аталган. Нардуган бəйрəме бер атна (декабрь ахыры – гыйнвар башы) дəвам итə.
б) Сабантуй.
Дөньяның иң матур интернациональ бəйрəме ул – Сабантуй. Сабантуй ул элек-электəн калган бəйрəм. Элек Сабантуй бəйрəме игенче һəм терлекчелəргə генə булган, хəзер аны бөтен дөньяда үткəрəлəр. Нефтьчелəр, химиклар һəм башка эшчелəр дə. Сабан-туйга ун-унбиш көн элек əзерлəнгəннəр. Көрəшчелəргə сарык суеп ашатканнар, аның өстəлендə бал, сөт, ит һəм башка ашамлыклар булган. Сабантуйда төрле уеннар уйныйлар. Мəсəлəн: көрəшү, капчык киеп узышу, чүлмəк вату һəм башкалар. Сабантуйга исереклəрне кертмəгəннəр, əгəр исереклəр керсəлəр, малайлар аларны куып чыгарганнар. Шəһəрдəн кайткан кунаклар сабантуй беткəч китеп баралар. Мəйдан эчендə, яшел чирəм уртасында əкрен-əкрен генə колга чайкалып тора. Икенче көнне егет кырга барганда, фермага баручы кыз да карый-карый эшкə китəр. Ак са-каллы карт та яшь чагында ничек колгага менгəнен, көрəшкəнен исенə төшерер.
в) Каз өмəсе.
Беренче кар төшкəн көн иде. Бүген безнең өйдə каз өмəсе. Иртəн иртүк əни казан астына ягып җибəрде, ə əти пычаклар кай-рый башлады.
Бераздан безнең өйгə кызлар җыелды. Бала итəкле күлмəклəр кигəн бу кызлар каз йолкый башлаганчы, өйгə абыем да кайтып керде. Ул əни белəн əтигə булышып торды. Су һəм утын ташыды.
Менə кызлар, җырлый-җырлый, каз йолкый башладылар. Мин урамдагы бөтен бала-чаганы җыйдым. Безгə каурыйлар сыз-дырырга бирделəр. Бервакыт тəрəзə артында гармун тавышы һəм аңа кушылып егетлəр җырлаганы ишетелде.
95
Казлар йолкынып беткəч, кызлар бизəкле көянтəлəренə ап-ак казларны асып, чишмə буена төштелəр. Аларга егетлəр дə иярде. Чишмə буенда җыр-бию, уен-көлке тынып тормады.
Словарь
алмагач – яблоня акча – деньги
акылсызлык – безумие, глу-пость алмашу – обмен
ара – расстояние афəт – бедствие, несчастье балачак – детство балта – топор
бер үк вакытта – одновременно вакыйга – событие бозыклык – испорченность, раз-врат бəя – цена
бөртек – зерно гер – гиря дулкын – волна
дəүлəт эшлеклесе – государст-венный деятель еш – часто йон – шерсть йөрəк – сердце
игенчелəр – хлеборобы, земле-дельцы искиткеч – изумительный удивительный

терлекче – животновод махсус – специально матди – материальный мəгарə – грот, пещера мəһабəт – величественный нечкə – тонкий очрак – случай
посып яту – спрятаться пычак – нож пыяла – стекло рухи – духовный чир – болезнь сарык – овца хас – свойственный хəтер – память
уйлап табу – придумать ук очлары – наконечники для стрел уртак – общий
чүлмəкче – гончар, горшечник шəраб – вино яктылык – свет, освещение яңалыклар – новости əйбер – вещь
əйлəндерə, əверелдерə – пре-вращать
96
истəлек – воспоминание кабат – еще, снова кабырчык – раковина киң таралган – распространен кояш бату – заход солнца
кояш чыгу – восход солнца кыйммəт – дорого кəгазь – бумага көчəйтə – усиливает күн – кожа сəбəп – причина сөйлəм – речь таш – камень тизлек – скорость тимерче – кузнец
əйтем – поговорка үгез – бык җайланма – устройство
җиңелəйтергə – упростить җиңүче сугышчылар – воины-победители əхлак – этика
җинаять – преступление җиһан – мир
һəлакəт – бедствие, гибель, смерть тирəлек – окрестность, среда
тоткын – пленник тəкъдим итү – предложить, предлагать
Тема 8. СВОБОДНОЕ ВРЕМЯ. УВЛЕЧЕНИЕ
Речевые образцы
Син буш вакытыңны ничек Как проводишь свободное время?
үткəрəсең? Нинди спорт төре белəн Каким видом спорта занима-
шөгыльлəнəсең? ешься?
Мин чаңгыда (тимераякта) шу- Я люблю кататься на лыжах (на
арга яратам. коньках).
Мин буш вакытларымда футбол Я в свободное время играю фут-
(волейбол, теннис) уйныйм. бол (волейбол, теннис).
Синең хоббиең нинди? Какое у тебя хобби?
Минем почта маркалары (корал, У меня есть коллекция почто-
кулдан ясалган самолет макет- вых марок (оружий, самодель-
лары) коллекциясе бар. ных макетов самолетов).
Сезнең шəһəрдə нинди театрлар Какие театры (кинозалы, парки
(кино заллары, парклар һ.б.) бар? и др.) есть в вашем городе?
Син опера тыңларга (балет, те- Любишь ли ты слушать оперу
атр карарга) яратасыңмы? (смотреть балет, театр)?
Неспрягаемые неличные формы
Как было сказано выше, в татарском языке имеются и нелич-ные формы глагола: имя действия, инфинитив, причастия и деепри-частия.
98
Имя действия совмещает в себе признаки глагола и сущест-вительного.
Как существительное Как глагол
Выражает процесс без его производителя Выражает процесс
Склоняется по падежам уку, укуны, уку- Имеет аспект бару-бармау
дан, укуда Имеет залог эшлə$, эшлəн$, эшлəш$
Принимает аффиксы числа и принад- Управляет именем в каком-нибудь па-
лежности укулар, укуым бетте деже
Является чаще подлежащим, определе- нием, дополнением Образуется присоединением к глагольной основе аффикса -у/-$: кайт + у возвращение, ук + у чтение, əйт + $ сказать, к$р + $ видеть.
Инфинитив по значению наиболее похож на русскую неоп-ределенную форму глагола.
Образуется присоединением к основе глагола аффиксов
-ырга/-ергə, -арга/-əргə, -рга/-ргə кайт + ырга (вернуться), кара +
рга (посмотреть), с йлə + ргə (рассказывать), бир + ергə (дать). Отрицательную форму инфинитива образует аффикс -маска/
-мəскə: кайтмаска, карамаска, с йлəмəскə, бирмəскə.
Типично и частотно употребление инфинитива с модально-предикативными словами ярый (можно), кирəк (надо), м мкин
(можно), ярамый (нельзя), тиеш (должно) и т.д. Керергə ярый, алырга кирəк, килергə тиеш, укырга м мкин.
Причастие сочетает в себе признаки глагола с признаками прилагательного
Как прилагательное Как глагол Всегда предшествует имени Категория времени с йлəнгəн с$з
Является определением с йлəш$че кешелəр с йлəшер вакыт
Не склоняется и не принимает аффиксов Форма отрицания с йлəнгəн-
принадлежности и числа, но без опреде- с йлəнмəгəн ляемого слова употребляется с аффикса- Принимает залоговые аффиксы
ми падежа, принадлежности и числа уку- с йлəгəн с$з, с йлəнгəн с$з, с йлəшенгəн
чы бала, укучыларыгызны вакыт Управляет именем, т.е. требует поста-
новки слова в той или иной форме
99
Имеет форму настоящего, прошедшего и будущего времен.
Причастие настоящего времени образуется:
аффиксами -учы/-$че китап укучы бала (ребенок, читаю-щий книгу), язучы кеше (пишущий человек);
-а/-ə, -ый/-и + торган укый торган (читающий), яза тор-
ган (пишущий).
Причастие прошедшего времени образуется с помощью аффиксов -ган/-гəн, -кан/-кəн:
укыган (читавший), яшəгəн (живший), килгəн (приходивший).
Причастия будущего времени образуются:
аффиксами -ачак/-əчəк, -ячак/-ячəк караячак кино (кино, которое посмотрим), килəчəк кунак
(гость, который должен прийти);
аффиксами -асы/-əсе, -ыйсы/-исе укыйсы китап (книга, которую предстоит читать), й рисе
маршрут (маршрут, по которому предстоит ходить);
аффиксами -р, -ар/-əр, -ыр/-ер
килер к н (предстоящий день), агар су (проточная вода). Деепричастие совмещает в себе признаки глагола и наречия.
Как наречие Как глагол Имеет аспект кайтып-кайтмыйча Обозначает признак действия Имеет залог к$реп, к$ренеп, к$релеп Выражает процесс с его производителем, но без Не изменяется специальных морфологических показателей в сво- ем составе (мин, син, ул, без, сез, алар) кайткач Образуются:
1) положительная форма
-п,-ып/-еп: укып (прочитав), язып (написав), килеп (придя);
-а/-ə, -ый/-и: бара-бара (идя), сөйли-сөйли (рассказывая);
-гач/-гəч, -кач/-кəч: алгач (взяв), əйткəч (сказав);
-ганчы/-гəнче, -канчы/-кəнче: килгəнче (пока не приду),
кайтканчы (пока не вернусь).
100
2) отрицательная форма
-мыйча/-мичə: укымыйча, язмыйча, килмичə;
-мый/-ми, -мыйча/-мичə: бармыйча, сөйлəмичə;
-ма/-мə: алмагач, əйтмəгəч.
Объявление
Белдерүдə чараның вакыты, урыны, исеме һəм белдерү язу-чы кешенең яки оешманың исеме күрсəтелə.
Белдерү Объявление Хөрмəтле театр сөючелəр! Уважаемые любители те-
Сезне 17 октябрь көнне атра! Г. Камал исемендəге Татар дəүлəт 17 октября приглашаем
академия театры бинасына те- вас в Татарский государствен-
атр сезоны ачылуга чакырабыз. ный театр им. Г. Камала на от-
Сезон гадəттəгечə «Зəңгəр шəл» крытие театрального сезона.
спектакле белəн ачыла. Спек- Сезон традиционно открывается
такль кичке сəгать алтыда баш- спектаклем «Голубая шаль».
лана. Билетлар театр кассала- Начало спектакля 18.00. За би-
рында сатыла. летами обращайтесь в кассы
Администрация театра. хезмəткəрлəре Администрация
2008 ел, 15 октябрь 15 октября 2008 года
Расписка
Раслама берəр нəрсə алганлыкка раслап имза куелган рəсми язу, документ.
Раслама Расписка
Мин, Зиннəтов Дамир, Я, Зиннатов Дамир, уче-
Казан шəһəренең 73 нче урта ник 11 класса средней школы
мəктəбенең 11 сыйныф укучы- № 73 города Казани, получил от
101
сы, мəктəп директоры Сəлимов директора школы Салимова
Азат Гаяз улыннан, чаңгы яры- Азата Гаязовича 20 (двадцать)
шы үткəрү өчен, 20 (егерме) пар лыж для проведения лыж-
чаңгы алдым. ного соревнования. Имза Подпись
2007 ел, 20 январь. 20 января 2007 года.
Задания
1. Переведите:
Завтра будет дождь. На улице грязно, холодно. Летом здесь бывает жарко. Гром гремит. Сегодня 20 градусов мороза. Какое время года тебе больше нравится. Где вы будете отдыхать летом.
2. Укажите глаголы изъявительного наклонения и причастия: Җир өстен ап-ак кар каплаган. Ак мамыкка төренгəн агачлар җемелдəп торган кар бүреклəр кигəннəр. Яшь агачлар бу авыр-лыкны күтəрə алмаганнар, җиргə кадəр сыгылганнар. Урман тын-лыкка чумган. Тик азык эзлəп очкан кошлар авазы гына тынлыкны боза. Тиздəн яз башланачак. Кояш нурында иркəлəнер көннəр ки-леп җитəчəк. Шомыртларның ап-ак чəчəккə күмелəчəк көннəре дə
ерак түгел.
Замените прилагательные причастиями прошедшего или настоящего времени:
Үрнəк: сары яфрак – саргайган яфрак.
Көчле җил, җемелдек йолдыз, суыкка чыдамсыз үсемлек, куе сөт, җылы өй, тузанлы юл, тулы ай, тирəн чокыр, сай су.
Найдите синонимы, выраженные деепричастиями: Утырган килеш, ишетелүгə, кайтканнан соң, килү белəн үк,
туктамастан, яшертен, түлəүсез, озак-озак, җəяүли, ашык-пошык, кичкырын.
5. От глагола сат образуйте формы инфинитива, прошедше-го определенного времени, деепричастия, причастия (все времен-ные формы), будущего неопределенного времени.
102
Укажите глаголы. Определите их вид (спрягаемые личные
неспрягаемые неличные), наклонение, время, лицо, число. Бəхетле шул баладыр, кайсы дəресенə күңел бирсə, Мөгаллимне олуг күрсə, белергə кушканны белсə; Сабакка калмаса соңга, борылмый барса уңга-сулга. Уенга салмаса ихлас – менə бəхете аның шунда. Кешелəргə итеп шəфкать, үзеннəн зурларга юл бирсə, Бəхетсезлəрне кимсетми, егылганнарга кул бирсə.
Прочитайте и переведите диалог:
– Хəерле иртə!
– Хəерле иртə.
– Əйтегезче, зинһар, сез радиодан һава торышын тыңламадыгызмы? Бүген көн нинди булыр икəн?
– Тыңладым. Бүген көн аяз һəм кояшлы, көндез егерме җиде градус җылы булачак. Хəзер егерме ике градус.
– Бүген көн кичəгедəн җылырак икəн. Яңгыр вəгъдə итмəделəрме?
– Иртəн һəм көндез кояшлы, аяз булачак. Кичкə кыска ва-кытлы яңгыр вəгъдə иттелəр.
– Бигрəк тə əйбəт. Тузан да басылып китəр, бераз салкынча да булыр.
– Минемчə, сезгə бүген берəр паркка, яисə зоопаркка барыр-га кирəк. Шəһəрдə йөрергə кызу булыр.
– Əйе шул, бүген вакытыбыз да иркенрəк.
8. Прочитайте текст. Укажите в нем причастия, дееприча-стия, имя действия, глаголы в условном наклонении, глаголы на-стоящего времени изъявительного наклонения.
Килешүлəр Килешү – « договор» дигəн сүз. Килешү – предприятиелəр,
төрле оешмалар яки аерым кешелəр арасында элемтəлəр урнашты-ру чарасы. Шулай ук гражданнарның шəхси милеклəре белəн эш итүнең төп хокукый формасы.
103
Һəр килешүнең исемендə аның юридик характеры күрсəтелə. Мəсəлəн, «Торган йортны ремонтлау турында килешү», «Торган йортны бүлəк итү турында килешү», «Автотранспортны сату-алу турында килешү», «Бергəлəп эшлəү турында килешү» һəм башкалар.
Аннан соң килешүнең вакыты һəм урыны, якларның юридик статусы күрсəтелə. Юридик затларның исемнəре тулысынча бирелə, аларның исеме, фамилиясе, əтисенең исеме һəм башкара торган эше күрсəтелə.
Килешүдə законда кулланыла торган терминнар гына файда-ланыла. Мəсəлəн, сату-алу килешүе өчен кабул ителгəн терминнар – «сатучы» һəм «сатып алучы».
Килешүлəр тиешле оешма тарафыннан раслансалар гына, юридик көчкə ия булалар. Мəсəлəн, йорт, дача сату-алу яки бүлəк итү турындагы килешүлəр нотариаль контора тарафыннан расла-нырга тиеш.
9. Прочитайте текст о театрах города Казани. Напишите о каком-нибудь театре Татарстана, России.
«Г. Камал исемендəге татар дəүлəт aкадемия театры»
1906 елның 22 декабрендə Казанда беренче тапкыр татарча спектакль уйнала. Бу дата Г. Камал исемендəге татар дəүлəт ака-демия театрының рəсми туган көне булып санала. 1907 елда труп-пага беренче хатын-кыз Сəхибҗамал Гыйззəтуллина-Волжская һəм труппаның булачак җитəкчесе, «татар театры атасы» Габдулла Ка-риев килə. 1908 елда бөек татар шагыйре Г. Тукай труппага «Сəйяр» исемен бирə. Революциягə кaдəp күчмə тормыш алып бар-ган театр труппасы 1920 елда биналы була. Башта театрга Остров-ский урамында урнашкан сəүдəгəрлəр җыены бинасы, аннан хəзерге Горький урамындагы түрəлəр клубы йорты тапшырыла. Театр эшли башлауның беренче елларында ук милли театр сəнгатенə нигез салына. Сугыш алды елларында театрда дөнья һəм милли классика, татар һəм тəрҗемə драматургия əсəрлəре буенча спектакльлəр куела. 1929 елда театрга академия дəрəҗəсе һəм 1939
104
елда татар драматургиясе классигы Галиəсгар Камал исеме бирелə. Труппаның 1957 елда Məскəү шəhəрендə үткəрелгəн татар əдəбияты һəм сəнгaтe ункөнлегендə (декада) катнашуы, сугыштан соңгы иң истəлекле вакыйгаларның берсе булып театрыбызның тарихына кереп калды. Соңгы 30 ел эчендə татар академия театры үсешендə яңа бер этап барлыкка килде.
1996 елда Г. Камал исемендəге татар дəүлəт академия театры Кабан күле яры буенда урнашкан, суда йөзүче җилкəнле корабны хəтерлəткəн яңа бинага күчте. Аның фойесында күлне күзəтеп булган зур тəрəзəлəр, фонтанлы кышкы бакча, тамашачылар ял итү өчен балконнар, портретлар галереясе həм театрның бөек артист-лары сыннары бар.
«К. Тинчурин исемендəге Татар дəүлəт драма һəм коме-
дия театры»
Театрның иҗат юлы бай һəм катлаулы. Ул 1933 елда Кол-хозчы-ударникларның Беренче Бетенсоюз съезды чакырылышы һəм К. Тинчурин инициативасы белəн Татар дəүлəт академия театрының филиалы буларак барлыкка килə. Колхоз-совхоздан алып, республиканың татар күчмə һəм, ниhаять, К. Тинчурин исемендəге Татар дəүлəт драма һəм комедия театры булып оешкан дəвepгə кaдəp театр коллективы авыр һəм сикəлтəле юллар аша үтте.
1988 елда театрга Горький урамында урнашкан бина бирелə. Тормышта килеп туган кыенлыкларга карамастан, К. Тинчурин театры иҗат коллективы бигрəк тə соңгы ун елда тамашачыларны яңа спектакльлəр белəн шатландырды.
«М. Җəлил исемендəге Татар дəүлəт академия опера һəм балет театры»
Идел буенда беренче стационар рус операсы барлыкка килгəнче үк, Казанда гасыр буена түлəүле тамашалар күрсəтелеп килүе мəгьлүм. Шулай да даими рус театры шəhəребездə 1791 елда гына ачыла. 1803 елда Казанда алпавыт П.П. Есиповның крепост-ной артистлар театры халык арасында абруй казана. П.П. Есипов
105
төзеткəн таш фундаментлы агач театр бинасы 1815 елга кадəр сак-лана. Ул хəзерге опера театры бинасы ypынындa була. Театр драма буларак саналса да, биредə опера əсəрлəре дə еш уйналган. 1851 елда шəhəребездə яңа театр бинасы төзелə. Бу театр итальян опера труппасы гастрольлəре белəн ачылып китə. Шулай итеп Казанда беренче тапкыр итальян музыкасы яңгырый.
1917 елга кaдəp Казан операсы провинциядəге иң яхшы операларның берсе булып саналган. 1934 елда Татария Хөкүмəте тарафыннан Казанда опера həм балет театрын ачу тypындa карар кабул ителə. 1933 елның 4 ноябрендə Məскəү консерваториясе каршында, булачак театрга кадрлар əзерлəү өчен Татар опера сту-диясен булдыру тypындa карар чыга. Студияне 1934 елның 2 февралендə ачалар. Казаннан Məскəүгə республикабызның иң сəлəтле җаннары китə. Дүрт ел буена биредə вокалчылар, дири-жерлар, композиторлар белем ала. Студияне тəмамлаганнан соң белгечлəр 1938 елда Казанга кайта həм 1939 елда Н. Җиhановның «Качкын» операсы белəн театрны ачып җибəрə.
1956 елньң 28 нче сентябрендə «Алтынчəч» спектакле белəн театрның хəзерге бинасы ачылды. Əлеге бинага нигез тaшы 1936 елда ук салынган була. Аны төзүдə архитектор Скворцов həм Гай-нетдинов катнаша. Бүгенге көнне театр бинасы архитектура həйкəле булып дəүлəт тарафыннан саклана. Бина үзенең матурлыгы белəн ерактан үк күренеп тора. Тамашачылар залында тау хрусталеннəн коеп ясалган, авырлыгы 1 тоннага якын зур, матур люстра урнaштырылган. СССР Югары Советы Президиумы Карары белəн театрга герой – шагыйрь Муса Җəлил исеме бирелде. 1988 елга кадəр Казан опера həм балет театры артистлары чит иллəргə гастрольгə Мəскəү делегациясе cocтaвындa гына чыга алган. Лəкин 1994 елда труппа мөстəкыйль рəвештə беренче тапкыр чит илгə гастрольгə китə. Шушы вакыттан башлап театрыбыз Голлан-дия, Бельгия, Германия, Дания, Франция, Австрия, Швейцария, Люксембург, Португалия, Ирландия кебек Европа иллəрендə бу-
106
лып кайтты. Амстердам шəhəренең 2500 урынга исəплəнгəн Саrrе Teaтpындa, Лиссабонның 3000 кешегə исəплəнгəн Coliseu Teaтpындa, Страсбургның 2500 кешегə исəплəнгəн Teaтpындa чы-гыш ясады.
«В. Качалов исемендəге Казан академия рус Зур драма театры»
В. Качалов исемендəге Казан академия рус Зур драма театры Россиядəге иң зур драма театрларның берсе булып тора. Аның рус һəм дөнья классика əсəрлəренə, шyлай ук заман драматургиясенə нигезлəнгəн югары художестволы репертуары, талантлы cəxнə ос-таларыннан тупланган даими профессиональ труппасы, заманча режиссурасы һəм сценографиясе Казан халкын гына түгел, башка төбəклəрдəн дə тамашачыларны həрдаим җəлеп итə. «Прованс» француз газеты язганча «В. Качалов исемендəге Казан рус драма театрының сыйфат принцибы аның күпьяклылыгыннан гыйбəрəт. Һəм ул, hичшиксез бик яхшы мəктəп. Театрда катнaшyчы актерлар эшчəнлеге чынлап та күпкырлы, алар бер үк вaкытта cəxнə остасы да, биюче дə, җырчы да». «Театр декарациялəре дə җырчы-актерлар кебек тылсымлы», – дип нокта куя Либерасьон газеты. Казан академия рус Зур драма театрына 1791 елда нигез салынган.
Театрның ел саен төрле халыкара һəм бөтенроссия театр фестивальлəрендə катнашуы (Кahиpə, Марсель, Вильнус, Məскəү, Псков, һəм башка шəһəрлəр), 2000 елда Сочи шəһəрендə гастрольдə булып кайтуы, аның исемен бөтен дөньяга танытып кына калмады, дөнья театр процессының аерылгысыз өлеше итте.
«Казан дəүлəт яшь тамашачы театры»
Казан дəүлəт яшь тамaшачы театрының беренче спектакле 1932 елның 30 ноябренə куела. Шушы көннəн башлап həp елны театр үзенең туган көнен билгелəп үтə. Җиденче дистəне тутырган Казан дəүлəт яшь тамaшачы театры авыр həм шөhрəтле юллар аша үтте. 1946 елда балалар театрлары беренче Бөтенсоюз смотрында шəhəребезнең яшь тамашачы театры илебездəге иң яхшы театр дип
107
табыла. Шушы вакыттан бирле труппа төрле фестивальлəрдə катнaшып дипломнар həм бүлəклəр алып килүен дəвaм итə. 1996 елда театр У. Шекспирның «Буря» əcəpe буенча куйган спектакле белəн «Елның иң яхшы спектакле» номинациясендə «Алтын бит-лек» премиясенə лаек булды.
«Əкият« татар дəүлəт курчак театры»
Татар дəүлəт курчак театрына 1934 елда С.М. Мерзляков инициативасы белəн нигез салына. Бу театр чын мəгънəceндə ин-тернациональ характерда була, биредə рус həм татар теллəрендə спектакльлəр куела. 1974 елдан башлап Казан курчак театры УНИМ халыкара курчак театрлары оешмасына коллектив əгъзасы итеп билгелəнде. Театр үзенең спектакльлəре белəн Германиядə, Төркиядə, Франциядə həм Болгариядə үткəн Халыкара фестивальлəрдə чыгыш ясады. Польшада гастрольдə бульп кайтты, Болгариядə, АКШта, Франциядə, Германиядə, Югославиядə үткəрелгəн иҗат конференциялəрендə, симпозиумда həм конгрес-ста катнашты.
«Казан Татар дəүлəт яшь тамашачы театры»
Казан Татар дəүлəт яшь тамашачы театрына нигез 1932 елда ук салынган. Лəкин рəсми статус театрга төрле сəбəплəр аркасын-да 1991 елда гына бирелде. Бу чорда театр cəxнəceндə Б. Мукаевның «Оят төне», Ф. Шиллерның «Məкep həм мəхəббəт», Т. Гыйззəтнең «Бaшмагым», Ж.-Б. Мольерның «Тартюф»спектакльлəре куелды. Соңрак театрга шəhəребезнең Киров районында урнашкан элекке җитен комбинаты клубы (Алафузовның «Эшчелəр театры») бина-сы бирелə. 2000 елда Казан Татар дəүлəт яшь тамашачы театры Бөтендөнья «АССИТЕЖ» балалар театры оешмасына кабул ителə. 2003 елның июнь аенда театр Р. Батулланың «Сак-Сок» спектакле белəн Кыргызстанның Бишкек шəhəрендə үткəрелгəн «АРТ-ОРДО» фестивалендə катнашты. Фестивальдə «Сак-Сок» иң яхшы
108
спектакль дип табылды, Албасты ролен башкарган артист И. Ка-малиев иң яхшы ир-ат роле номинациясендə диплом белəн бүлəклəнде.
Найдите по текстам по два примера на глаголы изъявитель-ного наклонения настоящего, прошедшего определенного и неоп-ределенного времени, причастия, деепричастия.
10. Прочитайте текст. Ответьте на вопросы и выполните за-дания.
Футбол Инглиз теленнəн тəрҗемə иткəндə «фут» – « табан», «бол» –
«туп» дигəнне аңлата. Инглизлəр «бары тик аяк белəн генə» туп уйнауны шулай дип атаганнар.
Футболны турыпочмаклы мəйданда уйныйлар. Аның кыска-рак якларының уртасында капма-каршы ике капка куела.
Уенның максаты – көндəшлəр капкасына туп кертү. Һəр ко-мандада 11 уенчы була. Уен 90 минут дəвам итə һəм 45 əр минут-лык ике таймнан тора. Алар арасында 10 минутлык тəнəфес була.
Капкачыдан башка беркемгə дə кул белəн уйнарга рөхсəт ителми.
Футбол – күмəк уен, шуңа күрə һəр уенчы үз хəрəкəтен ко-мандадагы башка иптəшлəренең хəрəкəте белəн килештерергə тиеш.
Сез футбол уйнарга яратасызмы? Ни өчен?
Тагын нинди спорт төрлəрен белəсез? Берəрсе турында кыс-кача сөйлəгез.
Сез нинди спорт төре белəн шөгыльлəнəсез? Сезнең шəһəрдə нинди спорт комплекслары эшли?
Составьте несколько предложений о конном спорте, о легкой атлетике, о тяжелой атлетике, о конькобежном спорте, о фигурном катание.
109
Что вы можете сказать об «Универсиаде – 2013»? 11. Составьте диалоги по данным ситуациям:
а) Коллеги сводили клиентов вашей фирмы в оперный театр. Расспросите их о впечатлениях;
б) Вы обсуждаете планы на выходные с вашими гостями из Москвы;
в) Вас первый раз друзья привели посмотреть конные скачки. 12. Составьте рассказ о том, как вы проводите свободное
время; как вы провели летние каникулы.
Словарь
абруй – авторитет авырлык – тяжесть АКШ – США алпавыт – помещик
«Алтын битлек» – « Золотая маска» аяз – ясный
болытлы – пасмурный иркен – просторный ихлас – искренний, искренне капка – ворота
карар – решение, постановление Каһирə – Каир кимсетергə – обижать кояшлы – солнечный кыенлык – трудность күл – озеро

тамашачы – зритель тирəн – глубокий тузанлы – пыльная тулы ай – полная луна
турыпочмаклы – прямоугольный тылсымлы – волшебный тынлык – тишина тынлыкка чумган – погрузился в тишину тəнəфес – перерыв түрə – начальник
хөкүмəт – правительство чакырылыш – призыв чокыр – яма шомырт – черемуха
шəфкать – милосердие шөһрəтле – знаменитый
110
күчмə тормыш – кочевая жизнь эссе – жарко
мəгълүм – известно яр – берег
мəкер – коварство яңгырлы – дождливый
мөгаллим – учитель əгъза – орган
рəсми – официальный əдəбият – литература
сабак – урок җемелдəргə – сверкать
сай – мелкий, неглубокий җилкəн – парус
салкын – холодно җитен – лен
сикəлтəле – ухабистый җылы – теплый
сыгылырга – наклониться җəлеп итə – привлекать
сəбəп – причина һава торышы – погода
сəүдəгəр – торговец һəйкəл – памятник
табан – стопа һəрдаим – всегда
тамаша – представление Тема 9. ОТДЫХ. ПУТЕШЕСТВИЕ Речевые образцы
Син сəяхəт итəргə яратасыңмы? Любишь ли ты путешествовать?
Синең нинди иллəрдə булганың В каких странах ты был?
бар? Минем Кытайда (Америкада, Я был в Китае (в Америке, в Ин-
Һиндыстанда, Гыйракта, Ми- дии, в Ираке, в Египте, в Тур-
сырда, Төркиядə) булганым бар. ции).
Минем Кара диңгезне (Азов Я видел Черное море (Азовское
диңгезен, Кызыл диңгезне, Урта море, Красное море, Средизем-
диңгезне) күргəнем бар. ное море).
Минем Тын океанны (Атлантик Я хочу увидеть Тихий океан
океанны, Төньяк Боз океанын, (Атлантический океан, Север-
Һинд океанын) күрəсем килə. ный Ледовитый океан, Индий-
ский океан).
Сəяхəтлəр бюросы. Бюро путешествий.
Сездə Төркиягə ничə көнлек На сколько дней у вас есть пу-
юллама бар? тевки в Турцию?
Мин самолетта баруны артык Я предпочитаю поездку на са-
күрəм. молете.
Юллама хакына юл бəясе Входит ли в стоимость путевки
керəме? дорога?
Мин походка йөрергə яратам. Я люблю ходить в походы.
112 Мин җəйге җылы, айлы кичлəр- Мне нравится в летние теплые,
дə учак янында иптəшлəрем лунные вечера сидеть с друзья-
белəн гитара уйнап җырлап уты- ми у костра и распевать песни
рырга яратам. под гитару.
Категория залога
В татарском языке глаголы имеют 5 залогов, выражающих отношение действия к исполнителю:
Основной Страдательный Возвратный Взаимно- Понудительный совместный залог залог залог залог залог Процесс соверша- Совместное Означает участие в процессе двух или ется логическим Возвратное действие двух более субъектов, но Процесс объектом: значение или несколь- один из них побуж- выполняется -л, -ыл/-ел. форм пони- ких субъек- дает к действию, самим субъ- тапшыр-ыл-у – мается как тов, помощь а другой исполняет ектом. быть врученным, выражение или содейст- -т, -тыр/-тер/-дыр/ Исходные вручаться; действия, вие кому- -дер, -тəр, -дар, -кар/ либо в ис- формы для җибəр-ел-ү – быть обращенного -кəр, -кыр/-кер/-гыр призводных отправленным, на самого полнении /-гер, -ар/-əр, -ыр/ работы: залогов: отправляться. деятеля -ер, -кыз/-кез/-гыз/ -ш, -ыш/-еш тапшыра – после основ на -н, -ен/-ын: -гез, -гəз, -ыз/-ез, вручает; -ла/-лə, -л образу- ю-ын-у – ю-ыш-у – -сəт. помочь мыть; җибəрə – ется при помощи умываться; аша-т-у – кормить; отправляет; аффикса: буя-н-у – буя-ш-у – ю-дыр-у – заставить помочь кра- б$лəкли – -н, -ын/-ен краситься; мыть; награждает. б$лəклə-н-$ – быть с рт-ен-ү – сить; сат-тыр-у – заста- награжденным, вытираться. эшлə-ш-ү – вить продать; награждаться. помочь ят-кыр-у – заста- в работе. вить лежать, Вспомогательные глаголы
Вспомогательные глаголы (ярдəмче фигыльлəр) образуют:
– времена глаголов белə иде (знал), белгəн иде (знал);
113
– модальные формы килсə иде (пришел бы), язарга иде (пи-сать бы) служат для обозначения новых слов ял ит$ (отдыхать),
ярдəм ит$ (помогать) в качестве частиц барган имеш, килгəн икəн;
– глаголы, выступающие в роле вспомогательного глагола для выражения степени протекания действия:
Формы основных глаголов Форма Форма деепричастия Форма инфинитива настоящего времени начало действия: яз, җибəр, алып кит ят, тот, тор, тотын, көрəш башла утыр продолжение действия: маташ, бар, кил тор, бар, кал, кил, утыр, Повелительное наклонение төш, бир кит, кал, ал, ташла, завершение действия: җибəр, ат, төш, сал, Мин укып чыктым. бет, бетер, бир, куй, Я прочитал. Син башлап җит, чык, чыгар, җиткер җибəр. Ты начинай. Яза башла. Начинай писать. Мин с йлəргə керештем. начал рассказывать
татарском языке, хотя и нет категории вида, значение вида может быть достигнуто употреблением различных средств в пер-вую очередь – вспомогательных глаголов и отдельных глаголов в значении вспомогательных: укыдым – укып чыктым (читал – прочитал), əйтте – əйтеп салды (сказал – высказал), елтырады – елтырап китте (сверкала – сверкнула), килде – килеп җитте
(пришел – дошел) и т.д.
Степень выполнения действия может быть выражена и при помощи отдельных аффиксов:
1) -кала/-кəлə, -штыр/-штер, -ыштыр/-ештер, присоединя-
ясь к глаголам, выражают кратный вид: бар – баргала (иди – по-хаживай), кил – килгəлə (приди – часто приходи), укы – укыштыр (читай – почитывай), с йлə – с йлəштер (говори – поговаривай), яз – языштыр (пиши – пописывай);
114
2) аффиксы -мсра/-мсерə, -ы кыра/-е керə присоединяются только к редким глаголам и выражают ослабленное действие: к лə – к лемсери (смеется – посмеивается), елый – еламсырый (плачет – поплакивает), җитə – җитенкери (хватает – еле-еле хватает).
Задания
От глагола эшлə образуйте все формы залогов. Составьте
ними предложения. (Обратите внимание на страдательный и воз-вратный залоги).
Переведите. Приведите новые примеры.
Ашап ал, эшлəп ал, укып ал ...
Эчеп бетер, эшлəп бетер, алып бетер ...
Ашап кара, укып кара, язып кара ...
Алып кил, эшлəп кил, биреп кил ...
Переведите. Составьте предложения. Укып ала, укый ала, укырга ала.
Юа ала, юып ала, юарга ала. Ашый ала, ашап ала, ашарга ала.
Переведите предложения на русский язык.
Китап укый-укый йокымсырап киткəнемне сизми дə калган-мын. Безне онытма, килгəлəп йөр. Бала əнисен күздəн югалтып еламсырый башлады. – Син авылда дəү əниеңə бераз булышкала инде, – диде əнисе Азатны авылга кунакка озатканда. Алсу Гүзəлне ерактан үк күреп алып көлемсерəп басып тора иде. Теле-грамма вакытында тапшырылган булса, аны каршы алырга килгəн булырлар иде. Мин тиз генə кулыма чалгы алдым да, əтиемə печəн чабышырга керештем. Кызын йокларга яткыргач, ничектер өй бу-шап, күңелсезлəнеп калды. Яхшы эшлəве өчен Артур суыткыч белəн бүлəклəнде. Əнисенə кер юышасы, өй җыештырышасы урынга, Аня бизəнеп утыра иде. Əти-əнилəребезгə ярдəм итү – безнең төп бурычларыбызның берсе. Мин килеп кергəндə, Эльми-
115
ра хат язып утыра иде. Миңа инглиз теленнəн конспектларыңны һəм инглизчə-русча сүзлек алып килə алмыйсыңмы? Без кызып китеп, бер көнлек эшне ике сəгатьтə эшлəп ташладык. Актер яңа сценарий укып чыккач, рольне башкарырга ризалашты.
5. Дополните диалоги.
а) – Исəнмесез. Без гаилəбез белəн ял итəргə барырга тели-без. Сез нинди маршрутлар тəкъдим итə аласыз?
– ...
– Хатынымның бик тə Францияне күрəсе килə.
– ...
– Юлламаның бəясе күпме?
– ...
– Мин самолетта баруны артык күрəм. Юлга вакыт азрак үтə.
– ...
– Без август аенда барырга телəр идек.
– ...
– Бу бəя безне канəгатьлəндерə. Гаилəм бик шат булыр дип уйлыйм.
б) – Үткəн айда ялда булгансыз дип ишеттем.

– Анда һава торышы нинди?

– Сез үзегез генə бардыгызмы, əллə гаилəгез белəнме?

– Сез ялыгызны һəрвакыт диңгездə үткəрəсезме?

6. Ответьте на вопросы.
Нинди транспорт төрлəре белəн сəяхəт итəргə мөмкин? Кайсы транспорт төре белəн сəяхəт итəргə уңайлырак? Ни
өчен? Аларны чагыштырып күрсəтегез. Һəр транспорт төренең уңай һəм кире якларын санап күрсəтегез.
116
Сезнең кайларда (нинди чит шəһəрдə, чит илдə) булганыгыз бар? Сез анда ничек бардыгыз? Нинди яңа танышлар, дуслар тап-тыгыз? Нəрсəлəр күрдегез? Сезгə нəрсə ошады яки ошамады?
Хəтерегездə уелып калган сəяхəт турында сөйлəп күрсəтегез. 7. Переведите предложения.
Всего на планете проживает 310 народов численностью один
миллион человек и более. Из 25-ти самых крупных 13 живет
в Азии, 7 – в Европе, 3 – в Америке и по одному в Африке и Океании.
3 октября 1990 года Германия вновь стала единым государ-
ством. Официальное название – Федеративная Республика Герма-ния – осталось прежним. Объединенная Германия – федерация 16 зе-мель, причем 3 города – Берлин, Бремен, Гамбург – имеют земель-ный статус. Пять земель образовано на территории бывшей ГДР.
ООН – международная организация, созданная в целях под-держания и укрепления мира, безопасности и развития сотрудни-чества между государствами. Устав ООН предварительно разрабо-тан в Думбартон-Оксе (1944 г.) представителями СССР, США, Ве-ликобритании и Китая. Устав подписан 26 июня 1945 г. В Сан-Франциско 51 государством (вступил в силу 24 октября 1945 г.).
В настоящее время монархическая система правления суще-ствует в 25 странах мира.
8. Составьте диалоги по данным ситуациям:
а) Вы встречаете коллегу, который недавно приехал из-за границы. Поинтересуйтесь, в какую страну, с какой целью он ездил.
б) Вы в командировке за границей. Зашли в магазин и хотите купить подарки своим родным, друзьям.
в) Ваш партнер за границей интересуется о том, как в России люди проводят свой отпуск. Ответьте на его вопросы и расскажи-те, как вы отдыхаете со своей семьей.
г) Ваш коллега на два месяца ездил в Швецию. Расспросите его об этой стране, о ее климате, поинтересуйтесь на каком языке люди разговаривают в Швеции.
117
д) Вы в бюро путешествий. Поинтересуйтесь, есть ли путев-ки в Индию. Узнайте стоимость билета, на сколько дней путевка, что входит в оплату, условия проживания.
Составьте рассказ о посещении музеев; татарского театра;
туристическом походе в горы; об отдыхе в море; о путешествиях заграницей.
Расскажите о стране (о городе) вашей мечты.
Словарь
бердəм – единый бурыч – долг
берлəшкəн – объединенный Бөек Британия – Великобритания дəүлəт – государство куркынычсызлык – безопасность ныгыту – укреплять Океан арты – Океания печəн чабу – косить сено
хезмəттəшлек – сотрудничество чалгы – коса ярдəм кулы сузу – поддержать үсеш – развитие
Тема 10. ГОРОД. ДЕРЕВНЯ. ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТИ
Речевые образцы
Шəһəр үзəгеннəн Республика клиник хастаханəсенə кадəр нинди автобус йөри?
«Тукай мəйданы» тукталышын-нан 37 нче автобуска утырып бара аласыз.
Күчеп утырмыйча барып җитə аламмы?
Сезгə бер тапкыр күчеп уты-рырга туры килер.
Яр Чаллы шəһəренə кадəр иртəнге сəгать сигездəге рейска билетлар бармы?
Кызганычка каршы, билетлар сатылып бетте.
Казанның күренекле урыннары.
90 еллардан башлап тарихи урыннарны төзеклəндерү буен-ча эш башланды.
Соңгы елларда Казан шактый үзгəрде, матурланды.
Авыл җирендə яшəүчелəр.

Какой автобус едет из центра до РКБ?
На остановке «Площадь Тукая» можете сесть на 37 автобус.
Можно ли доехать без пере-садки?
Вам придется сделать одну пе-ресадку.
Есть ли билеты на рейс, отправ-ляющийся в восемь утра до На-бережных Челнов?
К сожалению, все билеты про-даны.
Достопримечательные места Казани.
С 90-х годов началась реконст-рукция исторических мест.
В последние годы Казань силь-но изменилась, стала краше. Жители села.
119
Авылда нинди йорт хайваннары Какие домашние животные вы
асрыйсыз?держите в деревне?
Дəү əти белəн дəү əнинең песие, У бабушки с дедушкой есть
эте, бозавы белəн сыеры, үгезе, кошка, собака, корова с телен-
колыны белəн аты, ун баш са- ком, бык, лошадь с жеребенком,
рыгы, ике күркəсе, казлары, та- десять овец, два индюка, гуси,
выклары һəм чебилəре бар.курицы и цыплята.
Междометия
Междометия выражают разные чувства и волеизъявления. Междометия делятся на:
эмоциональные (выражают чувства, переживания, на-строения человека): ура, их, ай-яй, уф и др.;
императивные (выражают волеизъявление, желание гово-рящего): марш, чү, тссс, алло, пес-пес (кис-кис) и др.
Звукоподражательные слова
Звукоподражательные слова в непосредственной форме пе-редают звуки, издаваемые живыми существами и различными предметами.
Карр, мияу, чут-чут (так поют птицы), мелт-мелт (образное подражание миганию) и др.
Модальные слова
Модальные слова выражают отношение речи в смысле ре-альности, возможности, необходимости к объективной действи-тельности.
Бар (есть), юк (нет), кирəк (надо), тиеш (должен), мөмкин (можно), ярар (ладно), бəлки (может быть), ичмасам (хоть, хотя), əлбəттə (конечно), мəсəлəн (например) и др.
120
Частицы
Частицы в татарском языке отличаются тем, что очень близ-ко стоят к аффиксам. Они выражают различные смысловые и мо-дальные оттенки. Частицы могут стоять и перед знаменательным словом, и после него.
Частицы по значению делятся на:
вопросительные (сорау): -мы/-ме (после слова, слитно) улмы? укыдыңмы?;
ограничительные (чиклəү): гына/генə, кына/кенə, ук/үк (после слова, раздельно);
усилительные (көчəйткеч): иң, нəкъ, чалт, шыр, дөм, кып-, ап-, сап-, кап-, ямь-, күм- (перед словом) дөм караңгы (совсем тем-но), шыр тиле (круглый дурак), кып-кызыл, ап-ак, сап-сары, кап-кара, ямь-яшел, күм-күк (серый-серый);
усилительно-сочинительные (көчəйтү-бəйлəү): да/дə, та/тə (после слова, раздельно);
отрицательные (инкяр): түгел (после слова, раздельно), һич (перед словом, раздельно);
утвердительные (раслау): бит, ич, ла/лə, лабаса, лəбаса (после слова, раздельно);
неопределенные (икелəнү): -дыр/-дер, -тыр-тер (после слова, слитно), əллə (и перед словом, и после слова) улдыр, килгəн əллə;
упрашивания (ялыну): əле, инде (после слова, раздельно), -сана/-сəнə, -чы/-че (после слова, слитно) кил инде, əйтче, укысана;
указательные (күрсəтү): əнə (вон), менə (вот) (перед сло-вом) менə минем дустым, əнə тегендə.
Задания
1. Переведите глаголы. Определите их вид.
Телидер, юнəлтергə, ия булырга, тырышырбыз, ишетəсездер, кызыксынып, карап барсагыз, кабул ителə, башланганчы, белəсегез
121
килсə, артырмы, барып җитə, тотыла, кулланыла, керсəгез, кабул итмəслəр, хис итəргə.
2. Тəрҗемə итегез.
а) Мин бу тукталышта төшəм. Сөембикə манарасы Кремльдə урнашканмы? Билет унбиш сум торамы? Милли китапханəгə бара-быз. Кичə Тукай музеенда булганнар. 89 нчы автобус бу тукта-лышта туктамый.
б) Счастливого пути. Вам надо сесть на 8 автобус. Где здесь остановка? Тебе надо доехать до остановки «Молодежный центр». Где здание банка? Вижу здание банка. Мечеть Кул Шариф распо-ложена на территории Кремля. Встретились на выставке. Как дое-хать до железнодорожного вокзала?
3. Диалогны укып тəрҗемə итегез:
– Исəнмесез, дуслар. Рəхим итегез, исəн-сау килеп җиттегезме?
– Хəерле кич, бик əйбəт килдек, сезнең районга транспорт, гомумəн, əйбəт йөри. Лəйсəн ханым, туган көнегез белəн сезне! Бу чəчəклəр сезгə.
– Бик зур рəхмəт сезгə. Бигрəк матур чəчəклəр. Əйдəгез əле, түрдəн узыгыз. Мин сезне үзебезнең туганнарыбыз белəн таныш-тырам.
– Хəерле кич барыгызга да.
– Кадерле туганнар, таныш булыгыз, болар Лəйлə белəн Ил-дар. Безнең гаилəнең якын дуслары. Без Лəйлə белəн институтта бер группада укыдык, хəзер бергə эшлибез. Илдар укытучы, музы-ка мəктəбендə укыта. Кадерле дуслар, бу минем каенанам.
– Исəнмесез, Əлфия апа. Сезне күптəн ишетеп белəм.
– Бу минем каенсеңлем – Гөлнар, аның ире Марат, аларның уллары – Ленар.
– Танышуыбызга ихлас шатбыз.
– Минем апам, əнинең сеңлесе – Мəрьям апа, без аны матур апа дип йөртəбез. Матур апаның кызы – Гөлназ. Илдар белəн кол-легалар. Гөлназ педуниверситетның музыка факультетында укый,
122
соңгы курста. Болар минем бертуган сеңлем Лəйлə һəм энем Гаяз. Лəйлə гаилəсе белəн Бөгелмəдə яши, Казанда командировкада, үзе яшь булса да, аның инде ике зур кызы бар. Гаяз быел медицина университетын тəмамлый, булачак хирург. Таныштырып бетердем шикелле. Əйдəгез əле, хөрмəтле кунаклар, өстəл янына рəхим итегез.
4. Дополните диалоги.
а) – Исəнмесез. Мин күчеп утырмыйча Əлмəт шəһəренə бара аламмы?
– ...
– Автобус ничəдə кузгала? Билетлар Бармы?
– ...
– Ай-яй, ике сəгать көтеп утырырга туры килерме икəнни? Бик озак бит.
– ...
– Ярый, алайса. Ə Чаллыга кадəр билет күпме тора?
– ...
– Əйе, мин студент. Көндезге бүлектə укыйм. Менə доку-ментым.
– ...
– Бик зур рəхмəт.
б) – Гафу итегез, миңа Кремльгə барырга кирəк иде. Ничек барырга икəнен əйтмəссезме икəн?
– ...
– Тукталышны да күрсəтегез инде, зинһар.
– ...
– Кондуктор, миңа бер билет бирегез. Сез миңа «Цирк» тук-талышын əйтə алмассызмы икəн? Мин сезнең шəһəрегездə беренче тапкыр һəм шəһəрегезне бик начар белəм.
– ...
– Бик зур рəхмəт. Сез кире шушы маршрут буйлап кайта-сызмы?
– ...
123
– « Цирк» тукталышыннан «Мəскəү базары» тукталышына кадəр сезнең маршруттан башка тагын нинди дə булса автобус йөриме?
– ...
5. Переведите диалоги. а) – Где вы живете?
– В центре Казани. На улице Тукая.
– В честь кого так названа ваша улица?
– Габдулла Тукай – знаменитый татарский поэт. Хотя он
умер очень рано (в 27 лет) успел многое сделать для развития татарской литературы. В его честь и названа наша улица. Это одна из самых старинных улиц города.
– На вашей улице есть достопримечательности?
– Да, у нас есть музей Тукая, кинотеатр.
б) – Вы живете в центре?
– Да, а вы?
– Я тоже. В центре удобно жить. Здесь много магазинов
кинотеатров. И транспорт хорошо ходит.
– Да. Согласен, но очень шумно и воздух не чистый.
в) – Простите, пожалуйста. Как добраться до улицы Кирова?
– На маршрутке № 37 или на трамвае № 21.
– Там находится ЦУМ?
– Да. До ЦУМа вам удобнее будет добраться на маршрутке. г) – Если я не ошибаюсь, в вашем городе раньше не было
метро.
– Да, это так. Совсем недавно у нас начали строить метро. Но пока станций не много. Пока работают станции «Проспект По-беды», «Горки», «Аметьево», «Площадь Тукая», «Кремль». Скоро
эксплуатацию будет передана станция «Козья слобода».
– Я рад за вас.
124
6. Прочитайте текст.
Казанда тарихи урыннар бик күп. Шуларның берсе – Кремль. Аның XVI гасырда төзелгəн диварлары XVII һəм XIX га-сырларда реконструкциялəнə. Сөембикə манарасы – шəһəрнең иң борынгы манарасы. Аның турында легендалар да бар.
Борынгы архитектура үрнəклəреннəн XVI гасырга караган Благовещен соборы XVIII гасырда төзелгəн Мəрҗəни һəм Апанай мəчетлəре, Петропавловск соборы, XIX гасырда төзелгəн Борнай мəчете, Əҗем мəчете, Казан университеты комплексы, ХХ гасыр башында Шамил йорты, Дəүлəт банкы бинасы һ.б. бар. 90 нчы ел-лардан башлап шəһəрнең тарихи урыннарын төзеклəндерү буенча эш җəелдерелде. Соңгы елларда Казан шəһəре үзенең йөзен шак-тый үзгəртте, ул тагын да матурланды.
Найдите примеры на спрягаемые личные и непрягаемые не-личные формы глагола.
Со словами төзелгəн и караган составьте по 2 предложения. В одном они должны быть причастием, в другом – глаголом в изъ-явительном наклонении.
Знаете ли вы легенды о Сююмбике? Расскажите.
7. Текстны укыгыз. Татарча эчтəлеген сөйлəгез. Эчтəлеге бу-енча 3 сорау төзегез.
1990 нчы елның 24 нче гыйнварында Республика фəнни китапханəсе ачылуга 125 ел тулды. Ул Татарстанда гына түгел, хəтта бөтен илдə иң зур, иң бай, иң борынгы китапханəлəрдəн са-нала.
1844 нче елда Казан университеты галиме Второв Н.И, Пе-тербургка күчеп киткəндə əтисенең китапханəсен губерна идарəсенə бүлəк итеп калдыра. 903 исемдəге 1908 китаптан торган бу китапханəдə рус һəм дөнья классиклары əсəрлəре, тарих һəм география буенча хезмəтлəр, төрле журналлар саклана.
125
8. Прочитайте текст. Ответьте на вопросы. Татарстан дəүлəт музее
1920 нче елларның башында Казанның мəдəни тормышында тарихка кереп калырлык истəлекле вакыйгалар шактый күп була.
Татар музеен булдыру хыялы җəмəгатьчелек күңелендə бик иртə уяна. 1912 нче елда казанлылар Леон Осипович Склярның (1858 – 1922) татар тарихына нисбəтле гаҗəеп бай коллекциясе белəн танышалар. Казан университетының география кабинетында профессор Б.Р. Адлер тарафыннан оештырылган күргəзмə бик күплəрдə кызыксыну тудыра, татар җəмəгатьчелеге исə милли тарихыбызның барлык дəверлəрен дə яктырткан музей оештырыр-га кирəклеген яклап чыга, ə Б.Р. Адлер əлеге мəсьəлəне уңай хəл итүне үтенеп шəһəр хакимиятенə мөрəҗəгать юллый. Кызганычка каршы, галимнең үтенече кире кагыла.
Əмма өмет сүнми, 1917 нче елгы вакыйгалардан соң ул яңара гына. Казанның күпмиллəтле җəмəгатьчелеге татар музее хакындагы фикернең гамəлгə ашып чынбарлыкка əверелүе өчен күп көч куя. Шəрыкь халыклары мəдəнияте күргəзмəсен оештыру – əлеге юнəлештə ясалган əһəмиятле адымнарның берсе. Күргəзмə Казан университетының география, этнография кабинетларында урнаша һəм алты бүлекне (болгар, татар, фарсы, Төркестан һəм Идел буе халыклары, Себер, Ерак Көнчыгыш бүлеклəре) үз эченə ала. Ул 1920 нче елның сентябрь аеннан алып 1921 нче елның февраленə кадəр эшли. Кыска гына вакыт эчендə аның белəн 20 меңлəп кеше таныша. Шул ук вакытта борынгы тарихи һəм этно-график истəлеклəрне, материалларны барлау һəм туплау киң үсеш ала. Эш барышында Л.О. Склярның революциядəн соң Мəскəүгə озатылган коллекциясенең бер өлеше Казанга кайтарыла. Бик күп галимнəрнең гаҗəеп бай археологик, этнографик, нумизматик җыел-малары булачак музей фондына тапшырыла. Озакламый Б.Р. Ад-лер əлеге музейның директоры итеп билгелəнə. Татар музеен оеш-тыру эшенең яңа чоры башлана.
126
Сезнең нинди музейларда булганыгыз бар? Үзегез булган бер музей турында сөйлəгез. 9. Прочитайте и переведите текст.
Дин – хəзер иске, аварга торгучы чергəн дивар, Аз гына, уйнап кына бармак белəн төртсəң – авар. Билгеле, һəрбер агачлар да корырга башлыйлар, Былбыл урнына оя тоткач башында каргалар!
Мин бу турыда күп уйландым. Тукай табигатьнең бу серле закончалыгын каян белгəн? Башына карга оя коргач, мəсəлəн, ка-еннар үлə. Өянке чыдый – каен үлə. Менə безнең яктагы кечкенə генə бер авыл гасырлар буена каен урманы эчендə, табигать коча-гында яшəгəн. Бер урам икенче урамны күрмəгəн – авыл уртасын-да каен урманы. Менə шунда сиксəненче еллар башында каргалар килеп оя корган. Халык моңа əйбер əйтмəгəн. Əмма ике-өч ел узу-га затлы каен урманы корып кисəүгə əйлəнгəн. Хəзер ул авыл дошман оккупациясеннəн əле генə азат ителгəн бəхетсез хуторны хəтерлəтə. Корган каеннар күңел каралтып утыра. Ике җирдə тук-тап ике карчыктан сорыйм.
– Ни өчен бу каеннар корыды? Берсе əйтə:
– Карга каенның бөресен ашый. Бөрелəнмəгəч каен үсə алмый. Икенчесе:
– Оя ясаганда карга каенның иң очындагы иң нечкə чыбык-ларын өзə. Очы үсə алмагач, каен корый.
Шəһəргə кайткач биология фəннəре докторы булган бер профессордан сорыйм:
– Карга оялагач каен ник корый?
Профессор əйтə: «Минем бу турыда уйлап караганым юк. Каен агачы – минем өлкə түгел, минеке – чыршылар, наратлар».
Вəт сиңа мəдрəсə белемле Тукай! Тəмам зиһенне чуалтып бетерде бит шул шигыре белəн …
(М. Мə(диев)
127
10. Прочитайте сказку. Перескажите. Определите основную
идею.
Беркөнне Сыер белəн Кəҗə янына Тавык белəн Үрдəк тук-талганнар да яңа хəбəр əйткəннəр.
– Иртəгə йорт хайваннары һəм кошларының һөнəрлəренə ярыш булачак. Кем үзенең һөнəрен иң яхшы күрсəтə, шуңа бүлəк бирəчəклəр, – дигəннəр.
Иң беренче булып Кəҗə акыра башлаган:
– Мин шундый матур җырлый белəм, бөтенесе гаҗəплəнер, – дигəн.
– Ə мин йөгерергə телим, – дигəн Сыер мөгри – мөгри.
– Мин инде сəхнəдə күп җырладым, хəзер бии башлыйм, – дигəн Тавык.
– Мин белмəгəн эшемне эшлəмим. Сəхнəгə чыгам да бак-бак дип бакылдап күрсəтəм, шул җитəр, – дигəн үрдəк.
Менə икенче көнне комиссия килгəн. Аю бабай күзлеген ки-еп бик игътибар белəн карап торган, ə төлке язып барган. Кəҗə акыра да акыра икəн. Бөтенесе шаркылдап көлгəннəр.
– Бу тавышың белəн абзарда гына акырып ятарга кирəк, – дигəннəр.
Сыер йөгерə башлаган икəн, абынып егылган. Тавык та биергə телəгəн, ул да таеп егылган. Ə Үрдəк үз телендə матур итеп шигырь сөйлəгəн. Аңа барысы да гөрлəшеп кул чапканнар һəм су-лы ванна бүлəк иткəннəр.
Найдите по тексту примеры на звукоподражательные слова, частицы, послелоги и союзы.
11. Прочитайте тексты.
а) Икмəкне кешелəр тир түгеп табалар. Икмəк үстерүе – авыр эш, бик күп хезмəт, тəҗрибə, белем һəм тырышлык сорый. Мең еллар дəвамында игенчелек эшендə кеше икмəк үстерүнең зур тəҗрибəсен туплаган: орлыгын яхшырткан, яңаларын чыгарган, җирен эшкəрткəн, чəчкəн, урган. Лəкин шулай да икмəк – табигать
128
җимеше, аның уңышы хəзер дə əле елның ничек килүенə, явым-төшемгə бəйле.
б) Урманчы бабай белəн оныгы көзге урманны аеруча ярата-лар. Урманда тəмле җилəклəр, төрле-төрле гөмбəлəр өлгерə. Ур-манчы бабай оныгына агачлар һəм үсемлеклəрне күрсəтə.
в) Татар халкы борынгы заманнарда ук каз асраган. Каз ма-мыгыннан йомшак мендəр ясаганнар. Каз итеннəн тəмле аш-су əзерлəгəннəр.
Каз өмəлəре авылның иң күңелле вакыйгасы булган. Бу көнне бер йортта каз суялар. Авыл кызлары шул йортка җыелалар һəм каз мамыгы йолкыйлар.
г) Һəр һөнəрнең үзенə генə хас сүзлəре яши. Үзлəренең авы-лындагы һөнəрлəр турында М. Мəһдиев болай яза:
Һөнəрлəр болай бүленə:
Такта яручылар, балта осталары ...; манылган йоннан əйбер бəйлəү; ... тегүчелек: ак тегүчелəр, кара тегүчелəр; кирпеч сугу; итек басу (бөтен Казан губернасына йөреп); ... базарга утын, такта; чабата, миллек, мунчала, шалкан, милəш, ылыс (урысларның пас-хасына), кипкəн җилəк, кипкəн шомырт чыгару; лесхозга гөмбə, чəчəк таҗы, дару үлəне, чыршы, нарат күркəсе, куак чиклəвеге, гөлəп җимеше җыеп тапшыру. Менə болар барысы да безнең авылда башкарыла.
Скажите, чем еще могут заниматься сельские жители? Есть ли профессии, свойственные только для сельской местности? Рас-скажите об одном.
12. Переведите тексты.
а) Каюм Насыйри һəр язны үзенең туган авылына кайтып, анда гади халык белəн бергə кырда эшлəгəн. Җəйлəрен төрле авылларда тарихи истəлекле урыннарны карап, тикшереп йөргəн. Менə шул вакытта халык белəн якыннан аралашкан, аның сөйлəм телен өйрəнгəн, авыл картларыннан фольклор материаллары җыйган. Каюм Насыйри акыл хезмəте белəн беррəттəн, кул
129
хезмəте белəн дə шөгыльлəнгəн. Ял вакытларында ул физик эш эшлəргə тырышкан, агач эшлəргə тырышкан, агач эшен бик ярат-кан, рəсем ясаган, карта сызган.
б) Бөек шагыйрь Габдулла Тукайның туган авылына мəхəббəте чиксез зур була. Бу авылның челтерəп аккан чишмəлəре, яшел чирəмле урамнары – барысы да шагыйрь күңелендə тирəн эз кал-дырган. Шуның өчен ул аны сагынып искə ала:
Тау башына салынгандыр безнең авыл, Бер чишмə бар, якын безнең авылга ул; Авылыбызның ямен, суы тəмен белəм, Шуңа күрə сөям җаным, тəнем белəн, – ди. Ответьте на вопросы.
К. Насыйри һəм Г. Тукай кем ул?
Аларның туган авылларына мөнəсəбəтлəре нинди булган? Сезнең авыл җирендə булганыгыз бармы?
Ошыймы сезгə анда? Ни өчен?
Авылда үткəргəн 1-2 көнегез турында кыскача гына сөйлəп күрсəтегез.
13. Прочитайте текст.
Ике-өч айдан колыныбыз зерə дə чаяланып китте. Ул хəзер инде, элекке шикелле, тəртəгə ышкылып йөрми, эт өргəннəн дə курыкмый. Кая ул! Хəзер инде ул башын аска иеп, «салып егам!» дигəндəй, алгы аяклары белəн яный-яный, пыр туздырып, этлəрнең үзлəрен куып йөри. Капка ачылдымы, иң элек ул чыгып чаба. Колынның, сабыйлык җиңеллеге белəн, койрыгын-ялын тузгытып, сикергəлəп, уйнап йөрүен карап тору үзе бер рəхəт була. Əй бер заман муенын кəкрəйтеп, койрык чəнчеп, төп-төз тояклары белəн тып-тып басып юыртып китə, агай! Колаклар шəмəргəн, күзлəрендə ут! Бераз барган саен: «Күрдегезме мине!» – дигəн сы-ман бөтен гəүдəсен катырып, əле бер якка борылып карый, əле икенче якка. Ул да түгел, дəү айгырлар шикелле, гайрəт белəн бо-рынын киереп, пошкырып куйган була, йə борынын күккə чөеп,
130
алтын ялларын җилфердəтеп, кешнəп җибəрə. Көмеш кыңгыраулар чыңлый диярсең!
(Г. Бəширов. «Туган ягым – яшел бишек»)
Сез нинди йорт хайваннарын белəсез?
14. Вместо многоточий вставьте прилагательные.
Яңа йортлар һəрвакыт минем күңелдə ниндидер ... бер куа-ныч, ... бер шатлык уята ... Йортларга мин, үзем дə сизмичə, сокла-нып карап узам. Тəрəзəлəренə ... пəрдəлəр корылган. Тəрəзə төплəрендə ... гөллəр үсеп утыра. Кайберлəре ... чəчəк аткан. Капка төплəрендə чирəмдə ... балалар уйнап йөри. Ə ишек алдында ...
өйнең хуҗасы, кулына балта тотып, ... кыяфəт белəн нəрсəдер эш-ли. Аның ... балтасы астыннан тирə-юньгə ... йомычкалар оча. Мондый ... йортларның хуҗалары миңа бик эшлекле, бик булдык-лы булып тоелалар. Бу ... кешелəрнең өйлəреннəн пакълек, чиста-лык һəм муллык аңкып торадыр кебек.
15. Составьте диалоги по данным ситуациям:
а) На улице Баумана иногородец спрашивает вас, где нахо-дится улица Карла Маркса. Объясните ему как доехать до этой улицы;
б) Вы собираетесь в командировку в город Альметьевск. По-звоните в гостиницу и забронируйте себе одноместный номер на пять дней;
в) Вы в незнакомом городе. Вам нужно узнать где располо-жен банк (магазин, ближайшая гостиница);
г) Вы гостю из другого города показываете достопримеча-тельности вашего города;
д) Вы в автовокзале чужого города. Вам надо попасть в центр. Узнайте у прохожего, на каком транспорте и до какой остановки вам надо ехать;
е) В справочной железнодорожного вокзала узнайте когда и куда прибывает поезд «Уфа – Москва». Сколько будет стоить проезд?
131
ж) Позвоните в предварительную кассу авиабилетов. Узнай-те, можно ли заказать билет по телефону. Закажите два билета на рейс «Казань – С.-Петербург». Узнайте когда и где нужно будет подойти за билетами;
з) Вы приехали в гости в деревню к своему другу (подруге). Он (она) знакомит вас с деревней.
16. Сделайте сообщение о городском транспорте, об одном достопримечательном месте вашего родного города или села, о домашних животных.
Словарь
айгыр – жеребец аңкып торырга – благоухать, пахнуть балта остасы – плотник
бистə – слобода бəйлəргə – вязать гайрəт – сила гөмбə – гриб
гөлəп җимеше – плоды шипов-ника дивар – стена
диярсең – будто, словно йомычка – стружка, щепка итек басу – валять валенки кем хөрмəтенə – в честь кого кешнəп җибəрергə – заржать койрык – хвост

орлык – семена пыр туздыру – разогнать (раз-нести) в пух и в прах суялар – режут
такта яру – распиловка таҗ – лепесток цветка тегүче – портной тир түгү – проливать пот тояк – копыто
тузгытырга – растрепать тəртə – оглобля төп-төз – очень стройный утын – дрова чабата – лапти
чаяланып китте – стал бойким куак чиклəвеге – лесной орех чирəм – трава
132
колын – жеребенок кыңгырау – колокольчик күркə – шишка (сосны, ели)
күчеп утырмыйча – без пере-садки манара – минарет
манылган йон – крашенная пряжа миллек – веник милəш – рябина
муенын кəкрəйтеп – согнув шею мунчала – мочалка мөгри – мычит нарат – сосна
чыршы – ель чыңлый – звенит шалкан – репка
шəмəргəн – в значении: встать на дыбы ылыс – хвоя
ышкылу – тереться, обтереться юыртып китə – скакать рысью ял – грива яный-яный – угрожая
җилфердəтергə – развевать җəелдерергə – развивать
Тема 11. РОДИНА. ТАТАРСТАН (ГЕОГРАФИЯ, ИСТОРИЯ, ЭКОНОМИКА)
Речевые образцы
Россиянең башкаласы – Мəскəү Татарстанның башкаласы – Казан Татарстанда Яр Чаллы, Түбəн Кама, Бөгелмə, Яшел Үзəн, Əлмəт кебек зур шəһəрлəр бар.
Казандагы тарихи бистəлəр: Яңа бистə, Дəрвишлəр бистəсе, Се-верный бистəсе, Мирный бистəсе, Борисково бистəлəре.

Столица России – Москва. Казань – столица Татарстана. В Татарстане есть большие го-рода как Набережные Челны, Нижнекамск, Бугульма, Зелено-дольск, Альметьевск. Исторические поселки Казани: поселок Новый, Дербышки, по-селок Северный, Мирный, Бо-рисково.
Фразеологизмы
Фразеологизм – это устойчивое по составу и структуре, лек-сически неделимое и целостное по значению словосочетание.
Бить баклуши – тырай тиб$.
Идиома – сочетание языковых единиц, значение которого не совпадает со значением составляющих его элементов. Сломя
голову – баш югалтып.
134
Выделяются 3 типа фразеологизмов:
1) Фразеологические сращения (фразеологик ныгыма) – ус-тойчивые сочетания, обобщенно-целостное значение которых не вы-водится из значения, составляющих их компонентов: л чтит сату,
теле кычыту.
Фразеологические единства (фразеологик бердəмлек) – устойчивые сочетания, обобщенно целостное значение которых отчасти связано семантикой составляющих их компонентов, упот-ребленных в образном значении: ике агач арасында адашу – зайти
тупик, агым у_аена й_з$ – плыть по течению, теле_не тыю –
прикусить язык.
Фразеологические сочетания (фразеологик тезмə) – устой-чивые обороты, значение которых мотивировано семантикой со-
ставляющих их компонентов: к$зд н югалу, юл у_у, колак салу.
Задания
1. Прочитайте и запомните фразеологизмы. Выбрав 3 фра-зеологизма составьте предложения.
Авыз турсайту – надуть губы Авызга сулар килү – слюнки потекли
Авырткан җиргə кагылу – задеть за больное место Акылга утыру – взяться за ум Алтынга күмү – золотом осыпать Ачу тоту – иметь зуб Баш вату – ломать голову
Башын салу – сложить голову Борын күтəрү – задрать нос Борын төбендə генə – под носом
Бусагасын төшерү – обивать пороги Бəхет йөзлеге белəн туу – родиться в сорочке Дүрт куллап – обеими руками Ике тамчы су кебек – как две капли воды
135
Исе дə китми – как с гуся вода Кесəгə сугу – бить по карману
Кеше кубызына бию – плясать под чужую дудку Колакларны торгызу – навострить уши Кул селтəү – махнуть рукой Кулга алырлык түгел – из рук вон плохо
Кызыл əтəч җибəрү – пустить красного петуха Кызыл кар яугач – когда на горе рак свистнет Көймəсе комга терəлү – сесть на мель Күз ачып йомганчы – не успел и глазом моргнуть Күз буяу – втирать очки
Күңелдə төер калу – осадок на душе остался Лəчтит сату – точить лясы Озын сүзнең кыскасы – одним словом Сай йөзү – мелко плавать
Санга сукмау – ни в грош не ставить Сукыр бер тиенгə дə тормый – ломаного гроша не стоит Табан ялтырату – катиться колбасой Таң тишегеннəн – ни свет, ни заря
Тел очында гына тору – вертеться на языке Телсез калу – язык отнялся Теше тешкə тими – зуб на зуб не попадает
Төшеп калганнардан түгел – не лыком шиты Түбəсе күккə тию – быть на седьмом небе Уклау йоткан – аршин проглатил Уртак тел табу – найти общий язык
Чебеннəн фил ясау – делать из мухи слона Юлыңа ак җəймə – скатертью дорожка Җиде кат җир астында – за семью замками
136
К татарским фразеологизмам выберите подходящие по смыслу русские фразеологизмы.
Ике агач арасында адашу, урманга утын төяп бару, колакка киртеп кую, кылын тартып карау, теңкəгə тию, балтасы суга төшкəн кебек.
Как в воду опущенный, заблудиться в трех соснах, вымотать душу, ехать в Тулу со своим самоваром, закинуть удочку, зарубить на носу.
Переведите предложения. Укажите фразеологизмы и объ-ясните их.
Асиягə бер тамчы судай охшаган, ни кызганыч, əмма ул Асия түгел. – Менə күргəзмəдəге əйберлəрне күрдем дə шаккаттып йөрим əле. Телсез кала яздым, – диде. Аларның сөйлəшүенə колак салып торган кешелəр гел татар апай-агайлары гына түгел икəн. Озын сүзнең кыскасы, мин сезгə яңа, тагын да кызыклырак һəм ...
табигый ки, шактый ук табышлы эш тəкъдим итмəкчемен. Мистер Патиссон урыныннан торып тəрəзə янына килде, калын пəрдəне күтəреп унөченче кат биеклегеннəн урамга күз салды һəм егетлəргə туп-туры карап, монологының йомгаклау өлешенə күчте. Тел белəн тегермəн корып, саескан бүтəкəсен санап утырмыйк, – диде. Неужели, өстенə ишелеп төшкəн бəхеттəн баш тартасың? Их синең урында мин булсам! ... Теле бик кычытса да, Сирин дəшми калды. Һəр нəрсəнең асылын, яшерен мəгънəсен анализлап, төбенə төшүдəн аерым бер тəм таба белгəн Сирин моны башкача аңлый да, аңлата да алмады. Хəзер менə Казанда көн күреп ятмактамын. Бер генə, нəни генə мөмкинлек чыксын, алар күз ачып йомганчы бөтен барлыгыңны, җаныңны томалап алалар. Өч ел күз ачып йом-ганчы үтəр дə китəр. Юкса күргəзмə əллə кайларда, Каф тау ар-тында түгел, кем əйтмешли, ике атлап бер сикерəсе генə. Сирин ирексездəн атна-ун көнлек ялга ия булды һəм, барысына да кул селтəп, язмыш тарафыннан бүлəк ителгəн ялын тулы куəтендə файдаланырга ният итте. Дөньяда бертөсле, бер үк кыяфəтле, бер
137
тамчы судай бер-берсенə охшаган ике кеше була алмый. Артты-рыбрак җибəргəнен сизенеп, Сирин телен тешлəргə мəҗбүр булды. Егетнең кирелеге, үҗəтлеге, авызына су капкандай басып торуы капитанны тəмам чыгырыннан чыгарды. Повестку в зубы – и по-шел, – диде ул, шушы маңка малайны күндерə, ышандыра алмавы-на үртəлеп. Кыз сүзгə кесəгə керə торганнардан түгел икəн. – Нəкъ өстенə бастыгыз, - диде ул һəм беренче мəртəбə аның күзлəренə карап елмайды. Күз ачып йомган арада күңелендə янартау булып атылган хислəр ташкыныннан авырлык белəн генə арынып, Сирин айнып киткəндəй булды. Урманда югалган кызны тапканда, аның тешлəре тешкə тими иде. Бердəн, ул бик каты курыккан. Икенчедəн – бик туңган иде. Без күз ачып йомганчы тиешле урын-га килеп җиттек. Күлмəкнең матурлыгын күреп Аня телсез калды. Кесəгə бик каты сукса да, ул аны алырга булды.
4. Составьте предложения со следующими фразеологизмами: Тел кычыту, ут белəн су арасында калу, чəчлəр үрə тору, көн кебек ачык, күз ачып йомганчы, кул сузымы, баш тарту, ис китмəү, җилгə каршы бару, куян йөрəкле, көн күрсəтмəү, ике агач арасын-
да адашу, телеңне тыю, һавадан алып сөйлəү, юл уңу.
5. Переведите фразеологизмы. С двумя составьте предложения. Авыз еру, телен йоткан, алтын куллы, кот чыгу, колагын торгызу, теше тешкə тимəү, утсыз төтен чыкмый, баштан сыйпа-маслар, бүгенге көн белəн яшəү, агым уңаена йөзү, кул селтəү, бо-рын күтəрү, кызыл кар яугач, беткəн баш беткəн, чəчлəр үрə тору,
аяз көнне яшен суккандай.
6. Переведите фразеологизмы. С тремя составьте предложения. Скатертью дорожка, бить по карману, ни свет, ни заря, мелко плавать, взяться за ум, делать из мухи слона, другого поля ягода, под самым носом, плясать под чужую дудку, ломать голову, сжечь за собой мосты, пора ставить точки, катиться в болото, заблудить-
ся в трех соснах, за семью замками.
138
Найдите русские эквиваленты фразеологизмов. Составьте три предложения.
Ярдəм кулы сузу, алма агачыннан ерак төшми, җир белəн күк арасында, мыек чорнау, сүз эзлəп кесəгə кермəү, ике куян ар-тыннан куу.
Прочитайте и переведите тексты.
а) Халык – кешелəрнең тел, территориаль, икътисадый һəм мəдəни уртаклыгы ул. Төрки халыкларның бер өлеше буларак, та-тар халкы үзенең тарихи үсешендə озын, катлаулы, фаҗигале, дан-лыклы юл узган. Тарихта татар халкының кешелек дөньясы рухи байлыклар хəзинəсенə зур өлеш кертүе билгеле. Əмма тарихның фаҗигале җиллəре бу байлыкның күп өлешен юкка чыгарган. Рухи мирасның сакланып калган кадəресе дə, инде V-VI гасырда ук та-тар халкының үз алфавиты, дəүлəтчелеге, зур рухи мəдəни бай-лыкка ия булуы турында сөйли.
б) Миллəттəшлəребез дөньяның төрле төбəклəрендə яши. Хəтта ерак Австралиядə дə татарлар бар. Бөтендөнья татар кон-грессында кунаклар кайдан гына юк иде. Чит иллəрдə яшəүче та-тарлар Татарстанның мөстəкыйль, бəйсез дəүлəт булуын телилəр. Республикабыздагы халыкның 48 проценты – татарлар, 43 процен-ты – руслар … Республикабызда йөздəн артык миллəт вəкиле яши. Татарлар ике миллионга якын, руслар бер миллион ярым. Барча миллəт халыклары дус яшилəр. Миллəтлəр дуслыгы – бездəге иң зур байлык.
Запишите антонимы выделенных слов.
Расскажите о дружбе народов. (Как вы это понимаете. Как это отражается в нашей республике и т.д.).
9. Сорауларга җавап бирегез. Татарстанның башкаласы нинди шəһəр? Казан кайда урнашкан?
Казанда нинди тарихи объектлар бар? Казанга ничə яшь?
139
Казанда нинди районнар бар? Татарстан турында хикəя төзеп сөйлəгез.
Составьте рассказ о погоде вашего региона.
Текстларны тəрҗемə итегез.
а) Илебез төньягыннан көньягына кадəр араны су юлы белəн үтəргə мөмкин. Моның өчен махсус каналлар төзелгəн.
Бу су юлы башкалабыз Мəскəү аша уза. Шуңа күрə аны биш диңгез порты дип йөртəлəр. Бу портка каналлар аша Балтик диңгезеннəн, Ак диңгездəн килергə була. Аннан Каспий һəм Азов диңгезлəренə барырга мөмкин. Телəгəн кеше шуннан Кара диңгезгə дə чыга ала.
б) Һава флоты.
Башкалабыз Казан аэропортында көнен дə, төнен дə кызу тормыш кайный. Берəүлəр каядыр ашыга, икенчелəре кайта, өченчелəре туганнарын, дусларын каршы ала.
Иртəнге сəгать алты. Һавага уктай атылырга əзер торган самолетларның көмеш сыман канатларында кояш нурлары чагыла. Аэропортта яңа эш көне башлана. Менə «корыч кошлар» бер-бер артлы һавага күтəрелə. Кайсылары ерак шəһəрлəргə, кайберлəре якын араларга юл ала.
Безнең көннəрдə һава флоты бик əһəмиятле транспортка əверелде. Аэропортка барыннан да бигрəк тизлек яратучылар ом-тыла. Казан белəн Бөгелмə арасын самолет бер сəгатьтə үтə. Ə по-езд белəн 18 сəгать барырга кирəк. Шуның өстенə аэропорт илебезнең телəсə кайсы почмагы белəн турыдан-туры бəйлəнгəн.
Кичке сəгать 10. Аэропорт бераз тынып кала. Киң илебезнең төрле почмакларында булырга өлгергəн самолетлар янында тех-никлар кайнаша. Килəсе таңда корыч канатлы кошлар зəңгəр күккə күтəрелергə əзер булыр.
12. Переведите предложения.
Казань – столица Татарстана. Казань – старинный красивый город. Здесь проживает около 1,5 млн человек.
140
Это первое здание Казанского государственного техническо-го университета им. А.Н. Туполева. Оно старое, но красивое.
Это очень старинная мечеть. Она расположена в центре Ка-зани. Минарет мечети очень высокий. Он виден издалека.
Набережные Челны – промышленный город Республики Та-тарстан. Там живут татары, русские, украинцы, евреи, чуваши, ар-мяне, грузины и другие народы. Там делаются известные всему миру КамАЗы.
Нижнекамск – молодой город. Там есть шинный завод. Альметьевск – город новый. Там живут нефтяники.
Елабуга – старинный город. Это тихий город. Там построили новый завод. В Елабуге жил и работал знаменитый художник Шишкин.
В Зеленодольске изготовливают теплоходы и холодильники. Расскажите о каком-нибудь крупном городе Татарстана. Ответьте на вопросы:
Татарстан кайда урнашкан?
Татарстанда нинди миллəт вəкиллəре яши? Татарстанда ничə дəүлəт теле? Нинди? Татарстанда нинди зур шəһəрлəр бар? Татарстан аша нинди елгалар ага? Татарстанның төп байлыклары нəрсə?
13. Прочитайте.
а) Борынгы болгарлар.
Болгар дəүлəте Чулман һəм Идел елгалары буенда мең еллар элек барлыкка килə. Аңа хəзерге Татарстан, Чувашия, Мари-эль, Удмуртия, Башкортстанның көнбатыш, Мордовиянең көнчыгыш җирлəре, Самара, Ульяновск, Пенза, Саратов, Астрахань, Волго-град, Түбəн Новгород, Пермь өлкəлəренең зур җирлəре кергəн. Аның төп өлеше безнең Татарстан республикасына туры килə.
Əкренлəп шəһəрлəр, авыллар төзелгəн. Болгарлар башка дəүлəтлəр белəн сəүдə иткəннəр, акча сукканнар. Авылларда иген-
141
челек, терлекчелек, һөнəрчелек үсə. Болгарлар көтүлеклəрдə ат, сыер, сарык, кəҗə асраганнар. Алар беркайчан да дуңгыз тотма-ганнар. Болгар җирлəре урманнарга, елга-күллəргə бай булган. Бу аучылык өчен зур мөмкинлеклəр тудырган.
Болгарлар тимер эшен яхшы белгəннəр. Бакырдан савыт-саба: тəлинкə, касə, комганнар ясаганнар. Алтынчылар, көмешчелəр кыйммəтле ташлардан матур бизəнү əйберлəре ясаган.
Болгарларның үз язулары булган, фəн, мəдəният, мəгариф нык үскəн. 922 нче елда Болгарлар ислам дине кабул иткəннəр. Бу дəүлəтнең үсешенə тагын да ярдəм итə.
Болгар-рус бəйлəнешлəре һəрчак төзек булган. Моңа Болгар-Киев юлы булышкан.
10 нчы гасыр башларында шəһəрлəрдə генə түгел, авылларда да башлангыч мəктəплəр булган. Илдə математика, астрономия, химия, медицина, тарих, география кебек фəннəр үскəн. Болгар галимнəре астрономик күзəтүлəр алып барганнар. Приборлар ярдəмендə дөнья якларын дөрес билгели белгəннəр. Архитектор-лар матур биналар төзегəндə төрле сызымнар эшлəгəннəр. Болгар-ларда медицина алга китə.
Казан ханлыгы – Бөек Болгар дəүлəтенең дəвамы булган. Ул үз вакытында Көнчыгыш Европаның көчле һəм алдынгы дəүлəтлəреннəн саналган. Ул Урта Азия, Мисыр, Төркия, Кытай, Иран, Гарəпстан белəн көчле элемтəдə торган, бу иллəр белəн сəүдə иткəн. Сəүдə күбрəк бер малны (товарны) икенче малга ал-маштыру рəвешендə барган.
Казан ханлыгында эш кəгазьлəренə мөнəсəбəт бик югары-лыкта торган. Казанда галимнəр, шагыйрьлəр, җырчылар, язучы-лар, музыкантлар яшəгəн. Бу вакытта бик күп бəетлəр, тарихи җырлар, əкиятлəр, табышмак, мəкальлəр туган. Казан ханлыгы ал-га киткəн иллəрнең берсенə – мəдəни үзəккə əйлəнгəн.
142
б) Болгар тарихында аеруча əһəмиятле мəсьəлəлəрнең берсе – болгарларга һəм Болгар дəүлəтенə ислам дине керү һəм тарала башлау чорын билгелəү.
Болгар һəм исламият тарихларында Болгар иленең исламны кабул итүе турында ике төрле караш яши. Бу мəсьəлə белəн туры-дан-туры шөгыльлəнмəгəн бер төркем галимнəр болгарларның ис-лам дине кабул итүен 921 – 922 елларда Багдад хəлифе Муктадирдəн болгар патшасы Алмышка килгəн билгеле илчелек белəн бəйлилəр.
Икенче бер төркем галимнəр фикеренчə, болгар һəм аларга якын кабилəлəрдə исламлашу инде VII – VIII гасырларда ук баш-ланган һəм Ибне Фазлан катнашындагы илчелек килгəндə Болгар-стан инде мөселман булган дигəн карашны алга сөрəлəр.
в) Һəр халыкның даимəн күңел түрендə йөрткəн, буыннан-буынга сөйлəнелгəн риваятьлəрендə сакланган, туфрагы үзенə тар-тып торган изге урыннары бар. Татар халкы өчен ул – Болгар. Бо-рынгы бабаларыбыз нəкъ биредə үзенең кыйбласын билгелəгəн, дан-шөһрəте таралган халык буларак та шушында танылган. Күңеллəрне җəлеп итеп чəчəк атканда да, дошман яуларыннан егылып, хəрəбəлəр эчендə ятканда да халыкның аяк эзе суынмады Болгар җиренə. Бар җиһанга өн салган шанлы Болгар əле күтəрелер, мəһабəт бина-пулатлары үз хəленə кайтыр дигəн өмет чаткылары сүнмəде. Ниһаять, ул көн килде. Яңа хариталарга да Болгар исеме кире кайтарылды, археологлар, җир катламнарын аерып, пайтəхетнең билгесез битлəрен ачарга керештелəр, аякка калыккан биналарда күргəзмəлəр эшли башлады. Болгар шəһəрлеге Дəүлəт тарих-мигъмари музей-тыюлыгы итеп игълан ителде. Кайчандыр шаулап яшəгəн шəһəр музейга əверелде.
Ответьте на вопросы:
Болгар дəүлəте кайда урнашкан булган? Болгарлар нəрсə белəн шөгыльлəнгəн? Болгарларда нинди фəннəр алга киткəн булган?
143
Казан ханлыгы нинди дəүлəт ул?
Болгар тарихында ислам кабул итүгə карата нинди фикерлəр яшəгəн?
По третьему тексту составьте 5 вопросительных предложений. 14. Переведите тексты.
а) Финансы являются одной из важнейших экономических категорий, отражающей экономические отношения в процессе создания и использования денежных средств. Их возникновение произошло в условиях перехода от натурального хозяйства к регу-лярному товарно-денежнему обмену и было тесно связано с разви-тием государства.
Одним из главных признаков финансов является их денеж-ная форма выражения и отражение финансовых отношений реаль-ным движением денежных средств.
Реальное движение денежных средств происходит на второй и третьей стадиях воспроизводственного процесса – в распределе-нии и обмене.
б) Как экономическое явление инфляция существует уже длительное время. Считается, что она появилась, чуть ли не с воз-никновения денег.
Термин инфляция впервые стал употребляться в Северной Америке в период гражданской войны 1861 – 1865 гг. и обозначал процесс разбухания бумажно-денежного обращения. В ХIX в. этот термин употреблялся также в Англии и Франции. Широкое рас-пространение в экономической литературе понятие инфляция по-лучило в ХХ в. после первой мировой войны, а в советской эконо-мической литературе – с середины 1920-х гг.
15. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Поговорите о крупных городах Татарстана (России); б) К вам в гости приехал друг из Америки. Интересуется ис-
торией Татарстана; в) Проводите экскурсию по достопримечательным местам
г. Казани.
144
16. Составьте рассказ о России, о Татарстане, о родном горо-де или деревне.
Словарь
акча берəмлеге – денежная еди-ница билге – признак
даимəн – постоянно көнбатыш – запад көнчыгыш – восток күзəтергə – следить мигъмари – мемориаль мирас – наследство
мөстəкыйль – самостоятельный пайтəхет – столица

риваять – легенда тыюлык – заповедник уктай – как стрела фаҗигале – трагический харита – карта
хəзинə – сокровище, ценность шанлы – славный юкка чыгарырга – уничтожить əйлəнеш – обращение өлеш – часть
өлеш кертү – внести вклад
Тема 12. ЛИТЕРАТУРА, КУЛЬТУРА И ИСКУССТВО
Речевые образцы
Муса Җəлилнең «Җырларым» шигырен яттан белəм.
Син нинди борынгы татар шагыйрьлəрен белəсең?
Кол Гали, Мөхəммəдъяр, Сəйф Сараи.
Габдулла Тукай рус шагыйрь-лəреннəн кемнəрне тəрҗемə иткəн?
Пушкинны, Лермонтовны, Коль-цовны тəрҗемə иткəн. «Шүрəле» поэмасы буенча ба-лет та язылган.
Тукай əсəрлəренең гомуми ти-ражы 7 миллионнан артык. Мин урта буын җырчылардан Салаватны, Хəния Фəрхине, яшь җырчылардан Гүзəл Уразо-ваны, Алия Исрафилованы яра-тып тыңлыйм.
Сынлы сəнгать музеенда нинди күргəзмəлəр бар?

Я знаю наизусть стихотворение М. Джалиля «Песни мои». Каких татарских поэтов, тво-ривших в древние времена ты знаешь?
Кул Гали, Мухаммадъяр, Сайф Сараи.
Произведения каких русских поэтов перевел Г. Тукай?
Пушкина, Лермонтова, Кольцова.
По поэме «Шурале» есть балет.
Общий тираж произведений Г. Тукая более 7 миллионов. Мне из певцов постарше, нра-вится Салават, Х. Фархи. с удо-вольствием слушаю молодых певиц Г. Уразову и А. Исрафи-лову.
Какие выставки работают в му-зее изобразительных искусств?
146
Яшь рəссамнар күргəзмəсе ачыл- Открылась выставка молодых
ган.художников.
Күргəзмə залында Харис Яку- В выстовочном зале есть ли
повның картиналары бармы? картины Хариса Якупова?
Простые предложения
Простое предложение может быть:
1. Распространенным (җəенке) и нераспространенным (җыйнак).
Нераспространенные предложения состоят только из подле-жащего и сказуемого:
К н $тте. Мин укыйм. Алсу керде.
распространенных предложениях помимо подлежащего
сказуемого имеются и второстепенные члены предложения:
Б$генге к н бик к$ елле $тте. Мин иртəгə бу китапны укыйм. Ишектəн ашыга-ашыга Алсу керде.
2. Односоставным (бер составлы) и двусоставным (ике со-ставлы).
двусоставных предложениях имеется и подлежащее и ска-зуемое. Оно может быть и распространенным и нераспространенным.
односоставных предложениях имеется только один глав-ный член и невозможна постановка второго главного члена. Җəй.
Кара гы. Кич иде. Баш əйлəнə. Калтырата (Знобит).
Односоставное предложение
2819409461500
147
Слова-предложения могут состоять из:
Модальных слов: Тиеш. Кирəк. Бар. Юк.
Междометий: Ч$! Мə. Мəгез.
Звукоподражательных слов: Торыйк-торыйк. Кар-кар.
Номинативные предложения – это предложения, где глав-
ный член выражен существительным.
Җəй. К з иде.
В определенно-личных предложениях исполнитель выра-жается:
Глагольными формами: Сезгə кереп чыгасым бар.
Аффиксом направительного падежа: А а к$п с йлəргə ту-
ры килде.
В неопределенно-личных предложениях выражаются:
1. Глаголом изъявительного наклонения в 3-м лице: Фəхрине $тереп ташладылар;
2. Глаголом 3-го лица условного наклонения: К$рсəлəр,
рəхмəт əйтмəслəр.
Обобщенно-личные предложения выражаются:
Глаголом повелительного наклонения, во 2-м лице един-
ственного числа: Коега т кермə, суын эчəрсе .
Глаголом изъявительного, условного наклонений, во 2-м
лице: Тырышса , табарсы .
Формой на -ып бул: Урамга чыгып булмый, я гыр ява.
Формой на -арлык/-ырлык т$гел: Урамга чыгарлык т$гел.
Двумя формами отрицания одновременно (-мыйча яра-
мый): Бармыйча калырга ярамый.
6. Формой на -малы/-мəле т$гел: Aйгə кермəле т$гел, бик эссе.
Безличные предложения могут быть: полными (тулы) и не-полными (ким).
Бүген җиллəп тора. Баш əйлəнə. Калтырата.
Полные предложения употребляются в начале абзаца, главы. Под неполными предложениями понимаются предложения, в ко-
148
торых неиспользованный член предложения можно обраружить из контекста, из ситуаций речи, обстановки. Неполное предложение может быть и односоставным и двусоставным.
Диалогическая речь избегает полных предложений, в диало-ге больше употребляются те члены предложения, которые являют-ся новым в высказывании, что представляет интерес для собесед-ника.
М. Горькийны «Ана» романын кем укыды? (двусоставное,
полное предложение):
– мин укыдым. (двусоставное, неполное предложение) 3 сез $зегез укыдыгызмы? (двусоставное, неполное предложение);
– мин дə укыдым. (двусоставное, неполное предложение) Уз-ган ел укырга туры килде. (односоставное, неполное предложение).
Җəй урталары иде. (односоставное, полное предложение). Порядок слов в татарском предложении в ряде случаев отли-
чается от русского.
Обычный порядок слов в простом повествовательном пред-ложении следующий: группа обстоятельства времени и места – группа подлежащего (с предшествованием определений) – группа обстоятельств цели, причины, условия, уступки – группа косвенно-го и прямого дополнения (с предшествующими определениями) – группа обстоятельств образа действия – простое, сложное или со-ставное сказуемое.
6108708001000
149
Эта цепочка не всегда имеет весь наличный состав, однако конкретные предложения являются разновидностями этой общей последовательности. Такой порядок слов присущ письменной ре-чи, особенно газетному языку, научной и научно-популярной ли-тературе. Разговорная речь персонажей в художественной литера-туре, речь автора в лирической прозе, поэтическая речь отличают-ся множеством перестановок, продиктованных различными при-чинами: непродуманностью, естественностью речевой цепи, стрем-лением отразить особенности разговорной речи, желанием отте-нить ту или иную мысль, требованиями ритма, рифмы, размера стиха, также требованиями благозвучия.
Глагол (а также слово кирəк) обычно стоит в конце предло-жения. Ми а к$п укырга кирəк. – Мне нужно много читать. Алсу бик яхшы укый. – Алсу хорошо учится.
Зависимое слово всегда стоит перед главным: Алсуны əнисе ми а матур к$лмəк тегеп бирде. – Мама Алсу сшила мне красивое платье.
Своеобразием татарского синтаксиса является то, что новое в повествовательном предложении обычно стоит перед сказуемым, принимая на себя логическое ударение: Иртəгə мин авылга кай-
там. – Завтра я поеду в деревню. Иртəгə авылга мин кайтам. – Завтра в деревню поеду я. Авылга мин иртəгə кайтам. – В дерев-ню я поеду завтра.
Предложения по цели высказывания делятся на повествова-тельные (хикəя җөмлə), вопросительные (сорау җөмлə), побуди-тельные (өндəү, боерык җөмлə) и восклицательные (тойгылы җөмлə).
Повествовательные предложения характеризуются прямым порядком слов и произносятся со спокойной, постепенно восходя-щей и нисходящей к концу интонацией.
В вопросительных предложениях вопрос оформляется при помощи вопросительных местоимений, частицы -мы/-ме (ли), час-
150
тиц əллə, со , мыни (разве ли), интонацией вопроса (в разговорной речи):
– Син Мəскəүгə кайчан китəсең? (Когда ты уезжаешь в Мо-скву?);
– Сездə кар яуганмы? (У вас был снег?);
– Сез китапханəдə утырмадыгызмыни? (Разве вы не сидели
библиотеке?);
– Аю күргəннəр? (Видели медведя?).
Побудительные предложения характеризуются наличием сказуемого в повелительном наклонении, которое часто начинает предложение, и содержат просьбу, приказ, совет, мольбу:
– Китапны бир! (Отдай книгу!);
– Яшəсен җирдə тынычлык! (Да здравствует мир на земле!). Побуждение может выражаться и формой инфинитива:
– Укырга, укырга (əм укырга! (Учиться, учиться и учиться!). Побуждение может выражаться глаголами в изъявительном
наклонении:
– Тынычландык, укучылар! (Успокоились, ученики!).
Восклицательные предложения характеризуются более вы-соким тоном. В его составе употребляются междометия, вопроси-тельные местоимения.
Простое предложение может осложняться не только за счет второстепенных членов, но и за счет пояснений, обращений и, ко-торые могут употребляться в начале, середине и конце предложения.
пояснение
Без, беренче курс студентлары, беренчелекне алу чен бик
тырыштык.
обращениевводное слово
Айрат, китапны бир əле! Ни_аять, килеп җиттек.
151
Согласование сказуемого с подлежащим
В двусоставном предложении основным способом выраже-ния грамматических отношений между главными членами пред-ложения является согласование сказуемого с подлежащим.
1) Глагольное сказуемое согласуется с подлежащим, выра-женным местоимением, в лице и числе.
Мин барам. Син барасы_. Без барабыз.
2) Именные сказуемые (без вспомогательных глаголов), не со-гласуются с подлежащим.
Aст лд _ч китап бар. Аларны_ берсе Аняныкы.
3) Согласование именного сказуемого с подлежащим иногда выражается повторением подлежащего или слова указывающего на него, после сказуемого.
Безне_ урам – зур урам. Биктимер – бик юмарт карт.
4) Сказуемое не всегда согласуется в числе с подлежащим, выраженным существительным во множественном числе и место-имением в 3-м лице множественного числа.
Алсулар килде. Алар тиз китте.
Задания
1. Переведите предложения на татарский язык.
Сегодня мне писать было бы уже поздно (А. Чехов). Во вре-мя работы надо забывать обо всем и писать как бы для себя или для самого дорогого человека на свете (К. Паустовский). Луга за-лило водой. Горы занесло снегом. Крышу снесло бурей. В номере было прибрано, светло и уютно.
2. Составьте правильные предложения.
Университеты, уку йорты, Казан, танылган. 1804 нче, нигез, салынган, аңа, елда.
Муса Җəлил, йөртə, Опера театры, татар, исемен, шагыйре. Танылган, илебездə, ул, театр. Казанлылар, ярата, бу, бик, театрны.
152
Иң зур, Европадагы, елга, Идел. Җəен, Идел, дə, матур, да, кышын.
Казанлыларның, Аккош күле, урыны, ял итү, яраткан. Сөембикə, Казан, бар, манарасы, Кремлендə.
Прочитайте текст. Укажите предложения, где сказуемое выражено существительным. Объясните знаки препинания.
Татар профессиональ театрының туган көне – 1906 елның 22 нче декабре. Г. Камал – татар драматургиясенə һəм театрына нигез салучы.
Беренче татар драма артистлары труппасы «Сəйяр» (сəяхəтче) дип атала. Ул Казанда Ильяс Кудашев-Ашказарский җитəкчелегендə төзелə.
– 30 нче еллар – татар театрының музыкаль драма жанры туган вакыт. Бу елларда К. Тинчуринның «Зəңгəр шəл», «Казан сөлгесе» əсəрлəре сəхнəдəн төшми. Татар халкының күренекле композиторы С. Сəйдəшев бу əсəрлəргə музыка яза.
Шəхес культы елларында татар театрының иң яхшы кешелəре юк ителə: театрның баш режиссеры – К. Тинчурин 1938 елда атыла; беренче профессиональ композитор С. Сəйдəшев теат-рдан куыла …
Бөек Ватан сугышы башлангач, Татар дəүлəт академия театрының күп кенə артистлары фронтка китə һəм сугыштан кайт-мыйлар. 50 нче елларда гына театр яңадан яши башлый. Театрга яшь драматурглар, режиссерлар килə.
1966 елдан башлап театрның баш режиссеры булып Марсель Сəлимҗанов эшли (2002 елда вафат). Ул мелодрамалар, водевильлəр, халык драмалары куя башлый.
Бүгенге көндə театрның баш режиссеры – Фəрит Бикчəнтəев.
Нераспространенные предложения превратите в распро-страненные, добавив второстепенные члены.
Театр труппасы оеша. Труппа атала. Спектакльлəр уйнала.
Спектакль əһəмияткə ия. Əсəрлəре языла. Сəхнəгə куя. Артистлар уйный. Театр бүлəклəнə.
153
Переведите предложения. Укажите вводные слова и пояс-
нения.
Поезд кузгалып китте, без, əлбəттə, калдык. Бу эш барып чыкмас, ахрысы. Бердəн, атлар арыдылар, икенчедəн, караңгы төште, өченчедəн, яңгыр ява. Дөрес, ул ишеткəн иде, Идел буенда-гы алма бакчалары өшегəн, дип сөйлəнгəннəр иде.
Петров үзенең юлдашы Паларусовка карап, урамның Иделгə чыга торган очына күрсəтте. Мин бу шигыремне фронтташ дусты-ма – Əнəскə багышлыйм. Ул елларда без – Леналар, Ларисалар, Фəридəлəр заводта эшлəдек. Ул атасына охшаган: күп сөйлəми, эшли дə эшли. Чəй янына таба ашы – белен (коймак) өлгертəлəр. Биек тау башына, Илсөярнең əтисе күмелгəн җиргə, күтəрелделəр.
Прочитайте и переведите текст. Найдите вводные слова
вводные предложения. Поставьте знаки препинания.
Сүзлəрне əлбəттə саклык кассаларына салып булмый. Əмма аларның да бəясе нəкъ менə акча шикелле əледəн-əле үзгəреп тора, ягъни инфляциягə дучар була. Əле ярый, кешелəр сүзлəрне саклык кассаларында тотмыйлар. Юкса көтмəгəндə бер көн килеп, аларның бит бер сүзсез калулары да бик мөмкин ... Хəер без сак-лык акчаларыбыз эреп югалгач та, берсүзсез калдык ... Күрəсез акча белəн сүзлəр арасында да охшашлык бар бугай. Шуңа күрə без сүзлəрнең бəясен арттыру əмəлен табарга тиешбез. Валюта бу-лып йөрерлек алтын сүзлəр кирəк.
Сүзлəр кешегə һава белəн су, икмəк белəн тоз, кояш белəн мəхəббəт кебек кирəк! Сүздəн башка тел дə, халык та юк. Сүзлəр миңа əби-бабаларымнан мирас булып калган. Рəхəттə дə, михнəттə дə сүзгə мохтаҗ без. Сүз ул ата-анага да, балага да бер үк дəрəҗəдə кадерле. Сүзлəр игенчегə дə, фəйлəсуфка да хезмəт итə. Яхшы сүзлəр бөтен кешегə дə кирəк, яман сүзлəр беркемгə дə кирəкми ...
Сүзлəр əле кешелəргə генə түгел, кошларга да, җəнлек-хайваннарга, чəчəклəргə дə кирəк.
Найдите по тексту слова, с противоположным значением.
154
Перепишите предложения, вставляя вместо многоточий вводные слова или предложения.
Башка вакыт булса, ..., без Йосыпов белəн Казанда хезмəт иткəн елларны искə алып, озаклап сөйлəшеп утырган булыр идек, лəкин, ..., вакыты андый түгел, һəр минут исəптə. Дəүлəтша абый,
..., хафаланмагыз, сезгə булган хөрмəтем минем чиксез зур. – Киемнəрегезне киптерүегез əйбəт, ..., ə кораллар ни хəлдə? Кызларның сары чəчлесе – ... инженер-электрик булырга укый икəн, ə озын кара толымлысы – ... артистка булырга хəзерлəнə.
Аңладым мин бу дөньяны: Егеткə һөнəр кирəк. Һөнəрең булдымы синең, Син, ..., илгə кирəк.
Син җиңүгə, ..., ышанасың, Чын күңелдəн шуны телисең.
(зинһар дип əйтəм; əлбəттə; билгеле; нишлəмəк кирəк; белəм; димəк; ул үзен Гөллəр дип таныштырды; анысы Фатыйма исемле иде).
Эндəш сүзлəрне ия итеп, җөмлəлəрне үзгəртеп языгыз. Кырларга чыгыгыз, балалар! Курыкмагыз, кошлар, күреп сез
яныгызда мин барын. Ах, җырлар, җырлар, сез кеше йөрəген нəрсə генə эшлəтмисез! Син шаһит бул, кояш, язгы кояш, аккан канна-рыма тезлəнеп, мин ант итəм! Сагындым, бик сагындым сине, Ту-ган ил!
Составьте по 3 предложения по теме литература с ввод-ными словами, обращениями, пояснениями.
Определите, какую функцию выполняют в предложении выделенные слова. Перепишите, поставив знаки препинания.
Ə бит Мəдинə ни əйтсəң дə җинаятьче түгел. Аңа ничек ярдəм итəргə. Моннан ни килеп чыгачагы əйтмəсəң дə аңлашыла. Минемчə ул бу юлы беренче килəчəк. Кешене иң беренче шушы
155
сыйфатлар көчле итə. Ул быел университетның беренче курсын тəмамлады. Барыбер минемчə эшлибез дип əйттем бит инде.
Составьте по два предложения со словами билгеле, д рес, нигездə, табигый. В одном они должны быть вводными словами,
другом выполнять другую функцию.
Переведите диалоги.
а) – Тукайның нинди поэмаларын белəсең?
– « Шүрəле».
– Бу поэма буенча балет та бар бит.
– Əйе, шулай шул.
– Ə нинди шигырьлəрен укыганың бар?
– Туган тел шигырен яттан белəм. «Пар ат», Китап шигырь-лəрен укыганым бар.
– Г. Тукай шигырьлəре русчага тəрҗемə ителгəнме?
– Əйе. Тукай үзе исəн чакта ук тəрҗемə ителə башлаган. Ту-кайны Анна Ахматова, Марина Цветаева, Павел Родионов, Роберт Моран, Арсений Тарковский, Вероника Тушнова, Вил Ганиев, Ра-вил Бохараев тəрҗемə иткəннəр.
– Хəзерге вакытта күренекле язучылар, шагыйрьлəргə, сəнгать эшлеклелəренə Тукай премиясе бирелə. Син нинди лауре-атларны белəсең?
– Хəсəн Туфан, Илһам Шакиров, Гомəр Бəширов, Мөхəммəт Мəһдиев, Сара Садыйкова, Сибгат Хəким, Бакый Урманче, Фəридə Кудашева һəм башкалар.
– Бу бүлəкне кайда тапшыралар?
– Шигырь бəйрəмендə. Бу бəйрəм ел саен 26 апрельдə – Тукайның туган көнендə була.
б) – Аня, минем «Шүрəле» балетына ике билетым бар. Апам авырып китте, бара алмый. Бəлки син минем белəн барырсың? Синең ул балетны караганың юкмы?
– Юк, караганым юк. Бик карыйсым килə. Ə «Шүрəле» ул нəрсə дигəн сүз?
156
– Шүрəле русчага леший дип тəрҗемə ителə. Г. Тукайның шул исемдəге əкияте бар. «Шүрəле» беренче татар балеты.
– Аның композиторы кем?
– Фəрит Яруллин. Син минем белəн барырга ризамы?
– Əлбəттə. Минем бик тə татар балеты карыйсым килə.
13. Переведите диалоги.
а) – Мы вчера ходили на концерт.
– На какой?
– На концерт Хании Фархи. Мне очень понравился. Советую сходить.
– Это был единственный концерт в Казани?
– Нет. Мы были в Пирамиде. Завтра Х. Фархи будет высту-пать в Дворце культуры химиков. А восьмого числа – в театре им. Г. Камала.
– Если будут билеты обязательно схожу.
б) – Я хочу купить большую картину. Не скажешь, где мож-но ее преобрести?
– Я думаю, в художественном салоне. А какую картину ты хочешь купить.
– Мне нравится осенний пейзаж.
– Картины каких художников тебе больше нравятся?
– Больше всего мне нравятся картины Шишкина. Я даже спе-циально съездила в Елабугу, в дом-музей Шишкина. Есть также неплохие картины начинающих художников.
14. Переведите тексты. Первый текст перепишите изменив причастия прошедшего времени в причастия настоящего времени.
а) Халыкның бигрəк тə яраткан, күңеленə бигрəк тə якын күргəн əдиплəре була. Мөхəммəт Мəһдиев əнə шундый бəхетле язучы иде. Ул үзенең беренче əсəрлəре белəн үк укучының йөрəк түренə илтə торган тылсымлы сукмакны табып алды һəм иҗат гомерендə күп санлы үлемсез романнар, повестьлар язып калдырды.
157
Мөхəммəт Мəһдиевкə дан китергəн беренче əсəр – 1968 елда «Казан утлары» журналында басылып чыккан «Без – кырык берен-че ел балалары» повесте булды. Аннан соң иҗат ителгəн «Фронто-виклар» романы язучы калəменең тагын да зуррак уңышларга ирешүен раслады.
б) Поздней осенью к Николаю Алексеевичу приехала мать. Это была и радостная и горестная встреча. Сын не мог скрыть от матери своего нового несчастья: он почти ослеп.
Ему раздобыли старый радиоприемник. Не снимая с головы наушников, он вслушивался в волнующие известия и обдумывал свой собственный план. Это была мечта написать книгу. Остров-ского особенно волновали героические дела молодежи.
Поздней осенью 1930 года Николай Островский начал рабо-тать над своей книгой «Как закалялась сталь».
в) Книгам уже несколько тысяч лет, и за это время они при-нимали разный облик. Вавилонияне, ассирийцы и другие древние народы делали книги из глины, выдавливая особые значки острой палочкой на плитах из мягкой глины. Потом глиняные плитки су-шили или обжигали. Из этих глиняных плиток составлялись книги
даже целые библиотеки.
Древнем Египте тексты книг высекали на каменных пли-тах. Потом изобрели папирус.
Спрессованные пластинки тростника склеивали в длинные ленты до нескольких десятков метров. В средние века книги писа-ли от руки на листах пергамента, соединенных в тетради.
Так возникла та форма книги, к которой мы привыкли. 15. Ответьте на вопросы.
Нинди татар язучыларын белəсез?
Рус язучыларыннан, чит ил язучыларыннан кемнəр ошый? Сез шигырь укырга яратасызмы? Үзегез белгəн бер татарча
шигырьне яттан сөйлəгез.
158
Сез нинди татар җырчыларын белəсез? Нинди татар композиторларын атый аласыз?
Татар кино сəнгате турында нəрсə əйтə аласыз? Татар театрында, концертында булганыгыз бармы?
Бүгенге көндə сəхнəдə барган нинди спектакльне белəсез? Нинди спектакльлəр карарга яратасыз? Күренекле татар артистлар-ының исемнəрен атагыз.
Нинди күренекле рəссамнарны белəсез?
16. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Поговорите с другом о конкурсе «Евровидение 2008»; б) Вы с вашим гостем сходили на концерт татарских испол-
нителей. Поговорите об этом концерте; в) Позвоните в кассу и уточните есть ли билеты на завтраш-
ний концерт. Узнайте цены.
г) Вы с ребенком сходили в «Цирк». Поделитесь впечатле-ниями.
17. Напишите сочинение на тему «Минем яраткан язучым» (шагыйрем, актерым, кинофильм, спектакль и т.д.).
Словарь
ахрысы – кажется ниһаять – наконец
балчык – глина сукырайды – ослеп
белен – блины сөлге – полотенце
болын – луг табигый – естественно
бəлки – может тау – гора
бүлəклəнə – награждается толым – коса, локон
гомумəн – вообще түбə – крыша
давыл – буря хафалану – беспокоиться
159
имеш – мол, якобы исəптə – на счету ихтимал – возможно кайгы – горе
күмелгəн җир – место захоро-нения михнəт – страдание
нигездə – в основном нишлəмəк кирəк – что поделать
хыял – мечта хөрмəт – уважение шəл – шаль (плоток)
шəхес культы – культ личности яндырырга – обжигать янəсе – будто бы ягъни мəсəлəн – то есть əлбəттə – конечно җиңү – победа
Тема 13. ИЗВЕСТНЫЕ ДЕЯТЕЛИ НАУКИ И КУЛЬТУРЫ РОССИИ И ТАТАРСТАНА
Речевые образцы
Сөембикəнең аянычлы язмышы турында сөйлəгезче.
Милли архитектура һəйкəллəре.
Татар балетын үстерүдə Р. Ну-риев иҗаты зур урын тота.
Татар китабы тарихын өйрəнүче галим.
Мəшһүр җырчылар чыгыш ясады. Театрның сəлəтле җаннары кат-нашты.
Бөек шəхеслəр белəн очрашу.
Кешелек тарихының бөек акыл-лары.
Муса Җəлил иҗатын өйрəнгəн галим.
Фəндə тəүге адымнарны ясау бик авыр була.
Борынгы татар əдəбиятын өйрəн-үгə нигез салган галим.

Расскажите, пожалуйста, о тра-гической судьбе Сююмбике. Памятники национальной архи-тектуры.
Творчество Р. Нуриева сильно повлияло на развитие Татарско-го театра.
Ученый, изучавший историю татарской книги.
Выступили известные певцы. Принимали участие талантли-вые души театра.
Встреча со знаменитыми лично-стями.
Великие умы человечества.
Ученый, который изучал твор-чество М. Джалиля.
Очень трудно делать первые шаги в науке.
Основоположник изучения древ-ней татарской литературы.
161
Сложные предложения. Сложносочиненные предложения
В татарском языке, как и в русском, сложные предложения по грамматическим и семантическим особенностям делятся на сложносочиненные (тезмə кушма җөмлə) и сложноподчиненные (иярченле кушма җөмлə).
Сложносочиненные предложения соединяются между собой сочинительными (соединительными, противительными, раздели-тельными) союзами, интонацией перечисления и противопостав-
ления: Укытучы килде, (əм дəрес башланды – Учитель пришел, и урок начался. Мин белмим, лəкин (əмма, тик, бары, ə) дустым əйтми – Я не знаю, но (однако, только, а) подруга не говорит.
Я Алсу килер, я Азат кереп чыгар – Или Алсу подойдет, или Азат забежит.
Задания
Придумайте 3 примера на сложносочиненные предложения.
Переведите текст.
Иван Владимирович Мичурин, җимеш агачларының яңа сортларын булдыру өчен, төрле тəҗрибəлəр үткəрə. Билгеле, аларның барысы да уңышлы булып чыкмый. Кайберлəре, кызга-нычка каршы, көтелгəн нəтиҗəне бирми. Шулай да Иван Влади-мирович ярты юлда тукталып калмый. Киресенчə, ул тагын да кат-лаулырак тəҗрибəлəр ясый.
Ниһаять, яңа үсемлеклəр җимеш бирə башлый. Бəхеткə кар-шы, алар əлегəчə күренмəгəн яңа сорт булып чыга. Шулай итеп, тырыш хезмəт нəтиҗəсез калмый.
Билгеле, моңа ирешү җиңел булмый. Озак еллар буе эшлəргə, кыскасы, күп уйларга, күп көч түгəргə туры килə.
3. Прочитайте и переведите тексты. а) Кол Шəриф мəчете.
Казанда хəзер яңа биналар бик күп. Лəкин шулар арасында иң күренеклесе – Кол Шəриф мəчете. Шəһəрнең иң матур уры-
162
нында, иң матур бинасы ул. Моннан 452 ел элек хəзерге Казан Кремле урынында 8 манаралы зур мəчет булган. Бу мəчет бик күркəм булган, дилəр. Аны Кол Шəриф мəчете дип йөрткəннəр.
Кем соң ул Кол Шəриф?
Кол Шəриф – Казан ханлыгында яшəгəн дин һəм дəүлəт эш-леклесе, шагыйрь. Ул Казанны яклаганда сугышта батырларча һəлак була.
б) Сөембикə манарасы.
Сөембикə манарасы – Казандагы милли архитектура һəйкəллəренең иң күркəме һəм иң атаклысы. Калабызга килгəн кунаклар аның мəһабəт һəм күккə ашып торган матур эшлəнешенə сокланалар. Манара эченə кереп тəрəзə уемнарыннан шəһəр һəм аның тирə-ягын күзəткəндə, ирексездəн бабаларыбыз гомер кичергəн ерак заманнар, Сөембикəнең аянычлы язмышы турында уйланасың.
Сөембикə Нугай князьлəренең олысы Йосыф кызы булган. Тарихта, əдəбиятта ул гүзəл, мөлаем, кешелекле һəм акыллы хатын итеп сурəтлəнə.
Найдите синонимы выделенных слов Какие еще здания, достопримечательные места вы знаете,
названные в честь знаменитых людей нашего края. Расскажите об одном из них.
Сделайте сообщение об известных людях, живших в вашем городе.
4. Прочитайте и переведите текст. Найдите в каждом пред-ложении подлежащее и сказуемое и скажите какой частью речи они выражены.
Тел – халыкның өзлексез байый һəм иҗтимагый тормышның үзгəрүе белəн бергə һаман үзгəрə, яңара торган чиксез бай һəм кыйммəтле күңел хəзинəсе. Бу хəзинəгə халык үзенең ничə мең еллар буена тупланган тормыш тəҗрибəсен, яшəеш турындагы фəлсəфəсен, үзенең иҗатын, гореф-гадəтен, уйларын-хыялларын,
163
моңнарын-сагышларын, хəтта иң яшерен күңел кичерешлəрен ышанып тапшырган. Шунлыктан һəр сүз, борын-борыннан ук, халыкның əманəте рəвешендə, үзе белəн билгеле бер мəгънə-йөклəмə алып килə, моңарчы билгеле булмаган бик күп серлəрне ачарга ярдəм итə, аларны аңлатып бирə. Телсез – халык үзе дə була алмый, халыксыз – тел дə юк. Шунлыктан телгə мəхəббəт ул бер үк вакытта халыкка да, туган илгə дə мəхəббəт дигəн сүз.
5. Прочитайте.
Əбрар Гыйбадулла улы Кəримуллин – татар китабы тарихын өйрəнүче галим.
– Əбрар ага, язма, басма сүз – кешелек дөньясы уйлап чыгар-ган иң бөек могҗизаларның берсе. Бу могҗиза ничек, кайчан бар-лыкка килгəн? – дигəн сораудан башлый əңгəмəне язучы Мөдəррис Əгълəмов.
– Беренче китап XI йөздə Кытайда басылып чыга. 1445 нче елдан башлап бөтен Европага тарала. Татар телендə басылган бе-ренче китап гарəп хəрефлəре белəн 1612 нче елда Лейпциг шəһəрендə чыга.
– Ə безнең Идел буендагы бабаларыбыз нинди китаплар укыганнар?
Татарларга басма китап XIV гасырдан бирле таныш, – ди га-лим. – Италиядə Шəрык иллəрендə чыккан китаплар киң таралган. Лəкин алар гарəп һəм фарсы теллəрендə. Халык арасында шуңа күрə кулдан язылган китаплар күп булган. Əле хəзерге көнгə кадəр галимнəр кулъязма китапларны таба торалар.
Найдите по 2 примера на причастия, деепричастия. Объясните, какие аффиксы присоединены к словам д ньясы,
теллəрендə, беренче.
(Г. Бəширов)
164
6. Прочитайте и перескажите текст. Придумайте вопроси-тельные предложения.
а) Ф.Н. Шаляпин исемендəге халыкара опера фестивале. Беренче фестиваль республика күлəмендə 1982 елда узды-
рылды. Аның программасы Шаляпин иҗатына багышланган иде. 1985 елдан бу фестиваль Бөтенроссия күлəмендə үткəрелə башла-ды, 1991 елдан соң фестиваль халыкара күлəмгə чыкты. Шушы вакыт эчендə фестивальнең репертуары шактый киңəйде, катнaшyчылар саны артты. Төрле елларда Ф. Шаляпин фести-валендə сəнгатебезнең күген балкытып торган А. Эйзен, А. Ведер-ников, А. Масленников, В. Верестников, В. Пьявко, И. Арxипова, Ю. Мазурок, Т. Ерастова, Т. Синявская, А. Ломоносов, В Кудря-шов кебек Зур театрның мəшhүр җырчылары, Н. Охотников, Ю. Ма-русин, Б. Минжилкиев, В. Огневенко, О. Кондина, Г. Беззубенков, И. Богачева, Л. Филатова, В. Банеев, Ю. Шкляр, В. Черноморцев кебек Мариинский театрының сəлəтле җаннары чыгыш ясады. Алар белəн бергə чит ил операсы осталары həм миллəтебезнең даhи җырчылары сəхнəгə менде.
б) Р. Нуриев исемендəге халыкара классик балет фестивале. Классик балет фестивале тəүгe тапкыр 1987 елда үткəрелде.
Шушы чордан башлап фестивальнең абруе шактый артты. Аның сəхнəсенə төрле елларда В. Басильев, Е. Максимова, Г. Комлева, Н. Долгушин, Н. Грачева, К. Кырб, Л. Кунакова, Н. Павлова, Т. Чер-нобровкина, Н. Ледовская, И. Лиепа, П. Скирмантас, И. Валекайте, Э. Шпокайте, Т. Кладничкина, В. Григорьев, А. Дорош, Л. Шипу-лина, Е. Князькова, И. Шапчиц (Завьялова), У. Лопаткина, Ю. Ма-халина кебек илебезнең көчле сəнгатькəрлəре менде. Татар театрының нурлы байрагын күтəреп барган балет осталары гacтpoльгə килгəн бөек сəнгать иялəре белəн бер дəрəҗəдə чыгыш ясaды. 1992 елдан алып фестиваль халыкара күлəмдə үткəрелə башлады. 1992 елның 21 нче маенда куелган «Щелкунчик» балеты фестивальдə чын-мəгънəсендə сенсация булды. Əлеге балет белəн
165
легендар Рудольф Нуриев дирижерлык итте. Шушы вакыйгадан соң Р. Нуриев фестивальгə үз исемен бирергə риза булды.
Подберите синонимы к выделенным словам. 7. Прочитайте и переведите текст.
Безнең Казанда бик күп бөек шəхеслəр яшəгəн. В.И. Ленин университетта укыган. Ул анда үзенең революцион эшен башлаган.
Казанда бөтен дөньяга танылган математик Николай Ивано-вич Лобачевский яшəгəн. Александр Михайлович Бутлеров, Нико-лай Николаевич Зинин һəм башка галимнəр эшлəгəн. Татар язучы-ларыннан Габдулла Тукай, Фатыйх Əмирхан, Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов, Муса Җəлил Казанда яшəгəн һəм иҗат иткəн. Казанда күп кенə урамнар аларның исемнəре белəн аталган.
Переведите предложения на татарский язык. Укажите сложные предложения. Определите их вид.
Одним из величайших умов человечества, основоположни-ком классического немецкого идеализма, возродившим идеи деа-лектики, был И. Кант. Именно с Канта началась философия но-вейшего времени. Но не только в философии, но и в науке. Он счи-тал, что для того чтобы решить проблемы бытия, морали и религии нужно знать возможности человеческого познания и установить его границы.
Выдающийся итальянский физик и астроном, один из осно-вателей точного естествознания, Галилео Галилей говорил, что «Книга природы написана на языке математики». Почти через две-сти лет родоначальник классической философии И. Кант утвер-ждал, что «Во всякой науке столько истины, сколько в ней матема-тики». Наконец, еще через почти сто пятьдесят лет, практически уже в наше время, немецкий математик и логик Давид Гильберт констатировал: «Математика – основа всего точного естествознания».
Составьте диалоги по следующим ситуациям.
а) Беседуете с товарищем о научных открытиях; б) Попросите в библиотеке книгу о знаменитых научных
деятелях. Выберите несколько книг из предложенных библиотекарем.
166
Словарь
абруй – авторитет аянычлы – вызывающий жа-лость басма – печатный гасыр – век
даһи – великий дəүлəт эшлеклесе – государст-венный деятель
иҗтимагый – общественный йөклəмə – поручение кулъязма – рукопись мəшһүр – знаменитый

нəтиҗə – результат сəнгатькəр – искусствовед тəҗрибə – опыт тəүге тапкыр – впервые уем – проем уңышлы – удачный фарсы – персидский шəрык – восток шəхес – личность əңгəмə – беседа
өзлексез – непрерывно һəлак булган – погиб
Тема 14. ЗНАМЕНИТЫЕ ТАТАРСКИЕ ПИСАТЕЛИ И ПОЭТЫ
Дəрдемəнд (1859 – 1921)
Дəрдемəнд – Мөхəммəтзакир Мөхəммəтсадыйк улы Рəмиев – Оренбург губернасының Җиргəн авылында туган. əдипнең шигырь-лəре тирəн фəлсəфи эчтəлекле, аларның формасы-язылышы да ка-мил. Ул бертуган абыйсы Шакир белəн бергə татар матбугатын үстерүдə зур урын тоткан «Вакыт» исемле газета һəм «Шура» исемле журнал чыгара. Шулай ук аларның эре сəнагатьчелəр – ал-тын приискалары хуҗалары булулары да мəгълүм. Гомеренең соңгы елларында əдəби хəрəкəттəн читлəштерелгəн Дəрдемəнднең иҗат мирасы зур түгел, шулай да ул əсəрлəренең эчтəлеге һəм эшлəнеше ягыннан əдəбиятыбыз түрендəге урыннарның берсен лаеклы алды. Аның чəчмə əсəрлəре мирасын кыска истəлек-парчалар һəм сигез вак хикəя тəшкил итə. əдип əлеге хикəялəре турында 1910 елда басылып чыккан «Балалар өчен вак хикəялəр» исемле китабында «Башка теллəрдəн күчереп тəртиб ителде» – дип искəртə.
Кораб
Шаулый диңгез ...
Җил өрəдер ...
Җилкəнен киргəн кораб! Төн вə көндез Ул йөрəдер:
168
Юл бара ят ил карап ...
Чыкты җиллəр, Купты дулкын – Ил корабын җил сөрə!.. Кайсы юллар, Нинди упкын
Тарта безне җан сорап?!
(1908)
Богъдай
Бер игенче, сигез яшендəге углы Хөсəенне янына алып, игеннəрнең ни хəлдə икəнен күрер өчен басуга китте. Юлда бер игенлеккə очрадылар, богъдайларның барысы да башларын җиргə карап игəннəр, арада берничəсе генə башларын югары күтəреп, теп-текə торалар иде. Хөсəен бу хəлне искəрде. Əтисенə əйтте:
– Əти! Карачы бу богъдайларны: мискиннəр! Ничек муенна-ры бөгелгəн ... Машалла, əнə тегелəре! Ниндəй теп-текə, егет сы-ман торалар!
Атасы атны туктатты. Арбадан төшеп, богъдайларның ике төрлесеннəн дə өзеп алды. Бөртеклəрен чыгару өчен башакларын учлары эчендə угалады. Шуннан Хөсəенгə əйтте:
– Кара, угълым! Боларның эчендə никадəр күп богъдайлар бар! Менə шуның өчен дə боларның башлары иелгəн ... Инде шул, текə торганнарны кара – эчлəрендə бер əйбер дə юк! Болары бер тиен дə тормый. Моннан гыйбрəт ал, угълым: текə башлы булу гакылсызлыктан килə.
богъдай (бодай) – пшеница угыл (ул) – сын игенлек – нива теп-текə – очень крутой

Сүзлекчə
машалла – слава богу башак – колос гакылсызлык (акылсызлык) – необразованность
169
Гаяз Исхакый (1878 – 1954)
Гаяз Исхакый Чистай төбəгендəге Яуширмə авылында мулла гаилəсендə туган. Егерменче йөз татар əдəбиятында иң алгы урыннарның берсен тота. Лəкин егерменче еллардан башлап татар укучысы аның əсəрлəрен укудан мəхрүм ителде. 1919 елда Г. Ис-хакый эмиграциягə китə, төрле иллəрдə яшəп, бик күп əсəрлəр яза, актив җəмəгать эшчəнлеге алып бара. 1954 елда вафат була, аның кабере Истанбулның Əдернəкапы зиратында. Соңгы елларда Г. Исхакыйның əдəби мирасын халыкка кайтару буенча шактый эшлəр башкарылды. Аның əсəрлəре газета-журналларда басыла, Татарстан китап нəшрияты 1991 елда «Зиндан» исемле җыентыгын чыгарды, əдипнең күптомлылыгының беренче китаплары укучыга барып иреште. Татарстан язучылар берлеге һəм «Туган як» җəмгыяте Г. Исхакый исемендə еллык əдəби бүлəк булдырдылар.
Локман Хəким
Борын-борын заманда яшəгəн ди җир йөзендə бер халык. Бу халык илендəге җир-суларның, урман-кырларның, тау-кыяларның исəбен-хисабын белмəгəн – тормышы бик бəхетле булган. Елгаларның берсеннəн ап-ак сөт акса, икенчесеннəн хуш исле бал, өченчесеннəн сары май ага икəн. Тауларның берсе алтын-көмеш базларына бай булса, икенчесендə асылташлар чыгарылган, кыр-ларында бодай, дөге бик уңган, болыннарында бил тиңентен үлəн үскəн, аллы-гөлле чəчəклəр һəркемне елмаеп-көлеп каршы алган-нар; анда тургай улын өйлəндереп, карлыгач кызын кияүгə биреп, сəгадəт эчендə гомер иткəннəр. Ул илдə күллəр дə гаять күп бул-ган, балыклары алтын да көмеш, куе камыш арасындагы каз-үрдəкнең, торна-челəн кеби кош-кортның исəбен хəтта фəрештəлəр дə белеп бетерми, ə явыз шайтан санарга кыймый икəн.
Əйе, бəхетле халык булган бу. Карлыгач тавышы белəн тор-ган, кəккүк тавышы белəн яткан. Эшлəп арыганнан соңра тамак ялгарга дип утырса, янында очкан күбəлəклəр аңа көй сузган, су-
170
сап кулына тустаган алса, колак төбендə бал кортлары безелдəгəн. Олуг кояш та аның өчен кояш кына түгел, ə юмарт вə ягымлы дус булган. Офык читендə күренү белəн кояш иң əүвəл шушы җирне сəламли. Батыр егет сылу кызны кочкандай, хəлсез карчык газиз углын күкрəгенə кыскандай, кояшның ягымлы нурлары бу халык яшəгəн җирне иркəли, үсеп утырган һəр үлəнне, чəчкəне, агачны сыйпап уза икəн. Кояш анда кырларны эссесе белəн куырмаган, шау чəчкəдə утырган бакчаларны да кирəгеннəн артык кыздырма-ган, алма вə хөрмə, йөзем вə шəфталу кеби җимешлəр бернинди зыян күрми вакытында өлгерə, юмарт вə шəфкатьле нурлар астын-да тəгəрəп үскəн карбыз-кавыннар хəлвə шикелле тəмле була икəн ...
Əйе, бəхетле яшəгəн бу халык: тормышыннан канəгать, күңеле күтəренке булган. Көз җитү белəн гөрлəтеп ат чабышлары уздырган, кызларын кияүгə биреп, угылларын өйлəндереп, бер-бер артлы туйлар ясаган. Яз җитү белəн тагын димчелəр җибəргəн. Ашаганы-эчкəне бал да май икəн. Анда балалар ата-ана сүзеннəн чыкмаган, хатын ирен тыңлаган, ир хатынына кул күтəрмəгəн. Олыны – олы, кечене – кече дип танып, һəркайсы үз урынын белгəн. Түрə, бəк, хəлфə, остаз кеби дəрəҗəле адəмнəр дə үз вази-фаларын җиренə җиткереп башкарганнар. Гомумəн анда хан – хан, вəзир – вəзир, акыл иясе хəким – хəким булып, һəркайсының исеме җисеменə туры килеп торган. Патшалары да күркəм сыйфатларга ия икəн – даны-шөһрəте еракларга таралып, үзе гадел вə тугры хо-лыклы булган. Вəзир дə зирəк акыллы җитди адəм, кыскасы, бөтен яктан килгəн менə дигəн вəзир икəн. Ул кырык ел эчендə булып узган бөтен хəл-əхвəллəрне хəтерендə тотып, алдагы кырык ел эчендə нилəр буласын да белгəн. Мəмлəкəтнең барлык эшлəре шушы вəзир җилкəсендə икəн, ул аларны бик уңышлы алып барган ...
Моннан тыш мəмлəкəттə тагын бер акыл иясе – хəким дə булган. Чын хəкимнəр кеби, ул да уйланырга, исəп-хисап итəргə, барысын да үлчəп-чамалап карарга яраткан. Бар уйлаганы халык бəхете дə мəмлəкəтнең иминлеге икəн. Хəким көнен-төнен шул
171
хакта баш ваткан, алтын-көмеш, төрле асылташлар, дан, дəрəҗə, абруй кеби нəрсəлəргə битараф булган. Бар шөгыле ходай тара-фыннан бирелгəн акыл вə зирəклек, ил-көннең язмышын кайгырту икəн. Дəүлəтнең барлык акылын ул үзендə туплаган. Берəү дə хəким сүзеннəн чыкмаган, вəзир аның акылына таянып эш иткəн, хəтта патша да аның фикеренə каршы килмəгəн. Бу карт Локман хəким кеби белекле икəн. Ялгышуның нəрсə икəнен үз гомерендə белмəгəн, хак юлдан тайпылмаган, хəрəмгə кагылмаган, хəлəлдəн баш тартмаган.
Бер заман бу хəким үзенең зирəклеге аша яңа бер нəрсə белгəн – ходай аңа сер ачкан. Карт бу хакта күп уйланган ... Уйла-ганы кара тылсым, шул тылсым китереп чыгарачак хəл икəн. Уй-лый торгач, карт тəвəккəллəп моны тагын бер кат тикшереп кара-ган, тик нəтиҗə шул ук килеп чыккан. Шулай итеп, хəким моңарчы күз күрмəгəн, колак ишетмəгəн нəрсəлəр буласын аңлаган, аның күңелен зур борчу вə дəһшəт чолгап алган. Аннан соңра ул патша белəн вəзиргə бу серне сөйлəп биргəн:
«Ханым-солтаным, күп тə үтмəс Ходай Тəгалə хəзрəтлəре безнең җиребезгə бик көчле яңгыр җибəрер, – дип башлаган ул сүзен. – Яңгыр сулары дəрьяларны, диңгезлəрне, елгаларны-күллəрне басып китəр. Əлеге суларны эчкəн һəрбер адəм акылдан язып, исəп-хисапны бутый башлар, хак юлдан язар, турыны кыек-тан, акны карадан, хəлəлне хəрəмнəн, дусны дошманнан аера ал-мас хəлгə килер.
Ханым-солтаным, син безнең күз карасыдай кадерле бердəнбер падишаһыбыз, ə вəзир дəүлəт эшлəрен алып баручы бердəнбер зат булганга мин, Хак Тəгалəнең бичара колы, сиңа бер үтенеч белəн мөрəҗəгать итəм: бүген үк безнең өчебез өчен дə чиста су хəзерлəргə əмер бирегез. Шулай эшлəмəсəк, без барыбыз да акылдан язачакбыз һəм мəмлəкəттə шашкан халыкны идарə итəрлек зат калмаячак ...».
172
Патша хəзрəтлəре хəкимнең сүзлəренə колак салган, вəзир дə моның белəн килешкəн һəм бу өч зат өчен җитəрлек микъдарда су əзерлəргə боерык бирелгəн.
Көннəрдəн бер көнне кояш баеганнан соң күктə ай калыкма-ган, көчле җил чыгып, давыл купкан, күк күкрəп яшен яшьнəргə тотынган. Аннан соңра бөтен җир йөзен каплап яңгыр ява башла-ган. Болыннар, кырлар көн-төн койган яңгыр сулары астында ка-лып, зур-зур күллəр хасил булган, кечкенə инешлəр киң елгаларга əверелгəн ... Аннан елмаеп кояш чыккан, якты көн килгəн һəм шəһəр халкының яше-карты урамнарга сибелешкəн, мəйданнарны, бакчаларны тутырып бəйрəм итəргə керешкəн ... Барысы да матур итеп киенгəн, бизəнгəн-ясанган, һəркемнең йөзе ачык, гүяки җир йөзендə инде кайгы-хəсрəт тə, дошманлык та, бай белəн ярлы, чибəр белəн ямьсез, кыю белəн куркак арасындагы аермалар да мəңгегə беткəн диярсең. Халык шау-гөр килеп бəйрəм иткəн, җырлаган-биегəн, күңел ачкан. Вəзир кан дошман булып йөрүчелəрнең татулашуын, ярлының кинəт баеп китүен, гарип-горабаның савыгуын күреп, бөтенлəй югалып калган, патша үзе дə моңа бик нык гаҗəплəнгəн, хəким бер сүз əйтмəгəн – күргəннəрен кəгазьгə теркəп куйган.
Шулай көн үткəн, төн үткəн, халык һаман бəйрəм иткəн ...
Менə берзаман халык пышылдаша башлаган: имеш, вəзир акылдан язган, вəзир акылга җиңелəйгəн, вəзир акылын җуйган икəн. Бу хəбəр өйдəн өйгə күчеп, тиз арада бөтен халыкка мəгълүм булган. Карт хəким моны да кəгазьгə теркəгəн.
Вəзир хакындагы сүз халык арасында торган саен куера ба-рып, инде ачыктан-ачык кычкыра башлаганнар: янəсе, акылын җуйган вəзирне урыныннан алырга кирəк! Ниһаять, бер көнне ха-лык төркеме җыелышып сарайга килгəн: «Вəзирне төшерергə, төшерергə!» – дип шау-шу кубарган. Карт хəким, вəзир вə патша киңəшкə җыелганнар. Карт əйткəн: «Халык вəзирнең үзгə булуын, акылсыз түгеллеген сизде. Вəзир халыкның үзе шикелле булырга тиеш, шуңа ул халык эчкəн суны эчсен», – дигəн.
173
Патша моның белəн килешкəн, вəзир дə баш иеп ризалыгын белдергəн һəм халык эчə торган суны алып эчкəн. Шул чакны аның күзлəре кызарган, йөзендəге җыерчыклары язылган, гүя ул күңеленə хуш килердəй бер нəрсə күреп, шуның тəэсирендə бөтен мəшəкатьлəрен, өстенə йөклəнгəн барлык вазифаларын оныткан, күз ачып йомганчы һəммəсен иңеннəн кагып төшергəн. Шул мəлне кырык ел буе хəтерендə саклап йөрткəн барлык хəбəрлəр аның зиһененнəн чыкканнар, өстəвенə, ул алдагы кырык ел эчендə була-чак вакыйгаларны əйтеп бирү сəлəтен дə югалткан. Вəзир урамга чыккан, гавам шау-шуына килеп кушылган, бəйрəм итəргə керешкəн, җырлаган-биегəн, халык белəн бергəлəп алдагы җəннəт мисалыдай тормышны сəламлəп күңел ачкан.
Шул көннəн халык арасында вəзир савыккан, элекке хəленə кайткан икəн, дигəн хəбəр таралган. Бу хəбəрне элеп алган халык күп еллар үзенə хезмəт иткəн сөекле вəзиренең терелүе хөрмəтенə кабат бəйрəм иткəн. Йөрəклəрдə шатлык ташып торган, кызлар егетлəр кочагында эрегəн, хатыннар ирлəрдəн аерыла алмаган. Тик патша хəзрəтлəре генə кайгыга бирелеп утырган, шундый уңган вəзиренең акылдан язуын ул бик авыр кичергəн; хəтсез еллар буе дəүлəт эшлəрен алып барган вəзиренең малай-шалай белəн җүлəр сатып, шыр тиленең дə башына килмəстəй тамашалар кылуын күреп, патша хəзрəтлəренең күңеле сыкраган. Шулай да аны иң рəнҗеткəн нəрсə – күрше мəмлəкəтлəр арасында дан тоткан алыш-тыргысыз вəзиренең көлке хəлгə калуы булган ...
Карт хəким моны да теркəп куйган.
Инде бу илдə һəркем үзенчə җүлəр сата икəн: бала-чага үзен өлкəннəр белəн тигез куя, хезмəтчелəр үзен түрə, ярлы-ябагай үзен бай, наданнар үзен галим, зəгыйфь акыллылар үзен акыл иясе дип исəпли, бəклəр үзен вəзир дəрəҗəсенə күтəрə, ник дисəң, боларның вəзире инде үзен барлык вəзирлəргə баш дип саный башлаган. Ул исең-акылың китəрлек əллə нинди ахмаклыклар уйлап таба, шу-ларны патша хəзрəтлəренə җиткереп, аның исеменнəн халыкка
174
фəрман рəвешендə кире кайтаруны талəп итə икəн. Ə көннəрдəн бер көнне патша янына шундый тəкъдим белəн кергəн: янəсе, баш-кала уртасыннан агып, дулкыннары ярга төрле асылташлар вə төсле мəрҗəннəр кагып чыгаручы елганы, шəһəр читендəрəк ур-нашкан текə тауга таба борсаң, шул тарафка агарга мəҗбүр итсəң əйбəт иде. Вəзирнең бу тəкъдимен ишетеп алган халык аны ал-кышлар белəн кабул иткəн. Иртəгесен вəзир ай кызы Зөһрəне пат-шага хатынлыкка димлəгəн. Яңа көн тугач, ул сəмруг кошка атла-нып биек таулар, киң дəрьялар артындагы билгесез мəмлəкəткə очып барырга һəм андагы халыкның илен яулап алырга карар кыл-ган. Халык вəзирнең бу ниятен дə хуплап каршы алган. Патша исə моңа елмаеп кына җавап бирə икəн.
Тик вəзир шыр тиле булуына карамастан, тəкъдимнəренең патша тарафыннан хупланмавын ничектер сизеп йөргəн һəм ак-рынлап патша хəзрəтлəре акылга җиңелəйгəн ахры дигəн фикергə килгəн. Күп тə үтми бу хəбəр халыкка да барып җиткəн, базарлар-дан ерак авылларга хəтле ияреп кайткан. Шулай итеп патшаның акылга җиңелəюе ил халкына мəгълүм булган. Бу имеш-мимешлəрне вəзир дə кире какмаган, киресенчə гел шул сүзлəрне раслап сөйли икəн.
– Андый патша дəүлəт белəн ничек идарə итсен?
– Патшаны тəхетеннəн төшерергə кирəк! – дигəн талəплəр торган саен ешрак ишетелə башлаган.
Патша белəн карт хəким уйга калганнар, киңəшергə тотын-ганнар.
– Ханым-солтаным, сиңа да халык эчкəн суны эчəргə кирəк,
– дигəн хəким.
– Син дə шуны эшлəрсеңме? – дип сораган патша.
Моңа каршы хəким:
– Юк, ханым, миңа суны эчəргə ярамас, – дип җавап биргəн.
– Хак Тəгалə миңа халыкның ничек акылдан язуын, аннан соңра кылган гамəллəрен, бу юлда нинди баскычлар үтүен күзəтеп ба-
175
рырга кушты. Бу хəллəрне мин килəчəк буыннарга тапшырырга тиешмен. Аннан соң мин бит кечкенə кеше. Менə халык вəзиренең дə, падишаһның да үзеннəн аерылып торуын күрде, үз арасында хəкимнең булмавы аның күзенə ташланмаячак.
Шушы сүзлəрдəн соң патша акылын ала торган суны эчеп җибəргəн. Һəм дə шул мəлне иңеннəн идарə авырлыгының төшүен сизгəн. Ул үзен утыз яшькə яшəргəн кеби хис иткəн, бала-чага сы-ман уйный-шаяра, сəбəпсез көлə башлаган. Аннан соңра ул халык алдына чыккан, халык аны, падишаһ буларак танып, зур шатлык вə сөенеч белəн кабул иткəн.
Карт хəким моны да кəгазьгə теркəп куйган.
Патшаның акылы җиңелəю дə нəкъ патшаларныкыча булган: ул үзен патшаларның патшасы, акыл иялəренең иң акыллысы дип исəпли икəн. Халыкка җиткерелгəн беренче фəрманында ук бөтен сүзлəрне кире мəгънəсендə аңларга боерган, ə моңарчы гамəлдə йөргəн законнарны киресенчə үтəргə кушкан.
Яңа тəртиплəр халык күңеленə бик хуш килə, тиз арада сүзлəрнең мəгънəсен алыштыралар: инде акыллы урынына шыр тиле, галим урынына надан сөйли, закон урынына законсызлык хөкем сөрə, тынычлык белəн тəртипне шау-шу, ыгы-зыгы алыш-тыра. Шулай итеп бар нəрсə дə бутала, тормышның асты-өскə килə. Патшаның шушы фəрманы буенча бай бөлеп хəер эстəргə керешə, кечесе – олы, наданы – галим булырга дучар ителə. Инде бала да гаилəдə баш санала, ата кеше аңарга буйсына, кыз-кыркын ана дəрəҗəсендə йөри.
Карт хəким боларны да теркəп куя.
Акылсыз патша белəн шашкан вəзир яшəгəн җүлəрлəр сара-енда үзенең артык булуын карт тиз аңлый һəм качарга ниятли. Бервакыт төн уртасы җиткəч, карт үзенең камыш калəмен, камыш-тан сугылган намазлыгы белəн чиста сулы кувшинын алып, кала-дан чыгып китə дə якын-тирəдəге бер мəгарəгə кереп яшеренə. Тик аның юкка чыгуына патша да, вəзир дə игътибар итмилəр. Халыкның да моңа əллə ни исе китми, элеккечə тилереп яши бирə ...
176
Əлбəттə, патшасы белəн вəзире шашкан халыкның тормышы дөрес юлдан бара алмый. Əмма табигать үз-үзенə тугры булып калган. Елгалар əби-баба заманыннан сакланган арыкларга су кой-ган, элек ясалган түтəллəрдə əле һаман карбыз-кавын, кыяр, кишер кеби яшелчəлəр үскəн. Адəми затларның һəм акыллы, һəм ахмак гамəллəрен күзəтергə күнеккəн кояш, юмарт нурларын нəкъ элеккечə сирпеп, йөзем, алма, шəфталу, айва ише җимешлəрне өлгертү өчен җылысын кызганмаган.
Лəкин тилелəр илендə җүлəр сату дəвам иткəн: патша белəн вəзир үзенчə, халык үзенчə төрле ахмаклыклар кылып торганнар. Халык үз телəклəрен илнең тугры сүзе рəвешендə вəзиргə җиткерə, тегесе патшага тапшыра һəм бераздан алар патша əмере булып ки-ре халыкка əйлəнеп кайта торган. Гомере авыр хезмəттə узган ха-лык көннəрдəн-беркөнне хезмəт дигəн нəрсəне гомумəн бетерергə дигəн карарга килгəн. Бу фикер вəзир аша патшага җиткерелгəн һəм күп тə үтми хезмəтне бетерү турында фəрман игълан ителгəн. Кинəт иркенəеп, гамьсезлəнеп калган халык тагын бəйрəм итəргə тотынган.
Карт Хəким моны да теркəп куйган.
Əмма халык тормышына имам, мəзин, табип, мөгаллим ише затларның тəэсире булуын да онытып бетермик. Аларның берсе иртəн иртүк намазга чакырса, икенчесе:«Шəригать моны рөхсəт итми!» дип, телəгенə каршы төшə, яисə: «Бу начар гадəт!» дип яраткан берəр нəрсəңнəн баш тартырга мəҗбүр итə. Өченчесе: «Бу зыянлы эш!» дип тагын тормышыңа тыгыла. Моның ише тыюлар-дан тəмам туйган халык бер заман иреккə чыгарга уйлаган. Вəзир аша телəген патшага җиткергəн. Бу юлы да патша ярлык яздырган, анда имам, мулла, мəзин, мөгаллим, табип ише затларга моннан соң халыкны борчымаска боерган, шуңа өстəп чыгарылган фəрманында халык иреген кыскан һəрбер адəмнең җəзага тартыла-чагын əйткəн.
177
Əлбəттə, халык моны бик хуплап каршы алган. Шул рəвешле тəртип сагында торучылар, күпер, бина, канал төзүче осталар, төрле һөнəр иялəре бетерелгəн. Шулай ук низаг, бəхəслəрне хəл итүче казыйлар, шəригать кануннарының үтəлешен күзəтеп тору-чы мөфтилəр дə урыннарыннан алынган. Əмма бу чаралар халыкның тормышын барыбер бизəмəгəн. Электəн калган гадəтлəр үзлəрен гел сиздереп торган, халык ни чын иреккə, ни тулы гамьсезлеккə ирешə алмыйча интеккəн. Мəсəлəн, берəү күршелек хакын даулаган, икенче берəүнең ана хокукына ия буласы килгəн, өченче хатын хокукын талəп иткəн, дүртенчесе угыл хакын сора-ган ... Халыкны мондый низаглардан азат итү өчен өйлəнешү, гаилə кору кеби нəрсəлəр дə бетерелгəн, тора-бара ул сүзлəр гомумəн кулланылыштан төшереп калдырылган. Бу тəртиплəрне үтəмəүчелəр җəзага тартылган.
Шуңа да карамастан кайберəүлəр иске гадəт буенча һаман əле аз-маз сəүдə итү кеби шөгыльлəрен ташлап бетерə алмаганнар; əйтик, кемдер кавынны карбызга, өрекне алмага, бодайны берəр тукымага, алтынны көмешкə, келəмне башмак ише нəрсəлəргə алыштырган. Əмма бу эштə дə күп кыенлыклар килеп чыга торган, чөнки кешелəр алма санап, алтын-көмеш үлчəп, аршынга тукыма тарттырып иза чиккəннəр. Һəм дə халыкны бу мəшəкатьлəрдəн коткару өчен патша хəзрəтлəре: «Ошбу көннəн адəмнəр арасында алыш-бирешне туктатырга!» – дигəн фəрман игълан иткəн, һəм бер очтан хисапның дүрт гамəлен юкка чыгарган.
Əлеге хəллəрдəн соң патшаның хыялы тагын да үсеп китеп, ул үзен патшаларның патшасы, акыл иялəренең иң акыллысы сы-ман тота башлаган: иң əүвəл ул кояшны төннəрен ерак таулар ар-тында яшереп тотучы сихерчегə сугыш игълан иткəн; аннан соңра күрше мəмлəкəт патшасына этлек эшлəү ниятеннəн җир йөзендəге барлык ишəклəрне су ташудан азат иткəн; бераз вакыт үткəч, дош-ман мəмлəкəт җиренə ай нурлары төшмəсен өчен күк җисеменең сул ягына биек койма коярга кушкан. Кыскасы, патша хəзрəтлəр-
178
еннəн көн саен яңа əмер-боерыклар явып кына торган. Аларны үтəр өчен тырышып, вəзир хəлдəн тайган. Ə шашкан халык яңадан-яңа фəрманнар талəп иткəн.
Карт хəким бу ахмаклыкларны да теркəп куйган.
Бу дəвердə халык дүрт фирка-партиягə бүленгəн булган: аңгыралар, ахмаклап, акылдан язганнар һəм дə камил акыллылар партиясе барлыкка килгəн. Дəүлəтне идəрə итү патша фəрманы белəн акылдан язганнар партиясенə тапшырылган. Шуннан соң камил акыллылар дəүлəт дошманы дип игълан ителгəн һəм дə күбесенең башы кистерелгəн.
Аяныч хəллəрдə арыну, илдə тəртип урнаштыру ниятеннəн патша фəрманы белəн җитмеш мең акыллының башы чабылган ...
Ə карт хəким бөтен күргəн-белгəннəрен кəгазьгə терки барган. Менə бер көнне күк күкрəп яшен яшьнəгəн, көчле яңгыр коя башлаган. Көн яуган, төн яуган. Җиде көн, җиде төн буена койган; инешлəр киң елгага əверелгəн, елгалар диңгез кеби җəелгəн, дала-лар, су астында калып, сазлыкка əйлəнгəн. Беркем өйдəн чыга ал-маган, шул сəбəпле сугыш-ызгышлар туктап торган. Халык җиде
көн, җиде төн буе йоклаган.
Көне килгəч, бөтен халык берьюлы уянып киткəн. Барысы да урамга ашыккан ... Һəм шундый күренешкə тап булып, хəйран кал-ган: шəһəр таланган, кая карама ачлык-ялангачлык, юллар эштəн чыккан, күперлəр ишелгəн ... Патша кайгыда, вəзир аптырашта; халык йөдəп эштəн чыккан, барысы да нидер эзли, як-ягына кара-на, гүяки бик кадерле нəрсəлəре югалган диярсең. Тик нəрсə эзлəүлəрен, ни югалтуларын, кайда югалтуларын берəү дə əйтеп бирə алмый икəн ...
Кабат көн туа, кояш күккү күтəрелə, халык тагын эзлəргə чыга. Шул вакыт арадан берəү:
– Җəмəгать, безнең хəким кайда соң? – дип сорап куя. Шунда халык үз арасында акыл иясе булмавын күреп ала.
Барысы берьюлы:
179
Хəким кайда, карт кайда? – дип кычкырып җибəрəлəр ...
Лəкин шул вакыт берəүнең карашы янындагы мəгарəгə төшə, анда ул чал чəчле бөкре картны күреп ала. Картның һаман картай-маган күзлəреннəн хəким икəнлеген таный.
– Таптым, таптым, хəкимне таптым! – дип кычкырып җибəрə.
Патша, вəзир, дин əһеллəре, түрəлəр, бəклəр, олысы-кечесе мəгарə авызына килəлəр, баш иеп, беравыздан сəлам бирəлəр:
– Əссəламегалəйкем, мөхтəрəм хəким! – дилəр. Тик мəгарəдəн җавап ишетелми.
Картны тагын бер тапкыр сəламлилəр. Җавап юк. Алай да барып чыкмагач, патша, вəзир, дин əһеллəре, түрəлəр, бəклəр, бөтен халык тез йөгенə:
– Əссəламегалəйкем, хəким! – дип тагын сəлам бирəлəр. Ниһаять, мəгарəдəн картның зəгыйфь тавышы ишетелə:
– Вəгалəйкем əссəлам! – дип, ул сəламне кабул итə.
Моны ишетү белəн патша башын ташка ора, вəзир чəчлəренə туфрак сибə, халык йөзен ерта-ерта елаша, кемнəрдер ялварырга, үтенергə тотына. Барысы бергə:
– Мөхтəрəм хəким, зинһар кичерə күр! Без синең киңəшлəреңне тотмадык, шуңа күрə бəлагə тарыдык ... Кичер һəм акыл бир: бу мəмлəкəтне ничек идарə итəргə, ничек аякка басты-рырга? – дилəр.
Хəким акрын гына урыныннан күтəрелə ... Чəче, сакалы чал, үзен картлык баскан, бөкрəйгəн, йөзендə тирəн җыерчыклар, киемнəре тетелгəн, намазлыгы тузган, тишелеп чыккан. Менə ул ташларга тотына-тотына якты дөньяга чыга. Бер кулында калəм, икенчесендə калын китап – бар гыйлеме шунда тупланган.
– Мин, Хак Тəгалə колы, сез тилереп, ни кыйлганыгызны үзегез белми яшəгəн заманнарда саф акылымда калдым. Күргəнем-кичергəннəрем һəммəсе ошбу китапка теркəлгəн. Бер ел мин кара
180
белəн яздым – карам бетте. Икенче ел күз яшьлəрем белəн яздым – алар да кипте. Өченче елны каным белəн яздым – каным да бетте.
Ул көнне халыкта шатлыкның иге-чиге булмаган, гүя ул те-рек суы тапканмыни. Хəкимне күтəреп алып, гыйлем тупланган китабын баш өстенə куеп, халык шəһəргə əйлəнеп кайткан. Акыл-сызлык дəверендə ул бар булган байлыгын əрəм-шəрəм итеп бетергəнлектəн, хəзер аның ни ашарга ризыгы, ни кияргə киеме юк икəн. Əмма халык бу төнне беренче тапкыр тыныч вə гамьсез йо-кыга талган, – ул кабат акыл юлына баскан.
Менə төн уртасы җиткəн, шул мəлне ниндидер хəтəр бер та-выш ишетелгəн, халык уянып киткəн. Караса, башкалага дошман бəреп кергəн, əлеге тавыш сугыш шау-шуы икəн. Эзəрлеклəүлəр заманында кала саклаучылар үтерелеп бетерелгəнгə, халык дош-манга каршы тора алмаган, өстəвенə ул бик арыган, бетерешкəн дə булган. Шул сəбəпле дошман гаскəре каланы җиңел алган, бар ке-шене кырырга, исəн калган сарайларны, биналарны җимерергə то-тынган.
Басып керүчелəр тəре йөртүче кавемнəн булганга, алар җирле халыкның динен, гореф-гадəтлəрен, телен, ул табынган, бөек вə гали дип санаган барлык нəрсəне дошман күргəннəр, зиннəтле сарайларны дисеңме, хөкем йорты – мөхкамəлəрне, мəчет, мəдрəсə, китапханə кеби җəмəгать биналары дисеңме – бер-сен дə калдырмый вата-җимерə башлаганнар. Изге Коръəн, башка китаплар, шулай ук мөхтəрəм хəкимнең бер өлеше кара, икенчесе күз яшьлəре белəн, өченчесе кан белəн язылган гыйлем китабы да утта яндырылган, көлгə əйлəнгəн. Патша, вəзир, хəким, бəклəр, түрəлəр, илнең олысы-кечесе – барысы да үтерелгəн, суга баты-рылган. Калалар, авыллар, гөлбакчалар, кырлар, тугайлар-болыннар да мəсхəрə ителгəн, халыкның борынгыдан килгəн мəдəнияте аяк астына салып тапталган. Əлеге хəллəрдəн соң күп заманнар бу халыкның исеме телгə алынмаган, аның патшасы, вəзире, Локман хəким кеби зирəк акыл иясе, аның хикмəтле кита-бы – барысы онытылган.
181
Аннан соңрак күп заманнар кичкəн, күп сулар аккан һəм ха-лык, тəре йөртүче кавемне туган җиреннəн куып җибəреп, аңа үзе хуҗа булган. Бервакыт башкаладагы иске биналарны чистартканда чүп-чар арасыннан бер кəгазь кисəге килеп чыккан. Ул кан белəн язылган булганга игътибарны җəлеп иткəн, үзе саргаеп беткəн, та-ралып китмичə көчкə элəгеп тора икəн. Карт хəким язган китапның бер сəхифəсе була бу. Күп көч куеп тырыша торгач, анда түбəндəге сүзлəрне укыйлар:
«Хак Тəгалə биргəн кояшның җылысы барыбызга да җитəр. Кеше иркен кысма. Изгелегеңне кызганма.
Туган җирең ирекле булса, гомерең тыныч үтəр.
Яхшы адəм фəрештə булмаган кеби, начар адəм дə шайтан нəселеннəн түгел: кем дə булмасын, ул синең туганың – адəм бала-сы, аны хөрмəт ит.
Ир-атның бəхете намуслылык вə затлылыктан торыр. Мəмлəкəт бəхете хакыйкать вə гаделлектəн торыр.
Гадел падишаһ заманында халык тыныч яшəр.
Ходайның хөкеме бер булыр. Аны монафыйк бəндəлəр төрлəндерер.
Мəмлəкəттə тыюлар азрак булган саен, аларны кимрəк бо-зарлар ...».
Кəгазьдə моннан тыш та аерым сүзлəр булган, тик аларны укый алмаганнар. Шул сəбəпле Локман хəким кеби акыл иясе язып калдырган сүзлəр адəмнəргə барып җитмəгəн. Аның бик күп хикмəтле сүзлəре əле дə билгесез килеш кала ...
(Урысчадан Солтан Шəмси тəрҗемəсе)
алтын – золото алыш-биреш – обмен асылташ – драгоценности бəк – бек

Сүзлекчə
сəгадəт – счастье, благоденствие сəмруг кош – симург (сказочная птица)
сəхифə – страница
182
бəндə – человек бөлү – разориться вə – и гавам – народ, масса
гадəт – привычка гамьсез – беспечный, беззаботный гарип-гораба – инвалид даулау – требовать
димче – сватающий, сводник дучар ителү – подвергаться дəрья – море, океан дəһшəт – ужас, бедствие зиннəтле – роскошный зират – кладбище зиһен – разум
зəгыйфь – слабый, калека идарə итү – управлять иза чигү – мучаться инеш – речка, ручеек казый – духовное лицо,
совершающее суд по шариату камил акыллы – умный карлыгач – ласточка кеби – кебек – как көмеш – серебро күбəлəк – бабочка
күк җисеме – небесное тело микъдар – мера, количество мəмлəкəт – государство мəсхəрə итү – насмехаться, уни-зить мəшəкать – забота, хлопоты мөфти – муфти
талəп – требование теркəү – регистрировать терек су – живая вода
тилебəрəн орлыгы ашаган – бе-лены объелся тургай – жаворонок
тустаган – ковшик, черпак тыю – запрет тəвəккəллəү – решаться тəре – крест тəхет – трон тəэсир – влияние түрə – начальник фəрештə – ангел фəрман – приказ
хакыйкать – истина хасил булырга – образоваться хезмəтче – слуга
хикмəтле сүз – мудрое слово хисап – счет хуплау – одобрить
хəер эстəү – попрошайничать хəйлə – хитрость, уловка хəлфə – учитель хəлəл – разрешенный, честный хəрəм – запретный хөрмə – финик челəн – цапля чүл – пустыня
шашкан – обезумевшый шəригать кануннары – законы шариата эзəрлеклəү – преследовать
183
мөхкамə – суд мөхтəрəм – уважаемый, поч-тенный
намазлык – молитвенный коврик низаг – ссора, конфликт остаз – наставник ошбу, бу – этот
пышылдашу – шептаться савыгу – поправляться
ярлык – ярлык, ханская грамота ярлыкау – прощать əлəк – жалоба, донос əмер-боерык – приказ җасус-шымчы – сыщик җыерчык – морщина җəллад-палач – палач җəннəт – рай
Габдулла Тукай (1886 – 1913)
Китап
Һич тə күңелем ачылмаслык эчем пошса, Үз-үземне күрəлмичə, рухым төшсə, Җəфа чиксəм, йөдəп бетсəм, бу башымны Куялмыйча җанга җылы һичбер төшкə. Хəсрəт соңра хəсрəт килеп алмаш-алмаш, Күңелсез уй белəн тəмам əйлəнсə баш, Күзлəремдə кибеп тə җитмəгəн булса Хəзер генə сыгылып-сыгылып елаган яшь, – Шул вакытта мин кулыма Китап алам, Аның изге сəхифəлəрен актарам; Рəхəтлəнеп китə шунда җаным, тəнем, Шуннан гына дəртлəремə дəрман табам; Укып барган һəрбер юлым, һəрбер сүзем Була минем юл күрсəткүче йолдызым;
Сөйми башлыйм бу дөньяның ваклыкларын, Ачыладыр, нурланадыр күңелем, күзем; Җиңеллəнəм, мəгъсумлəнəм мин шул чакта, Рəхмəт əйтəм укыганым шул Китапка; Ышанычым арта минем үз-үземə, Өмид белəн карый башлый булачакка.
184
Һади Такташ (1901 – 1931)
Шагыйрь 1901 нче елның 1 январендə Тамбов губернасы, Спас өязе, Сыркыды авылында туа. Башта Һади үз авылларындагы мəктəптə укый, аннары өч ел дəвамында Пешлə мəдрəсəсендə бе-лем ала. 1919 нчы елда Такташ Оренбургта сəяси курсларда укый. Шушы елларда ук шагыйрь əдəби эшчəнлеген башлый. Газеталар-да аның шигырьлəре, хəбəрлəре басыла. 1921 нче елның язында Ташкентка күчеп, анда университетта əдəбият укыта. Шунда ул «Таң кызы», «Урман кызы» шигырьлəрен, «Җир уллары трагедия-се» н яза. 1922 нче елны Такташ Казанга кайта һəм гомеренең соңгы көннəренə кадəр шунда яши. Монда шагыйрь газета-журнал редакциялəрендə җаваплы секретарь вазифаларын башкара һəм иҗатын дəвам иттерə.
Ак чəчəклəр (Идиллия)
Ул Эретеп туңган тəрəзəне
Моштым гына карый урамга, Ак чəчəклəр ява урамда ...
Берəү, Борын очын кулына кысып,
Сүгенеп узды кышкы салкыннан, – Җил ияреп китте артыннан ...
Алар Чана тартып җырлый-җырлый,
Тау шуарга икəү уздылар, Ə бераздан кире сыздылар ...
Ак чəчəклəр ява, Дөнья матур
Шундый матур булып тоела; Күге зəңгəр, гүя йолдызлары
185
Ак кар булып җиргə коела ...
Яз янгыны җиргə кабынганчы, Кар астында йоклар урамнар, Төне матур булса, төн үтүгə, Таңнар алып килер бураннар ...
Дөнья матур, Шуның өчен дə бит,
Сүгенə-сүгенə кайтам салкыннан; Ə җил моштым гына, эндəшмичə, Ияреп килə минем артымнан ...
Белмим, нигə, əллə гыйшкы төшкəн, Кайда барсам – шунда бара ул; Өйгə кергəндə, җиргə ятып, Чыкканымны саклап кала ул ...
Шуның өчен дə мин чыкмый гына Тəрəзəдəн карыйм урамга – Ак чəчəклəр ява, дөнья матур, Шундый матур булып тоела; Күге зəңгəр, гүя йолдызлары Ак кар булып җиргə коела ...
Хəсəн Туфан (1900 – 1981)
минем җандай кадерлем
минем җандай кадерлем,
җылы тере телем,
Кайгылар теле түгел син Шатлыгым теле бүген. Тик синең ярдəм белəн мин Тик синең сүзлəр белəн Уйларын йөрəккəемнең Дөньяга əйтə белəм.
186
Нурислам Хəсəнов
Нурислам Хəсəнов 1941 елда Телəче райнының Шəтке авы-лында туган. Югары белемле, инженер. «Энҗелəр балкышы» дигəн беренче китабы 1982 елда чыкты. Ул – берничə повесть ав-торы.
Кичеккəн к ке мо)ы
Илгизəр кулында үч төбе кадəрле кəгазь – белешмəлəр бю-росыннан язып бирелгəн адрес. Себердəн кайтып, кунакханəгə ур-нашкач та алган иде ул аны. Менə хəзер шуны тоткан килеш, Казанның үзəк мəйданында тукталып калды. Некрасов урамы, унөченче йорт ... Əтисе шунда яши. Аның янына кайтырга күпме җыенды, əмма əйтеп аңлатуы читен булган ниндидер хис аның йөрəген тышаулап торды. Ул əтисенең Казанга күчеп килгəнлеген моннан унбиш ел чамасы элек ишеткəн иде. Чираттагы ялын алгач, быел, ниhаять, ныклы кapapгa килде: егерме биш ел күрмəгəн əтисен кайтып күрергə! Балачактан калган йөрəк ярасының əчесе, əледəн-əле сиздереп килсə дə, coңгa таба, үсə төшкəч, үзе ата бул-гач, җан əрнүенə, вөҗдан газабына əверелде. Дөньяга күзе ачыла барган саен, күп нəрсəгə карашы үзгəрде, күңел түренə үкенү хисе кереп оялады. Тик, ни хəл итəсең, узган эшкə салават дигəндəй, үзеңне тынычландырыр идең дə, юк, булмый икəн!
Тукталыштан читтəрəк тулы гəүдəле бер ханым басып тора иде. Ул, башын күккə чөйгəн дə, «Татарстан» кунакханəсенең биек бинасын күзəтə. Илгизəр үзенə кирəкле урамны аңардан сорады. Ханым, Илгизəргə нəзакəтле генə караш сирпеп, ниндирəк кеше соң син, дигəн сыман, тыныч кына аңлатырга кереште.
– Əнə Мулланур Вахитов həйкəлен күрəсезме? Шуның кал-кулыгы буеннан узыгыз. Ул Некрасов урамы булыр.
– Рəхмəт сезгə! – Илгизəр китеп барды.
Некрасов урамына кергəч, үзенə кирəк йортның сул якта икəнен чамалап, өскə күтəрелде. Икешəр, өчəр катлы йортлар тау
187
итəгенə терəп салынган иде. Илгизəр, уйланып барды: «Əти шyшы урамнан йөри икəн инде ... Пенсияга чыгуына да шактыйдыр. Та-ныр микəн мине?».
Бара торгач, урамнан узучылар apaсыннан əтисенең таныш-лары очрап: «Бу – Каюм малaе түгелме? Бакчы, ничек охшаган! Ике тамчы су диярсең!» – дип төсмерлəп узарлар кебек тоелды. Чөнки ул төскə-биткə коеп куйган əтисе иде.
Илгизəр капка янында тукталып калды. Ниндидер көч аны тоткарлагандай итте. Үзен иркен тoтyгa нидер комачаулый, хəтта тынын кыса кебек. Ул галстук астындагы күлмəк төймəсен ыч-кындырды. Шунда инде ничəнче мəртəбəгə унөч яше тулар-тулмаста өен ташлап чыгып киткəн көнен исенə төшерде. Чыгып китүенə əнисенең кинəт вафат булуы сəбəп иде. Хəзергедəй күз алдында: əнисе, хəле coңгы чиккə җиткəч, əтисен ым кагып дəшеп алды:
– Каюм! кил əле ... Балаларны да чакыр ...
Əтисе бик борчылып, аньң янына килеп басты.
– Нəрсə, Мəрвия? Əллə маңгаеңa юеш сөлге куеп карыйкмы?
– Юк, кирəкми ...
Əтисе хафага төште.
– Бульнис тə ерак бит! Юлы юлмы тагын ... Əллə ат җигеп, район врачын алмага барыйммы? Бу хəлеңдə сине ничек кузгатасың инде?! Бəлки, килерлəр иде ...
Мəрвия өмете өзелгəнен сиздерде.
– Соң инде ... Барыбер китəм. Син ...
Ана үзе янында басып торган балаларының күзлəренə тил-мереп карады. Каласыз бит дигəндəй, урыныннан йолкынып то-рырга, башларыннан сыйпарга, нилəрдер əйтергə телəде, мəгəр көче җитмəде. Əтилəренə ка рап өзгəлəнде.
– Балаларны какма, мин ...
Ул əйтер сүзен ярты юлда бүлеп, керфек кенə какты ...
188
Илгизəр өчен газaплы көннəр əнисен җирлəгəч башланды. Бигрəк тə əтисе икенче «əни» алып кайткач.
Илгизəр Һаҗəр апасына иялəшə алмaды.. Күңеле кабул күрмəде. Өйдə үзенə урын табалмас чиккə җитте. Өстəвенə бер кичне йокларга яткач, Һаҗəр апасының пышылдап кына: «Каюм, минем белəн сиңа рəхəтме? Əйт бер сүз! Яратам бит ...» – дигəн сүзлəре бəгырьне телде, ятсыну, чит күрү тойгысын бермə-бер көчəйтте. Малай мендəренə капланьш сулкылдaды ...
Иртəгəсен ул, hичнинди үгет-нəсихəтлəргə карамыйча, туган йортыннан чыгып китте. Шəтке болыннары, тау өстендəге урман-куаклар аша, Бүре елгасын кичеп, район үзəгенə юл тотты. Тынып калган үзəннəргə фəкать бер сүз тəкрарлады: «Миңа бүтəн əни кирəкми!», «Миңа бүтəн əни кирəкми!».
Юлы район үзəгеннəн ары китеп, Новосибирск шəhəренə барьш җитте. Йөри торгач, ФЗӨ мəктəбенə элəкте, төзүче-монтажчы hөнəpeнə өйрəнде. Өйгə хат язу турында уйламады. Байтак вакыйгаларны еллар томаны саргач кына, менə бүгеннəрдə, Казанга кайтып төшелде.. Ничек кабул итəрлəр аны? Əтисе ни ди-яр? Үзе нык үзгəргəндер инде ...
Ул ypыныннан кузгалды həм агач баскычлардан икенче кат-тагы квартирага менеп китте.
Ишек шакыган тавышка өй эченнəн бер хатын-кызның сүлпəн-зəгыйфь тавышы ишетелде:
– Керегез!
Биксез ишек ачылмыйча торгач, əлеге тавыш тагын кабат-ланды.
Илгизəр бусагадан үтте, ишек катында тукталып калды. Ти-мер караватта тəсбихын кулына тотып, олырак гəүдəле, калын кара кашлы, Кавказ кешелəренə тapтым каратут йөзле карчык утыра иде. Ул – Һаҗəр апа, əтисенең икенче xaтыны иде ... Батынкы кара күз төплəре күлəгəлəнеп, җыерчыкланып калган..
189
Һаҗəр апа, күк портфель тотып кергəн ят кешене күргəч, күлмəгенең киң итəген тезенə таба тарта-сыпыра кapaвaтыннан шуышты да, аяк турысына җəеп куелган кəҗə тиресенə төшеп бас-ты. Илгизəргə карап торган хəлдə, аяклары тире өстендəге чүəклəрен капшап тапты. Илгизəр аңа исеме белəн дəште:
– Исəнмесез, Һаҗəр апа!
– Син кем буласың соң? – дип сорады карчык, көтелмəгəн кунакны танырга телəп.
– Илгизəр. Каюм малае.
Карчык аптырап китте.
– Илгизəр?
– Əйе, Мəрвия малае.
– И, Ходаның хикмəте! Исəнмени син дə?! Əйдə, уз, кайлар-дан килеп чыгасы иттең?
Карчык, haмaн үз күзлəренə ышанмагандай, Илгизəргə якынрак килеп, ире Каюм төсмерлəрен эзлəде. Бар, бик бар аның чалымнары: озынчарак борын, арткарак киткəн киңчə маңгай, как-ча яңаклар.
– Казанга ялга кайттым. Сезне күрəсе килде. Əти кайда соң? Карчыкның күзлəреннəн көмеш бөртеклəр сытылып чыкты.
– И улым! Вафат шул инде атаң ...
Илгизəр үз колакларына үзе ышанмагандай сорады:
– Кайчан?
Карчыкның тавышы сыкрап чыкты.
– Өченче декабрьда елы тула.
Авыр тынлык урнашты. Илгизəр өй эчен карашы белəн кап-шап чыкты.. Күзе-əтисенең рамдагы сурəтенə төште. Эчке кичерешлəрен тыярга телəп, ул тешлəрен кысты. Киеренкелектəн яңак мускуллары биешеп алды. «Китеп тə бардымыни əти?! Бер күрүе бер гомер, ди торган иде ул. Насыйп булмады!».
Тынлыкны карчык бүлде.
– Əйдə, түрдəн уз. Басып торма. Менə өстəл янына утыр.
190
Илгизəр портфелен идəнгə куеп, өстəл буендагы урындыкка килеп утырды. Карчык үзенекен сөйлəде.
– Атаң төсмерлəренə охшатып кына таныдым үзеңне. Бик үзгəргəнсең. Олыгайгансың. И-и, гомерлəр ...
Сүз икенчегə борылгач, Илгизəр, Һаҗəр карчык сораганнар-га җавап бирə-бирə, кыскача үз тормышын сөйлəп алды ...
Соңыннан сүзен сеңеллəре Лəйсəн белəн Динəгə китереп ялгады, аларның кайдалыгын сорады.
– Адреслары сездə юкмы?
– Бар, бар! – дип, шундук урыныннан купты карчык, шкафка таба китте ...
– Илгизəр! Менə бу атаң сəгате иде. Үзеңə истəлек итеп ал. Вафат булгач туктаган килеш тора.
Илгизəр, бүлəкне кулына алгач, күзен тутырып карады. «Восток» маркалы. Чыннан да, числосы өч саны турысында ...
Илгизəр сəгатьне җибəрде, үз сəгатенə карап дөреслəде. Ва-кыт кич якка авышып сəгать өченче киткəн иде инде. Ул:
– Əтинең кабере кайда? – диде.
– Яңа бистə зиратында.
– Яңа бистə? Ул кайда?
– Алтынчы трамвай белəн азаккача баргач. – Карчык үзенчə фикерлəп алды. – Тукта əле, улым. Барып килергə уйламыйсың-дыр ич?
– Каберенə барасым килə шул, күрсəтə алмассызмы? – диде Илгизəр.
– Бүгенме?
– Əйе.
Һаҗəр карчык бүген аяклары бик сызлавын əйтте.
– Əле врач укол да кадап киткəн иде, бүтəн көнне барырбыз, – диде. Үзе зиратка ничек барасы тypындa янə сөйли башлады. Ка-бер номерын, карточкасы куелганлыгын, чардуганы зəңгəр рəшəткəле булуын, туфрагына сирень куагы утыртылганын əйтте.
191
Ахырдан: – Əйдə, чəй эчеп алыйк əле! – дип, кухняга чакырган иде, Илгизəр аны бүлдерде.
– Апа, чəйлəп торыр җирем юк. Гостиницага урнашкач кына ашап-эчкəн идем, – диде.
Илгизəр китəргə җыенды. Ишек катына җиткəч, юлга чыгар алдыннан фатиха бирүне көткəндəй, тукталды. Һаҗəр апасы да кызганыч булып китте. Ул кесəсеннəн кагазь акчалар чыгарып, карчыкка сузды.
Һаҗəр апасы моны садака итеп кабул күрде.
– Рəхмəт инде. Атаңа, гаилəңə багышлап дога кылырмын. Хатының ни атлы?
– Лидия.
– Матур исем икəн ...
Илгизəр саубуллашып киткəч, Һаҗəр карчык тəрəзə буена килеп басты. Үги улының ишегалдыннан чыгуын карап калды. Ул чаттан борылып күздəн югалгач: «Башын бер якка кыңгыр салган, йөрешлəре чат атасы инде!» – дип уйлады həм намазга əзерлəнə башлады.
Илгизəр алтынчы трамвай тукталышына килде: Ул Һаҗəр апасы əйткəннəрне онытмаска тырышты.
Зиратка бару юлы apтык озак тоелмады. Зират капкасына килеп җитəрəк адымнарын əкренəйтə төште. Һични уйламаска, сабыр булырга тырышса да, үзен эзəрлеклəгəн уйлардан арына ал-мады.
Юл уртасында ике карт таякка таянып сөйлəшеп торалар иде. Илгизəр алар белəн исəнлəшеп узасы итте.
– Исəнмесез, мөхтəрəм бабайлар!
Ак сакаллы, озын гəүдəле карт аңа җавап урынына: «Тс-с!» – дип, сырлы таягын гына күтəрде.
– Шыпырт кына торыйк əле, улым, – диде картның икенчесе, колагын зират урманы ягына бора төшеп.
192
Илгизəр, берни дə аңламыйча, əле ак сакаллы картка, əле би-лен пута белəн тартып буган тəбəнəгрəк буйлы картка каранып торганда, зират агачлыгы эченнəн күке тавышы ишетелде: Бер, ике, өч ...
Ак сакаллы карт телгə килде.
– Өч кенə кычкырды əле.
– Бер башлагач, кычкырыр инде ул. Болай булгач, шəт, көннəр дə җылыныр, – диде икенчесе.
Озын буйлы картның сакалы дерелдəп куйды.
– Егерме бишенче май бит инде бүген. Күке дə кичегеп аваз сала, кичегеп моңая. Интектерде быелгы яз. Жиргə җылылык җитми, җылылык. Чəчкəн орлыклар шытмый ята, бөрелəр ачыла алмый ...
Илгизəр, картларның хикмəтлəнеп сөйлəшүлəренə төшенгəч, юлын дəвам итəргə булды. Əмма алардан ерагайган саен «күке дə кичегеп моңая» дигəн сүзлəре, аңа атап əйтелгəндəй, колагында ныграк чыңлады.
Монда Һаҗəр апасы əйткəнчə генə түгел, сукмаклар күп бу-лып чыкты. Ул, икесен узгач, өченчесеннəн кереп карыйсы итте. Кабер ташларының əле берсенə, əле икенчесенə күз салды. Таш-ларга беркетелгəн сурəтлар аңа төзүчелəр конторында Мактау так-тасына куелган рəсемнəрне хəтерлəтте. Ул, йокысыннан кинəт уя-нып киткəндəй, як-ягына карап aлды.. Сирень үсеп утыра торган зəңгəр рəшəткəле чардуган haмaн күренмəде. Аpы сугылды, бире сугылды, бер узган сукмакларга кабат килеп керде. Йөреп аргач, булмас, ахры, дигəндə генə, эзлəгəн чардуганга юлыкты. Тагын ялгышаммы дигəндəй, тиз генə кабер ташындагы фотосурəткə ка-рады, керфеклəрен тибрəндереп алды, тирəн сулап:
– Əти!, – дип куйды ул. Рəсем aстындaгы язуны укыды. – Дөнья белəн иртəрəк саубуллашкансың шул, əти!
Йөрəген авыр таш кыскандай тоелды. Чардуган ишеге шы-гырдап ачылды. Илгизəр эчкə үтте. Сумкасын кечерəк кенə
193
эскəмиягə куйды. Үзе утырырга базмады, баскан ypынындa катып кaлды. Əйтерсең ул шулай уйларының агышын тыярга тели, лəкин алар кешегə буйсынамыни?!
«Əти! Бу – мин, Илгизəр. Улың тавышын таныйсыңмы? Миңа күчкəн рухың, өзлексез тынгысызлап, əмма кичектереп сиңа алып килде. Аягым туфрагыңа тартуга карыша алмадым. Кабереңə беренче булып мин салырга тиешле туфракны бүтəннəр салды. Кичер мине, əти. Topмыштa миңа да син кирəк чаклар күп булды. Тайгак юллардан атлаганда, синең киңəшлəреңə мохтаҗ, идем. Сиңа гына булган сорауларым, серларем күп булды. Йөрəк ярасы мəңгелек, дилəр, хактыр, мөгаен. Хатыным Лидия дə шул фикердə. Ул – врач. Бер кичне мин аңа: "Врачлар авырулар янында күп нəрсəгə күнегəлəрдер, xəттa үлемгə дə", – дигəн идем. Ул кинəт утырган урыныннан кубып: "Үлемгə күнегеп булмый! " – диде. Ул мең тапкыр хаклы икəн».
Илгизəр кабер өстендəге корыган үлəннəрне бармаклары белəн тырмап aлды. Шытып килгəн яшел үлəннəргə кагылып киткəн кулы əтисе башыннан сыйпап узган кебек булды. Ул си-рень ботакларына карады. Кичке кояшның кызгылт нурлары йөзен яктыртты. Челтəрле ботак шəүлəлəре битендə тибрəлде, йөзендəге моңсулыкны югандай итте.
Сирень ботакларына карап, Илгизəр:
– Сирень! Һаҗəр апа сине белеп утырткан. Бу агач həp язда сиңа чəчəк бүлəк итə, əти! – дип пышылдады.
Кайтыр вакыт җитсə дə, Илгизəрне ниндидер көч монда то-тып торды. Үзəк мəйданына əйлəнеп кайткач, Илгизəр, Һаҗəр апа янына кереп, барысы өчен дə гафу үтенергə кирəк, дигəн фикергə килде. Үкенүлəрен, йөрəге сыкравын кемгə дə булса сөйлисе килə иде аның.
(1979)
194
Сүзлекчə базмау – не осмелиться, стес- сирпү – посмотреть
няться сулкылдау – плакать
бакчы – смотри-ка сырхаулау – болеть
бусага – порог тайгак юл – скользкая дорога
вөҗдан газабы – угрызения со- тартыну – стесняться
вести тау итəге – подножие горы
йөрəген тышаулап тору – вымо- туфрак – земля
тать душу тоткарлау – задерживать
йөрəк ярасы – душевная рана тилмереп карау – посмотреть со
какча – худощавый страданием кан басымы – кровяное давление тəсбих – четки калкулык – возвышенность тəүлек – сутки каратут йөзле – смуглолицый төенчек – сверток
караш – взгляд фатиха бирү – благославить
киеренкелек – напряженность хафага төшү – беспокоиться
киңəш – совет чалым – черты лица, черты сход-
кичеккəн – опоздавший ства кичереш – переживание чардуган – ограда
мактау тактасы – доска почета шəт – наверное
нəзакəтле – изящный əрнү – горечь пута – пояс үкенү – сожаление
рəшəткə – решетка үгет нəсихəт – наставление
сабыр – терпеливый үги ул – пасынок
садака – милостыня җан əрнүе – душевная боль
Зөлфəт Хəким
Зөлфəт Хəким 1960 елда Түбəн Кама районының Шəңгəлче авылында туа. Төрле урыннарда эшли, Казан химия-технология институтын читтəн торып укып тəмамлый. Сиксəненче еллар аның тормышына һəм иҗатына зур үзгəрешлəр китерде. Ул көйлəр чы-
195
гаруы, аларны оста башкаруы белəн танылды. əдəби иҗатта берен-че тəҗрибəлəре үк аның үзенчəлекле, талантлы язучы булуын күрсəтте. Шигырьлəре, романнары, повестьлары, хикəялəре яра-тып укыла. Егермелəп пьесасы татар театрлары сəхнəлəрендə уңыш белəн бара. Сатирик əсəрлəр иҗат итүдə осталыгы аеруча игътибарга лаек.
Тын океанда к рəш
Тын океанда балык тотып йөргəн кораб баткач, сy өстeндə экипаждан бары бер Хəммəт кенə калды. Аның гөнаhлары күп булмагандыр инде, чөнки кораб баткан урында бер юан həм озын бүрəнə чайкала иде. Хəммəт шул агачны кочаклады да, болай да төксе океанга тагын да шом өстəп, шыранлап кычкыра-кычкыра, əҗəл дулкыннарында тирбəлə башлады. Бу минутларда аның җиhанга, яшəешкə булган кайнар мəхəббəте бер агач кəүсəсендə тупланган иде. Шуңа күрə ул бүрəнəгə бөтен җаны-тəне белəн тоз-лы диңгез суы кебек сеңде.
Тирə-якта чиксез океан кайный ...
Мене күп тə үтмəс, Хəммəт су төбенə китəр ... Акулалар азы-гы булуың да бик ихтимал ... Ачлык та бар бит əле ... Кыскасы, Хəммəткə яшəргə күп калмады. Бу уйлардан аның тəне оеп, күз аллары караңгыланып, башы əйлəнеп китте.
Шулай күпмедер вакыт үлем белəн яшəү арасында йөзеп йөргəннəн соң, Хəммəт еракта су өстендə бер кара тап күреп алды.
– Əhə-hə-ə-ə-й!..
Хəммəтнең бу кычкыруыннан бер төркем балык, су өстеннəн сикерə-сикерə, төрле якка чəчелде.
Кара тап ягыннан «А-а-а-а-й ...» дигəн тонык кына җавап та-вышы ишетелде: Хəммəтнең сөенечтəн тəненə бераз җылы йөгерде, аның шактый гына тозлы су йоткан эчендə ниндидер өмет уты кабынды булса кирəк ...
Кара əйбер якынлашкач, Хəммəт кебек үк бəхетсезлеккə ду-чар булган адəмнең, шулай ук ниндидер агач кисəген кочып, ты-
196
пырчынганы аңлашылды. Агачы гына аның Хəммəт сарылган бүрəнəгə караганда нəзегрəк тə, кыскарак та иде.
Хəммəткə якынaйганда, океан колы авызыннан су фонтаны сиптереп алды да: «Ты кто?.. Wer ist du?» – дип, төрле телдə сорау бирде. Шушы ике сорау белəн аның чит теллəр диңгезендə йөзүе тəмамланды.
Хəммəткə сорауның русчасы якынрак тоелды. Шуңа күрə:
– Я – Хаммат ... а ты?. – диде ул, бүрəнəсенə җайлабрак ябы-
шып.
– Хаммат?! Татар мəллə син?
– Татар, татар! – дип кычкырды Хəммəт, океан өстенə шат-лык нуры сибеп. – Син дə татармыни?
– Əйе, Гата исемле мин. Корабыбыз батты. Мин генə менə исəн калдым. Ə син нишлəп монда берүзең йөзеп йөрисең?
– Безнең траулерны да океан йотты бит, – дип ыңгырашты Хəммəт, Гатага кулын сузып. – Син кайсы яктан?
– Мамадыш районыннан.
– Ə мин Казанның үзеннəн.
Танышу тəмамланганда, алар янəшə чайкалалар иде инде. Океан уртасында ике татар, ике якташ очрашу Хəммəтне дə,
Гатaны да өметлəндереп, канатландырып җибəрде həм алар күпмедер вакыт үлем белəн яшəү apacында бер генə сызык – берəр генə бүрəнə икəнен онытып тордылар. Лəкин шатлыкның күз күрмəс канатлары бичараларны кайнап торган океаннан йолкып ала алмады – якташлар бүрəнəлəренə бик нык ябышканнар иде шул.
Иң элек Гата айнып китте.
– Хəммəт, су төплəрендə тончыгып үлəргə язган микəнни, ə?
– Əй, Ходаем. Əйтмə дə инде ... Монысын Хəммəт əйтте. – Тирə-якта кораб-мазар, утрау ише нəрсə дə күренми бит, ичмаса ...
Хəммəт нечкəрəк күңелле булып чыкты – беренче булып ул елап җибəрде, аннары Гата кушылды. Аларның күз яшьлəреннəн океанның тозлы суы шактый гына артты да бугай...
197
– Гата, уйлашыйк əле, берəр чара табып булмасмы. Без бит болай озак йөзеп йөри алмабыз – тамак ачар, хəл бетəр ... Шторм кузгалуы да бар ...
– Нинди чара табасың инде монда, – диде Гата, авызыннан ярты литр чамасы су сиптергəч. – Туктале, Хəммəт ... Əйдə, ике бүрəнəне бергə бəйлибез. Алай ышанычлырак булыр, кечкенə сал шикелле нəрсə ясыйк. Минем менə чалбар каешы да бар.
Хəммəт Гата ябышкан агачка күз салды. «Бик нəзек шул. Нишлəп əле мин үз гомеpeмнe куркыныч астына куйыйм ...» – дип уйлап куйды ул həм болай диде:
Юк инде, туган! Һəркемнең үз гомере булган кебек, Ходай həрберебезгə берəр бүрəнə бирде. Синең йомычкаңны мин үземнең кораб хəтле агачыма бəйли алмыйм, бигайбə. Болай минем җаным тынычрак. Синең бүрəнəң начар булганга мин гаепле түгел.
Шуннан соң ул бүрəнəсенең буеннан-буена мəхəббəт белəн күз йөртеп чыкты.
Күк йөзе караңгылана башлагач, якташлар бүрəнəлəрен кы-сыбрак кочакладылар. Дулкыннар зурайганнан-зурая барды.
Гата ялварулы тавыш белəн тагын бер мəртəбə мөрəҗəгать
итте:
– Хəммəт тyгaным! Давыл башлана, бəйлик, дим, агачларны, бергə ничек тə куркынычсызрак булыр.
Тау хəтле дулкын икесен дə коендырып алгач, Хəммəтнең куркуы эгоизмны җиңде həм ул кəүсəлəрне берлəштерергə риза-лык бирде.
Хəзер инде аларның язмьшлары чын мəгънəсендə бер чалбар каешы белəн бəйлəнгəн иде.
Давыл тынгач, бер-берсенең исəнме икəнен сораштылар. Икесе дə исəн иде əле.
Агачларның Хəммəт ябьшкан башы нишлəптер су эченə таба бата башлады. Шуда күрə Хəммəт агачның ypтacынa күчте. Бу, əлбəттə, Гатага ошамады.
198
– Карале, Хəммəт дус, – диде ул, үзен көчкə генə кулга алып, – син миңа таба шуышма инде, батырасың бит мине дə ...
– Нə-ə-ə-ə-р-с-ə-ə-ə?. – диде Хəммəт, Гатаның өстенə акула кебек ташланырга əзерлəнгəн cыман. – Минем бүрəнəм булмаса, күптəн балыклар азыгы идең бит инде син.
Ике агачтан торган «салда» территория өчен сугыш башлан-ды. Гатаның оятсызлыгыннан, рəхмəтсезлегеннəн ярсып, Хəммəт:
– Чишəм каешны! Бир минем бүрəнəмне! – дип кычкырды. Хəммəт бүрəнəлəрне бергə тотып торган бəйне чишмəкче
булды, лəкин булдыра алмады – каеш юешлəнеп тыгызланган иде. Ул каешны чəйнəргə кереште. Гата якташының бу җинаятенə комачауларга ният итеп караган иде да, тик Хəммəткə таба шуышканда агачларның бəйлəнгəн башы авырлыктан бата башлагач, ул үз ypынынa элекке позициясенə чигенергə мəҗбүр
булды.
Бик озак маташа торгач, Хəммəт тешлəре белəн каешны өзүгə иреште.
Агачлар бер-берсеннəн телəр-телəмəс кенə аерылып киттелəр, həм якташлар яңадан берəр бүрəнə иялəре булдылар.
Хəммəт, Гатаны үчеклəп шаркылдап көлде дə, куллары белəн тиз-тиз ишкəлəп, якташыннан ерагая башлады.
Гата да шаркылдап көлеп җибəрде. Хəммəт су төбенə төшеп киткəндəй булды – ялгыш Гатаның агачын кочаклаган лабаса ...
Бутаганнар агачларны ... Хəммəт Гатаның «йомычкa» сына ябышкaн, ə Гата, хайван, Хəммəтнең утрау кадəр бүрəнəсенə атла-нып, шатлыгыннан «Җомга Kөe» нə җырлый.
Онытасым юк үлгəндə дə, Гүрлəргə кергəндə дə ...
Хəммəт, шашудан «А-а-а» дип үкереп, башын агачка бəрде. Аннары Гата мондый сүзлəр ишетте:
– Бир бүрəнəмне, карак!.. Кеше талаучы!.. Мин сине судка бирəм!.. Мəскəүгə язам ...
199
Хəммəтнең авызына су тулгач, сүзне Гата алды:
– Яз, яз, – диде ул, куллары белəн ишкəлəп. – Син лутчы ОOНгa яз – сугыш нейтраль суларда бара бит.
Гатаның ерагаеп барганын күргəч, Хəммəт ачудан тешлəрен агачка батырды.
Бу вакытта инде Гата «Җомга көе» н тəмамлап, дөньяның киңлеге турында ниндидер бер башкорт җыры җырлый иде.
Шулай да, офыкта акулалар күренгəч, бүрəнəлəр бер-берсенə тагын бəйлəнделəр. Акулалар күздəн югалгач, «сал» экипажында тaгын талаш чыкты.
Тəүлек буена океан кочагында «иркəлəнгəч», Алла həм сти-хия колларының тамаклары ачты. Агачларның кабыгын ашаганда, гаделлек буенча, həpкeм үзенең бүрəнəсен кимерергə тиеш иде. Лəкин нəзек агачның кабыгы бик ачы, тəмсез бульш чыкты. Ə кай-сы агач кемнеке икəне əлегə haмaн законлаштырылмаган иде.
Бу юлы «сал» ның бавы булып хезмəт иткəн чалбарны Гата чəйнəп өзде. Хəзер инде икесе дə игьтибарлырак булдылар, шуңа күрə икесе дə юан бүрəнəгə куллары, аяклары heм тешлəре белəн ябыштылар. Нəзек агач, үпкəлəгəн сыман, бата-калка хуҗасыз чайкалып калды.
– Гата, минем дүрт балам ятим кала, күч син теге агачка. Бу бүрəнəне мин беренче таптым бит.
Хəммəтнең тавышында ялвару, үтенү həм талəп итү нотала-ры бар иде.
– Минем дə гаилəм бар, – диде Гата, коры гына. Мин сиңа караганда яшьрəк тə – минем əле бөтен гoмерем алда. Яшисем килə минем!
Чынлап та, Гата яшьрəк тə, тазарак та иде. Ул, шуннан фай-даланып, Хəммəтнең чəчлəреннəн элəктереп алды да аны берничə мəртəбə суга батырып калкытты. Хəммəт каршы торуның мəгьнəсез-леген аңлагач: «Алланың əче Kahəpe төшсен!» – диде дə ятим агачка таба йөзеп китте.
200
Ике бүрəнə apacындa талаш дəвам итте.
Кычкырудан тавышы карлыккач, Хəммəтнең сүгенүле кар-гышларына Гата җавап бирə алмый башлады.
Нəкъ шул вакытта еракта зур кораб күренде. Гатаның талаш-канда өзелгəн тавыш җепселлəреннəн:
– Хəммəт!.. Кычкыp тизрəк!.. – дигəн сүзлəр көчкə шыелдап чыкты ...
Котылабыз ... кычкыр ... минем тавыш юк бит ...
Газиз бүрəнəсеннəн колак кагу Хəммəтне бик рəнҗеткəн иде. Шуңа күрə ул бик явыз итеп авызын кыйшайтты да:
– Кычкырмыйм! – диде.
Гатаның өзгəлəнгəн җаныннан:
– Кычкыр, Алла хакы өчен! – дигəн əмер ишетелер-ишетелмəс кенə булып сытылып чыкты.
– Бүрəнəмне бирсəң, кычыpам, – диде Хəммəт.
Океаннарда сирəк очрый торган юан бүрəнəне дошманына бирү Гатаның уенда да юк иде. Ул ямьсез итеп елмайды да:
– Мин синең нинди кеше икəнеңне белəм ... – диде. – Кыч-кырам, дип ялганлап бүрəнəмне элəктермəкче буласыңмы?
Алар талашкан арада, кораб юкка чыкты.
(1990)
Сүзлекчə
Тын океанда көрəш дəвам иттe – в Тихом океане продолжалась борьба алла хакы өчен – ради бога
бата-калка – утопая бичара – несчастный дучар булу – подвергаться
ишетелер-ишетелмəс – еле слышно каеш – ремень каһəр – проклятие, гнев

кол – раб кəүсə – ствол нəзек – тонкий сал – плот
тыпырчыну – биться төксе – мрачный шом – тревога, опасение əҗəл – смерть үкерергə – реветь
201
Фəнис Яруллин
Фəнис Яруллин 1938 елда Баулы районының Кызылъяр авы-лында туа. Армиядə, спорт күнегүлəре вакытында бəхетсезлеккə юлыгып, гомерлек авыру ала. 1964 – 1970 елларда Казан дəүлəт университетында читтəн торып укый, аны уңышлы тəмамлый. Бе-ренче шигырьлəре матбугатта 1960 елда чыга башлады. Хəзер 33 китап авторы. Татарстан комсомолының М. Җəлил исемендəге бүлəге, Г. Тукай исемендəге дəүлəт бүлəге иясе. Иҗади уңышлары «Халыклар дуслыгы ордены белəн бəялəнде». Аңа 2001 елда Татарстанның халык шагыйре исеме бирелде.
Г_л и_ан малайлары
Гөлҗиһанның малaйлары авылга көтмəгəндə кайтып төшəргə яраталар. Һəрберсенең кулында машина. Шəhəрдə эшлəре гөрлəп бара. Өлкəн улы Хəйри ниндидер кибет ачып җибəргəн. Уртанчысы Хəбипнең əллə ничə җирдə бензоколонкасы бар, төпчеге Хисмəт – адвокат. Дөрес булса, адвокатлар хəзер акчаны көрəп ала, имеш.
Гөлҗиhан малайлары алып кайткан бүлəклəрне тотып карый да ah итə:
– Бик кыйбаттыр бит болар. Минем өчен шулкадəр акча түкмəскəегез инде. Минем болай да дөньям бөтен. Аллага шөкер, торырга өем, ашарга ризыгым бар. Əле Былтыргы бүлəклəрегез дə шул килеш сандыкта ята, – дип, сак кына, балаларының күңелен рəнҗетмəс өчен генə, бүлəклəргə кагылып чыга..
– Ə син аларны, əнкəй, сандыкта caклaмa, – ди малайлары. – Көненə əллə ничə тапкыр өc-башыңны aлыштыр. Йомышың бул-маса да, кибеткə бар. Əгəр инде кибеткə барасың килми икəн, көтү куганда бер күлмəгеңне, каршылаганда икенчесен ки. Урамга həрвакыт зонтик күтəреп чык.
– Килешмəгəнне! Кем инде авылда зонтик күтəреп йөри!
Авыл халкы гомер – гомергə ишеп яңгыp яуганда да берəр иске плащын бөркəнеп йомышына чаба.
202
– Син, əнкəй, авыл мокытлары белəн тиңлəшмə инде, – ди өлкəн малай Хəйри. – Кем бу, дигəндə, Хəйрилəрнең, Хəбиплəрнең əнкəсе Гөлҗиhан! диярлек булсын. Əнə ишегалдында йөри торган ике этне күрəсеңме, əнкəй.
Гөлҗиhан тəрəзəдəн урамга карады.
– Юк, балалар, анда ниндидер ике егет кенə əрле-бирле йөренеп тора. Ул иптəшлəрегезне дə өйгə чакырырга иде. Хəзер ашым өлгерə. Бергə-бергə ашарсыз. – Иптəшлəребез түгел, безнең этлəребез алар, əнкəй, – диде Хəйри.
Берсе минеке, икенчесе Хəбипнеке.
– Əстəгьфирулла, тəүбə, диегез, улым.
– Əйе, этебез. Телибез икəн – без аларны капка баганасына бəйлəп куя, телибез икəн – урамга куып чыгара алабыз.
Гөлҗиhан улларының сүзлəрен шаяртуга санады. Əнкəлəренең аптырашта калганын күреп, адвокат малай хəлне аңлатып бирде.
– Абыйларның тəн сакчылары алар, əни, ə тəн сакчылары хуҗалары янында утырып ашамый. Инструкция кушмый.
– Менə ишетмəсəң ишет! – диде Гөлҗиhан, янə гаҗəплəнеп.
– Сез бит болай да əзмəвердəй егетлəр. Нəрсəгə сезгə сакчы? Үзегезне үзегез саклый aлмыйсызмыни инде? Сакчыдан саклатып йөргəнегезне белсə, авыл халкы сезнең турыда ни əйтер? Гөлҗиhанның малайлары, шəhəргə киткəч, боламыкка əйлəнгəн икəн, димəслəрме?
– Син, əнкəй, искечə фикер йөртəсең. Сакчы ул, белəсең килсə, престиж! Сине Сине сакчы саклап йөртə икəн, димəк, син зур кеше.
– Əйе, – дип, сүзгə киленнəре кушылды. – Синең малайларың зур кешелəр, əнкəй. Шуны исеңнəн. чыгарма.
– Зур кеше, дисез инде алайса, – диде Гөлҗиhан, токмачын кисə-кисə.
203
Аның бу мəсьəлəдə, əлбəттə, үз фикере бар иде, лəкин ул ба-лалары белəн бəхəс куертып тормады. Чөнки тизрəк аш өлгертəсе бар иде. Киленнəр аның кул хəрəкəтлəренең өлгерлегенə, белəклəренең сыгылмалылыгына сокланып карап тордылар.
– Һай, күзлəрем генə тимəсен, – диде өлкан килен, – бигрəклəр дə оста кисəсең инде токмачны. Минем бер дə рəтле чыкмый: кайсы юан, кайсы нечкə була. Хəйри, токмачлы аш ашыйсы килə, дисə, татар халык ашлары пешерə торган ашханəгə китəбез.
Каенаналарының өлгерлегенə соклану белдерсəлəр дə, киленнəр аның кулыннан эшен алырга ашыкмады. Хəер, аларның үз эше җитəрлек иде. Өлкəн килен башы-аягы белəн көзгегə кереп чумган. Колакларына əле бер алкасын, əле икенчесен тагып карый. Тик нигəдер hичберсен килештерми. Уртанчысы бер кечкенə че-модан сыман нəрсəсен ачып алдына куйган да, шуннан төрледəн-төрле кайчы, кискеч, тырнак игəүлəре həм тaгын əллə нəмəрсəлəр алып, аяк тырнаклары белəн мəш килə шомарта, буйый. Аның буя-выннан өйгə тəмсез ис тарала. Гөлҗиhанның мондый ят ислəрдəн сулышы буыла. Ул балаларына сиздермичə haвагa чыгып керə. Ə малайлар аягөсте генə тегесен-монысын капкалап китəлəр. Өстəл түрендə сырлап-сырлап эшлəнгəн матур шешə утыра. Шешəгə ябыштырылган кəгазьдə бернича медаль рəсеме төшерелгəн. Ма-лайлар шешəдəге затлы эчемлекне уртлап-уртлап киткəлилар, həрберсенең күңеле көр. Аеруча Хəйри ачылган:
– Əнкəй, əнкəй, – ди ул ике сүзнең берендə, – син менə бу двоешник малаеңны адвокат булыр дип уйлаган идеңме? Юктыр, уйламаганcсыңдыр. Ə мин тоттым да ул маңкадан адвокат ясадым.
– Укыттым, диген, улым, – диде Гөлҗиhан, йомшак кына.
– « Укыттым» не то слово, əнкəй. Ул укып мəңге адвокат бу-ла алмый иде. Аның кесəсендəге дипломы минем акчадан ясалган. Хəзер аңа шəhəpнең иң олы байлары: «Нихəллəрегез бар, Хисмəт
204
Шакирович!» – дип сəлам биреп китə. Чөнки белəлəр: həpкем берəр вaкыт килеп кабарга мөмкин. Килеп каптыңмы – адвокат кирəк. Менə шулай, əнкəй, синең малайларың югалып калмады. Күплəр болганчык судан ничек балык тотарга белмичə йөргəндə, улларың балыкның алтынын элəктерде.
– Алай мактанышырга ярамый, балалар. Энеңə ярдəм иткəнсең икəн рəхмəт. Əмма үзеңнең булдыклыгыңны həp җирдə кычкырып йөрү килешми.
– Их, əнкəй, синнəн haман татарның тыйнаклыгы чыгып җитми əлe. Хəзерге заманда həpкем үзен-үзе күрсəтергə тиеш. Тыйнак кына булып yтырсам, мин шəhəр уртасында кибет ача ала идемме? Юк! Əнə Хəбипне күр: җай чыгу белəн бензоколонкалар-ны кабып кына йотты, həм дөрес эшлəде. Ул йотмаса, башкалар йотачак иде.
– Байлык apтыннан куып гөнahкa бата бармыйсызмы, бaлалар. Мине менə шул борчый.
– Юкка борчыласың, əнкəй. Без мəчетлəргə садака биреп то-рабыз. Карагыз əле, егетлəр, əллə өчəүлəшеп үзебезнең авылга бер мəчет салып җибəрəбезме? Ул мəчетка əнкəйнең исемен кушар-быз. «Гөлҗиhан мəчете»! Шəп яңгырый бит, ə?
Егетлəргə бу фикер бик ошады. Алар башларына килгəн уй-ларын күңеллəренə генə сыйдыра алмыйча, урманга менəргə бул-дылар ...
Алар, өч машинага төялеп, урманга менеп киттелар. Юл үргə таба иде, əмма көчле машиналар үрне сизмəде. «Эh» дигəнче, кай-чандыр үзлəре җилəк җыеп йөргəн имəнлеккə килеп җиттелəр. Аланлыкта мул табын əзерлəнде. Хəйри теге сырлы шешəсеннəн рюмкаларга эчемлек агызып энелəренə сузды.
– Ə сезгə юк! – диде ул, хатыннарына кырыс карап. – Гөлҗиhан киленнəре эчəргə тиеш түгел. Сез, энекəшлəр, тотып куегыз, миннəн фатиха.
205
– Нəрсə өчен эчəбез? – диде адвокат.
– Булачак мəчет өчен, – диде абыйсы.
Малайлар рюмкаларын күтəрергə генə торганда, Гөлҗиhан:
– Юк, балалар, юк! Мин моңа риза түгел, мəчет салу кебек изге эш аракы белəн башланырга тиеш түгел. Бəхиллегем юк!
– Һəр эшнең башы шул бит, əнкəй, – дип, малайлар каршы килеп маташканнар иде, əмма Гөлҗиhан:
– Эшнең башы бисмилла булырга тиеш, – дип, үз сүзендə торды.
– Ярар алайса, əнкəй, – диде малайлар. – Мəчетне без бис-милла белəн башларбыз. Ə бу рюмкаларны изге күңелле əнкəбез хөрмəтенə бушатыйк.
Гөлҗиhaн, улларының үзе алдында авыз күтəреп эчеп уты-руларын өнəмичə читкəрəк китеп, кулларына чəчəклəр җыя баш-лады. Бервакытта да аның болынга чыгып чəчəк җыеп йөрергə вaкыты булмады. Кара инде бу кыңгырауларны! Нинди матур икəн бит алар. Кулларыңа тотып селексəң, зеңгел-зеңгел иткəн тавыш чыгарырлар кебек. Ə менə бу сары, шəмəхə, зəңгəр чəчəклəр! Гөлҗиhан аларның исемен дə белми лəбаса. И бу дөньялар! Авыл-да яшəп чəчəклəрнең исемен дə белмə инде. Җитмеш ике яшь уз-ган да киткəн. Шул җитмеш ике ел гомер эченде ничə тапкыр ко-яшка күтəрелеп карады, ничə тапкыр таңнарның гүзəллегенə хо-зурланды икəн ул?!
Гөлҗиhан көрсенеп куйды. Еракта улларының нидер турын-да кызып-кызып бəхəслəшүе колагына чалынды. «Барыйм əле, эле-гешеп китмəсеннəр тaгын!» – диде ул, үз-үзенə..
Малайлар алан уртасында җəелеп үсеп утыручы карт имəнгə төртеп күрсəтə-күрсəтə бəхəслəшəлəр иде. Баштарак Гөлҗиhан сузнең ни турында барганлыгын аңламады.
– Менə шушында бəйлəп куйды ул мине, менə шушында, – диде Хəйри, ярсып-ярсып, – Ни өчен, диген? Бер арба печəн өчен бит.
206
Эшнең нəрсəдə икəнлеге Гөлҗиhанга яңа гына барып җитте. Əйе, урман каравылчысы аксак Садри, тиешсез җирдəн печəн чапкансың, дип, Хəйрине имəн төбендəге кырмыска оясына утыр-тып ике сəгать бəйлəп тоткан иде шул. Əгəр җилəккə баручы ха-тыннар күреп коткармаган булса, кем белə, бəлки, Хəйри шунда җан да биргəн булыр иде.
– Аударам мин бу имəнне, хурлык баганасы булып утырма-сын, диде ярсыган Хəйри həм ашыгa-ашыгa машинасы янына килде.
Анда аның моторлы пычкысы бар икəн. Урман аланын яңгыратып мотор тавышы яңгырады. Гөлҗиhан улы янына якын-лашырга тырышып:
– Кисмə, балам, мəңге риза-бəхил түгел, кешелəргə булган ачуны табигатьтəн алмыйлар, – дип əйтеп караса да, аны тыңлаучы булмады, киресенчə, аны читкəрəк алып киттелəр.
Бераздан гөрселдəп карт имəн ауды.
– Хурлык баганасын аудардым, – диде Хəйри. – Юкса ул ничə еллар буе төшлəремə кереп йөдəтте.
Хəйригə беркем берни əйтмəде. Гөлҗиhан гына кайткан вaкыттa аның машинасына түгел, уртанчы улы Хəбип машинасына утырды. Хəбип əнкəсен əллə каян, икенче юлдан алып китте. Бара-бара алар борчак басуына килеп чыктылар. Хəбип гөрлəп барган куəтле машинасын борчак басуына алып кереп китте.
– Борчакларны таптатасың бит, балам, нишлəвең бу? – диде ана, ачыргаланып. – Əллə исерекме син?
– Минем дə үчем бар, – диде Хəбип, тешен кысып. – Шушы басудан җыйган бер кесə яшел борчак өчен колхоз бригадиры ми-не камчы белəн ярган иде.
– Борчакларның монда ни гаебе бар, балам? – диде Гөлҗиһан. – Алар гөнаhсыз сабыйлар кебек бит. Ничек кулың бара?
– Мине камчыларга куллары барды бит, ə нигə минеке бар-маска тиеш?!
207
Гөлҗиhан улларының йөрəгендə моның кадəр үч ята дип белми иде. Ничə еллар узган бит инде бу вакыйгаларга. Хəзер теге аксак урман каравылчысы да, Хəбипне камчылаган бригадир да дөньяда юк. Үзлəре булмаса да, эшлəгəн явызлыклары калган. Күрəсең, аны теге дөньяга алып китеп булмыйдыр инде. Гөлҗиhанга явызлык эшлəүче кешелəр өчен, уллaры өчен оят бу-лып китте. Ул хəтта калтырана ук башлады.
– Төшер мине, – диде ул улына, – бу кыланышларыгызга мин мəңге риза-бəхил түгел ...
Мотор үкерүе белəн Хəбип арткы утыргычка утырган əнкəсенең сүзлəрен ишетмəде. Гөлҗиhан, əллə ялгыш, əллə бу вахшəтне күрергə телəмичə, машина ишеген ачып, тышка ыргыл-ды. Аның соңгы сүзлəрен җиллəр еракка, алып киттəлəр:
– Мин риза-бəхил түгел! Мин мəңге риза-бəхил түгел!
(Сентябрь, 1999)
Сүзлекчə
аягөсте – стоя, на ногах болганчык – мутный вəхшəт – варварство, ужас
гөнаһсыз сабый – невинный ре-бенок ишеп яңгыр яву – ливень
камчы – плетка кəнизəк – рабыня көрсенү – вздыхать

көтмəгəндə – неожиданно риза-бəхил түгел – не прощу тыйнаклык – скромность урман каравылчысы – лесничий хурлык – позор ыргылды – устремиться ярсып – разъяренно үч – месть
Тема 15. ЭКОЛОГИЯ: ПРИРОДА И ЧЕЛОВЕК
Сложноподчиненные предложения
Сложноподчиненные предложения подразделяются на син-тетические и аналитические. Аналитические придаточные предло-жения присоединяются к главному с помощью средств, не входя-щих в состав сказуемого, при этом сказуемое придаточного пред-ложения будет иметь полную форму. В этом главное отличие меж-ду синтетическими и аналитическими предложениями, так как в син-тетических придаточных средства связи входят в состав сказуемо-го придаточного предложения.
Аналитические предложения могут быть трех видов: 1) от-носительные, образованные посредством соотносительных и во-просительно-местоименных слов; 2) союзные, связанные подчини-тельными союзами и союзными словами; 3) бессоюзные (интона-ционные).
Сложноподчиненные предложения синтетического типа яв-ляются особенностью татарского языка. В отличие от русского языка татарское синтетическое придаточное предложение имеет сказуемое, которое выражено неличными формами глагола и не со-гласуется с подлежащим: К з җиткəч, мəктəпкə барабыз – Когда наступит осень, пойдем в школу. Сəгать уникене сукканда, алар кайтып җитте – Когда часы стали бить двенадцать, вернулись они. Кояш чыгу белəн, табигать җанланды – Как только взошло
209
солнце, природа ожила. Без т$бəсе биек тауларга мендек. Мы поднялись на горы, вершины которых высоки.
Аналитические придаточные предложения присоединяются к главному при помощи подчинительных союзов (ч нки – ( потому что), ки – ( что), г$я – ( будто), əгəр – ( если), гəрчə – ( хотя), ягьни – (то есть)), союзных слов, относительных слов, интонации ожида-
ния: Алар кайтып җитə алмады, ч нки юлга кар салган иде – Они не смогли приехать, так как дорогу занесло снегом. 3тисе нинди,
улы шундый. – Каков отец, таков и сын. Малай а лады: əнисе а а ачуланмый инде – Мальчик понял: мать уже не сердится на него.
По законам татарского синтаксиса синтетическое придаточ-
ное предшествует главному: Мо тулы җыр тавышы, гармун сай-
равы дəвам итте. (Ш. Маннур). – Продолжались полные тоски песни, звуки гармони. Бизгəге $т$гə ул килеп җитəчəк (Г. Ибра-
гимов). – Когда пройдет лихорадка, он придет. Аналитическое придаточное предложение, связанное при помощи интонации (пау-
зы), следует всегда за главным: Бəхете бар икəн малайны , абый-
сыннан хат килде (М. Амир). – Есть счастье, оказывается, у маль-
чишки: пришло письмо от брата. Ул хəзер белə: зур сулы авылны халкы əйбəтрəк холыклы була (М. Магдеев). – Он теперь знает:
люди деревни, где есть полноводная река, обладают хорошим нравом.
Задания
Придумайте по 3 примера на аналитические и синтетиче-ские виды сложноподчиненных предложений.
В первых шести предложениях определите вид связи (ана-литические или синтетические); последующие четыре предложе-ния преобразуйте от одного вида в другой; в последних шести предложениях поставьте знаки препинания.
1) Урта яшьлəрдəге ир кеше җыйнак кына баскыч кую белəн, кешелəр самолеттан төшə башладылар; 2) Маша китеп, биш-ун
210
минут узуга, тагын телефон шалтырады; 3) Бу сүзлəр шул чаклы да ышандыргыч итеп əйтелде ки, карт хəтта берничə көн мастерга карата күңелендə җылы хислəр уянуын тоеп йөрде; 4) Кулларына билетларын тоткан бүтəн юлчылар самолетка утыра башлагач кы-на, ул кире борылды; 5) Тагы унбиш минут чамасы узуга, Рəис үзе кайтып керде; 6) Ə биредə ата кешелəр үз балалры турында шун-дый матур итеп сөйлилəр, тыңлаган саен, күңел рəхəтлəнеп тора. 1) Тышта, инде кич җиткəн булуга карамастан, көн матурланып, яктырып киткəн иде; 2) Хəрефлəренə карап та чамаларлык түгел: адрес машинкада басылган; 3) Рəис килеп кергəндə, почта ябылыр вакыт җиткəн иде инде; 4) Милəүшəнең вакыты кыска иде, шун-лыктан ул өй эшлəрен бик тиз бетерде. 1) Соңгы көннəрдə аңа ди-ректор бүлмəсендə сирəк булырга туры килде аның барлык вакыты эшчелəр арасында үтте; 2) Киңəшмə ябылгач кешелəр киң баскыч-ны тутырып аскы катка шау-гөр килеп төштелəр дə урамда көтеп торган машиналарга утырып таралыша да башладылар; 3) Алсуга шунысы ачык иде ул Маратның кем икəнен тəмам белде хəзер;
Тик сезгə бер үтенечем бар минем килүемне энегезгə əйтмəгез;
Ə менə хəзер Камышев кинəт сүзсез калып машинасының по-чмагында сүзсез генə утырып бара башлагач Габитовка уңайсыз булып китте; 6) Автобус Югары Тегермəнлекне бер якта калдырып китеп баргач Дамирə калган араны җəяүлəп үтте.
3. Переведите тексты на татарский язык:
а) В последнее время на западе все чаще отказываются от традиционных форм оплаты труда. На смену почасовым, помесяч-ным и другим традиционным видам заработной платы приходят такие ее формы, которые более учитывают индивидуальный вклад работника: количество и качество труда, новаторство и инициати-ву работника и др. Сама жизнь заставляет искать такие пути, кото-рые ведут непосредственно к человеку. Сегодня выгодно не за-ставлять работника, а сотрудничать с ним, создавать условия наи-большей экономической свободы.
211
б) Специфика среднего образования Великобритании такова, что английская средняя школа не представляет собой учреждения, которое обязательно, необходимо закончить, выполнив предло-женную школой программу. По данным 1995 года, полный курс средней школы завершили 25 % молодежи, ежегодно в старший класс средней школы переходит 40 % учащихся. Кроме того, в ком-петенцию школы не входит проведение заключительного экзаме-на, таким образом, для англичанина школа есть учреждение, куда надо «ходить» (to go to school) до определенного возраста, а потом «покинуть» (to leave school), когда родители сочтут нуж-ным, что ребенку пора начинать трудовую деятельность. И поки-дают школу не в конце учебного года, а чаще всего к рождествен-ским или пасхальным праздникам.
4. Прочитайте тексты. Перескажите. Найдите примеры на сложносочиненные и сложноподчиненные предложения.
а) Экология: табигать һəм кеше.
Кеше – табигать баласы, шуңа күрə аның тормышы, сəламəт-леге табигать белəн тыгыз бəйлəнгəн.
Тереклек һавадан башка яши алмый. Əмма завод-фабрикалар күп, алар һаваны пычраталар. Аларның торбаларыннан көн саен меңнəрчə тонна корым, көл, зарарлы газлар чыга.
Судан башка да яшəү мөмкин түгел. Татарстанда Идел, Ка-ма, Агыйдел, Ык, Нократ, Сөн, Зөя, Мишə елгалары бар. Болар – зур байлык. Табигатьне саклау турындагы законда елга буендагы пристань тирəсендə су коенырга һəм машиналарны юарга ярамый диелгəн. Лəкин бу талəплəр үтəлми.
Табигатькə куркыныч яный. Планетабызда кеше кулы белəн төзелгəн меңнəрчə сусаклагычлар – ясалма диңгезлəр барлыкка килде. Безнең республикада Куйбышев сусаклагычын төзегəч, Идел киңəйде һəм кара җир, урман-басулар су астында калды. Күп җəнлеклəр, кошлар, үсемлеклəр һəлак булды. Кеше, үзенə кирəк булгач, төрле сазлыкларны, сулыкларны киптерə. Анда яшəгəн
212
җəнлек-кошлар «йортсыз» кала. Кипкəн торфлы җирлəрдə айларга сузылган янгыннар чыга. Җəнлеклəр, кошлар бала чыгара алмый. Кешелəр кырларга миллионнарча тонна ашламалар ташый. Җəнлек балалары, үсеп җиткəнче үк, шул ашламалар, химикатлар белəн агуланып үлə.
Кешелəр кирəкле энергияне алыр өчен 7 миллиард тонна күмер, нефть, газ, торф, слонец яндыралар. Бу атмосферадагы уг-лекислый газны арттыра. Атом-төш энергиясеннəн саксыз файда-лану төзəтеп булмый торган фаҗигалəр китереп чыгара.
Хəзерге көндə кешелəр гаебе белəн җəнлеклəрнең һəм үсемлеклəрнең йөзлəрчə төре җир йөзеннəн юкка чыкты. Галимнəр 350 ел эчендə 60 төр киекнең һəм 100гə якын кош төренең юкка чыгуын əйтəлəр. Шуларның өчтəн бере (1/3) соңгы 50 ел эчендə булган. Кешелəр аларны ит, мех, тире, каурый өчен кырганнар.
б) Урманнарны саклау.
Урман – матурлык һəм сəламəтлек чыганагы. Ул климатны яхшырта, җир эрозиясен киметə, хайван-кошларга яшəү урыны булып тора.
Урманны җирнең үпкəлəре дип йөртəлəр. Халык кислородка бай һава суласын өчен, без яшəгəн җирлəрнең чирегендə урманнар үсəргə тиеш. Нефть химиясе, машина төзелеше, нефть сəнəгате, объектлары белəн шыплап тулган һəм халкы тыгыз урнашкан рай-оннарда урманнар ике мəртəбə артыграк булырга тиеш.
Урманнарны саклауның əһəмиятен Татарстан хөкүмəте ях-шы аңлый. Соңгы елларда республикабызда Урман кодексы кабул ителде һəм махсус саклана торган территориялəр турындагы закон чыкты. 1991 нче елда Россия Федерациясе һəм Татарстан респуб-ликасы хөкүмəтлəренең карарлары нигезендə «Түбəн Кама» Мил-ли паркы оешты. Нəтиҗəдə Чаллы, Түбəн Кама, Алабуга, Менде-леевск шəһəрлəре арасындагы 27 мең гектар мəйдандагы урман-нар, сулыклар дəүлəт саклавына алынды. Милли паркның урман
213
хуҗалыгы хезмəткəрлəре, экология, санитария күзəтчелеге вакыт-ларын, көчлəрен кызганмыйча, əйлəнə-тирə мөхитне саклыйлар.
5. Прочитайте тексты об экологических бедствиях. Переска-
жите.
а) Атом фаҗигалəре.
Хиросима – Кыштым – Чернобыль. Болар – гасырның соңгы яртысында бөтен дөньяны тетрəткəн, миллионлаган кешенең гоме-рен өзгəн, үз артыннан үле шəһəрлəр, үле җирлəр калдырып киткəн атом фаҗигалəре. 1986 нчы елда булган Чернобыль АЭСындагы авариядəн соң күп иллəр атом электростанциялəрен төзүне туктаттылар. Бу фаҗигадə 21 мең кв. км җир радиактив элементлар белəн пычранды. Җимергеч радиактив матдəнең тəэсире кеше организмында 300 ел буе барырга мөмкин. Бу – нур-ланыш җиде буын нəселеңə җитə дигəн сүз. Бүгенге көндə авылда туган һəр дүрт баланың берсе – мутант.
Бүгенге көндə дə кешелəр яшəгəн җирдə атом станциялəре, атом һəм химия коралы саклау урыннары, биологик, атом, химия кораллары җитештерүче заводлар бик күп. Идел-Урал арасында Чилəбе һəм Курган өлкəлəрендə, Удмуртия урманнарында, Сара-тов өлкəсендə, Башкортстанда, Татарстанда ... Җирлəребез корал саклау өчен түгел, ə сəламəт балалар өчен кирəк бит.
б) Табигатьнең глобаль җылынуы.
Соңгы елларда планетабызны «бизгəк тота» башлады: кли-мат үзгəрүенə бəйле гадəттəн тыш хəллəр бер-бер артлы чыгып кына тора. Көчле су басулардан айнып та җитмəгəн Европаны дəһшəтле җил-давыллар бөтереп алды. Галимнəр əйтүенчə, таби-гать аномалиялəренең артуы глобаль җылыну белəн бəйле. Мете-риологик күзəтүлəр алып барылган 142 елның иң җылы дистə елы соңгы 15 елга туры килə. Соңгы 40 ел эчендə планетадагы кар кат-ламы 10 % ка кимеде. Элегрəк Кавказда гына яшəгəн «энə карагы» хəзер Новосибирск өлкəсенə кадəр очып килə һəм кышка шунда кала. Төньяк Боз океанындагы боз катламы соңгы йөзьеллыкта 50 %
214
ка кимеде. Глобаль җылыну, инде Европа үрнəгендə күренгəнчə, табигать афəтлəрен (көчле җил-давыл, тайфун, корылык, су басу-лар һ.б.) арттырачак. Климат аномалиялəре кешелəрнең сəламəтлек-лəренə бик начар тəэсир итəчəк. Һава температурасының кинəт үзгəрүе аркасында кан басымы югары булган, йөрəк авырулы кешелəрнең үлем очраклары артачак.
Климатның җылынуы кеше эшчəнлегенə бəйле. Димəк, мо-ны чиклəргə, энергияне сак тоту технологиялəрен үстерергə кирəк.
6. Прочитайте. Определите основную идею. Елганың нияте.
Бервакыт кешелəр бергə җыелганнар да Бəхет шəһəре төзергə хəл иткəннəр. Бу шəһəр җир йөзендə иң матур һəм анда яшəүчелəр иң бəхетле кешелəр булырга тиеш булган. Мондый шəһəр өчен бик яхшы урын табарга кирəк икəн, һəм кешелəр аны эзлəп чыгып киткəннəр. Озак эзлəгəннəр һəм, ниһаять, якты һəм матур урын тапканнар. Шунда шəһəрне төзи дə башлаганнар, лəкин Җир-анадан рөхсəт сорарга онытканнар. Ə бу урында Җирнең төзəлеп бетмəгəн кечкенə генə ярасы булган. Бəхет шəһəренең урыны нəкъ шушы яра өстенə туры килгəн. Əмма Җир-ана кешелəрне гафу иткəн, ярасы авыртса да түзгəн. Бəхетле шəһəрнең бəхетле кешелəре үзенең ярасына дəва булыр дип уйлаган.
Тиздəн биредə искиткеч гүзəл шəһəр үсеп чыккан. Аның ма-турлыгына сокланып кешелəр үз хезмəтлəре белəн горурланган-нар. Алар тирə-якка күз салганнар: гүзəл шəһəр янында калын ур-маннар, киң болыннан җəелеп ята икəн. Кешелəр зур шəһəр янына зур заводлар төзергə кирəк дип уйлаганнар. Лəкин тагын Җир-анадан, урманнан һəм болыннан рөхсəт сорамаганнар, бөтен җирне казып, урманны кисеп заводлар салып куйганнар. Бу заводлар бөтен дөньяны селкетеп, кара төтен чыгарып көне-төне эшли дə башлаганнар. Аларга карап кешелəр үз көчлəре белəн тагын да ны-грак горурланганнар, хəтта бераз масайганнар да ди.
215
Шəһəр янында чиста сулы кечкенə генə чишмə челтерəп ак-кан. Кешелəр аңа карап торганнар да бу гүзəл чишмəне зур елгага əйлəндерергə уйлаганар. Җир-анадан һəм чишмəдəн рөхсəт сора-маганнар. Тиздəн салкын сулы чишмə зур һəм пычрак елгага əйлəнгəн. Бу зур суга карап кешелəр тагы да масайганнар. Алар кинəт Бəхет шəһəренə дə икенче төрле күз белəн карый башлаган-нар: бу шəһəрдə кемнеңдер йорты зуррак, ə кемнеңдер бакчасы матуррак икəн бит. Кешелəр арасында көнчелек күренə башлаган, ул көннəн-көн үскəн һəм зурайган. Ата-аналар үз балаларына игъ-тибар итми башлаганнар, ə балалар үз чиратларында əти-əнилəренə начар караганнар. Яхшылык һəм матурлык югала бар-ган, ə начарлык һəм явызлык күбəйгəннəн-күбəйгəн. Бəхет шəһəренə кунакка килүчелəр дə бу чир белəн авырый башлаганнар һəм аны үз шəһəрлəренə алып кайтып таратканнар. Кешелəрдə шулкадəр күп явызлык җыелган, алар хəтта бер-берсен үтерə дə башлаганнар. Бу хəллəрдəн Җир-ананың ярасы зурайган һəм киңəйгəн. ə елга моны күреп сөенгəн:
– Бу яра буенча мин Бəхет шəһəре аша үземə яңа юл салам һəм шул юл буенча көчле пычрак суларым белəн бөтен шəһəрне юк итəм – дигəн.
Артык горурлыктан һəм масаюдан яхшылык һəм бəхет ту-рында оныткан кешелəр елганың бу нияте турында бернəрсə дə белмəгəннəр.
(Г.К. Егорова)
7. Переведите текст.
Əллə ничə көн рəттəн Миссури елгасы үзəнлегендə яңгыр коеп ява. Бихисап гөрлəвеклəр елгага ябырыла, су күтəрелгəннəн-күтəрелə бара. Тулып аккан Миссури, иске буаларны җимереп, авылларга ябырыла. Көчле ташкын үз юлындагы йортлар, бакча-лар, тимер юлларны агыза. Ул көннəрдə ярты миллионнан артык
216
халык йортсыз-җирсез кала. Бу хəл 1951 елда Америка Кушма Штатларында була.
1908 елда Мəскəүне бик зур су баса, ул вакытта Мəскəү елгасының суы 10 м га күтəрелə, һəм шəһəрнең биштəн бер өлеше су астында кала. Кешелəр өй түбəлəренə менəлəр, урамнарда өстəллəр, урындыклар, арбалар йөзеп йөри.
8. Составьте диалоги по следующим ситуациям:
а) Вы и ваш вице-президент на деловых переговорах с ино-странными бизнесменами. Расскажите им чем занимается ваша фирма, что было сделано в прошлом году. Поделитесь опытом и планами на ближайшее будущее.
б) На выставке товаров собственного производства встрети-ли представителя своего клиента. Поинтересуйтесь с их мнением, хотят ли они с вами сотрудничать, пригласите их на свой завод.
в) Вам позвонил ваш покупатель. Назначьте ему время и ме-сто для встречи, объясните цель вашей встречи.
г) Вы с коллегой обедаете в ресторане. Познакомьтесь с ме-ню. Узнайте какое блюдо он хочет заказать, что он предпочитает из татарской кулинарии и какая кухня ему нравится.
д) Вы по телевизору смотрите репортаж о наводненнии в Ев-ропейских странах. Скажите, что вы думаете по этому поводу. По-беседуйте с товарищем о природных бедствиях.
Составьте рассказ об опасности грозы; о землетресениях
нефтяных районах Татарстана.
Словарь
агуланырга – отравиться сазлык – болото
ашлама – удобрение сулык – водоем
бизгəк – лихорадка сусаклагыч – водохранилище
217
бихисап – бесчисленно гадəттəн тыш – чрезвычайное дистə ел – десятилетие киек – дичь киңəшмə – совещание корылык – засуха көнчелек – зависть күмер – уголь масаю – зазнаться матдə – вещество
нурланыш – облучение
сəнəгать – промышленность талəп – требование тыгыз – тесно
ышандыргыч – убедительно энə карагы – стрекоза янгын – пожар яра – рана үтенеч – просьба
җыйнак – аккуратный, неболь-шой
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
Асадуллин А.Ш., Юсупов Р.Р. Татарский язык в русскоя-зычной аудитории. Казань: Магариф, 1995.
Гобəйдуллина Г.Ф. Татар теле. 1 кисəк. Казан: А.Н. Тупо-лев ис. КГТУ нəшрияты, 2004.
Гобəйдуллина Г.Ф. Татар теле. 2 кисəк. Казан: А.Н. Тупо-лев ис. КГТУ нəшрияты, 2006.
Зəкиев М.З., Ибра(имов С.М. Синтаксистан күнегүлəр җыентыгы. Казан, 1969.
Рахимова Л.М. Татар теле. Казан, 2001.
Сафиуллина Ф.С., Фатхуллова К.С. Татарский язык: ин-
тенсивный курс. Казань: Хəтер, 1999.
Сафиуллина Ф.С., Фəтхуллова К.С., Федорова Э.Н. Татар теле. Хрестоматия. (гуманитар факультетлар өчен). Казан: ТаРИХ,
2002.
Сборник текстов по татарскому языку для дополнительно-го и внеклассного чтения / Составители Нигъматуллина Р.Р., Юнысова Р.А. Яр Чаллы, 2004.
Сəлимов Х.Х. Татар теле фонетикасы. Яр Чаллы, 1993.
Татарская грамматика. II: Морфология. Казань, 1997.
Татар теле дəреслəрендə рус телле укучылар белəн өстəмə эшлəү өчен күнегүлəр һəм текстлар җыентыгы / Төз.: Нигъмəт-уллина Р.Р., Шəрифуллина Г.К., Ганиева Ə.Ə. Яр Чаллы, 2001.
Татар хикəясе антологиясе / Төз. Хузин М.Х. Казан: Та-тарстан китап нəшрияты, 2001.
219
Татарча-русча сүзлек / Ганиев Ф.А. редакциясендə. Ка-зан: Татарстан китап нəшрияты, 1988.
Фаттахова Р.Ф. Введение в деловой татарский язык. Ка-
зань, 2004.
Финансово-экономические и юридические термины / Толковый словарь на русском и татарском языках. Казань: Изд-во Казан. фин.-экон. ин-та, 1996.
Шамсутдинова Р.Р., Шарыпова Н.Х. Татарский за 20 уро-
ков. Казань, 1994.
Шəйдуллин Ф.3. Татар теленəн өстəмə күнегүлəр. Əлмəт,
2001.
ОГЛАВЛЕНИЕ
ВВЕДЕНИЕ3
Интенция3
Аралашу өчен түбəндəге ситуациялəр тəкъдим ителə4
Аралашу өчен түбəндəге темалар тəкъдим ителə7
Тема 1. ЗНАКОМСТВО. О СЕБЕ12
Речевые образцы12
Буквы и звуки татарского языка14
Задания19
Тема 2. БЛАГОДАРНОСТЬ. ИЗВИНЕНИЕ. ПРОЩАНИЕ23
Речевые образцы23
Типы слогов24
Ударение24
Задания26
Словарь27
Тема 3. СЕМЬЯ. РОДСТВО29
Речевые образцы29
Категория числа32
Имена числительные32
Категория принадлежности34
Категория падежа35
Характеристика37
Задания38
Словарь46
Тема 4. СИСТЕМА ОБРАЗОВАНИЯ: УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ
РОССИИ И ТАТАРСТАНА48
Речевые образцы48
Местоимения51
Автобиография53
221
Поздравление.............................................................................................. 54
Задания........................................................................................................ 54
Словарь........................................................................................................ 57
Тема 5. ИЗУЧЕНИЕ ЯЗЫКОВ...................................................................... 58
Речевые образцы ........................................................................................ 58
Глагол.......................................................................................................... 59
Изъявительное наклонение........................................................................ 60
Объяснительная записка............................................................................ 65
Задания........................................................................................................ 66
Словарь........................................................................................................ 70
Тема 6. РАБОТА. ПРОФЕССИЯ .................................................................. 72
Речевые образцы ........................................................................................ 72
Вспомогательные части речи. Послелоги ................................................ 74
Союзы.......................................................................................................... 77
Заявление..................................................................................................... 78
Протокол ..................................................................................................... 79
Задания........................................................................................................ 81
Словарь........................................................................................................ 86
Тема 7. ОБРАЗ ЖИЗНИ. ОБЫЧАИ. НАРОДНЫЕ ОБРЯДЫ..................... 87
Речевые образцы ........................................................................................ 87
Условное наклонение................................................................................. 88
Желательное наклонение........................................................................... 88
Повелительное наклонение ....................................................................... 89
Задания........................................................................................................ 89
Словарь........................................................................................................ 96
Тема 8. СВОБОДНОЕ ВРЕМЯ. УВЛЕЧЕНИЕ............................................ 98
Речевые образцы ........................................................................................ 98
Неспрягаемые неличные формы............................................................... 98
Объявление ............................................................................................... 101
Расписка .................................................................................................... 101
Задания...................................................................................................... 102
Словарь...................................................................................................... 110
Тема 9. ОТДЫХ. ПУТЕШЕСТВИЕ............................................................ 112
Речевые образцы ...................................................................................... 112
Категория залога....................................................................................... 113
Вспомогательные глаголы....................................................................... 113
Задания...................................................................................................... 115
Словарь...................................................................................................... 118
Тема 10. ГОРОД. ДЕРЕВНЯ. ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТИ............. 119
Речевые образцы ...................................................................................... 119
222 Междометия120
Звукоподражательные слова120
Модальные слова120
Частицы121
Задания121
Словарь132
Тема 11. РОДИНА. ТАТАРСТАН (ГЕОГРАФИЯ, ИСТОРИЯ,
ЭКОНОМИКА)134
Речевые образцы134
Фразеологизмы134
Задания135
Словарь145
Тема 12. ЛИТЕРАТУРА, КУЛЬТУРА И ИСКУССТВО146
Речевые образцы146
Простые предложения147
Согласование сказуемого с подлежащим152
Задания152
Словарь159
Тема 13. ИЗВЕСТНЫЕ ДЕЯТЕЛИ НАУКИ И КУЛЬТУРЫ РОССИИ
И ТАТАРСТАНА161
Речевые образцы161
Сложные предложения. Сложносочиненные предложения162
Задания162
Словарь167
Тема 14. ЗНАМЕНИТЫЕ ТАТАРСКИЕ ПИСАТЕЛИ И ПОЭТЫ168
Дəрдемəнд168
Гаяз Исхакый170
Габдулла Тукай184
Һади Такташ185
Хəсəн Туфан186
Нурислам Хəсəнов187
Зөлфəт Хəким195
Фəнис Яруллин202
Тема 15. ЭКОЛОГИЯ: ПРИРОДА И ЧЕЛОВЕК209
Сложноподчиненные предложения209
Задания210
Словарь217
Список литературы219
Оглавление221
ЗИННАТУЛЛИНА Гульзара Фазулрахмановна ГИНИЯТУЛЛИНА Лилия Миннулловна
ИНТЕНСИВНЫЙ КУРС ТАТАРСКОГО ЯЗЫКА
Учебно-методическое пособие
для русскоязычных студентов
Ответственный за выпуск Р.Р. Рахматуллина Технический редактор С.В. Фокеева Компьютерная верстка – С.В. Филаретов
-3232152921000
Подписано к печати 26.07.10 Формат 6084 1/16. Бумага офсетная. Печать офсетная.
Печ. л. 14,0. Усл. печ. л. 13,02. Уч.-изд. л. 12,97.
Тираж 250. Заказ Д68/Н136.
-3232154699000
Издательство Казанского государственного технического университета
Типография Издательства Казанского государственного технического университета 420111, Казань, К.Маркса, 10

Приложенные файлы

  • docx 573947
    Размер файла: 740 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий