Еркин Хидолда сабагынан т?ш т?шш — копия


Адам организміне Электр тоғының тигізетін әсері
 
Электр тоғының адам денесінен өткен кезде оған тигізетін әсері әртүрлі болады: термиялық (қыздыру), электролиздік, биологиялық, механикалық әсері.Бұл жағдайладда адам денесінің басты мүшелерінің (ми, жүрек, өкпе т.б.) жұмыс істеу әрекеті бұзылуы мүмкін.
Термиялық әсер – денеден өткен тоқтың әсерінен нерв жүйесі, қан тамырлары, бұлшық еттері, сүйектер т.б. органдадың қызуынан және дененің кей жерлерінің күюінен тұрады. Электролиз әсері – электр тогының қанды, тұз ерітінділерін және басқа органикаық сұйық заттарды ерітіп, бұзуымен байланысты болады. Биологиялық әсері – дегеніміз электр тогының нерв жүйесіне әсерін тигізіп, дененің жанды ткандарын қоздырып, бұлшық еттерінің ерексіз дірілдеп, тартылуы болады. Бұл жағдайда жүрек пен  өкпе еттері де тартылып, олардың жұмыс істеу әрекеттері  бұзылады. Механикалық әсер – бұл бұлшық еттері үзіліп, жыртылып, сүйектер сынып т.б. жараланудан болады.
Сонымен адам денесінен өткен электр тогының әсерінен организмде әртүрлі ауыр бұзылыстар болып, адам қатты зақымданып, өлім қаупі тууы мүмкін.
Бұл көрсетілген электр тогының организмге тигізетін әртүрлі әсерін біріктіріп негізгі 2 топқа бөлуге болады: электр зақымдары және электр моққысы.
Электр зақымдары дегеніміз дененің әр жерінде анық білінген жарақаттар, оларға жататын электр күйіктері, терінің металлдануы, электр офтальмиясы, механикалық зақымдар.
Күйіктер денеден үлкен ток өткен жағдайда немесе  тоқ өткізгішке тиіскенде  электр дугасының әсерінен металл балқып, оның бөлшектері мен буы терінің астына кіруі мүмкін. Бұл жағдай пісіру жұмысы, рубильникті щиттан ажырату, тоқтың қысқа тұйықталу кезінде пайда болады.
Элект офтальмиясы деп электр дугасының  ультракүлгін сәулелерінің әсерінен көздің сыртқы шырышты қабығының қабынуын айтады.
Механикалық жарақаттар тоқтың әсерінің бұлшық еттерінің еріксіз қатты дірілдеп, тартылып, қысқаруынан болады. Бұл жағдайларда ет жыртылып, қан тамырлары үзілу, сүйек сыну, буындар орнынан шығу зақымдары пайда болады.
Электр соққысы деп тоқтың әсерінен дене еттерінің қозып, дірілдеп, еріксіз тартылуын айтады. Бұл жағдайда анық көрінетін жарақаттар болмайды, тек барлық организм біртұтас зақымданады, оның жұмыс істеу әрекеттері бұзылып, қан айналысу және дем алу процестері тоқтатылуы мүмкін. 
.
Клиникалық өлім кезінде адамның дем алысы, жүрек соғуы, организмнің ешқандай реакциясы болмайды.  Бірақ организм әлі тірі болады. Осы кезде оған жедел медициналық көмек көрсетсе (жасанды тыныс алу, жүрек әрекетін қоздыру) оны тірілтуге болады. Ал егер бұл мерзімнен уақыт өткетсе, клиникалық өлім биологиялық өлімге айналып, адамды тірілтуге болмайды.
Электр тоғынан болған өлімнің себептері: дем алу және жүрек соғуы тоқталуы, жүрек фибрилляциясы, электр шогі. Фибрилляция дегеніміз жүректің ырықсыз, ретсіз соғуы болады. Бұл жағдайда жүрек қанды айдамай, қан айналысы тоқтап, асфикция болады.
Электр шогі деп денеден өткен тоқтың әсеріне жауап ретінде организмнің ауыр нерв рефлекаторлық реакциясын айтады. Бұл реакция қан айналысын, тыныс алысын, заттар алмасуын, т.б. қауіпті зиянды өзгерістер туғызады.
Адамның алатын әсері бойынша элетр тогын жіктеу
Электр тогының әсерінде адамға қауіпті факторлерді келесідей жіктеуге болады:
Токтың шамасы
Кернеу
Әсер ету уақыты
Токтың түрі және жиілігі
Тұйықтау жолы
Адамның кедергісі
Қоршаған орта
Назар аудару факторлары
Токтың әсері бойынша келесідей:
Қауіптілік әсер- 500 в дейінгі әр түрлі денгейде әсерін тигізеді.
Әсер ету уақыты – әдетте эл.жарақатының ауырлығы адам денесінен өтетін энергия көлемі және осы энергияның организмде таралуымен анықтау.
Кернеудің әсері-МЕСТ 12.1038- УКт
АДАМ ДЕНЕСІНІҢ КЕДЕРГІСІ
Zh=Rh+jXhRh-адамның ішкі дене мүшелерінің активті кедергісі
Xh-адам терісінің сыйымдылықтық кедергісі
Адамның эл.кедергісі молекулярлық био-физика-химиялық құбылыстармен анықталады. Дененің өткізгіштігі токтың әсерінен туындайтын күрделі механизммен және жүйке жүйесінің жағдайымен анықталады.
In=uпрZ=20В0,004=50А Адам организмның эл. Кедергісі көптеген факторларға сызықсыз тәуелді. ҚТ есептеулерде адам кедергісі 1000 Ом шамасын ұсынады және кернемен токтың жүру жолы бойынша дифференциялдайды ( қол-аяқтар 4; 3,4; 1,6 қол-қол 3,6 қол-аяқ 3,6; 2,8; 1,2 алақан қолдың сырқы беті 3,2; 2,5; 0,8;
Адам денесі арқылы пайда болатын электр тізбегі
Бір полюсті
ZПК=Z1+Z2+Z3
Екі полюсті

1.Адам организіміне ток түрі мен жиілігінің әсері ?
Айнымалы тоқ қауіпті ме әлде тұрақты тоқ қауіпті ме? Zh=Rh+jXh
Мундагы: Rh-адамның ішкі дене мүшелерінің активті кедергісі.
Xh-адам денесінің сыйымдылықтық кедергісі.
Ең қауіпті ток (түзетілген бір жарты периодты) Қауіптілік әсері: -500 В дейін әр түрлі деңгейде әсерін тигізеді;
-қауіптілігі бойынша шамалас.
U=120В және Uайн=400 В
Ең қауіпті жиілік түрі- 50 Гц
f-кГц, МГц-азырақ қауіпті, жүйке тоалшықтары мен ішкі органдарды бүлдірмей, тері бетімен өтеді.
Сонымен қатар, әсер ету уақытының қысқаруы жүректің жұмысына (кардиоцикл 0,075-0,85с) да оң әсерін тигізеді.
Токтың әсері бойынша келесідей жіктеледі:
Қауіптілік әсер- 500 в дейінгі әр түрлі денгейде әсерін тигізеді.
Әсер ету уақыты – әдетте эл.жарақатының ауырлығы адам денесінен өтетін энергия көлемі және осы энергияның организмде таралуымен анықтау.
Кернеудің әсері-МЕСТ 12.1038- УКт
Электр тоғының адам денесінен өткен кезде оған тигізетін әсері әртүрлі болады: термиялық (қыздыру), электролиздік, биологиялық, механикалық әсері.Бұл жағдайладда адам денесінің басты мүшелерінің (ми, жүрек, өкпе т.б.) жұмыс істеу әрекеті бұзылуы мүмкін.
2.Адам организіміне токтың әсер ету уақыты және тоқтың жүру уақыты.
Ток күші адамның зақымдану дәрежеснің (жолы: қол – қол, қол – аяқ) негізгі факторлардың бірі болып табылады. Тұрақты ток жиілігі 50 Гц болатын және ауыспалы токтан 4 – 5 рет қауіпсіз болып келетін ток. Бірақ бұл орташа кернеуде (250 – 300 В дейін) сипатталады. Үлкен кернеулерде тұрақты токтың қауіптілігі жоғарлай бастайды. 400 – 600 В аралығында тұрақты токтың қауіптілігі ауыспалы токтың қауіптілігімен тең болады, ал 600 В жоғары кернеуде тұрақты ток ауыспалы токтан қауіптірек болып келеді (1.1 кесте). Адам айнымалы токтың (50 Гц) әсер етуін 0,5 тен 1,5 мА аралығында сезінеді, ал тұрақты токта – 5 тен 7 мА дейін. Бұл жағдайда, адамның саусақтары қалтырап, дірілдейді; тұрақты токта тері қыза бастайды. Бұл токтар бастапқы (пороговый) сезіну токтары деп аталады. Айта кету керек, төменде көрсетіліп отырған токтың мәліметтері бір адамда жай сезілетін болса, енді бірінде жіберілмейтін ток ретінде қабылдануы мүмкін. Бұл шарттар адамның даму қабілетіне және жүйке жүйесіне байланысты болып келеді. Айта кету керек, төменде көрсетіліп отырған токтың мәліметтері бір адамда жай сезілетін болса, енді бірінде жіберілмейтін ток ретінде қабылдануы мүмкін. Бұл шарттар адамның даму қабілетіне және жүйке жүйесіне байланысты болып келеді.

Ғимараттарды (бөлмелерді) электр қауіпсіздігі бойынша жіктелуі
Ғимараттарды (бөлмелерді) электр қауіпсіздігі бойынша жіктелуі (ПУЭ-85) сәйкес:I класс ғимараттары. Аса қауіпті ғимараттар:
1) 100 % ылғалдылық;
2) беленді ортаның болуы.
II класс ғимараттары. Электр тоғымен зақымдану қауіптілігі аса жоғары ғимараттар:
- жоғары ауа температурасы (t = + 35 С);
- жоғары ылғалдылық (> 75 %);
- тоқ өткізгш шаңның болуы;
- тоқ өткізгш еденнің болуы;
- электр қондырғыларының болуы (жерлендірілген) – электр қондырғысы және жерлендіруге немесе екі электр қондырғысына бір уақытта жанасу мүмкіндігі.
III класс ғимараттары. Аз қауіпті ғимараттар. Алдағы екі класстың сипаттамаларына сәйкес келетін белгілердің болмауы.
Потенциалдың жер беті бойынша таралуы гипербола заңы арқылы жүзеге асырылады.
Жанасу кернеуі – әдетте қол мен аяқтың орналасу нүктелерінде болатын, адам бір уақытта жанасатын электр тізбегі нүктелерінің потенциалдарының айырмашылығы.
Қадам кернеуі – тоқтың жайылу өрісінде жер беті бойынша ( 0,8 м) қадам қашықтығында орналасқан нүктелер арасындағы 1 және 2 потенциалдар айырымы.
Қорғаныстық өшіру- электр қондырғыда тоқпен зақымдау қауіпсіздігі пайда болған кездегі электр қондырғылардың автоматты өшіруін қамтамасыз ететін, жылдам әрекет ететін қорғаныс.
Ондай қауіптілік, электр жабдықтың қорабындағы фазаның тұйықталуы кезінде тууы мүмкін, жерге салыстырмалы фаза оқшаулағышының кедергісін, анықталған шегінен төмен, азайту; кернеудегі тоқ өтетін бөлікке адамның жанасуы. Бұл жағдайларда, торапта бірнеше электрлік көрсеткіштерде өзгеріс болады: мысалы, жерге салыстырмалы қораптың кернеуі, нөлдік тізбектіліктің кернеуі жерге салыстырмалы фаза кернеуі, нөлдік тізбектіліктің кернеуі өзгеруі мүмкін. Осы көрсетккіштердің кез- келгені, дәлірек айтқанда оның анықталған шегіне дейін өзгеруі, мұнда тораптың қауіпті учаскесінің автоматты өшірілуі және қорғаныстық - өшіру қорғанысының жұмыс істеуіне себеп болатын, импульс, адамның тоқпен зақымдалу қауіптілігі болған кезде қызмет етеді.
Қорғаныстық өшіру қондырғысы (ҚӨҚ) 0,2с –тан көп емес уақытта бұзылған электр қондырғысын өшіруді қаматамасыз ету керек.
ҚӨҚ –ның негізгі бөліктері, олар қорғаныстық өшіру аспабы және автоматты өшіргіш.
Әрекет ету принципі – тораппен электр қондырғыны жылдам өшіру, егер оның қорабының кернеуі жерге салыстырмалы шекті рұқсат етілген мәнінен Uкдоп бірнеше жоғары болса, соның салдарынан қорапқа жақындау өте қауіпті болып кетеді.
Қорғаныстық жерге косу, турлери жане орындалуы
Қорғаныстық жерге косу-бул кернеуликте колды мумкин электр жабдыктарынын корпусына немесе баска да ток откизбеитин металл боликтерине адам жанаскан жагдайда электр тогынан туындайтын кауиптилик пен коргеныс.
Корганыстык жерге косу принциптери- корпуска туйыкталудан туындайтын,жанасу жане адымдык кернеудин шамасын кауипсиз денгейге томендету.

Корганыстык жерге косудын колдану облысы 1. Кернеуи 1000В дейнги беитарабы окшауланган уш фазалы электр торабы 2. Кернеуи 1000В жогары уш фазалы электр торабы
Жерге косу курылгысын пайдалану тури. 1) аумакпен шогырлангаан
2)контурлык
Электр кондыргыларында колданылатын корганыстар ушке болинеди:
1 окшаулаушы 2шектеуши 3 косалкы

Корганыстык жерге косуды есептеу жане бакылау
Нолдеу деп кернеуликте калу мумкиндиги бар электр жабдыктарынын ток журмеитин металл каптарын коректендиру желисинин жерге косылган сымына арнайы косуды аитады. Принципи:корпуска кандай бир фазанын тию жагдайында онын бир фазалы КТ га айналдырады. Осы аркылы булинген кондыргыны коректендиру желисинен автоматты ажырату.

Схемада нолдик сымнын койылуы максаты ажыратуга кажетти КТ тогын пайда болдыру сондыктан онын кедергиси аз болуы керек.
Космша жерге косу нолдик сымнын болинуинде пайда болатын кауипти азайту ушин колданылады.

Корганыстык аппараттарынын ажырату кабилеттерин есептеу
Ik≥KIномК- еселик коеффициенти , электр кондыргыларынын корганыс турине байланысты тандалады
Нөлдеу - бұл электрқондырғылардың ашық өткізгіш бөліктерінің арнайы байланысы. Ол үш фазалы электр желісінде қалыпты жағдайда кернеусіз болады және генератордың немесе трансформатордың нейтралды нүктесі терең жерленеді. Бір фазалы ток кезінде жерленген шығысында, ал тұрақты ток кезінде шығыс көзінде болады. Жерлеуді электрқауіпсіздік мақсатымен қолданады.
Жерлегіш - металдан жасалған өткізгіш аспаптардан немесе құр өткізгіштен жасалып, жерге тікелей тиіп тұрған аспап. Жерлегіштер жасанды және табиғи болып бөлінеді
Жерлейтін өткізгіш - жерленілетін бөлік пен жерлегішті қосатын өткізгіш.
Жерлейтін құрылғы - конструктивті қосылған жерлегіш өткізгіштер мен жерлегіштің жинағы.
Жерге тұйықтау – жерден изолицияланбаған ток өткізбейтін электрөткізгішті конструкция мен токөткізгіш бөлігінің кездейсоқ байланысы.
Корпуске тұйықтау — ток жүргізетін бөлік пен электрқондырғысының ток жүргізбейтін металдан жасалған бөліктерінің арасындағы кездейсоқ қосылу.
Жерлеу немесе нөлдеу магистралы— екі немесе одан да көп тармақтары бар жерлейтін (нөлдік қорғаныс) өткізгіш.
Қорғаныстық жерлеу — кернеуге ие болуы мүмкін ток өткізбейтін метал бөліктерді жер немесе оның эквивалентімен электрлік жалғау.
Электр тоғының адам ағзасына әсері оның әсер ету ұзақтығы мен көлеміне байланысты. Жерлеудің мақсаты - адамды фазалық сымдар изоляцияның бұзылуынан жоғары кернеуде болатын тоқ өткізбейтін метал бұйымдарынан электр тоғының соғуынан қорғау.
Нөлдеу қолданатын жағдайлар:
- номинамалды кернеу 380В не одан да жоғары айнымалы ток үшін және 440 не одан да жоғары тұрақты тоқ қолданылатын жоғары қауіпі жоқ бөлмелерде жұмыс істеу кезінде;
- номиналды кернеуі 42В-тен 380В-ке дейін айнымалы ток пен және 110В-тен 440В-ке дейінгі тұрақты ток кезінде жоғары қауіпті жағдай мен ГОСТ 12.1.013-78 бойынша аса қауіпті жағдай кезінде.
Нөлдеу үш фазалы төртөткізгішті 1000В-ке дейінгі нейтралды жерленген желілерде тиімділікті көрсетеді.
Нөлдеудің жұмыс істеу қағыдасы - фазаның қысқаша тұйықталуын бір корпуске бірфазалы қысқаша тұйықталуға айналдырады, соның нәтижесінде максималды ток қорғанысы пайда болып зақымдалған бөлікті электр желісінен ажыратады.
Ток қорғанысы пайда болу шарты:
 
 (5.1)
 
мұндағы  – фазалық сымдағы қысқаша тұйықталу тоғы;
 – қорғаныс қосылуының номиналдағы ток;
k – қорғаныс апаратына байланысты қысқа тұйықталу тоғының еселік көрсеткіші;
k=3-6 – балқитын сақтандырғыщ қолданған кезде;
k=1.25-1.4 – автоматты сақтандырғыш қолданған кезде;
k=6 – тоққа кері сипаттамасы бар автоматты сақтандырғыш қолданғанда.
Нөлдік қорғаныс сымдары ретінде сол мақсат үшін арнайы осы мақсатқа арналған сымдарды қолдану керек. Сым бойында ажыратқыш қондырғылар мен сақтандырғыштар болмау қажет. Нөлдік өткізгіштер желісінде ажыратқыш құрылғыларды қолдануға болады, егер олар жұмыс істеп тұрған нөлдік өткізгіштермен қатар кернеуі бар барлық өткізгіштерді өшірген жағдайда. Генератор немесе трансформатордың жұмыс жағдайындағы нөлдік өткізгіштің өткізу қабілеті фазалар шығысының өткізгіштігінің 50% -нан кем болмауы тиіс. Генератор, трансформатор немесе бірфазалы токтың шығыс көзінің жерлеу кедергісі жыл мезгіліне қарамастан үшфазалы токтың кернеуінің 660, 380, 220 В кезінде сәйкесінше 2, 4, 8 Ом-нан көрсеткішінен жоғары болмауы тиіс.
Электртасымалдау әуе желілерінде жерлеу нөлдік жұмыс жағдайындағы сыммен іске асырылады. Ол фазалық сымдар жүргізілген тіреулерде орналасады.
Нөлдік сымнан үзілген жағдайында бір корпуске фазаның тұйықталуы қысқаша тұйықталудың себебі болмайды және нөлдік сымда ток болмайды.
Нөлдік сымның ажыраған жеріне дейін орналасқан құрылғылар мен шығыс көзінің нейтралды нүктесі нөлге тең потенциалға ие болады. Ал нөлдік сымның ажырау нүктесінен тыс орналасқан құрылғылардың кернеуі жерге қатысты фазалыққа тең болады. Бұл кернеу үлкен қауіп төндіреді. Қауіпті төмендету үшін нөлдік сымды қайталай жерлеу қолданылады. Нөлдік сымды қайталай жерлеу корпустың жалпы кернеуін төмендетумен қоса қабылдағыштардың алшақ орналасқан кезінде қажет. Нөлдік сымды қайталай жерлеу 200м-ден асатын әуе желілерінде және әуе желілеріненэлектрқондырғыларына өту жерлерінде жерасты тіреулері мен найзағайдан қорғайтын жерлеулер көмегі арқылы жасалынады.
Тұрақты ток электр желілерінде нөлдік сымды қайталай жерлеу жасанды түрде іске асырылады. Шарт бойынша олар жерасты құбырларымен металды қосылу жерлері болмауы тиіс.
Жыл мезгіліне қарамастан нөлдік жұмыс сымының қайталай жерлеуінің жалпы таралу кедергісі үшфазалы токтың шығыс көзіндегі желі кернеуі 660, 380, 220В кезінде 5, 10, 20Ом көрсеткішінен жоғары болмауы тиіс. Ал нөлдік жұмыс сымының қайталай жерлеуінің әрқайсысының таралу кедергісі 15, 30, 60Ом-нан аспауы тиіс. Кернеулер көрсеткіші өзгермеген.
4)0шауламаны бакылау
Оқшауламаға әсер ететін жүктемелердің жіктелуі. Оқшауламаны қолдану кезінде оған келесі жүктемелердің әсерлері болады:
- электрлік жүктемелер;
- механикалық жүктемелер;
- жылу жүктемелері.
Бұлар оқшауламаның кедергісінің азаюына, диэлектрлік шығынының жоғарылауына, электрлік беріктілігінің төмендеуіне байланысты, оның қасиеттерінің жайлап төмендеуін болдырады. Оқшауламаның қасиеттерінің нашарлауы оның тозуы деп аталады. Әдетте бұл өзгерістердің сипаты қайтымсыз болып, оқшауламаның тесілуін болдырады, сондай-ақ оқшауламалық конструкцияның қызмет ету мерзімін қысқартады.
Оқшауламаға әсер ететін әсерлердің төрт негізгі түрі және оқшауламаның тозуын болдыратын төрт үрдіс бар:
- электр өрісінің кернеулігі үлкен болғанда иондалу болу мүмкіндігіне байланысты болатын электрлік жүктемелер - оқшауламаның электрлік тозуы;
- оқшауламада сызаттануын немесе жайлап ыдырауын болдыра-тын жылулық жүктемелер - оқшауламаның жылулық тозуы;
- қатты оқшауламаларда сызаттануды туындататын және оны ары қарай дамуына жол беретін механикалық жүктемелер - оқшауламаның механикалық тозуы;
- қоршаған ортаға байланысты дымқылдың болуы - оқшауламаның дымқылдануы.
Оқшауламаларда болатын ақаулар жинақталған (сызаттар, газды қосылыстар, эрозия, оқшауламаның азғандай көлемінің дымқылдануы) және тарамдалған (оқшауламаның бетін немесе көлемін басатын) болып бөлінеді.
Қатты оқшауламаның электрлік тозуы оқшауламаның қалыңдығында разрядтық үрдістердің туындауына байланысты болады. Электрлік тозу электр өрісінің кернеулігі орташа болғанда оқшауламаның қысқа мерзімдік электрлік беріктілігінен көп есе (5...20 есе) аз болған аралықта болуы мүмкін. Кернеудің өсуіне байланысты электрлік тозудың жылдамдығы арта түседі. Ішкі оқшауламаның электрлік тозуының негізгі себебіне бөліктік разрядтардың болуы жатады, яғни бұндай разрядтық үрдістер, оқшауламада оқшауламалық аралықтың тек қана бір бөлігінде таралады. Олар оқшауламаның әлсіреген жерлерінде туындайды: мысалы, газдық қосылыстарда, өрістің кернеулігінің күрт күшейген жерлерінде. Газдық қосылыстарда бөліктік разрядтардың болуы аса қауіпті, өйткені олар қатты оқшауламалардың сұйық және қатты компоненттеріндегі разрядтармен салыстырғанда кернеудің аз мәнінде туындайды. Соңғы жағдай газдық аралықта диэлектрлік өтімділіктің аздығына және ондағы электрлік кернеуліктің үлкендігіне, газдың электрлік беріктілігінің аздығына байланысты болады.
Сыйымдылықты токтарды қарымталау.Жогары кернеуден томенги кернеуге кошудеги кауиптилик корганыс

Объектілердің техникалық жабдықталуын жоғарылату кезінде электр энергияның үлесті шығыны еңбек өнімділігінің белгілі бір өсу қарқынын болдыратын еңбектің электрмен жабдықталуын толығымен жетілгенге дейін жоғарылай береді.
Осы себепті электр энергияның үлесті шығынын төмендету бойынша негізгі мәселесін шешу керек болады. Бұл барлық тұтынушылардың электр қондырғыларының энергетикалық сипаттамаларын кәсіпорынның, тораптар мен бекеттің энергия ресурстарының баланстарын тиімді ету бойынша ұйымдастырылған және техникалық шараларды жүргізу арқылы, техникалық дайындық құрал–жабдықтардың сенімділігі мен үнемділігін жоғары деңгейде жабдықтау және жаңа үлгіде жетілдірілген жоғары үнемділікті энергия қорғаушы қондырғыларды пайдалану арқылы жолдың тасымалдау жұмыстарын жүзеге асыру арқылы жақсарту жағдайында қол жеткізуге болады.
Жоғары кернеу – электртехниканың әр түрлі ортада  HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%83&action=edit&redlink=1" \o "Электр кернеу (мұндай бет жоқ)" электр кернеуінің мәні үлкен болған (1 кВ-тан астам) кезінде өтетін электрлік құбылыстарды зерттейтін қолданбалы бөлімі. Жоғары кернеу техникасы айналысатын негізгі мәселе –  HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BA" \o "Ток" ток беру желілерінің, электр  HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0" \o "Машина" машиналары мен қондырғыларының сенімді ұзақ мерзімдік жұмысын қамтамасыз ететін және асқын кернеулерге төтеп бере алатын  HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83&action=edit&redlink=1" \o "Жоғары вольттік оқшау (мұндай бет жоқ)" жоғары вольттік оқшаулама жасау. Электр энергиясын алыс қашықтықтарға жеткізу жоғары кернеулерді қолдану арқылы жүзеге асырылады.  HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B&action=edit&redlink=1" \o "Қашықтық (мұндай бет жоқ)" Қашықтық пен берілетін  HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D1%83%D0%B0%D1%82" \o "Қуат" қуаттар үлкен болған сайын жоғары кернеуді қолдану экономикалық тұрғыдан тиімді болады. Жоғары (110 – 220 кВ), аса жоғары (330 – 1150 кВ) және асқын (1000 кВ-тан артық) кернеулі айнымалы ток желілері мен қосалқы электр стансаларына,  HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA" \o "Тұрақты ток" тұрақты ток электр берілістеріне арналған аппараттарды жасау, игеру және оларды дұрыс пайдалану мұндай кернеулерге төтеп бере алатын оқшаулама түрлерін жасауды талап етеді. Жұмыс барысында электрлік оқшаулама әр текті кернеулердің әсеріне ұшырайды. Солардың ішінде, әсіресе, асқын кернеулер оқшауламаға үлкен қауіп төндіреді.
Электр тогына согудагы шешуши факторлар
Электр қауіпсіздік.
 
Электр энергиясы өнеркәсіптің барлық саласында кеңінен қолданылады. Қазіргі өндіріс құрылғылары (машиналар, механизмдер, аспаптар) электр двигательдермен және жылыту құралдарымен жабдықталған. Кең көлемде қол электр саймандары пайдаланылады. Электр энергиясы пісіру, жарық беру тағы басқа қажеттерге жұмсалынады. Сонымен өндірісте электр энергиясымен азды – көпті болсын барлық қызметшілер байланысты болады.
Электр энергиясын пайдалану адам еңбегін жеңілдетіп, оның өнімділігі мен сапасын арттырады. Бірақ білімсіздікпен, тәжірибесіздікбен пайдаланған жағдайда, электр тога адам денсаулығы мен өміріне үлкен қауіп туғызады. Тоқ соғу қауіпін жоғарлататын жағдай - адам  өзінің сезім мүшелерімен электр қондырғыларында тоқтын бары- жоғын алдын ала айыра алмайды. Сондықтан тоқтын астында қалған қондырғыларға адам байқаусыз тиіскен жағдайда, оны электр тогы соғып, зақымдануы мүмкін. 
 
Электр жарақаттары жанеоны жиктеу
 
Статистикалық мәліметтерге қарағанда өндірісте электр тогы соғудан туатын сәтсіз оқиалардың ішінде шамамен 1 % қана болады, ал ажалды сәтсіз оқиғалардың ішінде тоқ соғу өлімі 40% дейін барады. Соныментоқ соғудан болған зақымдардың көпшілігі ауыр жағдайлармен аяқталады және тоқ соғуынан болған өлімді сәтсіз оқиғалардың 80% кернеуі төмен (30<В) электр қондырғыларының үлесіне жатады.
Электр тогымен зақымдану көбінесе өндірісте жұмыс бабымен тоқпен жиі қатысатын қызметшілердің арасында кездеседі, олар электр слесарлар, электр пісірушілер, электр жөндеушілер, электр құралдармен жұмыс істейтін адамадр т.б. Электр жабдықтары пайдалану барысында тоқ соғып, зақымдану оқиғалары негізінлде қауіпсіздік техникасының ережелерін орындамаудың салдарынан пайда болады.
Электр тогынан пайда болған сәтсіз оқиғалардың себептері өте көп және әртүрлі болады. Олардың бастылары мыналар:
1.     Тогы бар өткізгіштерде кездейсоқ тиісу.
2.     Әншейінде тоқ болмайтын, бірақ кейбір жағдайларда тоқ пайда болатын, электр қондырғыларының бөлшектеріне тиісу.
3.     Электр жабдықтардың ақаулығы.
4.     Қорғаныш жержалғасының немесе автоматтық ажыратудың жоқтығы, не олардың нәтижелігінің төменділігі.
5.     Тоқ өткізгіштер жүйісінің дұрыс есептелмегендігі.
6.     Электр монтаж және жөндеу жұмыстарын кернеу бар кезде  және қорғану құралдарын пайдаланбау жүргізу.
7.     Қызметшілердің келісімімен және жансақ әрекеттері.
8.     Тоқ өткізгіш сым жерге түйісіп, жер бетіне адымдық кернеу пайда болу.
9.     Жұмыскерлердің еңбек қауіпсіздігіне жеткілікті үйретілмегендігі және қауіпсіздік бақылау жұмыстарының нәтижесіздігі.
Бұл көрсетілген себептер барлық тоқ соғу жағдайларын түгел қамти алмайды, олар өте көп және әртүрлі болады. Тіпті тәжірибесі мол, еңбек стажы үлкен, квалификациясы биік жұмыскерлерде кездейсоқ тоқ соғып, зақымдануы мүмкін. Сондықтан өндірісте электр зақымдарын болдыртпау үшін барлық тиісті шараларды мұқият орындап отыру керек.
 1.Электр жарақатының түрлері
Электр жарақаты – электр радио қондырғының, немесе электр тораптарының қалыпсыз жұмыс істеуінен туған, адам организмінің жергілікті және жалпы реакциялармен жалғасатын тканьдармен адам мүшелерінің анатомиялық қатынастарымен бұзылуы.
Жарақаттылықты жіктеу келесідей:
-Жиілік коэффициенті;
-Ауырлық коэффициенті;
-Еңбек істеу жарамсыздығының ұзақтығы;
Электр жарақатының жалпы түрлері:
-жергілікті;
-электрлік соққы.
Жергілікті – бұл электр тоғы немесе электр доғасы әсерінен адам организмінің қандай да бір бөлігіндегі болатын өзгерістер. Бүған электрлік күю, электрлік белгілер, электроофтальмия, тердің металлдануы, механикалық бүліну.
2.Электр соққысы, фибрилляция және асфикция, электрошок
Электр соққы дегеніміз – адам организмінен өтуінде тканьдардың қозып организмдағы
Қан-тамыр , буындардың тартылып,дірілдеп,тартылуымен жалғасатын электрлік жарақат.
Электрлік соққы нәтижесі 4 деңгеймен сипатталады:
1 санасынан айырылу,
2 адам естен танады,бірақ жүрекпен тыныс алу жұмыс істейді,
3 естен танады және жүрек қызметі немесе тыныс алу мүшесі тоқтайды;
4 клиникалық өлім, жүрек және тыныс алу мүшелері жұмысын тоқтатады.
Жүрек соғысының тоқтауы – бұл жүрек талшықтарына токтың тікелей әсер етуі, яғни токтың жүрек облысына өтуі, мұны фибрилляция деп атайды.
Тыныс алудың тоқтауы адамның дене қуысына токтың тікелей рефлекторлық әсерінен туындайды.
Электрлік шок – электр тогының күшті әсеріне адам организмінің ауыр жүйкелік рефлекторлық реакциясы.Нәтижесінде қан айналымы,тыныс алуы,зат алмасу процесстері күрделі өзгеріске ұшырайды.
Электр қауіпсіздігіне әсер етуші бейтарабы оқшауланған электр торабының параметрі
Элетр тораптарын қауіптілікке талдау жасауда әртүрлі тоқ тізбегінде қалған адам денесінен өтетін тоқтың шамасы анықталады. Бір полюстік жанасуда жерге толық емес тұйықталу деп қарастыруға болады. Бейтарап режімі екі түрде болуы мүмкін.
1 жерден оқшауланған( IT )
2 жерге қосылған(TN)
IT торап деп (бейтарап оқшауланған) – жерге қосу құрылғысына қосылмаған немесе жоғары кедергісі бар апаратуралар арқылы қосылған тросформатурдың немесе генератордың бейтарабы. Жер астында жылжымалы қондырғыларда жерден оқшауланған тораптар қолданылады.
Электр қауіпсіздігіне әсер етуші бейтарабы жерге қосылған электр торабының параметрі
Торап бейтарабын жерге қосыдың мақсаты жер мен фазаның кездейсоқ тұйықтағанда жермен салыстырмалы қаіпсіз шамаға дейін төмендету. Қосымша жерге қосу нөлдік сымның бүлінуінде пайда болатын қауіпті азайту үшін қолданылады. Бірақ оны толығымен жоғалтып алмайды. Сол себептен нөлдік сымды тартқанда абай болу керек.

Электр торабындағы бейтарап режимдерін таңдау принциптері.
Электр торабы әр қайсысының белгілі қызметі мен конструктивті орындалуы бар, әр түрлі элементтерден тұрады. Rл – активті кедергі, Ом; Xл – реактивті кедергі, Ом; Gл – активті өткізгіш, См; Bл – реактивті өткізгіш, См; Kt – коэффициент трансформации. Бұл параметрлер торап элементтерінің өздеріне тән сипаттарын бейнелеп көрсетеді және тек санмен ажыратылады. Эл.торабының элементтерінің сандық сипатын анықтау үшін алмастыру сызбалары сызылады. Сызбада эл.торабының күйін анықтайтын барлық параметрлері көрсетіледі.

Кернеуі 110 кВ және одан жоғары, ұзындығы 300-400 км әуе ЭБЖ көбіне П түріндегі алмастыру сызбасы арқылы көрсетіледі. Болат алюминийлі сымдар үшін xo фазадағы сымның қимасы мен санына байланысты анықтамалық кестелерден алынады. Тораптың активті өткізгіші Gл активті қуат шығынының екі түріне сәйкес келеді: оқшаулама арқылы ток азаюынан және тәжге. Оқшаулама арқылы ток азаюы аз, сол себепті оқшауламадағы қуат шығынын елемесе де болады. Активті қуат шығыны тәжге сәйкестенеді. Тәждегә қуат шығынын азайту үшін сымның диаметрін ұлғайту керек. Әуе желілерінің ең аз рұқсат етілген қимасы тәж пайда болу талабымен нормаланады: 110кВ — 70 мм2; 220кВ —240 мм2; 330кВ –2х240 мм2; 500кВ – 3х300 мм2; 750кВ – 4х400 или 5х240 мм2. Сыйымдылықты немесе реактивті өткізгіш Bл әр түрлі фазалар арасындағы сымдардың сыйымдылығымен және сым-жер сыйымдылығымен шартталған: Bл= boL
110-220 кВ ЭБЖ үшін көптеген есептеулер үшін алмастыру сызбалары қарапайым болып келеді.
 
 
Электр тогынан қорғайтын құралдар.  
Тоқ жүретін және тоқ жүрмейтін бөліктерге тиіп кетуден қорғауды қамтуда, оқшаулама бүліну әсерінен кернеу берілуі мүмкін болғанда, келесі әдіс және құралдар қолданылады:
қорғаныстық қоршау;
— тоқ жүретін бөліктердің қауіпсіз орналасуы;
— тоқ жүретін бөліктерді оқшаулау;
Қауіпсіздік белгілері
Ескерту:
Тиім салатын:
Алдын-алуКөрсету— қорғаныстық жермен қосу;
    Электр жеткізу желісінің өткізгіш сымдарына дейін кранның нысанасының қауіпсіз ара-қашықтықта ысыру, бұрылу және көтеру механизмін автоматты тоқтатуға жұмыс қозғалысының шектеуіші.
— қорғаныстық ажыратылу;
— Жеке қорғаныс құралдары:
 Бұл электр құралдарымен жұмыс жасайтын қызыметкерлердің электр тоқпен зақымдануынан қорғайтын құралдарын айтамыз.
 Олар 3 түрге бөлінеді.
1. Изоляциялау құралдары.
2. Қорғау құралдары.
3. Көмекші құралдары.
1. Изоляциялау – қорғану жолы, ол адамды ток жүру элементтерінен изоляциялау арқылы қорғайды. Бұл негізгі жəне қосымша болып екіге бөлінеді.
а) негізгі изоляциялау – ұзақ уақыт электр қондырғы кернеуіне шыдайды. Ол жұмысшыларға тоқ жүру бөлігінде жұмыс жасауға мүмкіндік береді. Оларға мыналар жатады арнайы диэлектрлік қолғап, тоқ өлшеуіш қысқаш, монтер құралы, кернеу көрсеткіш.
б) қосымша изоляциялау – электрлік галоштар, резина төсеніштер т.б2. Қорғану құралдары: қорғау қорғаныс жабдығы уақытша ток жүретін бөлшектерден қорғайды. Изоляциялау қалпақшасы, ескерту плакаттары, қоршау шектері.
3. Көмекші қорғану заттары – сəулелік, жылулық жəне механикалық жерлерден жұмысшыны жеке қорғауға арналған. Оларға қорғау көзілдіріктері, противогаздар, сақтандыру белбеулері жəне қолғаптар жатады.
Электр тоғынан қорғаныс (жеке) құралдары
Электр тоғының соққысынан қорғану құралдары оларды пайдалану түрлеріне қарай ұжымдық және жеке құралдар болып бөлінеді; ал атқаратын қызметтеріне қарай оқшаулағыш, қорғағыш жіне қосымша құралдарға бөлінеді. Оқшаулағыш құралдарға әр түрлі штангалар, айырғыш қысқыштар, кернеу көрсеткіштері, тоқ өткізбейтін қолғаптар, резеңке төсеніштер, кеуіштер, оқшаулағыш аспаптар, т.б. жатады. Қорғағыш құралдарға әр түрлі тосқауылдар, торлар, қалқандар, көшпелі жерге тұйықтағыштар, т.б. жатады. Қосымша құралдарға сақтандырғыш белдіктер, жезтырнақтар, сатылар, қорғағыш көзілдіктері, противогаздар, т.б. жатады.
Электр қондырғыларындағы санамаланған қорғаныс құралдарынан бөлек, жеке қорғанудың мынадай құралдары қолданылады: - басты қорғау құралдары (қорғаныс телпектері); - көздер мен бетті қорғау құралдары (көзілдіріктер мен қорғаныс қалқаншалары); - тыныс алу органдарын қорғау құралдары (газтұтқылар мен тұмылдырықтар); - қолдарды қорғау құралдары (қолғаптар); - биіктіктен құлаудан қорғау құралдары (сақтандыру белдіктері мен сақтандыру арқандары); - арнаулы қорғаныс киімі (электр доғасынан қорғануға арналған жинақталымдар).
3.Электр тораптарын қауіптілікке талдау жасау.
Электр тораптарын –қауіптілікке талдау жасауда әр түрлі жағдайда ток тізбегінде қалған адам денесінен өтетін токтың шамасы анықталады.
Бір фазалық н/е бір полюстік жанасуда жерге толық емес тұйықталу деп қарастыруға болады. Бұл жағдайда Іһ-тың шамасы қорек көзінің бейтарап режимдеріне тәуелді.
Бейтарап режим 2 түрлі болуы мүмкін.
1 жерден оқшауланған( IT )
2 жерге қосылған(TN)
IT торап деп (бейтарап оқшауланған) – жерге қосу құрылғысына қосылмаған немесе жоғары кедергісі бар апаратуралар арқылы қосылған тросформатурдың немесе генератордың бейтарабы. Жер астында жылжымалы қондырғыларда жерден оқшауланған тораптар қолданылады.

Приложенные файлы

  • docx 8645743
    Размер файла: 722 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий