Шеф

1. Паняцце “гісторыяграфія”, яго трансфармацыя, гісторыяграфія і гісторыя.  «Г» грэч. паходжанне і складаецца з 2-х сло: «гісторыя», што азначае «апавяданне аб мінулым», і «графо» - «пішу». У прамым сэнсе «гістарыяграфія» азначае «апісанне чаго-небудзь», «пісьмовае апавяданне аб мінулым» (да ХХ ст.). У ХХ ст. значэнне змянілася. Пад ёй сталі разумець сукупнасць гістарычных работ, прысвечаных той ці іншай праблеме або сукупнасць даследавання, аб’яднаных агульнымі рысамі: нацыянальнымі, тэарэтычнымі, тэматычнымі, храналагічнымі.
«гісторыя гістарычнай навукі» зацвердзіся з пачатку ХХ ст.
асноныя аспекты:
1. вывучэнне арганізацыі гіст. навукі (даследуе пытанні падрых-токі кадра, сістэмы навук. устано, функцыяніравання архіва, публікатарскай дзейнасці і г.д.);
2. Даследчыцкая праблематыка (паказвае развіццё навуковага пазнання гіст. мінулага);
3. Тэарэтычная база даследавання (выяленне, якім чынам тыя ці іншыя тэарэтычныя канцэпцыі скарыстоваюцца  працы даследчыка, уздзейнічаюць на фарміраванне навук. школ, плыня);
4. Выяленне плыву паліт. сітуацыі на канцэптуальную пазіцыю навукоца.
Фарміраванне «Г» на Беларусі адносіцца да пач. 1920-х гадо. У 1920 30-я гады з'явіліся працы праблемнага характару, у якіх аналізаваліся вынікі вывучання гісторыі Беларусі, бальшавізму, рэв. руху, Кастр. рэвалюцыі, ідэйна-тэарэтычнай барацьбы Ігнатоскі (к. XIX ст. – 31 г. XX ст. застрэлиуся), Пічэта (к. XIX ст. – 47 г. XX ст.), Ашаровіч (к. XIX ст. – 38 г. XX ст. расстреляны), Шчарбако (к. XIX ст. – 38 г. XX ст. расстреляны) і інш. Значны матэрыял па гісторыі навукі  XIX пач. XX ст. ёсць у працы Цвікевіча (Брэст) (к. XIX ст. – 37 г. XX ст. расстреляны) «Западноруссізм».
У пасляваен. гады  зборніках, прысвечаных юбілейным угодкам БССР, друкаваліся кароткія ГГ нарысы, падводзіліся вынікі вывучэння археалогіі і гісторыі Беларусі
Біч (37 – 99 XX ст.), Марчанка (23-97 XX ст.), П'янко (1901-87 XX ст.), Перца (к. XIX ст. - 1960), Капыскі (1916-1996)
Выдадзены манаграфіі пра Перцава, Пічэту, Ігнатоскага і інш. Даследавалася дзейнасць Ін-та бел. культуры, АН Беларусі, Ін-та гісторыі АН Беларусі, БДУ
Сфарміравася новы кірунак вывучэнне не-марксісцкай гістарыяграфіі.
У 1980-я гады падрыхтавана манаграфія, прысвечаная гісторыі навукі  міжваенны перыяд Міхнюк (1947-2004), абаронены кандыдацкія дысертацыі, прысвечаныя развіццю гіст. навукі  пасляваен. гады (Леанавец, Храпко, І.І.Шачук). Зроблена спроба перыядызацыі гіст. навукі  паслякастр. перыяд Петрыка (1927-2007).


2. Прадмет гісторыяграфіі. 
Праблема вызначэння прадмета «Г» пастала жо  ХІХ ст. Шэраг даследчыка (Салаё, Бястужа-Румін) разумелі пад ім біяграфіі гісторыка з пералікам іх прац.
Каяловіч, Мілюко, Ключэскі, Лапа-Данілескі разумелі разумелі пад ім працэс развіцця гістарычнай думкі. (падыход не разгляда крыніцавую базу даследавання, формы арганізацыі навукі, падмяня «Г» гісторыяй філасофскіх ідэй.
У савецкі час гістарычная школа Пакроскага! ператварыла дыскусію аб прадмеце «Г»  класавую палеміку. Гэты падыход лёг у аснову вызначэння паняцця «Г» у «Очерках истории исторической науки в СССР»: «гістарыяграфія – гэта навука, якая вывучае гісторыю накаплення веда аб развіцці чалавечага грамадства, гісторыю дасканалення метада гістарычнага даследавання, гісторыю барацьбы розных плыня у сферы тлумачэння грамадскіх з’я». Фактычна пад гістарыяграфіяй сталі разумець гісторыю грамадскай думкі. 1961 г. выйша падручнік «Историография истории СССР с древнейших времён до Великой Октябрьской социалистической революции». Атары разглядалі гістарыяграфію не толькі як вывучэнне працэса назапашвання веда аб развіцці чалавечага грамадстава, но і ператварэння іх у навуку! Паколькі  60-я гг. разгарнулася дыскусія аб перыядызацыі савецкай гістарыяграфіі, Шапіру! прапанава уключыць у прадмет «Г» працэс укаранення навуковых веда у жыццё, г.зн. іх адлюстраванне  творах літаратуры і мастацтва.
З ім не пагадзіся акадэмік Сахара! На старонках часопіса «Вопросы истории» ён вызначы прадмет гістарыяграфіі як аб’ектыны працэс развіцця веда аб мінулым, які абумолены сім грамадска-эканамічным развіццём.
Нечкіна! ключыла  прадмет «Г» гісторыю вывучэння сусветнай гісторыі, гісторыю развіцця спецыяльных і дапаможных гістарычных дысцыплін, Гарадзецкі – вывучэнне арганізацыі і функцыяніравання цэнтра гістарычнай навукі, гістарычнай перыёдыкі, палітыку дзяржавы і г.д.
Гістарыяграфія – гэта навука, якая вывучае працэс накаплення веда аб развіцці чалавечага грамадства і ператварэння іх у навуку, характарызуе розныя погляды на гістарычныя з’явы, разглядае працэс удасканалення метада гістарычнага даследавання. Прадметам гістарыяграфіі гісторыі Беларусі з’яляецца гісторыя вывучэння айчыннай гісторыі  гістарычнай навуцы Беларусі. Паколькі прадмет даследавання цесна звязаны з паняццем «гістарычная навука», таму гістарыяграфія ключае  сябе 2 накірункі: 1) арганізацыя навукі (структура навуковых і вучэбна-навуковых устано, падрыхтока кваліфікаваных кадра, крыніцазначая база навукі, метадалагічная аснова даследавання, перыядычныя выданні і выдавецкая база і інш.); 2) дасягненні гістарычнай навукі (абагульняючыя калектыныя працы, манаграфіі, артыкулы, дакументальныя публікацыі і інш.).

3. Сучасныя яленні пра гістарыяграфічную крыніцу. 
«Г крыніца» гэтае паняцце лічыцца выжнейшым  «Г», адзінага падыходу да яго вызначэння няма.
Нечкіна атаясамляла «Г крыніцу» Пад ей яна разумела любую завершаную або незавершаную навуковую працу гісторыка.
Івано уключа у паняцце «Г факт» філасофскія, палітычныя і прававыя ідэі, паколькі яны зафіксаваны  працах гісторыка і з’яляюцца прадметам гістарыяграфічных даследавання.
Супраць такога падыходу выступі Сахара, пазіцыя якога дамінуе  сучаснай гістарыяграфіі. На яго думку, «Г факт» – гэта канцэпцыя вучонага, прадсталеная  навуковых працах. «Г крыніца» – гэта працы гісторыка (манаграфіі, артыкулы, даклады, рукапісы і г.д.), дакументацыя навукова-даследчых устано (пратаколы з’езда, канферэнцый, «круглых» стало, стенаграмы дыскусій і г.д.), рэцэнзіі на гістарычныя даследаванні.У сучаснай гістарыяграфіі гістарыяграфічным фактам прынята лічыць канцэпцыю вучонага, прадсталеную  навуковых працах. Гістарыяграфічная крыніца – гэта працы гісторыка (мана-графіі, артыкулы, даклады, рукапісы і г.д.), дакументацыя навукова-даследчых устано (пратаколы з’езда, канферэнцыя, «круглых» стало, стэнаграмы дыскусія і г.д.), рэцэнзіі на гістарычныя даследаванні.
ГГК - практычна любая крыніца, у якой змяшчаецца інфармацыя, якая тычыцца гісторыі гістарычнай навукі. Інфармацыя павінна характарызаваць кампанент (ы) гістарыяграфіі і / або яе прадмет (гістарычную думка, думка гісторыка)












4. Катэгорыя “гістарыяграфічны факт” і яе суадносіны з паняццем “гістарычнага факту”. 
Камынін «ГГФ» - канцэпцыя вучонага, рэалізаваная ім у адным або некалькіх творах. Зевелев, Навума «ГГФ факт» з'яляецца факт гістарычнай навукі, які нясе інфармацыю аб гістарычных ведах, якія выкарыстоваюцца для выялення заканамернасця развіцця гісторыі гістарычнай навукі. «ГГФ » - гэта сапраднае падзея, якое мела месца і якое валодае засёды наступнымі характарыстыкамі: локализованностью  часе і прасторы, аб'ектынасцю і невычэрпная. Гістарычны час прадсталена храналагічнымі катэгорыямі: год, тысячагоддзе, эра, перыяд, этап і дзеяннямі (суаднясення, супасталення, вызначэння працягласці і паслядонасці, суаднясення сінхроннасці / асінхроннасці). Гістарычны час забяспечвае лакалізацыю гістарычнага мінулага  часе і спрыяе развіццю часовых арыентацый. Гістарычная прастора прадсталена сукупнасцю прыродна-геаграфічных, палітычных, грамадска-культурных працэса, якія праходзяць на пэнай тэрыторыі. Гістарычнае рух адлюстровае дзейнасць чалавека і грамадства  розных сферах дзейнасці: працонай, грамадскай, палітычнай, культурнай, пазнавальнай, міжнароднай, па самаразвіцця.
«ГГФ факт» грунтуецца на гістарычным факце. Прычым гістарычны факт- больш шырокае паняцце, так як гэтая катэгорыя складае падмурак усяго будынка гістарычнай навукі. Яна існуе аб'ектына, незалежна ад таго, спазнаны ён ці нет. По вобразнаму выразу Нечкиной, гістарычны факт з'яляецца жылплошчай для факту гістарыяграфічнай. Такім чынам, гісторыяграфічны факт- толькі частка гістарычнага факту. ГГФ гэта той факт, які сведчыць аб тым, што з'явілася даследаванне па пэнай праблеме. А тое, што вучоны  гэтым даследаванні прыводзіць ня столькі факт, колькі канцэпцыя

Зыходным Матэрыял для гістарыяграфічнай даследаванні З'яляецца гісторыяграфічны факт. Пад гістарыяграфічнай фактам А.М. Сахарава разуме Навуковае веданне, здабытае даследчыкам, д ВЫНІКІ Вызначана навуковых аперацыя. Аднак прапанаванае вызначэнне выклікае пярэчанне як некалькі агульнае. Часцей за іншых у літаратуры выкарыстоваецца вызначэнне, дадзенае  артыкуле А.І. Зевелева і У.П. Навумава: «гістарыяграфічныя фактам З'яляецца факт гістарычнай навукі, які нясе інфармацыю аб гістарычных веда, якія выкарыстоваюцца для выялення заканамернасць развіццё гісторыі гістарычнай навукі». Гэта вызначэнне выглядае досыць ёмістым і, у большай ступені, адлюстровае змест прадмета гістарыяграфіі. Гісторыяграфічны факт грунтуецца на гістарычнай факт, пры гэтым важна лічваць, што гістарычны факт больш шырокае паняцце, у той час як гісторыяграфічны факт складае толькі частка гэтага агульнага паняцця, г.зн. паняцце больш вузкае.

Чым жа адрозніваюцца гістарычны і гісторыяграфічны факты? Гістарычны факт існуе аб'ектыная, Незалежна ад таго, Познані ён ці не Познані. Гісторыяграфічны ж факт суб'ектыны, З'яляецца прадукт творчасці суб'екта, г.зн. гісторыка. Істота гістарыяграфічнай факту  яго тлумачэнні, інтэрпрэтацыі. Важна зразумець, што факты застаюцца, нават калі наяныя пра іх прадсталення аказваюцца ілжывымі. Зразуметы факт ці не, дакладна ён растлумачаны або яго інтэрпрэтацыя памылковая - усё: гэта не мяняе становішча справы. Сам факт аб'ектыная існуе па-за свядомасці гістарыёграфа, Незалежна ад яго інтэрпрэтацыі, даследчых падыхода і ацэнак.

Не менш важна асвоіць і такое паняцце як гісторыяграфічны крыніца. Да гэтага пытання звярталіся многія гісторыкі. Калі паспрабаваць зблізіць іх пазіцыі, то можна спыніцца на вызначэнні, што гістарыяграфічнай крыніца варта прызнаць сякі крыніца, які змяшчае Дадзеныя па гісторыі гістарычнай навукі. Прада, такое некалькі спрошчанае вызначэнне выклікае сур'ёзныя пярэчанні. Так, Е.Н. Гарадзецкі лічыць, што «вызначэнне гістарыяграфічнай крыніца мае патрэбу  большай маштабнасці», яно павінна ключаць «... матэрыялы, якія важныя і неабходнае для разумення працэсу Развіццё гістарычнай навукі». У гэтым прыкмеце гаворка, у вядома кошт, ідзе аб інфармацыі аб працэсе, якія праходзяць у гістарычнай навуцы.

Гісторыяграфічны факт па сваёй функцыянальнай нагрузкі шырэй, чым гісторыяграфічны крыніца. Не кожны гісторыяграфічны факт «матэрыялізуецца» у крыніцу, даступны для шырокага вывучэнне (напрыклад, матэрыялы лабараторыі гісторыка, рукапісы кніг і дысертацыю, нявыдадзеныя стэнаграма дыскусіям і навуковых канферэнцыях).

Гістарыяграфічныя крыніцы прынята класіфікаваць па відах, Паходжанне і атарству. Адным з самых шматлікіх гістарыяграфічныя источниковой лічацца працы гісторыка. У той жа час, працы з'яляюцца і галонымі гістарыяграфічнай фактамі.

Гістарыяграфія займаецца вывучэнне не только работ, але і творчага шляху гісторыка, яго лабараторыі. Таму нарад з навуковымі працамі  поле вагі гістарыяграфіі трапляюць падрыхточыя матэрыялы, чарнавікі неапублікаваных рукапіс, дзённікі, мемуары, атабіяграфіі, анкеты, лісты і многае іншае. Вядома, што пры працы з крыніцамі асабістага паходжання патрабуецца высокі зровень крытычнага аналізу. НЕ варта забываць, што  падобнага роду крыніца, часцяком сустракаецца неаб'ектынае сталенне гісторыка да Прадстанік іншых школ і напрамка. У сувязі з гэтым вельмі важна высветліць пабуджальныя матывы адзнак, выкрытых элементы суб'ектывізму і тэндэнцыйнасці.

Да гістарыяграфічнай Крыніца ставяцца дысертацыйныя працы, тэксты лекцый, навучальныя праграмы, метадычныя казанні па курсах гістарыяграфіі. Яны дазваляюць даследаваць дзейнасць навуковых цэнтравых, працэс Станаленне гістарыяграфіі як навуковай дысцыпліны, падрыхтока спецыяліста гэтай сферы гістарычных веда. Для гістарыяграфіі маюць значэнне матэрыялы канферэнцыях, сімпозіума і іншых навуковых паведамленне па праблемах развіццё гістарычнай навукі. Вядома, прапанаваная вам класіфікацыя Уключае толькі парайце значныя групы гістарыяграфічныя источниковой.






















5. Праблема перыядызацыі гісторыі гістарычнай навукі.  ? паста  пач. 60-х гг. ХХ ст. шла падрыхтока «Очерков ист. историч. науки в СССР» Нечкіна разгар. на старонках часопіса «История СССР» дыскусію. Гісторыкі паставілі ? аб крытэрыях перыяд-і, 5: 1. Выкарыст. марксісцка-ленін. метадалогіі, 2. змена праблематыкі даследав., 3. прыёмы даследавання,4. увядзенне  нав. зварот новых крыніца, 5. змены  арганіз. гіст. навукі савецкія гістарыёграфы сталі падзяляць гісторыю гіст. навукі  СССР на 3 перыяды: 1. 1917 – сяр.30-х гг. – станаленне савецкай гістарычнай навукі, кансалідацыягісторыка на падставе марсісцка-ленінскай метадалогіі; 2. сяр. 30 –сяр. 50-х гг. – накапленне даследчыкамі факталагічных веда, стварэнне першых абагульняльных праца; 3. сяр. 50-х – 80-я г. – уздымсавецкай гістарычнай навукі. П’янко (бел.вучоны) у зборніку «Наука в БССР за 30 лет»: 1. ад адкрыцця БДУ  1921 г. да выхада пастановы аб выкладанні грамадзянскайгісторыі  маі 1934 г.; 2. з 1934 г. да чэрвеня 1941 г.; 3. з пачатку ВАВ да сучаснага яму часу (1949 г.). За пачатак арганізацыя БДУ. Ігнаценка у брашуры «Введение в историю БССР» ён без аргументацыі вылучы 2 перыяды: 1. з 1921 г. да ВАВ і 2. пасляваенны. У 1990 г. Петрыкавызначы 4: 1. 1917 – 20-я гг. – станаленне навуковай марксісцка-ленінскай канцэпцыі гісторыі Б. 2. 30-я – 1-я пал. 50-х гг. - понае панаванне марксісцка-ленінскай канцэпцыі гісторыі Бел., глыбокае вывучэнне даследчыкамі прац Маркса, Энгельса і Леніна. 3. з сяр. 50 – па першую пал. 80-х гг. - «ачышчэнне гістарычных веда ад дагматычных установак сталінізму», выданне калектыных і манаграфічных прац, але «культ асобы аднаго чалавека бы трансфарміраваны  культ КПСС». 4. з ХХVI з’езда КПСС (1986 г.) - адмаленне ад догма і стэрэатыпа, памылковых канцэпцыя у гістарычнай навуцы.
У 3-м томе «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі» (1996 г.) атары артыкула «Гістарыяграфія гісторыі Беларусі» (Штыха, Кара, Капыскі, Біч, Касцюк, Сяргеева) вылучылі:1. летапісны перыяд, ХVІ – пачатак ХХ ст., 2. савецкі перыяд. Апошні супа з перыядызацыяй Петрыкава за выключэннем сяр. 80-х гг. Атары прадожылі яго да канца 80-х гадо. Галубовіч прапанава вылучыць у кожным перыядзе шэраг «гістарыяграфічных сюжэта». Гісторык у 4 перыядах (1. «Г» гісторыі Беларусі ІХ – ХІІІ стст., 2. «Г» гісторыі ВКЛ, 3. «Г» гісторыі Бел. ХІХ – пач. ХХ ст., 4. «Г» гісторыі Бел. ХХ ст.) разглядае такія тэматычныя аспекты, як польская «Г», літоская «Г», расійская «Г». 2002 Астрога выл. 7 пер., 1, з 1918 г. – з прац Цвікевіча і Донар-Запольскага. Кожны перыяд на мноства дробных этапа. Перыяд. Астрогі нагадвае асноныя вехі грамадска-палітычнага развіцця рэспублікі  складзе СССР, а другая палова 90-х гг. падаецца як час цяжкага становішча гістарычнай навукі – «перыяд абыякавасці дзяржавы да сваёй гістарычнай спадчыны».
2003 Петрыка 4 этапы ГГБ: 1. легендарна-апісальны (ХІІ – канец ХVІІІ ст.), 2. апісальна-навуковы (канец ХVІІІ – ХІХ ст.), 3. навукова-дыялектычны (1910 г. – 80-я гг. ХХ ст.), 4. плюралістычны (з 90-х гг. ХХ ст.). пакладзены пануючы метад даследавання мінулага.
6. Архаічная міфалогія.  Архаічная міфалогія - апавяданне, якое перадае яленні людзей аб свеце, месца чалавека  ім, аб паходжанні сяго існага, пра баго і героя.
Стеблин – Каменскі: міфалогія - творчасць пры якім фантазія прымаецца за рэальнасць.
Першыя вядомыя нам помнікі пісьменства вядомыя  Старажытным Егіпце каля 5 тыс. гадо таму назад. Найважнейшай рысай архаічнай свядомасці з'ялялася імкненне растлумачыць з'явы прыроднага і грамадскага жыцця дзеяннем звышнатуральных сіл, баго і дэмана. Яны-то і з'яляліся аснонымі дзеючымі асобамі старажытных рэлігій і старажытных міфа. Для архаічнай свядомасці характэрны ідэалагічны сінкрэтызм, які характарызуецца злітнасцю уялення аб прыродзе і грамадстве. Не было раздзялення паміж мастацтвам і рэлігійнымі вераваннямі. Надзеленыя звышнатуральным магутнасьцю міфічныя істоты абагалялі і станавіліся прадметам рэлігійнага пакланення. У стадиально архаічных міфах выступалі першапродкам племя, якія часам надзяляліся антрапаморфныя, часам зооморфной рысамі Рысы дэміурга - творцы людзей і культуры - выступаюць у некаторых міфах аб Праметэю. У іх распавядаецца, што Праметэй выляпі людзей з гліны або што ён упрыгожы і надзялі талентамі створаныя багамі недасканалыя істоты. У старажытных міфах індывідуальнымі асаблівасцямі і рысамі надзелены багі і іншыя звышнатуральныя істоты. Адзначаныя вышэй рысы архаічных міфа доклассового грамадства - ідэалагічны сінкрэтызм, фантастычнасць тлумачэння і глыбокая вера.в рэальнасць фантазій, перакананасць у тым, што звышнатуральныя істоты з'яляюцца вяршыцелямі гісторыі, а людзі - толькі пешкі, цалкам залежныя ад іх самавольства, і іншыя рысы архаічнай міфалогіі - надога вайшлі  свядомасць чалавецтва. У ператвораным выглядзе яны заховаліся і  класавым грамадстве.











7. Архаічны эпас.  Архаічная форма эпасу склалася задога да дзяржанага аб'яднання народа. У аснове яе ляжалі міфалагічныя яленні пра свет, а галоны персанаж сумяшча рысы першапродка, культурнага героя і нават ашуканца - трыксцер. Прыкладам такога сінтэзу можа служыць Адзін - вярхоны бог скандынава, стваральнік свету, заступнік воіна, нярэдка сее звады. Бія графія героя архаічнага эпасу складаецца, як правіла, з вызначанага набору матыва: незвычайнае дзеянне  раннім узросце, вучнёства у годных, сватаство, звязанае з выпрабаваннем кемлівасці і мужнасці, здабыванне цудоных прадмета (чаронага меча, плашча-невідзімкі і да т.п.) , клятва пабрацімства, а пасля яе парушэнне. Многія з гэтых матыва адлюстроваюць розныя стадыі распасюджанага абраду ініцыяцыі ваяро. Аднак магістральны сюжэт архаічнага эпасу - гэта аповяд аб здзяйсненні героем подзвіга, неабходных для абароны свайго племені, асабістага збагачэння або ажыццялення помсты, пры-чым яго працінікі часта маюць выгляд хтанічных пачвара (драконы, змеі, вакі і т. Д.). Ратуючы свет ад зла, герой часта гіне сам, але яго смерць - апошні штрых гераічнай біяграфіі, апошняе выпрабаванне, якое ён годна праходзіць, сцвярджаючы неміручасць вечных каштонасцей і ласнай славы. Іншы магчымы варыянт сюжэту, які прыводзіць героя да смерці, - здзяйсненне ім недастойнага чынку, а таксама маты фатальнага золата. У архаічнай эпасе народа Паночнай Еропы гэтыя матывы часта пераплятаюцца адзін з адным. Так, напрыклад, для таго, каб займець скарб Сигурда, Гунар парушае клятву пабрацімства і забівае героя, а затым гіне сам, сташы ахвярай хітрыны наступнага палянічага за скарбамі. Як справядліва адзначае Гурэвіч А.Я., «гераічны эпас германца працяты пафасам смерці, спасцігаюць яго героя» Такім чынам, у аснове архаічнага эпасу ляжыць міф, актына заемадзеяннямі, які  эпоху супольна-радавога ладу, калі і стварася архаічны эпас, бы адзіным крытэрыем ацэнкі падзей, якія адбываюцца падзей і дзеяння людзей. У архаічнай эпасе вылучаецца некалькі жанравых мадыфікацый: паэма ці песьню ( «Беовульв», песні «Старэйшай Эдды») і ісландскія сагі, у адрозненне ад іншых помніка гэтай эпохі, напісаныя прозай. Для вывучэння дадзенай тэмы прапануюцца наступныя мастацкія тэксты: ірландскія сагі ( «Нараджэнне Кухуліна», «Сватаство да Эмер», «Выкраданне быка з Куальнге», «Хвароба Кухуліна», «Смерць Кухуліна»); ісландскія сагі ( «Сага аб Гисли», «Сага аб Греттире»); скандынаскі эпас ( "Старэйшая Эдда"); англа-саксонскі эпас («Беавульф»).





8. Класічны эпас.  Эпас уваходзіць у лік найболей ранніх літаратурных твора, якія дайшлі да нашых часо. Ён шмат у чым паплыва на станаленне ранніх цывілізацый, уключаючы старажытныя Грэцыю і Рым, якія, у сваю чаргу, аказалі велізарны плы на культурныя традыцыі сучаснасці. Па істоце, эпічная паэма - гэтае догае апавяданне  вершах, прысвечанае нейкай узнёслай тэме, да прыкладу, лёсу народа або рэлігійнай ідэі. Тэма гэтая нярэдка знаходзіць увасабленне  дзеях героя, якія, праходзячы праз шэраг выпрабавання, часта прымаюць лёсавызначальныя рашэнні. «Эпас пра Гільгамеша» - твор напісаны клінапісам. «Эпас» стварася на акадскай мове на аснове шумерскіх падання на працягу патары тысячы гадо, пачынаючы з XVIII XVII стагоддзя да н. э. Яго найбольш поная версія была знойдзена  сярэдзіне XIX стагоддзя пры раскопках клінапіснай бібліятэкі цара Ашурбаніпала у Ніневіі. Яна была запісана на 12 шасціслупковых таблічках дробным клінапісам, уключала каля 3 тысяч верша і была датавана VII стагоддзем да н. э. Галонымі героямі эпасу з'яляюцца Гільгамеш і Энкіду. За іх подзвігамі сочаць багі, якія  шумерскіх песнях носяць шумерскія імёны, а  эпасе аб Гільгамешы акадскія. Таксама  эпасе адлюстраваны многія погляды філасофіі таго часу на навакольны свет, этыку, месца і лёс чалавека. Iлiяда старажытнагрэчаская эпiчная паэма аб Троi, якая прыпiсваецца легендарнаму эпiчнаму паэту Старажытнай Грэцыi Гамеру. Прынята лiчыць, што «Iлiяда» знiкла  98 стагоддзях да н. э. у грэчаскiх iянiйскiх гарадах Малой Азii, на аснове падання крыта-мiкенскай эпохi. У Паэме напiсана каля 15 700 радко, у 43 стагоддзях падзеленая антычным фiлолагам Зенадотам Эфескiм на 24 песнi. «Iлiяда» распавядае пра гераiчную асаду Троi шматплямённым ахейскiм апалчэннем на чале з мiкенскiм правадыром Агамемнанам. Галоныя героi паэмы Ахiл, Менелай, Гектар i iншыя правадыры. «Адысе
·я» - Створаная, прадападобна, у VIII стагоддзі да н. э. або крыху пазней. Напісана каля 12100 верша. Паэма складаецца з 24 песень і пачынаецца са звяртання да Музы. Распавядае аб прыгодах міфічнага героя па імі Адысей падчас яго вяртання на радзіму пасля заканчэнні Траянскай вайны, а таксама аб прыгодах яго жонкі Пенелопы, якая чакала Адысея на востраве Ітака. Былі
·на адзін з эпічных жанра даняй народнай паэзіі. Узніклі быліны  Старажытнай Русі, шырока бытавалі на працягу XIXVI стст., але запісвацца пачалі толькі з XVII ст. У былінах, якія выконваліся рэчытатывам, услаляліся народныя героі асілкі-волаты, абаронцы рускай зямлі ад нашэсця ворага, увасабляліся ідэі патрыятызму і дэмакратызму. Існуе цэлы шэраг жанравых разнавіднасцей быліна: гераічныя, казачныя, сацыяльна-бытавыя, сатырычныя і інш. Быліны ствараліся, бытавалі калісьці і на тэрыторыі Беларусі, аднак як жанр у выніку пэных гістарычных прычын зніклі тут вельмі рана. Сляды быліннага эпасу захаваліся толькі  казках на былінныя сюжэты, песнях быліннага складу, асобных фрагментах беларускіх быліна. (Алёша Попович и Тугарин змей, Три богатыря, Илья Муромец и.т.п)

9. “Гісторыя” Герадота.  Герадот (около 484 до н. э. около 425 до н. э).”Історыя” бы упершыню апублікаваны (у перакладзе на латынь) Ларэнца Вала  канцы XV ст. н. э. Атар адначасна стварае сапрадную энцыклапедыю, якая змяшчае геаграфічныя, этнаграфічныя, натуральна-гістарычныя і літаратурныя звесткі. Першая палова трымлівае  сабе апавяданні пра звышшы Персідскага царства, пра Вавілоніі, Асірыі, Егіпце, Скіфіі, Лівіі і інш.. Некаторыя гісторыкі, лічаць, што Герадот працава па строга прадуманаму плану, у сувязі з чым паказваюць на наянасць у яго «галонай тэмы, якая зводзіцца да росту персідскага магутнасці і развіццю грэка-персідскага канфлікту», Егіпту Герадот нада больш увагі, чым іншым краінам, «таму што  гэтай краіне больш дзінай і славутасцю паранальна з усімі іншымі краінамі» .Складана растлумачыць уласцівы Герадоту гістарызм: спробу даць, па-першае, храналагічна стройную, а па-другое , найбольш прадападобную версію выкладзеных падзей. Прада, як адзначае С. Я. Лур'е, Герадот не засёды мог убачыць мяжу паміж казачным матэрыялам, якія адносяцца да спрадвечных часах, і гістарычным фактам бліжэйшага часу - у абодвух выпадках ён, кіруючыся розумам, спрабуе выбраць найбольш прадападобную версію. У аснову падобнага падыходу да гісторыі лягло, з аднаго боку, уяленне аб любым, нават самым фантастычным міфе як пра скажонай здагадкамі гістарычнай прадзе, а з другога - традыцыя крытычнага адносіны да крыніцы - часцей за сё эпічнага падання - на аснове асабістага досведу, вядучая да шматлікіх скажэння і домыслам пры спробе інтэрпрэтацыі падзей няданяга прошлого.То ж самае тычыцца і спроба Герадота выбудаваць стройную храналогію апісваных падзей: абапіраючыся  асноным на вусную традыцыю, ён часта проста не размяшча дакладнымі дадзенымі - асабліва калі гаворка ішла пра падзеі глыбокай старажытнасці. У сувязі гэтым апісанне Герадота  значнай меры разыходзіцца з дадзенымі помніка, што дало падставу да суровай крытыцы автора.Однако, нягледзячы на се свае недахопы (залішняе давер да крыніц, адсутнасць дакладнай храналогіі, тлумачэнне гістарычных факта дзеяннем ірацыянальных сіл, з -за аб'ёму і самога характару выкладзенага матэрыялу «Гісторыя» Герадота застаецца неперасягненым крыніцай па гісторыі Айкумены VI-V стст. да н. э.








10. Фукідзід як заснавальнік прагматычнай гісторыі. 
Гістарыяграфічная традыцыя Элады была значна развіта афінянінам Фукідыдам (каля 450–396 да н. э.), атарам «Гісторыі» Пелапанескіх война, непасрэдным сведкам і дзельнікам якіх ён з’яляся. Нядача  ваеннай экспедыцыі 424 г. каштавала яму выгнання з радзімы. У сваёй працы Фукідыд цалкам адмовіся ад прыёма лагаграфіі. Падзеі 431 – канца 411 да н. э. ім былі апісаны храналагічна паслядона. Прытрымліванне храналагічнага прынцыпу з самага пачатку дапамагло яму захаваць цэласнасць і насычанасць твора. Свой стыль Фукідыд назва ідэаграфічным. Даследаванне абапіралася на шырокае кола крыніц, у тым ліку дакументальных. Асабістыя разважанні атар укладва у тэкст у выглядзе складзеных ім самім жа прамо, аб’яднаных папарна. Ён упершыню жы метад рэканструкцыі мінулага па рудыментах: знаходках на могілках, месцазнаходжанні паселішча, традыцыйных перажытках і г. д.
Прагматизм: выклад гістарычных падзей і з'я з разглядам прычын іх узнікнення, тлумачэннем наступства і т. д., прагматызм.



















11. Арыстоцель. (384 - 322 гг. да н. э.)
Сваё вучэнне А. пачынае з высвятлення таго, якая навука або навукі павінны вывучаць быцьцё. А. падзяляе навукі на тэарэтычныя, мэта якіх - веданне дзеля веда, практычныя і «паэтычныя» (творчыя). Да тэарэтычным навуках ставяцца фізіка, матэматыка і «першая філасофія» (яна ж - тэалагічная філасофія, яна ж пазней была названая метафізікай). Да практычным навуках - этыка і палітыка (яна ж - навука аб дзяржаве). Адным з цэнтральных вучэння «першай філасофіі» Арыстоцеля з'яляецца вучэнне пра чатыры прычынах, або первоначалах. 1) сутнасць і суць быцця, дзякуючы чаму рэч такая, якая яна ёсць; 2) матэрыя і субстрат - гэта тое, з чаго сё знікае; 3) рухаючая прычына, якая азначае прынцып руху; 4) дасягненне пасталенай мэты і даброты як заканамерны вынік дзейнасці. Пошук прады ажыццяляецца праз сілагізмы (высновы) з выкарыстаннем індукцыі і дэдукцыі. Істотным элементам пошука ісціны выступаюць дзесяць катэгорый Арыстоцеля (сутнасць, колькасць, якасць, сталенне, месца, час, становішча, стан, дзеянне, пакуты). Дзяржава, уяляе сабой нейкае адзінства складніка яго элемента, прада, не такое цэнтралізаванае, як у Платона. Форму дзяржанага кіравання Арыстоцель характарызуе як палітычную сістэму, якая васабляе вярхонай уладай у дзяржаве. У пытанні аб зямлі Арыстоцель лічыць, што павінны існаваць дзве формы ласнасці на зямлю: адна мяркуе агульнае карыстанне зямлёй дзяржавай, іншая - прыватнае валоданне грамадзянамі, якія павінны на дружалюбных пачатках прадасталяць выгадаваныя прадукты  агульнае карыстанне іншых грамадзян. Заканадаства  дзяржаве - гэта неад'емная частка палітыкі. Заканадацы павінны гэта лічваць засёды з тым, каб умела і адэкватна адлюстроваць  законах своеасаблівасць дадзенага дзяржанага ладу і тым самым спрыяць захаванню і мацаванню існуючай сістэмы.













12. Правідэнцыялісцкі вобраз гістарычнай навукі.
Боскія рашэння, дабрадзействы і кары, рысы, якія ласцівы провиденциалистской канцэпцыі сярэднявечных гісторыка. Ад антычнага прагматызму (дзеяння прычыны і наступства падзей) да сярэднявечнай провиденциализму.
Гісторыя дзялілася на святую і свецкае. Біблейская свяшчэнная гісторыя і жыцці святых выкладаліся  звышаным, а мірскія падзеі  будзённым стылі. Гісторыя развіваецца па Боскаму наканаванне, усё залежыць ад Бога, людзі не могуць змяніць гісторыі. Змест гістарычнага працэсу і гістарычны прагрэс бачыся багасловам у -  паступовым прасованні чалавецтва да царстве вечнага жыцця. Пелагій 4 у н.э. сцвярджа, што Бог да чалавеку свабодную волю. Бог пакла перад чалавекам дабро і зло, а добраахвотны выбар прадаставі самому чалавеку. За свабодную волю чалавека - бы асуджаны як ерэтык. Воля існуе разам з ласкай пасланай ад Бога. Барацьба Бога і д'ябла тыповая для свядомасці людзей сярэднявечча. Гістарыяграфія начыненая містыкай. Тым самым провиденциалистская канцэпцыя - крок назад. Бліжэй да міфалагічным паданням аб вырашальнай ролі звышнатуральных сіл. Развіццё гістарыяграфіі складанае і супярэчлівае.


















13. Першыя пісьмовыя гістарычныя творы сходніх славян. “Аповесць мінулых часо” як гістарыяграфічная крыніца. 
1-я звесткі размешчаны  Кіескім летапісным зводзе «Аповесць мінулых гадо», які ме 3 рэдакцыі. Асновай твора з’яляецца старажытны летапісны звод, у якім падзеі даводзяцца да 1037г. Яго стваральнікі былі блізкімі людзьмі да князя Яраслава Мудрага, выражалі інтарэсы Кіева, займалі патрыятычную пазіцыю. 1-ю рэдакцыю звода зрабі буйны царконы і палітычны дзеяч Русі Нікан, які працягну падзеі да 1073 г., унёс літаратурны запіс аб прызванні варага. З 1061 г. ім даюцца дакладныя звесткі. Нікан упершыню паведамі аб Менску пад 1067 г. і апіса бітву на Нямізе (магчыма, па расказах яе дзельніка). 2-я рэдакцыя атрымала назву Пачатковага звода, бо падзеі былі даведзены да 1093 г. і дапонены нагародскімі звесткамі. Яго атар ва мовах аслаблення Кіескай Русі імкнецца даць станочую ацэнку першым кіескім князям, высока ацаніць іх ваенныя заслугі. 3-ю рэдакцыю зрабі каля 1113 г. Нестар у Кіева-Пячэрскім манастыры. Упершыню паспрабава звязаць гісторыю сходніх славян з гісторыяй усяго чалавецтва, ствары своеасаблівую гістарычную канцэпцыю. «Аповесць мінулых гадо» пабудавана на метадалагічных прыёмах антычнай гістарыяграфіі. Яны прадугледжвалі тры правілы: 1. веданне гістарычных сачынення папярэдніка, 2. шырокі агляд геаграфіі даследавання, 3. сувязь падзея мінулага і сучаснага. Нестар асноную вагу надава апісанню палітычных і ваенных падзея. Уплы антычнай традыцыі вельмі выразна адчуваецца тады, калі летапісец укладвае  вусны сваіх персанажа антычныя афарызмы, напрыклад, «маці гарадо рускіх». З другога боку, відавочныя прынцыпы і падыходы, характэрныя для сярэднявечнай метадалогіі –правідэнцыялізму. У многіх выпадках летапісец тлумачыць падзеі і дзеянні людзей са спасылкай на Слова Божае. Метадалагічная структура летапіснага звода складаецца з тлумачальнай (галонай) і правідэнцыяльнай (дапаможнай) гісторыі. Тлумачальная гісторыя будуецца на прынцыпах заканамернасці, ісціны і прады. У зводзе адсутнічаюць элементы крытыкі, папярэдні аналіз матэрыяла, запазычаных з іншых крыніца. Летапісец найперш выконва камунікатыную функцыю, каб перадаць гістарычна цэласныя веды, якія назапасіла грамадства. Летапісны звод пабудаваны на прызнанні заканамернасці сацыяльнага развіцця і па лагічнай схеме: ад апісання падзеі да тлумачэння прычына яе знікнення, ад тлумачэння прычына – да абагульных выснова. Пасля смерці Святаполка і пастання  Кіеве  1113 г. палітычная арыентацыя «Аповесці мінулых гадо» не магла задаволіць новага князя Уладзіміра Манамаха. Летапіс забралі з Кіева-Пячэрскага манастыра і перадалі  Выдубіцкі манастыр, які ме статус прыдворнай абіцелі Манамаха. Ігумен манастыра Сільвестр  1116 г. перапрацава «Аповесць мінулых гадо»: ён паказвае кіескага князя памярконым, ухваляе яго за тое, што «не загінула зямля Руская» (Ларэнцьескі летапісны звод). У «Апов. Мін. Г.» вялікая вага надаецца Полацку і Полацкай зямлі, раздача гарадо Рурыкам, удзел палачан у паходзе Алега на Царград, забойства Рагвалода, напад Брачыслава на Ногарад, бітва на Нямізе і інш. 1-ы лет. звод аказа значны плы на развіццё сход- неславянскага летапісання. У наступны час ён уключася амаль ва се мясцовыя летапісы  якасці своеасаблівых уводзіна, бо галоная ідэя твора – абарона Русі – была зразумелай і блізкай летапісцам. У найбольш понай рэдакцыі «Апов. М. га.» дай-шла да нас у Іпацьескім і Ларэнцьескім спісах. Іпацьескі спіс (канец ХІІІ ст.) складаецца з «Аповесці мінулых гадо», Кіескага і Галіцка-Валынскага летапіса, а Ларэнцьескі спіс (XIV ст.) – з «Аповесці мінулых гадо» самы дасканалы тэкст.
14. Летапіс і летапісны звод. 
Летапіс–гісторыка-літаратурны твор з апісаннем падзей па гадах.Усходнеславянская форма–«летапісанне»;польская–«рочнік»;у рымлян і раманскіх народа–«аналы» (annus–год).Летапіс прайшо шлях ад лаканічных храналагічных запіса да разгорнутага,каменціраванага апісання гісторыі.У Зах.Еропе традыцыйнае летапісанне(хранаграфія) да эпохі Адраджэння-да з’ялення свецкай гістарыяграфіі.
На Беларусi:1.XII–XIVст.–зараджэнне мясцовага летапiсання(феад.раздробленасцi-летапiсы–гэта гiсторыя пэнага дзельнага княства.Выразна мясцовы характар маюць Смаленскі летпапіс, Полацкi летапiс XII ст. (калi прызнаць рэальным яго iснаванне)i Нагародскi летапiс XIII ст.2.XV–XVI ст.– росквiт.Накладзен адбiтак барацьбы памiж ВКЛ i Маскоскай дзяржавай.ПАДПЕРЫЯДЫ:1) з пачатку15ст. i да 1480х.-ВКЛ валодае iнiцыятывай,яго князi праводзяць «агульнарускую» палiтыку–iмкненне вывесцi гiсторыю Русi Лiтоскай ад Русi Кiескай; 2) з канца XV i да к.XVI ст- iнiцыятыву перахоплiвае Маск.дзяржава-.Дынастыя князё лiтоскiх (а разам з тым i гiсторыя дзяржавы) вядзецца з захаду,з Рыма.3.XVII–пачатак XIX ст.–заняпад летапiсання.З др.пал.XVI ст.,калi ВКЛ пачынае губляць сваю самастойнасць, трансфармацыя старых жанра i замену iх новымi.З’ял.«Хронiка Польская,Лiтоская,Жамойцкая i сёй Русi» Мацея Стрыйкоскага–першая гiсторыя ВКЛ элементарна-крытычнага характару,а таксама Баркалабаскi летапiс(спалучэнне летапiсання з мемуарнай лiтаратурай).У XVII ст.былi спробы аднавiць старую летапiсную форму апiсання мiнулага-гарадскiя хронiкi.
З XIV ст. пры захаванні пагадовай сеткі большае значэнне набывае сюжэт гістар.апавядання.Перыядычна адступалі ад запісу па гадах-ператварэнне летапісу  хроніку (у хроніцы пераважае сюжэт,аднак мяжа паміж імі умоная).
1я летапісы не захаваліся-маем справу не з летапісамі,а з ЛЕТАПІСНЫМІ ЗВОДАМІ–гісторыка-літаратур.творамі,складзенымі на падставе папярэдніх летапісных запіса,шмат разо перапісваліся/спісваліся-адсюль “спісы”+змяшчаюць дадатковыя гістарычныя звесткі.Супасталенне розных спіса дазваляе вызначыць ПРАТОГРАФ–першапачатковы арыгінал,з якога яны спісваліся.
Спісы з характэрнымi недакладнасцямі і скажэннямі–ІЗВОДЫ (існуе Нагародскі першы летапіс малодшага і старэйшага ізвода).У асобных выпадках пад уплывам змянення палітычных ці іншых абставін летапіс свядома перапрацовася.Так узнікалі новыя рэдакцыі летапісных звода.Калі у асобны летапісны звод злучаны розныя рэдакцыі,то даследчык будзе мець справу жо з іншым летапісным помнікам.





15. Кіескае, Полацкае, Смаленскае, Галіцка-Валынскае летапісанне. Гістарычныя яленні перыяду. 
Пол. летапіс - летапіс, існав. якога дапускаецца гісторыкамі, але які не захавася. Складз. Полацку  12 ст. На думку Салаёва,урыкі з гэтага лет. ёсць у Кіескім лет. На карысць існавання такога лет. сведчыць апавяданне  Кіескім лет. (пад 1159) пра вяртанне на полацкі сталец, раней выгнанага палачанамі кн. Рагвалода-Васіля Барысавіча. Апавяд. складзенае з яркімі дэталямі. Пра існаванне летапіс.  Полацку паведамля Тацішча (пачатак XVIII ст.),  сваёй працы «Гіст. Расій.» узгадва пра спіс, які належа пецярбургскаму архітэктару Яропкіну, і 10 разо спасылася на змест спісу, які загіну падчас пажара у Маскве  1812 г. Гісторык выпіса толькі некат. фрагменты, у летапісны артыкул 1217 г., пра астатняе Тацішча заважы: шмат пра пол., віцебск. і інш. князё пісана, толькі не паспе усё выпісаць.Магчыма, што  Пол. зямлі было створана, а потым трапіла  Кіе і «Паданне аб Усяславічах», зафіксав.  Ларэнц. спісе пад 1128 годам. Кіескі летапіс - бы складзены  Выдубіцкім манастыры на падставе мясц. лет. і асобных пагадовых запіса. У адрозненне ад «Апов. Мін. Гад.», Кіескі лет. прысвечаны пераважна мясцовым падзеям (гісторыі Кіева) з 1118 да 1199 і мае больш свецкі характар. Летапісец асуджае княжацкія собіцы, апісвае барацьбу сх. славян з полацамі. Пад дат. 1159 у творы змешчана апавяд. аб падзеях у Пол. зямлі, у прыватнасці, аб дзейнасці веча Пол. і Друцка, узаемааднос. веча і князё. Атар акцентуе вагу на Тураве, Пінску, Бярэсці. На думку Салаёва, Пашуты, Аляксеева, у Кіескім лет. ёсць урыкі з Пол. лет.. «Сл. о полку
· И
·гореве» - У аснове сюжэту - нядалы паход рускіх князё на полаца, зроблены ногарад-северскі князь Ігарам Святаславічам  1185 годзе. «Слова» было напісана  канцы XII стагоддзя. Смаленскi летапіс - вядомы па рыках, якія часткова захаваліся  рус. і бел. лет. скляпеннях XV-XVI стст. Адлюстровае пераважна гіст. Смаленскай зямлі і, збольшага, ВКЛ (паход князя Альгерда і Святаслава Смаленскага на Маскву  1370, бітва смаленскіх і літоскіх князё пад Мсціславам  1386, вяртанне  Смаленскага князя Юрыя Святаславіча  1401 і яго смерць). Падзеі  лет. адлюстраваны з мясцовых пазіцый, відаць імкненне да незалежнасці Смаленскага княства і непрыязнасць да ВКЛ. Галіцка-Валынскі лет. - летапіс XIII ст., прысвеч. гіст. Галіцыі і Валыні. Захавалася  Іпац. лет. зводзе. Ахоплівае падзеі 1201-1291 гадо. Ліч. галон. крыніцай па гіст. Гал.-Вал.княства. Дзеліцца на 2 часткі: 1)Галіцкая летапіс (1201-1261), складзеная  Галіцыі, у аснову пакладзена лет.часо князя Данііла Раман. Галіц. 2) Валынскі лет. (1262-1291), складзеная на Валыні, дзе больш адлюстроваюцца падзеі на валынскіх землях у княжанне Васілька Раманавіча і яго сына Уладзіміра. Невядомыя атары Гал.-Вал. лет. былі ідэйнымі выразнікамі інтарэса сац. сіл, на якія абапіралася княж. лада  барацьбе супраць буйнога баярства. Асноны тэкст летапісу пранізвае ідэя адзінства Русі, абарона яе ад знешніх ворага. Значнае месца  Г-В лет. займае гіст. культ. Г-В княства. Ад папярэдніх стараж. лет. Г-В лет. адрознів. амаль пон. адсутн. царк. тэматыкі.
16. Інфармацыя антычных і арабскіх атары, заходнеерапейскія творы пра Беларусь. 
Першыя звесткі аб насельніцтве сучасных беларускіх земля сустракаюцца  антычных гісторыка і географа, найперш старажытнагрэчаскіх, што было выклікана каланізацыяй элінамі Паночнага Прычарнамор’я.
Сярод антычных атара вылучаецца Герадот з Галікарнаса (
· 485 – 425 гг. да н. э.), які пакіну нашчадкам «Гісторыю» у 9 кнігах. Чацвёртая кніга «Мельпамена» была прысвечана Скіфіі і яе наваколлю. У ёй атар піса аб нерах і андрафагах.
«Вышэй алазона жывуць скіфы-земляробы, якія сеюць хлеб не для ласнага спажывання  ежу, а на продаж. Вышэй іх жывуць неры, а краіна, што ляжыць на понач ад нера, наколькі мы ведаем, не заселеная людзьмі
У нера звычаі скіфскія; за адно пакаленне да пахода Дарыя ім давялося пакінуць усю сваю краіну з-за змея; зямля іх нарадзіла мноства змея, а яшчэ больш з’явілася іх з пустэльных земля, пакуль зможаныя імі неры не пасяліліся разам з будзінамі, пакінушы сваю радзіму. Можна думаць, што гэтыя людзі чаранікі: па крайняй меры, па словах скіфа і жывучых у Скіфіі эліна, кожны нер штогадова па разу на некалькі дзён робіцца ваком і потым зно прымае ранейшы выгляд».
Гэтыя скупыя звесткі жо  ХІХ ст. заставілі даследчыка шукаць лакалізацыю герадотавых нера: чэшскі гісторык П.Й.Шафарык размяшча іх у басейне р.Нара (Польшча), а вядомы этнограф П.М.Шпілескі – на тэрыторыі Беларусі, бо лічы, што яленні аб ваках-пярэваратнях тут былі найбольш пашыраны.
У 50 – 60-я гг. ХХ ст. маскоскі археолаг В.М.Мельнікоская выказала думку аб нерах як насельніцтве мілаградскай культуры, якая  VIII – III стст. да н.э. займала паднёвы сход Беларусі. На яе думку, плямёны мілаградскай археалагічнай культуры прыйшлі на тэрыторыю Беларусі з заходняй часткі Валыні. Гэтую гіпотэзу падтрыма акадэмік Б.А.Рыбако, зыходзячы з таго, што будзіны (носьбіты юхнаскай археалагічнай культуры), да якіх перабраліся неры, пражывалі на тэрыторыі сучаснай Бранскай вобласці Расійскай Федэрацыі, памежнай з Гомельшчынай.
Беларускі археолаг С.Я.Рассадзін удакладні лакалізацыю нера у басейне р.Гарынь (заходняя частка мілаградскага арэала). Ён лічыць, што адтуль неры рушылі да Паднёвага Буга – да скіфа. Таму памінанне аб будзінах ёсць памылка перапісчыка. З ім салідарны даследчык скіфскай культуры А.І.Цераножкін.
Упамінанне Герадотам змея звязана, на думку Рассадзіна, са зменай клімату. У сярэдзіне VI ст. да н.э. назіралася паніжэнне сярэдніх тэмператур і зрастанне вільготнасці (шмат дажджо, паводкі, забалочванне нізіна). Таму насельніцтва перасялялася на сухія месцы. А змяя – міфалагічны сімвал дажджу.
Калі скіфы для барацьбы з персідскім царом Дарыям папрасілі дапамогі  нера, то пачулі  адказ: «Калі б вы першыя не рабілі крыду персам і не пачыналі з імі вайны, то цяперашнюю просьбу вашу і цяперашнія вашы размовы мы палічылі б правільнымі Што датычыць нас, то ні тады мы не крыдзілі гэтага народа, ні цяпер не будзем абражаць яго. Вось калі б персідскі цар уварвася і  нашу зямлю і першы пакрыдзі нас, мы таксама не засталіся б у баку».
З гэтага запісу Герадота С.Я.Рассадзін робіць дзве высновы. Нера было даволі многа, і яны былі моцныя, бо на іх падтрымку разлічвалі скіфы. Неры не з’яляліся дзікунамі, а мелі палітычную арганізацыю – «норавы скіфскія», а  Скіфіі  той час ужо склалася рабаладальніцкая дзяржава.
Пісалі аб нерах і старажытнарымскія атары: Пампоній Мела (І ст. н. э.), Гай Пліній Секунд (І ст. н. э.), Марцін Капела (V ст.). Яны звязывалі тэрыторыю герадотавых нера з Тырасам (Днестр) і Барысфенам, г.зн. Дняпром.
Герадот таксама паміна андрафага: «З усіх людзей андрафагі маюць найбольш дзікунскія норавы: яны не прызнаюць прады і не маюць ніякіх закона. Яны праводзяць вандронае жыццё, носяць вопратку, падобную на скіфскую, але маюць асобную мову; яны адны з гэтых плямёна ядуць людзей». Дарэчы, андрафагі памінаюцца атарам пяць разо – калі Герадот акрэслівае паночную мяжу Скіфіі, раскрывае барацьбу з персамі.
Спробы лакалізацыі андрафага назіраліся  ХІХ ст. У кухонных адкідах археолагі шукалі чалавечыя косткі з абламанымі эпіфізамі. Але даследаванні, праведзеныя  ХХ ст., сведчаць аб шырокім распасюджванні канібалізму  жалезным веку. Таму гісторыкі пачалі зыходзіць з інфармацыі Герадота, парановаючы яе з іншымі геаграфічнымі звесткамі кнігі: «самы верхні народ». Акадэмік Б.А.Рыбако лакалізава андрафага у арэале днепра-дзвінскай культуры – на Смаленшчыне, археолаг Б.А.Шрамко – у басейне р.Сулы, А.І.Цераножкін – у арэале мілаградскай культуры, М.І.Артамона – у басейне р.Росі (Украіна), Б.М.Грэка – у ніжнім цячэнні Дняпра, А.П.Смірно – у стэпавай зоне ніжняга цячэння Дняпра.
Рассадзін размяшчае андрафага таксама  арэале днепра-дзвінскай культуры ранняга жалезнага века (VIII ст. да н.э. – V ст. н.э.), але не на тэрыторыі Смаленскай вобласці, а на Міншчыне. Ён лічыць, што ніжнія пласты лабенскай археалагічнай культуры пазбалены скіфскага плыву  адрозненне ад смаленскага варыянту. Да таго ж запіс Герадота аб «верхнім народзе» на Барысфене не можа адназначна адносіцца да вытока Дняпра. Рассадзін салідарны з пецярбургскім даследчыкам Б.А.Булкіным, што вытокам Барысфена антычныя атары лічылі Беразіну і нават Свіслач.
Таксама беларускі археолаг аналізуе тэрмін «андрафагі». Згодна з Герадотам, гэта «пажыральнікі мужчын», бо людаеды – «антрапафагі». Выказана думка, што пад андрафагамі можна разумець «амадока», вядомых яшчэ Пталамею.
Грэчаскі гісторык і географ Страбон (І ст. н.э.) піса пра бастарна, якіх некаторыя даследчыкі суадносяць з плямёнамі зарубінецкай археалагічнай культуры (канец ІІІ ст. да н.э. – І ст. н.э.): «Яны ваянічыя і храбрыя. Не ведаючы ні земляробства, ні жывёлагадолі, яны займаюцца толькі вайсковымі практыкаваннямі і думаюць толькі аб вайне».
У першыя стагоддзі нашай эры антычныя атары сё большую вагу пачынаюць надаваць старажытным славянам. Рымскі консул, гісторык, атар «Гісторыі», «Анала» Публій Карнелій Тацыт (58 – 117 гг.) называ славян «венетамі». «Венеты перанялі шмат з іх норава [германца], бо з-за драпежніцтва ходзяць па лясах і гарах Аднак іх хутчэй можна далучыць да германца, таму што яны будуюць сабе дамы, носяць шчыты і перамяшчаюцца пешшу». Тацыт размяшча венета паміж пекінамі (востра Пекі  вусці Дуная) і фенамі (продкі запалярнага народа саамі). Шэраг гісторыка тацытавых венета лакалізуюць з познезарубінецкімі плямёнамі, якія пашырыліся да Прыднястроя.
Аб венетах піса і гоцкі гісторык і царконы дзеяч Іярдан (першая палова VI ст.) у кнізе «Аб паходжанні і дзеяннях гота». Атар размяшча венета не на тэрыторыі Беларусі, а хутчэй у сучаснай Польшчы, у раёне Кракава. Іх нібыта перамог у ІV ст. гоцкі кароль Германарых. Іярдан таксама паміна склавен і анта, якія, на яго думку, маюць адзінае паходжанне з венетамі. «Цяпер яны лютуюць пасюдна [VI ст.], а раней падпарадковаліся ладзе Германарыха». Склавен ён размясці у раёне ад возера Мурсіянскага да Днястра і Віслы, а анта – ад Днястра да Дняпра.
Сучаснік Іярдана сірыйскі грэк, візантыец Пракопій з Кесарыі  працы «Вайна з готамі» славян і анта выводзіць не ад венета, а ад барбара (ніжэйшых за рымлян). Атар адзнача, што раней іх называлі «спорамі», г.зн. «рассеяннымі па паселішчах». Ён раскры іх норавы: «Гэтыя плямёны, славяне і анты, не кіруюцца адным чалавекам, але здана жывуць у народапрастве, і таму  іх шчасце і няшчасце  жыцці лічацца справай агульнай Яны лічаць, што адзін толькі бог, творца маланак, з’яляецца валадаром над усімі Уступаючы  бітву, большасць з іх ідзе на ворага з шчытамі і дроцікамі  руках, панцыра жа яны ніколі не адзяюць І па знешнім выглядзе яны не адрозніваюцца між сабой. Яны вельмі высокага росту і велізарнай моцы. Колер скуры і валасо у іх вельмі белы або залацісты».
З візантыйскіх атара аб славянах пісалі Пседа-Марыкій (582 – 602 гг.)  «Страцегіконе», Феафілакт Сімаката (першая палова VII ст.) у «Гісторыі», дзяк Ігнацій (першая палова ІХ ст.) у «Жыціі Георгія Амастрыдскага», Канстанцін VII Багранародны (Х ст.) у «Біяграфіі Васіля І Македаняніна».
Пры агульным недахопе пісьмовых матэрыяла аб усходніх славянах да ХІ ст. арабскія крыніцы набываюць важнае значэнне. Краіны Арабскага халіфата мелі добра наладжаныя гандлёвыя і палітычныя сувязі з краінамі Усходняй Еропы. Вельмі значнымі былі сувязі з Хазарскім каганатам, Паночным Каказам, менш – са славянскім светам. Інфармацыя аб апошнім паступала  мусульманскія краіны двума шляхамі: праз Візантыю і праз Сярэднюю Азію і Хазарыю. Звесткі з Візантыі, якія дасягалі араба, цяжка каменціруюцца сучаснымі гісторыкамі, бо утрымліваюць дадзеныя аб агульным славянскім свеце без падзелу іх на заходніх, усходніх і паднёвых. Другі канал інфармацыі (праз Хазарыю) больш верагодны, таму што датычыцца непасрэдна сходніх славян.
Творы арабскіх атара (Аль-Балхі, Аль-Істахры, Ібн-Хакаль, персідскі анонім «Кніга межа свету ад усходу да захаду») маюць тэкстуальныя супадзенні. Гэта сведчыць аб тым, што атары карысталіся адной крыніцай, якая не дайшла да нашых дзён. Яе складанне адносіцца да VIIІ – ІХ стст.
У арабскіх крыніцах даецца інфармацыя аб Русах і іх трох цэнтрах: Куябе, Славіі і Артаніі. Першыя два цэнтры даследчыкі суадносяць з Кіевам і Ногарадам, а трэці рэгіён – загадкавы. Ібн-Хакаль піса: «Артанцы па вадзе спускаюцца да Куябы з мэтай гандлю», персідскі анонім сцвярджа: «З Арты вывозяць чорных сабалё, свінец, чорных лісіц, мячы».
Беларускія гісторыкі С.Санько і Х.Кашкурэвіч прапанавалі гіпотэзу, што Артанія знаходзілася на тэрыторыі племяннога саюза крывічо. У якасці доказа яны прывялі наступныя палажэнні: чорныя лісіцы вадзіліся на поначы Русі, а  лесастэпавым раёне Кіева яны былі рэдкасцю; свінец да крывічо папада з Польшчы, Скандынавіі, Венгрыі; праз тэрыторыю крывічо праходзі гандлёвы шлях «з вараг у грэкі»; каля Лукомля, Оршы, Гараляна, Полацка, Смаленска былі знойдзены скарбы арабскіх манета.
Таямнічую «Арту» С.Санько і Х.Кашкурэвіч звязваюць са словам «Арса», бо  арабскім арыгінале стаіць літара, якае перадае гук, падобны на англійскае міжзубнае «th», якога няма  славянскіх мовах. Слова «орс» у перакладзе з асецінскай мовы азначае «белы», «эрзіс» з новаперсідскай мовы – «свінец, белы светлы метал». На іх думку, Арта – гэта горад Рша (Орша), які стаіць на рацэ Аршыцы. Але археолагі не пацвярджаюць гэтае меркаванне. Таму атары лічаць, што Орша магла быць перанесена  пачатку ХІ ст. да буйной воднай магістралі, а раней яна знаходзілася паміж дзвюма рэкамі – Аршыцай і Лучосай, бо там былі знойдзены чатыры скарбы дырхема, альбо каля в.Чаркасава.













17. Хроніка. Хронікі ВКЛ.
Змена культурна-палітычнай сітуацыі  ВКЛ на пачатку ХVI ст. прывяла да таго, што беларуска-літоскі звод ужо не задавальня грамадскасць краіны. З’яленне «Хронікі Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага» было выклікана новымі грамадска-палітычнымі тэндэнцыямі, патрэбай умацавання міжнароднага становішча ВКЛ, гістарычнага абгрунтавання яго права на беларускія і украінскія землі, імкненнем даказаць высокароднае паходжанне кіруючай княжацкай дынастыі. Нельга не адзначыць уплы рэнесансавых ідэй. У ХVI ст. у Еропе ствараюцца велічныя і патрыятычна-накіраваныя гісторыі краін і народа. Прадстанікі асобных арыстакратычных фамілій шукалі славутых продка. Напрыклад, у Польшчы  ХVI – XVII ст. была распасюджана канцэпцыя паходжання польскай шляхты ад старажытных сармата, у Венгрыі – ад гуна.Кіруючыя колы ВКЛ ужо не былі задаволены Беларуска-літоскім летапісам 1446 г. У ім гісторыя ВКЛ з’ялялася арганічным працягам гісторыі Кіескай Русі, а літоскія князі выступалі носьбітамі агульнарускіх тэндэнцый. Арыстакратыя краіны больш цікавілася мінулым сваёй радзімы – уласна літоскіх зямель – генэзісам ВКЛ.«Хроніка ВКЛ» складзена  20-я гг. ХVI ст., магчыма, у Вільні. Атар гэтага летапіснага зводу бы набліжаным да магната Гаштольда. Хроніка ВКЛ раскрывае гісторыю дзяржавы ад князя Палемона да Гедзіміна.У аснову летапіса пакладзена легенда пра паходжанне літоскіх князё ад рымскіх арыстакрата. У І-м ст. н. э . 500 сем’я рымскай знаці, ратуючыся ад жорсткасця імператара Нерона, уцяклі марскім шляхам у Жмудзь. На чале эмігранта стая Палемон або Публій Лібон. Яго сын Кунас закла дынастыю літоскіх князё, прадстаніком якой бы заснавальнік ВКЛ Міндог. Атар тлумачыць уладу літоскіх князё на Русі наступствамі мангола-татарскага нашэсця і шлюбамі з дачкамі мясцовых князё. Прасочваецца антыпольская накіраванасць летапіснага зводу: Ягайла называецца клятвапарушальнікам, забойцам. Хроніку Вялікага княства Літоскага і Жамой-цкага» (16 ст.) скла атар, блізкі да велікакняжацкага двара. Ён імкнуся звысіць ваен. магутнасць літ. князё, звярта увагу на шлюбныя сувязі мясц. княжацкіх рода як на дзейсны сродак зацвярджэння лады літ. князё на Русі. Аб паліт. пазіцыі атара «Хронікі...» можна меркаваць па яго варожых ад-носінах да Польшчы. . Аб паліт. пазіцыі атара- варожых ад-носінах да Польшчы. У сярэдзіне 16 ст. створана Хроніка Быхаца. Тут гісторыя зямель усх. славян выкладзена выключна  сувязі з дзейнасцю вял. кня-зё літ., аднак ваен. поспехі тлумачацца сумеснымі дзеяннямі войска літоца і сх. славян. . Гэты твор найб. пона пера-дае гісторыю ВКЛ. Ва сёй Хроніцы Быхаца дамінуе патрыят. тэма. Бел. храніст асабліва падкрэслівае факты тэр. росту ВКЛ, ухваляе знешнюю палітыку вял. кн.
Хроника - запись событий в хронологическом порядке.
«Хро
·ника Бы
·ховца» третий свод белорусско-литовских летописей, созданный в XVI веке (записи обрываются на 1507 году). Полностью самостоятельна последняя часть, от 1453 года, что делает её ценным источником по истории ВКЛ.

18. Летапісанне  Вялікім княстве Літоскім. 
Летапiсанне XV – XVI ст. мае агульнадзяржаны характар. Бел.летапiсы i хронiкi захавалiся  ~22 спiсах.Канцэпцыя Чамярыцкага пра iснаванне 3 асобных беларуска-літоскіх летапiсных звода (I, II, III, цi адпаведна «Летапiсец вялiкiх князё лiтоскiх», «Хронiка вялiкага княства лiтоскага» i «Хронiка Быхаца»).Улашчык у 1969 падрыхт.”Полное собарние русских летописей”том 32и35+уве у навуковы зварот бел-літоскія летапісы.
I. Адносяць Нiкiфараскi(самы стары), Акадэмiчны, Супрасльскi(1я знойдзена,перапісана  16ст.по заказу Адзінцевіча), Слуцкi летапiсы. Усе маюць 3 аснон.часткі:
1) агульнаруская з 854 па др.пал.1420х+прыпіска за 1446 г.- iмкненне вызначыць ВКЛ побач з Маскоскiм як спадкаемцу Кiескай Русi. абгрунтаваннем прэтэнзій вялікіх князё літоскіх на «рускія» землі і адначасова акрэсліла гісторыю дзяржавы да часо Гедыміна.Князі ВКЛ з добрага боку.Крынiцы і штуршок:летапiсн.зводы, што складалiся пры дзеле агульнарускiх мiтрапалiта Кiпрыяна (1408) i Фоцiя(1418-«Палiхрон»).
2)смаленская-1430 – 1445г.- з 3 асобных раздзела: Смаленскай хронiкi, пахвалы Вiтату i кароткiх запiса за 1432 – 1445г. У аснове – Смаленскi летапiс(канцы XIV ст+ за 1432 – 1440 г.падзеі i звесткi за 1441 – 1445 гг.).
3) «Летапiсца вялiкiх князё лiтоскiх» ключае 2 не вельмi звязаныя памiж сабою апавяданнi:1.уласна “Летапісец”ствар.у 2этапы:1382 – 1392 гг. чалавекам, блiзкiм да Вiтата,растлумачыць дзеяннi яго  перыяд барацьбы за ладу і  1420я духоная асобай. 2.”Аповесць пра Падолле” акрэслiць правы княства на гэтую частку сучаснай Украiны падчас захопу яе палякамi.
Складзены  1446,т.як нічога не гаворыцца пра каранацыю Казiмiра  1447+есть запіс за 1446 год.Падстава для стварэння-маючая адбыцца каранацыя Вітата +незадавальненне тлумачэннем асобных падзей у «Палiхроне» Фоцiя.
Смерць Вiтата, пачатак мiжусобнай вайны  княстве i спаленне Герасiма Свiдрыгайлам перапынiлi ход летапiсання. Аднак у Смаленску(?) апошняе было аднолена, дададзена «Аповесць пра Падолле» i зроблены апошнi запiс агульнарускiх падзей за 1446 г.
XV ст. летапiсны звод перапрацоваецца з мэтай акрэслiць асобную ад Масквы гiсторыю ВКЛ, «агульнаруская» частка скарачаецца i ставiцца на апошняе месца. Так узнiкла Слуцкая рэдакцыя.
II.этап-«ХРОНІКА ВКЛ». з 2х частак: 1) «Хронiка Вялiкага княства Лiтоскага i Жамойцкага» -легендарнай гiсторыi аб паходжаннi князё i шляхты ВКЛ ад знатных рымлян і 2) «Летапiсца вялiкiх князё лiтоскiх»,пачына генеалогію ад Гедыміна.У 40-я гг. XVI ст. унесены дапаненнi і зліты  адзін. Чамярыцкі вызначыць у складзе ІІ зводу тры рэдакцыi: 1) кароткую (летапiс Красiнскага i блiзкi да яго Патрыяршы А). 2) пашыраную (Патрыяршы Б, Румянцаскi, Альшэскi, Археалагiчнага таварыства, Цiханравава). 3) поную-1550я(Пазнанскi i Рачынскага).
III беларуска-літоскі звод атрыма такую назву ад адзiнага вядомага даследчыкам спiса-выялены  бiблiятэцы памешчыка Быхаца (маёнтак Магiлецы Гродзенск.губ.), бы створаны  60-я гг. XVI ст. у Навагрудку(?)некалькiмi асобамi, блiзкiмi да князё Слуцкiх., а 1570я з’яв.спіс..
1830-частку апублікава Клімашэскі. Потым Нарбут выкарыст.пры напісанні “Древней истории литовского народа”,а  1846 асобнай кнігай”Хроника Быховца”.Не было пачатку і канца+нек.страніц у сярэдзіне не хапала.Лічыцца,что не хапае10%тэксту(Нарбут лічы,что 50%).Ёсць канцока пра бегства “рымлян” ад Аціллы, заканч.1506-разгром Арды пад Клецкам.Арыгінал згублены.
З’явiлася  вынiку перапрацокi i спалучэння: 1) Слуцкай рэдакцыi I беларускага зводу; 2) Iпацьескага летапiсу; 3) понай рэдакцыi «Хронiкi Вялiкага княства Лiтоскага i Жамойцкага».
Адна з галоных прычын яго знiкнення - пачатак Лiвонскай вайны. Iстотныя тэрытарыяльныя страты, якiя панесла ВКЛ, выклiкалi iмкненне лiцвiнскiх патрыёта нагадаць пра гераiчныя i велiчныя старонкi барацьбы з Маскоскай дзяржавай, пра тое, што i «лiтоскае кап’ё стаяла ля сцен Масквы».
«Лiтоская Метрыка»-гiстарычная назва архiных рукапiсных кнiг велiкакняжацкай (пазней – агульнадзяржанай) канцылярыi ВКЛ XV – XVII ст.























19. Мемуары, лісты, дзённікі як крыніцы па гісторыі ВКЛ і сумежных дзяржа.
сяр.17 ст.-летапiсанне губляе агульнадзяржаны характар.Павялiчваецца вага да мясцовых падзей, пераважна тых, сучаснiкам якiх з’яляся летапiсец. Летапiсы набываюць характар мемуарнай лiтаратуры-БАРКАЛАБАѕСКАЯ ХРОНІКА- падзеі др.палXVI – пачатку XVII ст., пераважна на Магiлёшчыне; напiсаны  канцы 1580 – 1608 г.магчыма, баркалабаскiм святаром Фёдарам Фiлiпавiчам (духонiкам князё Саламярэцкiх), а апошнi запiс 1633 г. (узяцце Смаленска каралём Уладзiславам) зроблены пазней. Звесткi пра пасядзённае жыццё простых людзей+ пра дзеяннi рускiх войска пад Магiлёвам у апошнi перыяд Лiвонскай вайны, аб прыходзе казако на Беларусь (у прыватнасцi, С. Налiвайкi), пра Лжэдзмiтрыя II+пра Брэск.царк.унію.Гэта помнiк гiсторыка-мемуарнай лiтаратуры.
Спробы адрадзiць летапiсанне  1й пал.XVII ст. прывялi да знiкнення асобнага яго вiду на Беларусi – ГАРАДСКІХ ХРОНІК. Найбольш вядомы Магілёскія:1.«Магiл.хронiка» Т. Сурты i Трубнiцкiх - з 1526 г. да пачатку XIX ст. 2.«Запiскi iгумена Арэста» – ахоплiвае падзеi за 500 гадо да 1847 г.Ёсць хроніка Віцебска,ананімная Слуцкая.
Мемуарная лiт-ра- творы, у цэнтры якiх знаходзiцца асоба атара,найбольш распасюдж.-дзённікі і спаміны.Этапы на Беларусі:1)др.пал 16ст.- летапісцы аддаюць перавагу сюжэту апавядання, мясцовым падзеям, гісторыі жыцця асобных сем’я ці дзеяча. З’яляюцца творы, якія знаходзяцца на мяжы паміж летапісам і мемуарамі. Напачатку атар застаецца як бы староннім назіральнікам тых ці іншых падзей, апавядае аб сабе  трэцяй асобе або вогуле не акрэслівае сваё існаванне («Дзённікі пахода Стэфана Баторыя»-  выглядзе пісьма- лаканічных запіса ходу баявых дзеяння). 2)
XVIII ст.;калі у XVII ст. дыярыушы пераважна бясстрасна фіксавалі падзеі, то цяпер з’яляецца суб’ектынае «я» атара. 3)пач.19ст-да 1920х-паварот да народнага, сялянскага жыцця+узрастае палітызаванасць.4)савецкі-тыповасць вобраза.5)канец 80х.
Мемуарную літаратуру 16-17ст. вельмі складана аддзяліць ад публіцыстыкі, эпісталярных твора, а часам нават ад летапісу.
Акрэсліваючы «пераходны» характар Баркалабаскага летапісу, «Дзённіка пахода Стэфана Баторыя»,большасць гісторыка лічыць самым раннім мемуарным помнікам«ГІСТАРЫЧНЫЯ ЗАПІСКІ» Фёдара Елашоскага-на беларускай мове  1603 – 1604 г.(ураджэнец Брэстчыны (1546 – 1619)
Крыніца аб польска-літоскай інтэрвенцыі  Маск.дзяржаву- «ДЫЯРЫУШ» Самуіла Маскевіча(дзённік)-кароткія пачатковыя запісы (з 1594 па
1604 г.),потым разгорнутае апавяданне.
«ДЫЯРЫУШ» Багуслава Маскевіча(сын)-падзеі нац.-вызваленчай вайны пад кіраніцтвам Багдана Хмяльніцкага- дзельнікам карных экспедыцый у войску Вішнявецкага на Украіне+Януша Радзівіла на Беларусі.-кароткія атабіяграфічныя запісы за 1643-49г.
Вялікую гісторыка-пазнавальную цікавасць уяляе «ДЫЯРЫУШ» бел. шляхціца Адама Каменскага-Длужыка- трапі у канцы 1687 г. у маскоскі палон у Якуцк,Запаляр’е і Прымор’е  якасці зборшчыка ясаку (падатку)-1 з усіх вядомых помніка пра Сібір,на польскім.
Сяр.17ст-змены у развіцці мемуарнай літ-ры:на 1план выходзіць апісанне ласнага жыцця,а не грамадска-палітычных падзей. «ХРОНІЦА» Яна Цадроскага-сямейная хроніка,нагадвае атабіяграфію(вобразна апісаны пагром езуітамі пратэстанцкай абшчыны  Вільні+падарожжы).
+Помнікам эпісталярнай літаратуры лічацца Пісьмы Ф.Кміты-Чарнабыльскага. Да нашага часу дайшло 30 лісто, якія дасыла з Оршы  Вільню членам паны-рады ВКЛ. Першы ліст датуецца 1573 г., а апошні – 1574 г. Гэта службовыя данясенні пра ваенна-палітычную сітуацыю на сходніх межах краіны. Яны раскрываюць становішча  Маскоскай дзяржаве, планы Івана ІV, руска-татарскія адносіны.У некаторых лістах атар характарызуе нутрыпалітычнае жыццё РП, закранае вострыя сацыяльныя праблемы. Асобна вылучаюцца лісты да трокскага кашталяна Я.Валовіча, у якіх выразна пастае асоба атара, яго індывідуальны стыль, адлюстраваныя жыццё і побыт служылай шляхты. Лісты напісаны на старабеларускай мове з выкарыстаннем прыказак і прымавак, народных сродка гумару і сатыры.















20. Мацей Стрыйкоскі – першы гістарыёграф ВКЛ.
У 20 – 90-я гг. ХVІ ст. на гістарычнае развіццё ВКЛ і РПзначны плы аказалі Адраджэнне і Рэфармацыя. Яны прадвызначылі ключэнне беларускіх земля у сферу плыву заходнеерапейскай культурнай традыцыі. Прафесар Д.У.Кара назва гэты працэс «вестэрнізацыяй» беларускай культуры». На яго думку, новая тэндэнцыя  духоным жыцці беларускага грамадства суправаджалася этнакультурнай дэзінтэграцыяй, кардынальнай зменай релігійнай і монай сітуацыі, што прывяло да з'ялення публіцыстыкі (творы П.Скаргі, І.Пацея, М.Літвіна і інш.).
Інтэнсіная палеміка паміж прыхільнікамі «традыцыйнай» і «заходняй» арыентацыі садзейнічала росту грамадскай цікавасці да гісторыі як асобнай галіны веда. Таму  гістарыяграфіі зацвярджаецца жанр хранографа, які звязва гісторыю беларускага народа з сусветнай. Першай працай падобнага тыпу  ВКЛ стала «Хроніка польская, літоская, жамойцкая і сяе Русі» Мацея Стрыйкоскага, якая ключыла гісторыю ВКЛ у арбіту заходнеерапейскай гістарыяграфічнай традыцыі.
Мацей Стрыйкоскі (1547 – 1590 (1593) гг.) нарадзіся  м.Стрыйка каля Лэнчыц (сучаснае Лодзінскае ваяводства Польшчы) у сям’і судовага вознага. Па жаночай лініі ён паходзі са знакамітага роду Лелі
·ва, а па мужчынскай – Асоста. Па маці ягоным продкам бы мазавецкі ваявода Хры
·сцін, які вызначыся  бітве пры Захвосце (1205 г.).
У сем гадо Стрыйкоскі пайшо вучыцца  парафіяльную граматычную школу  Бжэзінах. Сам ён назва яе «Падуяй і Балоньяй», бо атрыма там грунтоную адукацыю. Далейшы лёс Стрыйкоскага супярэчлівы. Беларуская даследчыца А.А.Семянчук называе яго «геніяльным саманавукам» і лічыць, што ён не атрыма вышэйшай адукацыі. Расійскі гісторык А.І.Рога сцвярджае пра вучобу Стрыйкоскага  Кракаскай акадэміі (універсітэце): у 1564 г. атрыма ступень бакалара. Вучоба перапынялася вандрокай  ВКЛ. Ёсць гіпотэза, што Стрыйкоскі падчас Лівонскай вайны бы «рыскуном» (шпіёнам).
У 1567 – 1569 гг. яго імя зно значыцца  спісах студэнта Кракаскай акадэміі. Там Стрыйкоскі добра авалода лацінскай мовай і антычнай літаратурай. Таксама ён веда нямецкую мову, інжынернае мастацтва. Магчыма, гэтая акалічнасць заставіла яго вярнуцца  ВКЛ на ваенную службу  Віцебскі гарнізон (1572 – 1574 гг.).
У 1574 г. М.Стрыйкоскі выда у Кракаве вершаваную кнігу «Ганец цноты» (дабрадзейнасці). Атар услаля шляхту, якую лічы крыніцай дабрачыннасці. Ён піса пра сармацкае паходжанне шляхецкага саслоя, што прадвызначала іх больш шырокія правы, чым у караля Рэчы Паспалітай. Пад уплывам Адраджэння Стрыйкоскі звяртаецца з заклікам вывучаць навукі, найперш гісторыю. Ужо  гэтай працы атар зрабі кароткі агляд гісторыі Літвы.
У тым жа годзе Стрыйкоскі напіса паэму «Правасланага езду да Кракава і памяці годнай каранацыі Генрыха Валуа апісанне». Магчыма, гэтым творам ён шука каралескай службы, што дало плён. У верасні 1574 г. яго накіравалі  складзе пасольства РПу Канстанцінопаль. Там Стрыйкоскі скла дзесяць карт Турцыі, план г.Канстанцінопаля, а па вяртанні напіса кнігу «Пра пачатак, паходжанне, мужнасць, рыцарскія і грамадзянскія справы сланага народа літоскага, жамойцкага і рускага».
У гэтым творы супрацьпасталяюцца «залатыя» шляхецкія вольнасці як своеасаблівы палітычны лад становішчу славянскіх народа, якія знаходзіліся пад прыгнётам Асманскай імперыі. Пры гэтым атар раскры гісторыю Турцыі, выкарысташы турэцкую хроніку, якую яму перакла атурэчаны венгр. Крытычны характар кнігі выкліка незадаволенасць караля Стэфана Баторыя, бо Асманская імперыя аказала яму падтрымку пры выбранні на трон Рэчы Паспалітай. Верагодна, з гэтай прычыны Стрыйкоскі пакіну дзяржаную службу.
З 1576 па 1578 гг. ён знаходзіся пры двары князё Алелькавіча у Слуцку і Капылі пад пратэкцыяй князя Юрыя Юр’евіча Алелькавіча. Там Стрыйкоскі пача пісаць «Хроніку польскую, літоскую, жамойцкую і сяе Русі». Пасля смерці свайго апекуна ён пераходзіць пад пратэкцыю жмудскага біскупа Мельхіора Гедройца. З яго дапамогай Стрыйкоскі атрыма пасаду жмудскага каноніка. Неверагодна, але паляк заня пасаду  ВКЛ. А.А.Семянчук тлумачыць гэты факт схільнасцю Стрыйкоскага да Княства, тым, што ён адстойва права ВКЛ на Падолію, а таксама падтрымкай з боку магната (Радзівіла, Глябовіча, Хадкевіча і інш.).
«Хроніка польская, літоская, жамойцкая і сяе Русі» была выдадзена  Круляцы (сучасны г.Калінінград) у 1582 г. на лацінскай мове. Хроніка прысвечана каралю Стэфану Баторыю, віленскаму біскупу Радзівілу, сынам Юрыя Алелькавіча. Гэта першая друкаваная гісторыя ВКЛ. Твор складаецца з пяці частак: рыфмаванай атабіяграфіі Стрыйкоскага, прадмовы са зваротам да шляхты, самой Хронікі (25 кніг, падзеленых на главы), спіса памылак друку, рэестра ласных імёна.
Стрыйкоскі пастае  хроніцы не  якасці сярэднявечнага кампілятара, а як даследчык. Гэта відавочна  шырокім выкарыстанні атарам гістарычных крыніца (працы Герадота, Ціта Лівія, Кладзія Пталамея, Страбона, Я.Длугаша, Мехавіты, М.Кромэра, П.Дусбурга, «Аповесць мінулых гадо», беларуска-літоскія летапісы і інш.).
Вельмі падрабязна ён раскры гісторыю ВКЛ ад Палямона да Стэфана Баторыя. Характарызуючы вялікіх князё літоскіх, Стрыйкоскі не згадзіся з польскімі храністамі аб «нізкім» паходжанні Гедыміна (конюх Віценя). Дарэчы, гэта пазіцыя была характэрна для лівонскіх хроніста. Таксама ён сцвярджа, што  Альгерда былі дзве жонкі: віцебская княжна Марыя і цвярская Улляна. Грунтона падаецца аналіз знешнепалітычных акцыя ВКЛ.
С.А.Падокшын і А.А.Семянчук лічаць хроніку зорам шляхецкай гісторыі, а М.І.Ермаловіч называ Стрыйкоскага «свядомым фальсіфікатарам» на карысць М.Гедройца. Твор адметны «літоскім» патрыятызмам, прыхільнасцю да дынастыі Ягелона. Адной з асаблівасця хронікі можна назваць вершаваныя стакі на батальную тэму (бітва пад Клецкам 1506 г., бітва пад Оршай 1514 г., бітва на Уле 1564 г.). Але атар прадэманстрава некрытычны падыход да гістарычных крыніца, апублікавашы часам фантастычныя звесткі.
Метадалагічныя прынцыпы Стрыйкоскага сфармаваліся пад уплывам эпохі Адраджэння. Рухальнай сілай гісторыі ён лічы не столькі Бога, колькі чалавека. Таму гісторыя – гэта адзіны паток з мінулага, сучаснага і будучага. Чалавек павінен зацвердзіць сябе не  пасіна-сузіральным, а  дзейнасна-практычным жыцці. Прычым галоная знагарода яго чакае не  загробным свеце, а  памяці нашчадка.
У працэсе гістарычнага пазнання Стрыйкоскі вылуча два зроні: фундаментальны (пазнавальны) і маральна-дыдактычны (навучальны). Гэты падыход адрознівае Стрыйкоскага ад сярэднявечнай гістарыяграфіі, у якой асноны змест і сэнс гісторыі зводзіліся да маральнага вопыту, а вопыт палітычны, сацыяльны амаль што не разглядася.

























21. Польскія храністы аб гісторыі беларускіх земля. 
Ян Длугаш (15-80 гг. XV ст.) «бацька польскай гістарыяграфіі». Вучыся на філ. факультэце Крака. універ-та.
Праца:  «Гісторыя Польшчы» напісанай у 60-80-я гг. XV ст.
Першы ва Усходняй Еропе паказа гіст. слав. краін на агульным фоне сусветнай гіст.
Зразуме значэнне гістарычных крыніц і выкарыста іх у сваёй працы.
праца самая папулярнае сярод тагачасных гісторыка даследав., надрукавана  пач. ХVIII ст., (За вельмі смелыя характарыстыкі каралям, буйным магнатам і іерархам катал. царквы).
раскры гіст. ВКЛ,  перыяды збліжэння з Польшчай.
да Крэскай уніі – адносіся, як к пакаранню Богам паляка каралямі, якія больш клапаціліся пра Літву, чым пра Польшчу.
апіса барацьбу Вітата і Ягайлы, раскры уключэнне Смаленска  склад ВКЛ, М/Н адносінам, барацьбе супраць татара.
 цэлым гісторыю ВКЛ разгляда павярхона. (грамадзянскую вайну 1386 – 1392 гг. тлумачы супрацьстаяннем Вітата і Ягайлы.
Рускімі населены Смаленшчына, Віцебшчына і Полаччына. Ногарад называе «самай аграмаднай і багатай з земля Русі».
Рукапісная праца стала асновай для гістарыяграфіі XVI ст., якая прадсталена
Бернардам Вапоскім (50г. 15 ст. – 35 г. 16 ст.) гістарыёграф Жыг. I Августа
часам званы «бацькам польскай картаграфіі»
больш чым Длугаш, надава падзеям у Літве і на беларускіх землях.
апіса Крэскую унію, пасля чаго размясці нарыс па геаграфіі і этнаграфіі Літвы.
Лічы Крэскую унію «вечным саюзам з Польс. Карал.».
бліжэй, чым Длугаш, стая да гуманістычнай гістарыяграфіі, якая ставіла новыя задачы перад нац. гіст. навукай.
Заслуга: публік. карты «Сарматыя», дзе можна знайсці шмат геаграфічных пункта паднёвай (южн.) Беларусі.
Мацей з Мяхова  (57г. 15 ст. – 23 г. 16 ст.)
8 разо выбірася рэктарам Крак. універ. (акадэміі), які абавязаны яму сваім росквітам. Праславіся сваёй дабрачыннасцю.
Праца «Хроніка паляка» 1519
выказа гіпотэзу пра атахтоннасць славян, вызначышы іх прарадзіму  Псарах.
Крытыкава эк. супярэчнасці  Літве, якія прыводзілі да падзелу грамадства на два слаі – сялянства і магната.
Адлюстрава усе палітычныя акцыі ВКЛ. Піса аб палітыцы і культуры.
Адводзі Польшчы цэнтральнае месца  славянскім свеце.
У «Трактаце аб дзвюх Сарматыях»  звярну увагу на этнагр.асаблівасці Русі, Літвы і Жмудзі.




Марцін Бельскі (95г. 15 ст. – 75г. 16 ст.)
«Хроніка сяго свету», прысвечаная Жыг. ІІ Агусту.
мела 3 выданні (51, 54, 64 гг. 16 ст.).
3-е выданне 9 кніга (з 10) закранае гісторыю ВКЛ.
увесь раздзел «Аб маскоскім народзе» – скарачэнне «Запісак аб Масковіі» Герберштэйна. + інф. пра Літву
Геаграфічная частка, зята з «Трактата аб дзвюх Сарматыях» Мацея з Мяхова.
ня сур'ёзна ставіся да працы. Магчыма, «Хроніка сяго свету» не стала б прадметам гістарыяграфічнага даследавання, калі б не сын Яхім Бельскі.

Яхім Бельскі выда «Хроніку польскую». 1597г «першая шляхецкая гісторыя»
разглядае ВКЛ як правінцыю РП.
піша, пра харугву Пагоню
усе сучасныя беларускія землі Бельскія называюць літоскімі.
«Польская хроніка» падзяляецца на 2 няроныя часткі:
1) ад старажытнасці да 1553 г. кампілятыны характар перапіс бацькавага твор, дапонішы звесткамі ад Длугаша, Стрыйкоскага, Кромэра і інш.
2) ад 1553 да 1586г. Найбольш важная, але і тут толькі 4 частка мае самастойны характар – нататкі з уласнага вопыту ці здабытыя  архівах дакументау.

Марцін Кромэр (1512 – ?)
 1555 г. надрукава трактат «Аб паходжанні і дзеяннях паляка 30 кніг».
мела дзяржаны характар: стаяла на абароне агульнадзяржаных інтарэса, супрацьстаяла як правінцыяльнаму сепаратызму (літоскаму і прускаму), так і прывілеям шляхты.
падзеі да 1506 г., да княжання Жыг. I Старога.
твор бы кампіляцыяй праца Длугаша, Вапоскага, але вельмі дасканалай.
Кніга прызначалася для замежнага чытача, яна паказывала магутнасць Польшчы і яе гісторыі.
Заслуга:
ва вядзенні  навуковы зварот больш за 100 дакумента, звяртанне да самай старой польскай хронікі Гала Аноніма.
скампанава у адзіны твор шматлікія кавалкі гістарычных веда, аб'яднашы іх уласнай гістарычнай канцэпцыяй, змянішы многія традыцыйныя погляды, якія дагэтуль панавалі  гістарыяграфіі.
У Польшчы і ВКЛ праца Кромэра была прынята варожа, таму што схваляла касцёл і ладу магнацкай алігархіі, асцярожна выказывалася да шырокіх право шляхты, непрыхільна ставілася да ВКЛ. Cупраць Кромэра выступі М.Радзівіл Чорны.
Ал. Гваньіні (34г. 16 ст. - 14г. 17 ст.)
Праца: «Апісанне ерапейскай Сарматыі» 1578г.
прысвеч. каралю Стэф. Баторыю. багата ілюстраваныа, змяшчае гіст. і геагр. Польшчы, Літвы, Інфлянта, Прусіі, Масковіі і татар аж да часо караля Генрыха Валуа. Скончваецца апісаннем пахавання Жыг. Агуста  1574 г.
Стрыйкоскі абвінавачва Гваньіні  тым, што той прысвоі сабе ягоны рукапіс «Сарматыі» і апубл.пад сваім прозвішчам. кароль Стэфан Баторый выда Стрыйкоскаму дак., дзе сцвярджалася, што «Апісанне ерапейскай Сарматыі» з'яляецца яго літаратурнай уласнасцю.

Барталамей Папроцкі (43г. 16ст. - 14г. 17 ст), знакаміты геральдык
атар 1-га поль. гербоніка «Гербы польскага рыцарства», 
дзе даецца паходжанне гербо і інф. аб некаторых родах.
карыстася хронікамі, шматлікімі дак., якія заховаліся  замках, кляштарах, часам сямейнымі хронікамі. 92 гербы выводзі з-за мяжы і толькі 58 лічы тутэйшымі.
Некрытычна карыстася крыніцамі.
Твор падзелены на 5 кніг. 4 з іх прысвечана сімвалу ВКЛ – Пагоні, а таксама Гедзімінавічам і Ягелонам, разам з хронікай іх панавання. Усяго называе каля 130 прозвішча шляхты ВКЛ.


22. Гісторыя беларускіх земля у нататках замежных дыпламата і падарожніка XV–XVI ст.  Фламандец дэ Лан.  1413 г. бы накіраваны паслом у Ногарад. Назад, у Францыю, ён вяртася праз Вільню. На зваротным шляху сустракася з вялікім князем літоскім Вітатам, атрыма ад яго падарункі. У сваім кароткім апісанні адзначы наянасць у жыхаро ВКЛ асобнай мовы і 12 епархій.
венецыянец – пасол Кантарыні  1477 г. праязджа праз ВКЛ, з Масковіі  Зах. Е., а праз 10 гадо апублікава свае ражанні.
У ХVI ст. рымскага папу наведа рускі пасол, яго аповеды пра ВКЛ запіса італьянскі гісторык Навакомскі. Потым невядомы атар амаль слова  слова патары яго звесткі у кнізе «Данясенні аб Масковіі» 1557 г.
Папа Пій ІІ патары апісанне ВКЛ, зробленае чэхам Геранімам. Той сцвярджа, што на тэрыторыі Беларусі можна ездзіць толькі зімой, а замест грошай мясцовыя жыхары выкарыстоваюць кавалачкі медзі і серабра.
Асабліва цікавыя звесткі пакіну пасол Свяшчэннай Рымскай імперыі Сігізмунд Герберштэйн.
Сігізмунд Герберштэйн (1486 – 1566 гг.)
У 16-17, 26- 27гг. 16 ст. ён двойчы праязджа у Маскву і Ногарад. Вынікам гэтых падарожжа стала кніга «Записки о Московии», дзе быу раздзел прысвечаны Беларусі – «Аб Літве».
пад Літвой разуме ВКЛ. Якая цягнецца паласой ад г. Чаркасы, які знаходзіцца ля Дняпра, аж да Лівоніі.
Атар разгляда рэкі Беларусі адносна іх прыналежнасці да розных басейна.
Адзначы такую адметную рысу Беларусі, як балоты, таксама называ яе «даволі лясістым краем».
піша пра гарады. Закінутым падалося старажытнае Крэва. Піша пра «замак і горад драляны»  Гродне. Менск бы так умацаваны, што Міхал Глінскі, пасташы  1508 г., толькі падыйшо да яго і мусі адступіць назад, каб потым напасці на іншыя гарады і крэпасці.
Звяртае вагу на тое, што  Барысаве Бярэзіна суднаходная.
што правасланыя жыхары перамешаны з «чужымі, іншамонымі і іншавернымі плямёнамі».
здзіляла бяспранае становішча прыгоннага сялянства
есць звесткі пра гаспадарку тагачаснай Беларусі, беларускія купцы карысталіся  гандлі з Маскоскай дзяржавай прывілеямі: «Не сякаму купцу, акрамя літоца, паляка ці падначаленых іхняй уладзе, адкрыты свабодны доступ у Масковію».
Называе двух найбольш знакамітых тагачасных палкаводца – Канстанціна Астрожскага і Міхала Глінскага. Герберштэйн падрабязна апісвае мяцеж апошняга супраць караля Жыгімонта І Старога.
У канцы ХVI ст. колькасць падарожніка рэзка зрасла. Большасць падарожніка называлі Беларусь Літвой або Руссю. Што датычыцца тэрміна «Белая Русь», то  ХV – ХVI ст. ён ужывася і да Уладзіміра-Суздальскага княства, і да Урала, і да ВКЛ.
адметнымі рысамі ВКЛ былі суровыя зімы з маразамі і мноствам снегу, вялікая колькасць лясо, рэчак і балота.
падарожнікі добра апісалі беларускія рэкі і азёры. Маерберг падрабязна апіса Днепр і яго прытокі.
Дарогі звычайна былі  дрэнным стане. Засталося шмат звестак аб гарадах Беларусі: Мінску, Барысаве, Магілёве, Оршы, Полацку, Віцебску, Вакавыску, Пінску, Слоніме і інш.
Іншаземца здзіляла гасціннасць мясцовых жыхаро. Танер піса: «Тутэйшыя жыхары вельмі гасцінныя.
У цэлым замежныя падарожнікі заставілі шмат запіса аб гаспадарчым жыцці, гандлі, гістарычных помніках і гарадской архітэктуры ВКЛ.

23. Вяртанне да прынцыпа антычнага прагматызму  гістарыяграфіі эпохі адраджэння.  Эпоха Адраджэння адзначаная істотнымі зменамі  сферы культурнай і сацыяльнай жыцця. У гістарычным свядомасці заховалася пераемнасць з сярэднявечнай практыкай асэнсавання і напісання гісторыі. Аднак гістарычныя сачыненні гэтага перыяду адзначаны шэрагам новых чорт у сістэме ялення пра гісторыю, метадах працы гісторыка і тэматыцы. гуманісты лічылі, што:
гісторыя - настанік жыцця і з гэтага пункту гледжання асабліва неабходная гаспадарам і ваеначальнікам.
гуманісты пайшлі значна далей навукоца антычнага свету  справе аналізу і абагульнення гіст. факта і  справе здабывання з гэтых факта паліт. урока.
найважнейшым дасягненнем гуманіста  галіне гістарыяграфіі з'яляецца іх адыход ад провиденциализма, вяртанне да прынцыпа антычнага прагматызму і далейшае развіццё гэтых прынцыпа.
Антычныя гісторыкі бачылі прычыны гістарычных падзей у чалавечай прыродзе, ва ласцівасцях, характарах і памкненнях людзей, хоць багам і асабліва лёсе яны адводзілі немалую ролю.
промысел перастава тлумачыцца як крыніца гістарычных падзей, а вера  лёс або  сляпой выпадак была пахіснута.
гуманізм у гістарыяграфіі выяляся і  тым, што падзеі мінулага (як і гэтага) начгли ацэньвацца з пункту гледжання зямных, а не нябесных інтарэса.
гуманізм, наадварот, ацэньва гістарычныя падзеі з пункту гледжання іх адпаведнасці інтарэсам і на дабро людзей.
гуманісты адкінулі перыядызацыю гісторыі па 4-х манархіям і ідэю «вечнага Рыма», якая была выкарыстаная  мэтах звялічвання Германскай імперыі ці Маскоскай дзяржавы.
Гісторыкі-гуманісты клапатліва ліквідуюць са свайго апавядання міфы, легенды, цуды, усё, што не паддаецца рацыянальнаму тлумачэнню. Адсюль крытыцызм, адбіся на падыходзе да гістарычнага крыніцы. Гаворачы аб развіцці гуманістамі гістарычнага крыніцазнаства, трэба перш за сё спыніцца на Ларэнца Вала, які падвергну знішчальнай крытыцы адзін з асноватворных дакумента папства - «данацыю» (Дар) Канстанціна. Дакумент гэты апавяшча аб хрышчэнні імператара Канстанціна пасля яго янага вылячэння ад праказы татам Сільвестрам І. У падзяку богу і яго прадстаніку на зямлі - тату Канстанцін перадае апошняму ладу  Рыме, у Італіі і заходніх правінцыях, а сам пераносіць сваю сталіцу  Візантыю.

24. Станаленне новай мадэлі гісторыяпісання  канцы ХVII
· пач. ХVIII ст. Рацыяналізм.  мысленне ад пачуццёвага вопыту і якая лiчыць адзінай крыніцай пазнання розум.
Асветніцкая думка кіравалася ідэямі рацыяналізму і энцыклапедызму (дасведчанасць у розных галінах ведау).
Калі дзеячы Адраджэння назапашвалі веды для асабістага выкарыстання, то асветнікі пайшлі значна далей. Праз пашырэнне навукі і адукацыі яны імкнуліся змяніць існуючы грамадскі лад і сацыяльныя адносіны. Аснонай крыніцай веда большасць асветніка лічыла вопыт, а таму адвяргала сялякую рэлігійна-містычную філасофію. Гісторыя імі разглядалася не проста як мінулае, з якога можна запазычыць прыклады, а як навука аб генезісе сучаснасці. Так, неапалітанскі асветнік Віко(1668–1744) уяля гісторыю як працэс стварэння людзьмі грамадства і культуры. На яго думку, гістарычнае даследаванне павінна адштурховаццаад аналізу сучасных сацыяльных інстытута, мовы, звычая і традыцый. На прыкладзе старажытнай Элады і ерапейскага Сярэднявечча ён паказа, што  мінулым можна вылучыць пэныя падобныя перыяды. Для пазначэння цыклічнага характару падзей асветнік увё паняцце «кола гісторыі». Але гістарычныя цыклы, сцвярджа Віко, не ва сім аднолькавыя, бо кожны з іх мае свой асабісты непаторны дух. У гэтай сувязі ён не ставі перад гісторыкамі задачы вывучэння мінулага для прадбачання будычыні. Вучоны не адвярга ідэю прагрэсінага развіцця і дасканалення грамадства.
Заслугай Віко была распрацока першаснай навуковай метадалогіі гісторыі. Ён разгледзе памылкі, якія звычайна рабілі гісторыкі: перабольшванне велічы старажытнасці; ганарыстасць нацый (кожная нацыя складае гісторыю сасвайго пунктугледжання); ганарыстасць вучоных(кожны учоны лічыць, што дзеячы мінулага павінны былі думаць і дзейнічаць згодна з яго асабістым уяленнем); ідэя вучнёскай пераемнасці нацый; вера  тое,быццам бы старажытныя ведалі сваю гісторыю лепей, чым даследчыкі  будучым. Замест гэтага асветнікп рапанава шырокае выкарыстанне метада паранання, аналогіі і этымалогіі (паходж. слоу). Віко закліка шукаць падабенствы  культуры мінулага і сучаснасці. Напрыклад, для правільнага разуменняі міфа і легенд старажытнасці, лічы ён, трэба вывучаць фальклор народа, якія знаходзяцца на прыкладна той жа стадыі развіцця.

25. Гістарычныя погляды В.М. Тацішчава. “Гісторыя Расійская”. 
В.М. Тацішча (1686-1750 гг.)
лічы, што веданне гісторыі дапамагае чалавеку не патараць памылак сваіх продка і маральна дасканальвацца.
Многія каштоныя дакументы знайшо і апублікава менавіта ён: звод закона Кіескай Русі «Руская прада» і «Судзебнік» Івана IV. І яго праца ста адзіным крыніцай, з якога можна даведацца трыманне многіх гістарычных помніка, пасля знішчаных або згубленых.
у сваёй «Гісторыі» нада шмат увагі паходжанні, узаемнай сувязі і геаграфічнаму размяшчэнні народа, якія засялялі нашу краіну. Гэтым бы пакладзены пачатак развіццю  Расіі этнаграфіі і гістарычнай геаграфіі.
Упершыню  айчыннай гістарыяграфіі ён падзялі гісторыю Расіі на некалькі асноных перыяда: з IX па XII стст. - Адзіналаддзе (кірава адзін князь, улада пераходзіла па спадчыне да яго сынам); з XII ст. - Суперніцтва князё за ладу, паслабленне дзяржавы  выніку княжацкіх міжусобіц, а гэта дазволіла мангола-татарам скарыць Русь. Затым адналенне адзіналаддзя Іванам III і мацаванне яго Іванам IV. Новае паслабленне дзяржавы  Смутны час, але ён змагло абараніць сваю незалежнасць. Пры цары Аляксею Міхайлавічу самадзяржае зно было аднолена і дасягнула росквіту пры Пятры Вялікім. Тацішча бы перакананы, што самадзяржанай манархія - адзіна неабходная для Расіі форма пралення. Яго галоны праца - «Гісторыя Расійская». Гістарычныя падзеі даведзены  ім да 1577 Над «Гісторыяй» Тацішча працава каля 30 гадо, але першую рэдакцыю  канцы 1730-х гг. ён вымушаны бы перапрацаваць, бо яна выклікала завагі члена Акадэміі наук.О падзеях XVII ст. захаваліся толькі падрыхточыя матэрыялы. праца В.М. Тацішчава падвяргася вельмі суровай крытыцы, пачынаючы з XVIII ст. І да сённяшняга дня канчатковага згоды з нагоды яго працы сярод гісторыка няма. Галоны прадмет спрэчкі - так званыя «татищевские весткі», якія не дайшлі да нас летапісныя крыніцы, якімі карыстася атар. Некаторыя гісторыкі лічаць, што гэтыя крыніцы былі прыдуманыя самім Тацішчава. Хутчэй за сё, ні пацвердзіць, ні абвергнуць такія заявы жо не яляецца магчымым, заслуга Тацішчава перад гістарычнай навукай складаецца  тым, што ён першым пача гістарычныя даследаванні  Расіі на навуковай аснове. Васіль Нікіціч Тацішча нарадзіся  1686 г. у вёсцы Болдзіна Дзмітраскай павета Маскоскай губерні  сям'і збяднелага і незнатного двараніна, хоць і што адбывалася ад Рурыкавіча. Абодва брата Тацішчаве (Іван і Васіль) служылі стольнік (стольнік займася абслугованнем трапезы спадара) пры двары цара Івана Аляксеевіча да самай яго смерці  1696 г. Гэта першы  Расіі навуковы абагульняючы праца па айчыннай гісторыі. Па тыпу размяшчэння матэрыялу яго «Гісторыя» нагадвае старажытнарускія летапісе: падзеі  ёй выкладзены  строгай храналагічнай паслядонасці. Але Тацішча не проста перапіса летапісе - ён перада іх змест больш даступным сучаснікам мовай, дапоні іх іншымі матэрыяламі і  спецыяльных каментарах да ласную ацэнку падзей. У гэтым была не толькі навуковая каштонасць яго працы, але і навізна.

26. Гістарычныя погляды М.М. Шчарбатава. “Гісторыя Расійская са старажытнейшых часо”.
Міхаіл Міхайлавіч Щербатав. Галоны труд- «Гісторыя Расійская з самых старажытных часо», да напісання якой Шчарбата прыступі па даручэнні Кацярыны II (таксама князю даверылі разабраць і сістэматызаваць архі Пятра I). Пачынаючы з 1770 г. выйшла 7 тамо, якія ахопліваюць гісторыю Расіі з найстаражытных часо да 1610 г. Першым ацані значэнне старажытных акта як гістарычнай крыніцы. Да свайго шматтомных прац ён прыкла каля 300 дакумента, многія з якіх раней не выкарыстоваліся  гістарычнай навуцы. Менавіта Шчарбата вё у навуковы абарот духоныя і дагаворныя граматы маскоскіх князё і граматы Вялікага Ногарада. Сучаснікі папракалі Шчарбатава за цяжкі, архаічны мова, мноства адступлення і цытат, маралізатарства. У нейкай ступені гэтыя папрокі справядлівыя, але час усё рассталяе па сваіх месцах, і  нашы дні яго імя стаіць у адным шэрагу з імёнамі найбуйнейшых рускіх гісторыка - Тацішчава, Карамзіна, Салаёва, Ключэскага. Пасля смерці князя яго шырокі збор кніг і манускрыпта, якая ключала рукапісы самога гісторыка, па распараджэнні Кацярыны II былі набытыя  спадчынніка для Эрмитажной бібліятэкі императрицы.В 1768 году ён атрыма пасаду гістарыёграфа і бы прызначаны геральдмейсцерам Сената. У якасці палітычнага ідэалу для Шчарбатава выступала ангельская абмежаваная манархія з ідэяй падзелу лада. На думку Шчарбатава, без «замежных запазычання і самаладства Пятра» для асветы Расеі спатрэбілася б значна больш времени.Незадолго да смерці Шчарбата стварае працы, у якіх адлюстраваны яго погляды на дзяржаны лад. Чатыры формы пралення: манархічную, дэспатычнага (або самаладнаму), арыстакратычную і дэмакратычную. Лічачы манархічны спосаб пралення найбольш прымальным.













27. Гістарычныя погляды І.М. Болціна.
Іван Мікіціч Болцін (17351792) историк. Находился под влиянием исторических взглядов В. Н. Татищева. .У канкрэтных выказваннях і крытычны. завагах Б. рус. гісторыя яляецца як працэс, кіраваны законамі, агульнымі для сіх народа. Адным з вядучых гіст. фактара лічы прыродныя мовы краіны, да-рые, на яго думку, уплываюць на норавы людзей, а адсюль і на законы, якія дзейнічаюць у грамадстве. Вывучаючы гісторыю Др. Русі, Б. выступі з крытыкай норманской тэорыі. Зрабі каштоныя назірання па гісторыі феод. адносін на Русі: вылучы у асаблівы перыяд час удзельнага драбнення, в рус. феод. іерархіі бачы аналогію з ерап. васалітэту, правільна ацэньва дзейнасць Івана IV як барацьбу за аб'яднанне рус. зямель вакол адзінага цэнтра, за ліквідацыю феод. раздробненасці, упершыню паставі пытанне аб паходжанні прыгоннага права  Расіі. Нягледзячы на памылковасць многіх тлумачэння Б., яго агульныя пабудовы і перыядызацыя рус. гісторыі мелі пакладзе. значэнне  развіцці рус. гіст. навукі. У вобласці крыніцазнаства ён выразна сфармулява задачы адбору, супасталення і крытычны. аналізу крыніц, іх текстологич. вывучэння з прыцягненнем географич. і этнографич. матэрыяла. У "завагі" на працы Леклерка і Шчарбатава першыню да поны агляд гіст. геаграфіі Пачатковай рус. летапісе. Пача пераклад франц. энцыклапедыі (давё да літары "К"), збор матэрыяла для тлумачальнага слова-рус. слоніка, гіст. і географич. апісанне намесніцтва для складання  далейшым апісання сёй Расіі.















28. Роля вучоных імператарскай Акадэміі навук  распрацоцы гістарычнай праблематыкі.
Герард-Фрыдрых Мілер (1705 –1783 гг.) – гістарыёграф і акадэмік. Нарадзіся  Вестфаліі  сям’і рэктара гімназіі, вучыся  Рынтэльскім і Лейпцыгскім універсітэтах. У 1725 г. бы запрошаны імператарам Пятром І для працы  Пецярбургскай Акадэміі навук. З 1731 г. прафесар. Атар нарманскай тэорыі паходжання Русі. Распрацава праграму вывучэння і выдання крыніца па гісторыі Расіі.
З 1732 г. Мілер ста выпускаць часопіс «Собрание русской истории». У шасці нумарах за гэты год у перакладзе на нямецкую мову ён апублікава частку Радзівіласкага летапіса (падзеі з 860 па 1175 гг.). Поны тэкст бы выдадзены  апошняй трэці ХVIII ст.
У канцы ХVIII ст. былі апублікаваны і іншыя летапісы, у якіх асноная вага надавалася падзеям палітычнай, ваеннай гісторыі і гісторыка-геаграфічнаму матэрыялу. Напрыклад, у Васкрасенскім летапісу даецца спіс гарадо, якія падзяляліся на польскія, кіескія, валынскія і літоскія. У кожнай групе былі названы і беларускія гарады. Таксама вагу летапісца прыцягну факт з’ялення беса на вуліцах Полацка, узгаданы пад 1092 г.
Расійскі чытач упершыню атрыма якасную інфармацыю пра беларускія землі. Мілер дастаткова падрабязна вызначы абставіны і час з’ялення назва «Вялікая», «Малая», «Белая» і «Чырвоная» Расія. Ён лічы, што назвы «Малая» і «Белая» Расія зніклі адначасова для адрознення ласна рускіх земля ад тэрыторыя, якія адыйшлі падчас падзела ад Рэчы Паспалітай у склад Расійскай імперыі. Атар прааналізава гіпотэзы паходжання назвы «Белая Русь».
Прапанаваная Мілерам канцэпцыя гісторыі беларускіх земля носіць стрыманы характар. Але  ёй праяляецца тэндэнцыя да абгрунтавання права Расіі на ключаныя тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Каштонасць выдання – у апісанні каля 30 беларускіх гарадо: Полацка, Себежа, Віцебска, Магілёва, Быхава, Шклова, Рагачова і інш.
Паколькі дзеячы польскага грамадскага руху імкнуліся даказаць польскі характар далучаных земля, а расійскія радавыя колы – рускі характар, то Кацярына ІІ падчас падзела Рэчы Паспалітай выказала жаданне, каб паміж Беларуссю і Расіяй «исчезла грань инородия», каб гэтыя «древнерусские» землі сталі «русскими не только по названию, но и душой, и сердцем».
Відавочна, што праблема русіфікацыі моцна хвалявала расійскую імператрыцу Кацярыну ІІ. Аб гэтым сведчыць адна з першых рускіх кніг пра Беларусь – афіцыйны шляхаказальнік, які бы выдадзены да прыбыцця  1780 г. Кацярыны ІІ у Беларусь. Гістарычны лёс краю  ім трактуецца своеасабліва: некалі гэта краіна належала рускім князям, але потым Расія была разрабавана на часткі. Пачынаючы з Івана ІІІ, цары пачалі збіраць краіну, і  1772 г. усё страчанае вярнулася  дзяржаву Кацярыны ІІ.
Баер пачынальнік норманской тэорыі.

АН 1725 г. Петром I в Петербурге


29. “Нарманісты”.
Норманской тэорыя (норманизм) - направление у гістарыяграфіі, якое развівае канцэпцыю таго, што племя русь адбываецца з Скандынавіі перыяду экспансіі вікінга, якіх у Заходняй Еропе называлі норманамі. . Атар нарманскай тэорыі- Герард-Фрыдрых Мілер. Прыхільнікі норманизма адносяць нармана (варага скандынаскага паходжання) да заснавальніка першых дзяржа сходніх славян: Нагародскай, а затым Кіескай Русі. Фактычна гэта следаванне гістарыяграфічнай канцэпцыі Аповесці мінулых гадо (пачатак XII стагоддзя), дапоненае ідэнтыфікацыяй летапісных варага як скандынава-нармана. Вакол этнічнай прыналежнасці варага разгарэліся асноныя спрэчкі, часам змоцненыя палітычнай ідэалягізацыі. Норманскую версію прыня Н. М. Карамзін. У сваю чаргу, С. М. Салаё, прызнаючы паходжанне першых князё і дружыны норманской, у цэлым ацэньва іх уплы як нязначнае. Двума найбольш бачнымі прадстанікамі антинорманистского напрамкі былі С. А. Гедэона і Д. І. Ілавайскага. Першы лічы руса балтыйскімі славянамі - абадрыта, другі, наадварот, падкрэсліва іх паднёвае паходжанне.Савецкая гістарыяграфія, пасля некаторага перапынку  першыя гады пасля рэвалюцыі, вярнулася да нарманскай праблеме на дзяржаным узроні. Асноным аргументам бы прызнаны тэзіс аднаго з заснавальніка марксізму Фрыдрыха Энгельса аб тым, што дзяржава не можа быць навязана звонку, дапонены афіцыйна прапагандуецца  той час пседанавуковай автохтонистской тэорыяй лінгвіста М. Мара, адмаля міграцыі і тлумачыць эвалюцыю мовы і этнагенез з класавай пункту гледжання . Ідэалагічнай устанокай для савецкіх гісторыка стала доказ тэзы аб славянскай этнічнай прыналежнасці племя «русь».Гісторык і археолаг Б. А. Рыбако многія гады прадсталя савецкі антинорманизм. З 1940-х гадо ён атаясамліва руса і славян, калі размяшчалі першае старажытнаславянскае дзяржава, папярэдніка Кіескай Русі, у лесастэп Сярэдняга Падняпроя.У 1960-я гады «норманисты» вярнулі пазіцыі, прызнаючы існавання славянскага протогосударства на чале з руссю да прыходу Рурыка.









30. Гісторыя Беларусі  мясцовых летапісах, хроніках і мемуарнай літаратуры XVІІ–XVIІІ стст.
Унікальныя звесткі аб мінулым Беларусі змяшчаюць мясцовыя летапісы і хронікі. Сярод іх Баркулабаская хроніка, або Баркулабаскі летапіс.Гэты твор бы складзены  м.Баркулабава (Быхаскі раён) у пачатку ХVII ст. Атарам, магчыма, з’яляецца мясцовы правасланы святар Фёдар Філіпавіч Магілёвец.
Летапіс пачынаецца са звестак пра сойм 1545 г. у Брэсце, пабудову  1526 г. Магілёскага замка. Затым назіраецца адзінаццацігадовы перапынак. Больш сістэматызавана выкладзены падзеі з 1563 г. (захоп Іванам IV Полацка) і да 1608 г. У канцы летапіса ёсць пазнейшы допіс невядомага атара аб паходзе караля Уладзіслава IV Вазы на Смаленск у вайне 1632 – 1634 гг.
Баркулабаскі летапіс змяшчае нікальныя звесткі па гісторыі Усходняй Беларусі: інфармацыя пра асобныя ваенна-гістарычныя падзеі, па гісторыі беларускай культуры і правасланай царквы, пра гістарычных асоба, у т.л. двух Ілжэдзмітрыя, пра знікненне м.Баркулабава.
Разгорнута апісана Берасцейская царконая унія. Магчыма, атар бы удзельнікам ІІ-га Берасцейскага царконага сабора 1596 г. і абараня інтарэсы правасланага насельніцтва. Аснонымі крыніцамі для летапіса сталі асабістыя назіранні і спаміны атара, выкладзеныя  яркіх эмацыянальных замалёках жыцця і побыту беларускай вёскі  цяжкія гады ваенных ліхалецця, розных стыхійных бедства. Летапісец асвятля падзеі з патрыятычных пазіцыя. Ён асуджа дзеянні краінскіх казака, якія «вялікую шкоду чынілі горш, чым злыя непрыяцелі».
У твор уключаны ліст Івана IV да Стафана Баторыя 1580 г., грамата Жыгімонта ІІІ Вазы 1592 г., тэкст «Універсала рокашу 1606 г.».
Помнікам гарадскога летапісання ХVІІІ ст. з’яляецца Віцебскі летапіс. Гэты твор бы складзены  1768 г. на польскай мове жыхаром Віцебска Стэфанам Гарылавічам Аверкам на аснове летапісу Міхала Пбнцырнага (звесткі датаваны 896 – 1709 гг.), кароткіх гістарычных запіса Яна Чарноскага (1601 – 1633 гг.) і Гарылы Аверкі (1733 – 1757 гг.), а таксама атарскіх матэрыяла.
Летапіс носіць кампіляцыйны характар, складаецца пераважна з кароткіх сухіх паведамлення, месцамі нелагічна размешчаных. Звесткі аб гістарычных падзеях запазычаны з польскіх хронік. Найбольшую каштонасць уяляе арыгінальная інфармацыя па айчыннай гісторыі, асабліва тая, якая датычыцца ваенна-палітычных падзея канца ХVІІ – пачатку ХVІІІ стст.
Мэта атара – рэгістрацыя факта і падзея. Але яны абмежаваны гісторыяй Віцебска  дзейнасці каралё РПі войнах. Таму летапіс зафіксава амаль усё: пастакі харчавання, пастой войска, удзел гараджан у бітвах. Таксама адзначаны выпадкі пажара і эпідэмія.
Апошнім мясцовым беларуска-літоскім зводам з’яляецца Магілёская хроніка. Яна была складзена  Магілёве на працягу ХІІІ – ХІХ стст. купецкім старастам і ланікам Трафімам Раманавічам Суртам і рэгентам канцылярыі Юрыем Трубніцкім, прадожана яго сынам Аляксандрам і нукам Міхаілам.
Найбольшую навуковую і гістарычна-літаратурную каштонасць мае частка, напісаная першымі двума храністамі. Крыніцамі паслужылі запісы і спаміны сучасніка, матэрыялы магілёскага архіва, хронікі Гваньіні і Стрыйкоскага, Кіескі сінопсіс, асабістыя назіранні атара.
Хроніка себакова адлюстровае жыццё Магілёва. У цэнтры вагі атара – справы і клопаты гараджан у сувязі са знешнімі падзеямі. Запісы аб ІІ-й Паночнай вайне (1700 – 1721 гг.) паказваюць цяжкае становішча горада і яго жыхаро. Створаны вобразы Пятра І, Карла ХІІ, Меньшыкава, Мазепы і інш.
Многія старонкі хронікі прасякнуты сацыяльным падтэкстам, спачуваннем простаму чалавеку. Атары не страцілі сувязі з народнымі традыцыямі і абапіраліся на беларускую культурную спадчыну.
Таксама  хроніцы змешчаны літаратурныя творы першай паловы ХVІІ ст. (вершаваны пасквіль на кардынала М.Радзяёскага і караля Агуста ІІ Моцнага, алегарычная сатыра «Карнавал іншаземца у Польшчы» і інш.).
























31. Развіццё гістарычнай думкі  ВКЛ у XVII–XVIIІ ст. Альберт Віюк Каяловіч.  У ХVІІ – першай палове ХVІІІ стст. гістарычная думка знаходзілася пад кантролем езуіта, якія манапалізавалі сістэму адукацыі  ВКЛ.
Навучальны план езуіцкіх навучальных установа «Ratio et institutio studiorum Societatis Jesu» бы распрацаваны  80-я гг. XVI ст. Ніжэйшыя школы – калегімы – мелі трох- і пяцікласнае навучанне. Веды па гісторыі, геаграфіі, міфалогіі даваліся  чацвёртым класе паэтыкі і  пятым класе рыторыкі. Навучанне  вышэйшай школе (Акадэміі) прадугледжвала вывучэнне на філасофскім і багаслоскім факультэтах логікі, фізікі, метафізікі, этыкі (паводле Арыстоцеля).
XVI ст. стала пачатковым этапам у развіцці адукацыі ордэна езуіта. Гісторыя не з’ялялася самастойным прадметам навучання, а выкарыстовалася для вывучэння паэтыкі і рыторыкі. Гістарычныя веды павінны былі садзейнічаць маральнаму і хрысціянскаму выхаванню моладзі.
Крыніцамі гістарычнай інфармацыі з’яляліся працы і каментары антычных атара. Ужо  класе граматыкі пры вывучэнні мова пастала праблема выкарыстання гістарычнай інфармацыі для вызначэння стылю паэта і г.д. Жыццё і дзейнасць старажытнагрэчаскіх і старажытнарымскіх гісторыка разглядалі  класе паэзіі. Наступным этапам прадугледжвалася вывучэнне непасрэдна праца антычных атара (Тацыта, Ціта Лівія, Фукідзіда і інш.).
З 1593 г. у вучэбным працэсе сталі карыстацца кнігай Антонія Пасевіна «Выбраныя кнігі», у якой атар прадставі пералік праца, неабходных для навучання  калегімах, кароткую інфармацыю аб розных народах і дзяржавах. Першы падручнік па гісторыі для калегіма выда рэктар рымскай семінарыі Гарацый Турчаліні (? – 1599 г.) у 1598 г. – «Historiarum ab origine mundi usque ad annum 1598» у 10 кнігах. Гэты падручнік па сусветнай гісторыі ахопліва падзеі ад біблейскіх часо да сярэднявечча. Па ініцыятыве генерала ордэна К.Аквавівы навучэнцам было загадана вывучаць кнігу  сямі тамах «Гісторыя таварыства Ісуса», у якой разглядалася гісторыя езуіта ад моманту знікнення ордэна да 1632 г. У Заходняй Еропе набыла папулярнасць праца Дзіянісія Петавія (1583 – 1652 гг.), атар якой першым пача датаванне гістарычных падзея біблейскай гісторыі да нараджэння Ісуса Хрыста. Па яго падручнікам навучэнцы школа Гродна і Нясвіжа рабілі тэатральныя пастанокі нават і  XVIIІ ст.
Кардынальных перамена у гістарычнай адукацыі езуіта не адбылося і  першай палове XVII ст.  Прада, пры арганізацыі Літоскай правінцыі ордэна езуіта прайшла нарада (лістапад 1609 г.), прысвечаная гуманітарнай адукацыі. Яе рашэнні сведчылі аб тэндэнцыі да мадыфікацыі «Ratio studiorum», жаданні лічыць спецыфіку правінцыі. Удзельнікі сустрэчы прапанавалі стварыць кафедры гісторыі  тых калегімах, дзе выкладалася філасофія. Гэта тлумачылася просьбамі мясцовай шляхты, якая жадала, каб шляхецкая моладзь навучылася дастойна выступаць на пасяджэннях сойміка і вальнага сойма. Але генерал ордэна катэгарычна адхілі прапанову, растлумачышы сваю пазіцыю тым, што гісторыі прысвечана дастаткова вагі  класах паэтыкі і рыторыкі.
У езуіцкіх школах Літоскай правінцыі іх навучэнцы карысталіся падручнікамі Яна Квяткевіча, выдадзенымі  1627 г. і 1698 г. Па іх вывучалі лацінскую мову і гісторыю антычнага свету  класе рыторыкі. Таксама атрымала пашырэнне кніга Флоруса (1646 г.), у якой асвятлялася гісторыя Старажытнага Рыма ад легендарных часо да Агуста. Даследаванне адпавядала сармацкай ідэалогіі, таму што схваляла рэспубліканскія інстытуты лады. Напрыклад, Я.Квяткевіч паранова Уладзіслава ІV Вазу з Александрам Македонскім.
У Польскай правінцыі езуіта гісторыю Польшчы вывучалі на падставе працы Альберта Інэса (1620 – 1658 гг.) «Лехіада» (1655 г.). Атар у паэтычнай форме раскры дзейнасць каралё Польшчы. На прыкладах айчыннай гісторыі  вучня фармаваліся патрыятычныя пачуцці, занепакоенасць за лёс РПу сувязі з І-й Паночнай вайной 1655 – 1660 гг.
У Літоскай правінцыі езуіта мінулае ВКЛ вывучалі на аснове «Гісторыі Літвы» – першага сістэматызаванага курса гісторыі ВКЛ, які бы створаны шляхціцам, пісьменнікам, палемістам, гісторыкам Альбертам (Войцехам) Віюком Каяловічам.
Альберт Віюк Каяловіч (1609 – 1677 гг.) нарадзіся  Коне. У Нясвіжы вывуча філасофію, потым займася  класе паэзіі  Смаленску. У 1634 – 1638 гг. вучыся на тэалагічным факультэце Віленскай акадэміі. Абарані дысертацыю на званне магістра філасофіі, выклада логіку, фізіку, метафізіку, этыку. Рэктар Віленскай акадэміі (1653 г.). Пазней – рэктар дома езуіта-прафесара у Вільні. Віюк Каяловіч пакіну вялікую колькасць палемічных твора, накіраваных супраць пратэстанта, а таксама шмат біяграфій езуіта і багаслоскія трактаты.
 «Гісторыя Літвы» была выдадзена  2-х частках (ч.1 у Гданьску, 1650 г.; ч.2 у Антвэрпэне, 1669 г.) на лацінскай мове і прысвечана магнату Казіміру Сапеге. Таксама твор прызначася замежнаму чытачу, каб данесці  Еропу звесткі пра ВКЛ.
Першая частка яляе па сваёй сутнасці пераказ «Хронікі» Стрыйкоскага. Атар адзначы, што яго кніга з’яляецца літаратурнай апрацокай «Хронікі», а не арыгінальным творам.  Прада, А.Каяловіч адкіну шмат яе фантастычных звестак і разгляда гісторыю ВКЛ да Крэскай уніі больш сістэмна. Другая частка носіць самастойны характар і даводзіць падзеі да Люблінскай уніі.
Гісторык, у адрозненне ад М.Стрыйкоскага, прывё іншы варыянт легенды пра паходжанне літоскай знаці, апусці шэраг фрагмента пра суседзя ВКЛ, правё уласны аналіз і сістэматызацыю гістарычных звестак. Як і Стрыйкоскі, атар апіса падзеі палітычнай і ваеннай гісторыі. Тэндэнцыйнасць Каяловіча праявілася пры раскрыцці язычніцкіх князё Літвы. Міндога ён прадставі тыранам, які прыня хрышчэнне пад націскам знешніх падзея. Аднабакова ацэненыя Тройдзень, Віцень і іншыя князі. Толькі Кейстут парановаецца з антычным Адысеем.
Атар раскры барацьбу з крыжацкай агрэсіяй на мяжы ХІІ – ХІІІ стст. Пры гэтым указывалася на экспансіянісцкія намеры нямецкага рыцарства. ВКЛ, на яго думку, абараняла свой суверэнітэт. Калі Стрыйкоскі пры апісанні Грунвальдскай бітвы, паказа вырашальную ролю княства, то А.Каяловіч не забыся напісаць аб паляках, якія мелі меншыя страты: ім, а не літоцам, дапамог Бог. 
Праца А.Віюка-Каяловіча выкарыстовалася не толькі  езуіцкіх школах, але і  піярскіх навучальных установах.
Таксама Каяловіч у кнізе «Аб ваенных дзеяннях 1648 і 1649 г. супраць запарожскіх казако» апіса ваенны паход гетмана Януша Радзівіла супраць казацкіх «загона» падчас казацка-сялянскай вайны 1648 – 1651 гг.
У 1648 г. Каяловіч пача працу над кнігай аб гісторыі шляхты ВКЛ. Але яе друкаванне было спынена па патрабаванні адной шляхецкай сям’і, якая палічыла сябе абражанай. Дарэчы, Каяловіч сапсава свае адносіны з Радзівіламі, бо  1653 г. выда «Радзівіласкі летапіс», у якім раскры таямніцы іх роду. Сапсава адносіны і з Сапегамі, бо іх паходжанне выводзі ад баярына Сунігайлы, а не ад Гедыміна.
Выкладчыкі-езуіты здолелі да сярэдзіны XVIII ст. вырашыць сваю галоную задачу – стварыць пакаленне моладзі, адданае папе рымскаму і артадаксальнаму каталіцызму. Але  самой сістэме падрыхтокі кадра багаслова адчувася пэны дуалізм. Езуіты рыхтавалі не толькі фанатычных каталіко, але і багаслова-палеміста. Гэта  сваю чаргу патрабавала грунтонай адукацыі  сферы гуманітарных навук, найперш гісторыі.
Езуіты надавалі вялікую вагу вывучэнню антычнай спадчыны, у асноным лацінскай, цудона разумелі неабходнасць яе гістарычнага і геаграфічнага тлумачэння. Для каментавання антычных атара імі выкарыстоваліся працы, у якіх матэрыял сістэматызавася не па храналагічным, а па прадметна-энцыклапедычным прынцыпе. У якасці падручніка падобнага тыпу  ВКЛ выкарыстовалася кніга італьянскага езуіта Мусантыя. У 1706 г. прафесар Віленскай Акадэміі Ян Дрэс (1645 – 1710 гг.) выда падручнік па гісторыі і геаграфіі (у 4-х частках), які яля сабой скарочаны варыянт кнігі Мусантыя. Я.Дрэс зрабі кароткае апісанне народа і дзяржа свету, паказа ролю каталіцкай царквы  распасюджанні цывілізацыі, варожа ставіся да араба і магаметан. У першай палове XVIII ст. падручнік перавыдавася дзевяць разо.
Пад уплывам Асветніцтва і рэформы піярскіх школа у 1741 г. гісторыя была ведзена  школы Літоскай правінцыі езуіта як самастойны прадмет. Гэта ажыццяві правінцыял Кароль Бартольд.
Кароль Бартольд (1680 – 1745 гг.) нарадзіся  Мазовіі. Вучыся  езуіцкіх навучальных установах Пултуска, Варшавы і Вільні. Прафесар філасофіі і тэалогіі. У 1735 – 1737 гг. займа пасаду рэктара Віленскай акадэміі, затым правінцыяла Літоскай правінцыі езуіта. Выклада рыторыку, філасофію, тэалогію, кананічнае права. Вё барацьбу з піярамі за плы на сістэму адукацыі, абараня шляхецкія вольнасці.
Будучы прафесарам Віленскай акадэміі, Бартольд у 1719 г. напіса падручнік па гісторыі «Свята для першага класа», які шэсць разо перавыдавася пад назвай «Вобразы князё і каралё Польшчы». Атар звё гісторыю РПда гісторыі польскіх каралё і літоскіх князё ад легендарных часо да Агуста ІІ Моцнага. Тэкст перамяжаецца палітычнымі і маральнымі высновамі, а таксама павучаннямі.
Папулярнасць у першай палове XVIII ст. набыла праца Адама Нарамескага «Воблік сармата».
Адам Нарамескі (1686 – 1736 гг.) – ураджэнец ВКЛ. Пасля заканчэння Віленскай акадэміі працава у ёй прафесарам, а затым выклада у езуіцкіх калегіях Варшавы і Пултуска.
У адпаведнасці з сярэднявечнай традыцыяй Нарамескі апіса жыццё і дзейнасць каралё, князё, прымаса і епіскапа. Атар звярну увагу на працэс утварэння Польскага каралества і ВКЛ, паказа гісторыю шляхты, рэфармацыйны рух, развіццё школьнай справы езуітамі. Прада, ён некрытычна пераня інфармацыю з гістарычных крыніца, таму  кнізе шмат фантастычных звестак. Нарамескі выступі з асуджэннем Казіміра Лышчынскага.
Пачатак перыядычнаму друку  ВКЛ у гэты час пакла Ян Пашакоскі.
Ян Пашакоскі (1684 – 1757 гг.) паходзі са шляхты Упіцкага павета (Літва). Скончы езуіцкую школу  Коне, Нясвіжскую педагагічную семінарыю, Віленскую акадэмію. Выклада філасофію, граматыку і тэалогію  Коне, Крожах, Вільні, Нясвіжы. У 1713 г. атрыма сан каталіцкага святара. Выхова сыно магната Міхала Казіміра Рыбанькі, займа пасаду надворнага тэолага. Напіса шмат сачынення багаслоскага характару, рабі пераклады з лацінскіх твора, склада панегірыкі.
Як багасло-тэолаг Пашакоскі абараня вучэнне каталіцкай царквы, крытыкава пратэстантызм. У Вільні ён выда працу «Голас пастыра Ісуса Хрыста» (1736 г.), у якой даказва існаванне Бога, сцвярджа пра ілжывасць атэізму. Атар звярнуся да гісторыі пратэстантызму  ВКЛ, вывуча янсенізм (адгалінаванне каталіцызму  Нідэрландах і Францыі, блізкае да пратэстантызму), іслам. Ён рыхтава працу па гісторыі царквы  Рэчы Паспалітай, якую, на жаль, не паспе завяршыць.
Але галонай справай жыцця Пашакоскага стала падрыхтока каляндаро, што дало пачатак перыядычнаму друку  ВКЛ. Толькі  Вільні на працягу 1735 – 1749 гг. ён выда дваццаць «Палітычных каляндарыка». Адзін з іх, напрыклад, прызначася нават жанчынам. У каляндарах крытыкавалася геліяцэнтрычная сістэма М.Каперніка, пералічваліся астранамічныя з’явы, называліся найважнейшыя падзеі з гісторыі ВКЛ і Польшчы. Атар вельмі клапаціся аб дакладнасці прыводзімых у сваіх выданнях біяграфічных звестках. Апошнія гады жыцця ён бы паралізаваны, памёр у Нясвіжы.
З арыгінальных праца гісторыка-езуіта вызначаюцца «Гісторыя Літоскай правінцыі ордэна езуіта»С.Растоскага і «Гісторыя Віленскай Акадэміі» Яна Прэсгайфа. Кніга Прэсгайфа, якая выйшла  1707 г., стала першай спробай напісання гісторыі Віленскага універсітэта. Але тэкст мае сумбурны характар і трымлівае шэраг факталагічных памылак.

















32. Польская гістарыяграфія XVІІ–XVIІІ стст. 
Гістарыяграфія гісторыі ВКЛ XVIII ст. не такая шырокая, як папярэдніх ці наступных перыяда, а пытанне палітычнай арганізацыі жыцця  ВКЛ у гэты перыяд амаль зусім аказалася па-за вагай даследчыка. Такое становішча, на наш погляд, ёсць наступствам не столькі навуковых, колькі палітычных прычын. XVIII ст. час актынага мяшальніцтва ва нутрыпалітычнае жыццё РПз боку Расіі, Астрыі і Прусіі, дзяржа, якія  1720 і 1726 гг. дамовіліся не дапусціць да рэфармавання эканамічнага і палітычнага ладу Рэчы Паспалітай, а потым і падзялілі тэрыторыю гэтай дзяржавы  1772, 1793 і 1795 гг. паміж сабой.
Вялікае значэнне мела адналенне кафедры польскай гісторыі  Кракаскім
універсітэце, якая стала асновай для стварэння своеасаблівай кракаскай гістарычнай школы. Яе даволі вядомыя прадстанікі Ю. Шуйскі і М. Бабжыньскі амаль цалкам перанялі інтэрпрэтацыю палітычнага становішча РПсаскіх часо у Г. Шміта і К. Ярахоскага. Першы з іх увогуле сцвярджа, што часы панавання  РПкаралё Агуста ІІ і Агуста ІІІ «гісторыя мусіць безаглядна патапіць як
непрадуктыныя». Прычынай упадку РПЮ. Шуйскі лічы адсутнасць сацыяльных рэформ і існаванне liberum veto.
Шуйскі да падрабязную характарыстыку магнацкім групокам Патоцкіх і Чартарыйскіх, вызначы іх
склад, прычыны звышэння ва нутрыпалітычным жыцці ВКЛ, кантакты з замежнымі дзяржавамі. Недахопам прац Шуйскага было тое, што ён у сваіх даследаваннях выкарыстова толькі рукапісы з архіва і бібліятэк Кракава і Львова і нязначную колькасць копій з французскіх архіва. За дасягненне, як трапна заважы Ю. А. Героскі, неабходна прызнаць, што Шуйскаму «удалося пабудаваць удалыя канцэпцыі на слабым матэрыяле, якія былі пацверджаны пазней». Дасягненні Шуйскага
асабліва значныя  адносінах да даследавання XVIII ст., бо да цяперашняга часу існуе шмат праблем, вывучэнне якіх не вельмі рушылася наперад, а некаторыя яго сцвярджэнні аб палітычных падзеях пралення Агуста ІІ і Агуста ІІІ засталіся адзінымі да сённяшняга дня. Прада, неабходна заважыць, што  адносінах да ВКЛ, не се канцэпцыі Шуйскага знайшлі сваё пацвярджэнне, а некаторыя яго сцвярджэнні
наадварот выдаюцца памылковымі, як наконт падтрымкі Чартарыйскімі Прусіі падчас Сямігадовай вайны (17561763 гг.) ці іх імкнення сарваць Трыбунал ВКЛ 1763 г.
М. Бабжыньскі дзялі найбольшую вагу крытыцы самога Агуста ІІ, які не выкарыста магчымасці правесці неабходныя рэформы  РПі вогуле негатына ацэньва яго панаванне, нават адну з частак сваёй працы назва «стан заняпаду» Рэчы Паспалітай. На яго думку, адзінай прычынай упадку
РПбыла адсутнасць улады. У апазіцыі да погляда кракаскай гістарычнай школы фармулявала свае палажэнні варшаская гістарычная школа. У 5060-х гг. XIX ст. адным з найбольш папулярных гісторыка бы Ю. Барташэвіч.
Былі і «такія, якія лічылі яго за першага нашага (польскага. А. М.) гісторыка».

Сярод іншага ён упершыню  гістарыяграфіі пача вывучаць праблему атрымання «нойбургскіх уладання» нясвіжскай галіной роду Радзівіла і плы пытання «нойбургскай спадчыны» на нутрыпалітычную сітуацыю  ВКЛ і Рэчы Паспалітай. У сваіх даследаваннях закрана Ю. Барташэвіч і іншыя тэмы нутрыпалітычнай ба-
рацьбы  ВКЛ, якія геаграфічна  асноным адносіліся да берасцейскага ваяводства. Акрамя таго, Ю. Барташэвіч выда адзін з найбольш вядомых часо дыярыуша Завішы, які даволі падрабязна падае карціну панавання Агуста ІІ. Сам Ю. Барташэвіч увогуле «саскія часы судзі досыць сурова, асабліва крытычна апавяда аб арыстакратыі, крытыкуя яе абыякавасць на жыццёва неабходныя справы народу, адзінае аб Чартарыйскіх піса з удзячнасцю. Фамілія гэта адзіная групока Рэчы Паспалітай, якая мела палітычны розум». У той жа час погляды іншых прадстаніко варшаскай гістарычнай школы на гісторыю РПXVIII ст. нязначна адрозніваліся ад погляда кракаскіх гісторыка. А. Павіньскі, Т. Корзан, У.
Смаленскі і С. Аскеназі змянілі толькі акцэнты на ацэнку РПу «саскія часы». На іх думку, галонымі прычынамі падку РПбылі знешнія: палітыка суседніх краін па зрыву рэформа у РПі іх імкненне любымі сродкамі захаваць яе слабасць. Яны разглядалі гісторыю РП17171763 гг. праз прызму прац усё таго ж Г. Калантая і заснаваных на яго поглядзе інтэрпрэтацый сваіх папярэдніка. Асноную вагу  сваіх працах гэтыя атары звярталі на падзелы Рэчы Паспалітай, шукаючы  папярэдніх часах толькі іх прычыны. Адзіная розніца была  тым, на што яны ставілі акцэнты  сваіх даследаванях: на нутрыпалітычныя («кракаская школа») ці знешнепалітычныя
(«варшаская школа») прычыны падзелу Рэчы Паспалітай. Былі і працы  якіх непасрэдна разглядалася палітычная гісторыя ВКЛ у XVIII ст. Перыяду гісторыі ВКЛ
17171763 гг. была прысвечана работа К. Барташэвіча. Тут ён даследава, між іншым, і дзейнасць рода Радзівіла у палітычным жыцці ВКЛ. Не заставіла па-за вагай «саскія часы» і львоская гістарычная школа. У Львове плённа працава над вывучэннем «часо Саса». К. Кантэцкі. Прыналежнасць Львова да Астра-
Венгрыі дала яму магчымасць вывучыць падзеі бескаралея 1733 г. на падставе матэрыяла венскіх архіва. Ён жа з’яляецца атарам манаграфіі аб С. Панятоскім, якая напісана з архіных крыніц. У. Канапчыньскі, які з’яляецца адным з класіка польскай гістарычнай навукі, як гісторык палітычнай гісторыі Рэчы Паспалітай, бы першым, хто звярну увагу і пераканача даказа, што жо  час панавання Веціна у грамадскім жыцці Рэчы Паспалітай зарадзіліся ідэі перабудовы дзяржавы, якія сваю рэалізацыю знайшлі жо  часы панавання Станіслава Агуста Панятоскага. Пры гэтым У. Канапчыньскі акцэнтава сваю вагу на рэфарматарскіх поглядах Чартарыйскіх, на догі час прадвызначы і погляд наступных пакалення польскіх гісторыка на «саскую эпоху». Ён заключася  далейшым негатыным сталенні да
суперніка Чартарыйскіх у палітычным жыцці Рэчы Паспалітай («рэспубліканца» Патоцкіх ці «камарыльі Мнішака») і ВКЛ (Радзівілы). Асабліва не пажале ён «камарылью Мнішака», якая, на яго погляд была групокай кар’ерыста. Перыяд 17521763 гг., калі «камарылья Мнішака» была прыдворнай партыяй, а Чартарыйскія знаходзіліся  апазіцыі, Канапчыньскі фактычна бачы як малаперспектыныя «саскія хаосы» і «канфедэрацкія лабірынты». Вялікім плюсам даследавання Канапчыньскага было вядзенне вялікай колькасці раней невядомых крыніц з польскіх і замежных архіва. Значная частка гэтых крыніц змешчана  прыпісках да манаграфій
Канапчыньскага. Іх ён знайшо падчас сваіх пошука з 1904 па 1912 г. у архівах Польшчы, Расіі, Прусіі, Саксоніі, Астрыі, Англіі, Францыі, Швецыі і Даніі. Вядома, што  архівах У. Канапчыньскі працава ад ранка да вечара. Менавіта за выкарыстанне  сваіх працах вялікай колькасці крыніц Канапчыньскі атрыма
у сваіх сучасніка назву «архіважэрцы». Вялікае значэнне мела манаграфія М. Скібіньскага «Europa a Polska w dobie wojny o suksecje austriack№ wlatach 17401745» (Еропа і Польшча падчас вайны за «астрыйскую спадчыну  17401745 гг. ».
Нягледзячы на выказаныя У. Канапчыньскім завагі, кніга М. Скібіньскага мае вялікую навуковую вартасць. У ёй упершыню падрабязна было даследавана нутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай 17401745 гг., уплы на яго вайны за «астрыйскую спадчыну» і звязаных з ёй плана Агуста ІІІ стаць імператарам. У другім томе манаграфіі атар змягчае вялікую колькасць крыніц з польскіх, нямецкіх, астрыйскіх, французскіх і англійскіх архіва. Такім чынам, у апошнія гады адбылося пэнае павелічэнне зацікаленасці польскіх даследчыка гісторыяй Рэчы Паспалітай «саскіх часо». Гісторыя Рэчы Паспалітай вывучаецца вроцласкай, варшаскай,
катавіцкай, кракаскай, торуньскай гістарычнымі школамі. Вельмі карысна, што  цэнтры іх увагі знаходзяцца як Карона, так і Вялікае княства. У той жа час неабходна звярнуць увагу, што даследаванні польскіх гісторыка носяць няроны храналагічны характар. Некаторыя праблемы не вывучаюцца наогул, а па іншых ужо напісана даволі шмат манаграфій і артыкула (напрыклад, падзеі бескаралея 1733 г., сойм 1744 г.). Найбольш маштабныя даследаванні эпохі панавання Веціна у Рэчы Паспалітай праводзяцца  Кракаве. Аднак у адносінах да вывучэння гісторыі ВКЛ 17171763 гг. найбольш даследавання праводзіцца варшаскай гістарычнай школай.










33. «Манархічная» школа А. Нарушэвіча. «Гісторыя польскага народа».  Дакуметамі, сабранымі Догелем, карыстася вядомы польскі паэт, асветнік і гісторык Адам Нарушэвіч.
Адам Нарушэвіч (1733 – 1790 гг.) нарадзіся  Пінскім павеце  шляхецкай сям’і. Вучыся  Пінскай і Ліёнскай (Францыя) калегіях езуіта. Выклада паэтыку і рыторыку  Віленскай акадэміі, затым у Варшаскай калегіі. Для завяршэння адукацыі на сродкі канцлера ВКЛ Міхала Чартарыйскага здзейсні другую замежную вандроку  Францыю, Італію, Германію. У 1762 – 1773 гг. зно выкладчык Варшаскай калегіі. У гэты час ён вядомы і папулярны паэт. Ствара панегірычныя оды, вершы, перакла оды Гарацыя, рэдагава штотыднёвік «Забавы пшыемне і пожытэчне».
З 70-х гг. Нарушэвіч пачынае цікавіцца праблемамі сеагульнай і айчыннай гісторыі. Ён прыня удзел у напісанні калектынай працы «Палітычная гісторыя старажытных дзяржа» (1772 г.), дзе прадэманстрава крытычны падыход да гістарычных легенда і падання. Атары працы ставілі галонай задачай раскрыць прычыны развіцця і заняпаду старажытных дзяржава. Ужо тады А.Нарушэвіч прадэманстрава сваю схільнасць да манархічнага ладу, вызначышы свой ідэал у форме асветнай манархіі.
Забарона на дзейнасць ордэна езуіта і матэрыяльныя цяжкасці заставілі  Нарушэвіча прыняць сан каталіцкага святара. Пры дапамозе караля Станіслава Агуста Панятоскага ён атрыма парафію  Немянчыне пад Вільняй. Пазней  становіцца біскупам смаленскім, затым луцкім. Гэты перыяд жыцця бы найбольш плённым для Нарушэвіча як гісторыка. Ён працягва працу над перакладам і выданнем твора старажытнарымскага гісторыка Тацыта, але  цэнтры вагі была гісторыя Рэчы Паспалітай.
На аснове архіва Сапег і Хадкевіча у 1773 – 1776 гг. Нарушэвіч напіса сваю першую буйную гістарычную працу «Жыццё Яна Караля Хадкевіча, віленскага ваяводы, вялікага гетмана ВКЛ» (1781 г.). Таксама рыхтава кнігу пра Льва Сапегу, але яе не завяршы.
Паводле прапановы караля Станіслава Агуста Панятоскага Нарушэвіч пача працаваць над «Гісторыяй польскага народа». Яе стварэнню папярэднічала вялізарная праца па зборы і сістэматызацыі гістарычных крыніца. Для іх перапіскі ён прапанава каралю арганізаваць групу капіравальшчыка. На сродкі Панятоскага  1781 г. у Германію, Італію, Швейцарыю былі накіраваны адпаведныя спецыялісты. Падобную работу правялі і  Рэчы Паспалітай. У выніку гісторык сабра 231 том матэрыяла, якія вайшлі  т.зв. «папку Нарушэвіча» (заховаецца  Нацыянальнай бібліятэцы Кракава).
З другога па сёмы тамы «Гісторыі польскага народа» былі выдадзены  1780 – 1786 гг., а першы том выйша пасмяротна – у 1824 г. Выданне ахоплівае перыяд са старажытных часо да 1836 г. Пад польскім народам Нарушэвіч разуме шляхту і гараджан. Даволі грунтона і падрабязна адлюстравана гісторыя Беларусі і Літвы. Атар абгрунтова сваю цікавасць да Беларусі тым, што «значная частка краю вайшла  склад польскага краю», а «русакі ператварыліся  паляка».
Даследчык вызначы тры праблемы  гісторыі Рэчы Паспалітай: узаемаадносіны царквы і дзяржавы, паходжанне прыгоннага права, заняпад РПі шляхі яго пераадолення.
Паколькі Нарушэвіч у свой час бы езуітам, то не тойва сваё негатынае сталенне да «дысідэнта», г.зн. іншаверца. Гэта асабліва адчувальна пры аналізе атарам рэфармацыйнага руху.
 У другой палове ХVIII ст. разгарнулася вострая дыскусія аб рэформе палітычнага ладу Рэчы Паспалітай. Нарушэвіч падзяля папулярную  той час тэорыю «знешняга заваявання»: славяне-сарматы заваявалі тубыльца, разбурылі ранейшыя грамадскія стоі, заснаваныя на «гміналаддзе», г.зн. ронасці і свабодзе. Ад заваёніка паходзіць шляхта, а ад заваяваных – прыгоннае сялянства.
Нарушэвіч у «Гісторыі польскага народа» неаднаразова адзнача цяжкія падаткі і павіннасці простых людзей, выказва спачуванне сялянам. Прычыны цяжкага становішча сялянства ён бачы у сквапнасці пано і шматлікіх войнах. Але гісторык не падзяля асветніцкую ідэю ліквідацыі саслоя. Ён лічы, што кожнае саслое павінна быць карысным сваёй краіне. Таксама была абмежаванай яго пазіцыя па сялянскім пытанні. Зямля, на яго думку, павінна засёды заставацца ласнасцю шляхты. Няронасць паміж людзьмі абумолена самой прыродай чалавека. Прыгнёт з’яляецца вынікам праялення дрэнных чалавечых якасця, якія прыйшлі да славян ад германца.
Гістарычныя творы Нарушэвіча, блізкага да караля і яго акружэння, былі прасякнуты манархічным духам і ялялі сабой апалагетыку моцнай каралескай уладзе. Росквіт Польшчы ён адносі да часо Пяста і звязва яго з самадзяржанай уладай караля. Але далейшае аслабленне краіны адбылося  выніку перахода ад польскага да нямецкага права, якое было больш карысна буйным землеласнікам і прывяло да абмежавання лады караля. Прычыны заняпаду непасрэдна РПгісторык бачы у сквапнасці магната і эгаізме шляхты, слабасці цэнтральнай улады з прычыны магнацкай анархіі. Ён прапагандава ідэю асветнага абсалютызму. Манархічнае кіраванне  супрацьпаставі арыстакратычнаму, услаля тых каралё, якія адстойвалі адзінства дзяржавы.
У рабоце «Мемарыял адносна напісання народнай гісторыі», якую Нарушэвіч накірава каралю  1775 г., атар прадэманстрава свае погляды на гістарычны працэс, прадмет і метад гістарычнай навукі. Упершыню  гістарыяграфіі Польшчы, Беларусі і Літвы даследчык супрацьпаставі тэалагічнай гістарыяграфіі асветніцкае разуменне гісторыі як свецкай навукі. Нарушэвіч адмаля умяшальніцтва Бога  гістарычны працэс, лічы, што гісторыя – вынік узаемадзеяння прыродных прычына, уласцівых чалавечаму грамадству. Прада, з’яляючыся каталіцкім святаром, ён абвяшча Бога найвышэйшай інстанцыяй у гісторыі чалавецтва.
Нарушэвіч пашыры прадмет гістарычнай навукі. На яго думку, яе прадметам павінна быць жыццё сяго «народа», а не дзеянні асобных ваенаначальніка і кіраніко дзяржава. Галоным рухавіком гістарычнага працэсу гісторык лічы чалавечы розум. Асабліва пашырылася роля асветніцтва і мудрасці, як адзнача атар, у ХVIII ст.
У некаторай ступені Нарушэвічу характэрна ідэя прагрэсу. У адным са сваіх лісто ён прызнава рух чалавецтва наперад і нават супрацьпасталя у гісторыі Польшчы сучасны яму перыяд з эпохай Пяста.
Нарушэвіч лічы гісторыю навукай, якая мае не толькі пазнавальныя, але і маральна-палітычныя мэты. Паводле яго слова, гісторыя павінна вучыць, што неабходна рабіць, каб пазбегнуць памылак продка, каб выправіць звычаі і норавы, каб зрабіць людзей шчаслівымі. Гэтыя палажэнні адпавядалі характэрнаму асветніцкай ідэалогіі погляду на гісторыю як навуку, якая павінна садзейнічаць радыкальным сацыяльным ператварэнням у грамадстве.
Прада, понасцю рэалізаваць праграму, вызначаную  «Мемарыяле адносна напісання народнай гісторыі», Нарушэвіч не здоле. Шэраг аб’ектыных і суб’ектыных прычына садзейнічалі разрыву паміж метадалагічнай канцэпцыяй атара і яго навуковай дзейнасцю. Па-першае, гісторык не валода у дастатковым аб’ёме гістарычным матэрыялам. Узровень навукі  той час бы нізкім – практычна адсутнічалі навуковыя даследаванні па важнейшых перыядах гісторыі Рэчы Паспалітай. Група капіравальшчыка пачала працу, калі «Гісторыя польскага народа» была жо практычна завершана. Па-другое, Нарушэвіч не здоле радыкальна пераадолець каноны папярэдняй гістарыяграфіі. Па традыцыі ён раскры гістарычныя падзеі на аснове храналагічнага прынцыпа. У цэнтры вагі – каралі, князі і інш. знакамітыя асобы. Звесткі аб эканамічным, палітычным і культурным жыцці грамадства размясці у шматлікіх завагах. Дарэчы, у адным з лісто ён піса, што не можа ключыць у «цела гісторыі» пытанні палітычнага ладу і эканамічнага развіцця краіны. Гэта тлумачыцца тым, што Нарушэвіч разгляда гісторыю як вынік творчай дзейнасці асоба, якія займалі дзяржаныя пасады. Ён хаце напісаць гісторыю народа, але пад уплывам старой гістарыяграфіі напіса гісторыю каралё.
Навуковая дзейнасць А.Нарушэвіча паклала пачатак новай гістарыяграфіі Польшчы, Беларусі і Літвы, хаця ён не здоле пераадолець старыя традыцыі і праяля непаслядонасць пры аналізе гісторыі Рэчы Паспалітай.
Да прадстаніко «школы Нарушэвіча» адносяць Тадэвуша Чацкага, Самуэля Ліндэ, Ежы Бандтке і іншых даследчыка. Яны гуртаваліся  Таварыстве сябро навук, якое было заснавана  Варшаве  1800 г.
Актыным членам таварыства з’яляся Юльян Марцэлевіч Нямцэвіч, якога паляк Б.Ліманоскі назва «ліцвінам рускага паходжання». Нямцэвіч не лічы сябе палякам і ніколі не звязыва свой родны край з Польшчай.
Ю.Нямцэвіч шмат зрабі для вывучэння і прапаганды помніка мінулага. Хаця ён сам спецыяльна не займася археалагічнымі даследаваннямі, але сваімі выступленнямі на пасяджэннях таварыства ён абуджа іншых да гэтай дзейнасці. Нямцэвіч таксама праводзі ідэю аховы помніка старажытнасці.
Падарожжы 1809, 1816, 1819 гг. па Беларусі дазволілі атару скласці «Збор гістарычных помніка пра данюю Польшчу» (1822 – 1833 гг.), у якім даецца апісанне Брэста, Нясвіжа, Мінска, Магілёва і іншых гарадо.
Тадэвуш Чацкі (1765 – 1813 гг.) нарадзіся ва Украіне. Атрыма дасканалую хатнюю адукацыю. З 1781 г. практыкант каралескага суда  Варшаве. Член Скарбавай камісіі. Заснава у 1800 г. Таварыства аматара навук (Варшава). Садзейніча адкрыццю Крамянецкага юрыдычнага ліцэя.
Чацкі належа да прыхільніка Нарушэвіча, веда яго асабіста. Гістарычная спадчына прадсталена шэрагам твора, прысвечаных палітычнай гісторыі ВКЛ, гісторыі права, культуры і манетнай справы: «Карціна панавання Жыгімонта Агуста» (1835 г.), «Аб ярэях» (1807 г.), «Аб камісіі і адукацыі  Літве»(1807 г.), «Аб манетнай справе  Польшчы і Літве» (1810 г.). Атар разгляда культурную спадчыну беларускага і краінскага народа як частку польскай культуры. Кніга «Аб літоскіх і польскіх законах»(1800 – 1801 гг.) стала першай спробай інтэрпрэтацыі права  польскай гістарыяграфіі. У ёй Чацкі крытыкава сцвярджэнне, што прававыя нормы ВКЛ грунтуюцца на рымскім праве.
Самуэль Багуміл Ліндэ (1771 – 1847 гг.) – знакаміты польскі лексікограф. Працава у Лейпцыгскім універсітэце. З 1804 г. займа пасаду дырэктара Варшаскага ліцэя, а  перыяд герцагства Варшаскага – дырэктара народнай адукацыі.
Галоная праца Ліндэ «Слонік польскай мовы» выйшла  у 6-ці тамах з 1807 па 1814 гг. Таксама даследчык адным з першых у польскай гістарыяграфіі звярнуся да Статута ВКЛ 1529 г., аналіз якога прадставі у кнізе «Пра Статут літоскі» (1816 г.).
Ежы Самуэль Бандтке (1768 – 1835 гг.) вучыся  Гальскім і Іенскім універсітэтах. Доктар філасофіі. З 1811 г. прафесар бібліяграфіі Кракаскага універсітэта, дырэктар Ягелонскай бібліятэкі.
У кнізе «Гісторыя Каралества Польскага» (1810 – 1835 гг.) зрабі сціплы агляд гісторыі ВКЛ да Люблінскай уніі. Атар канцэптуальна понасцю патары пазіцыю Нарушэвіча. Бандтке напіса шэраг праца, прысвечаных гісторыі кнігадрукавання  Польшчы і ВКЛ. Ён прывё шмат цікавай інфармацыі пра старажытнабеларускія кірылічныя кнігі, дзейнасць першадрукаро і кнігавыдацо у Вільні, Заблудаве, Супраслі, Нясвіжы і іншых гарадах. Даследчык пакіну нашчадкам кніжны каталог (каля 15 тыс. тамо) у Ягелонскай бібліятэцы.




















34. Гістарычныя погляды М.М. Карамзіна. “История государства Российского”.  Мікалай Міхайлавіч Карамзін (1766-1826) - расійскі гісторык, пісьменнік, стваральнік "Гісторыі дзяржавы Расійскага". Ён веда працы сваіх папярэдніка, абапірася на іх у сваім галоным сачыненні - «Гісторыі дзяржавы Расійскага". Аднак, не варта разглядаць "Гісторыю" Карамзіна, як гэта робіцца да гэтага часу, толькі  шэрагу уласна навуковых гістарычных твора, на фоне якія папярэднічалі работ па гісторыі Расіі. Пры такім падыходзе навуковасць "Гісторыі" бярэцца навукоцамі-гісторыкамі пад сумне, яе атар аб'яляецца "жывапісцам", які адыходзі ад крыніц або дава ім адвольнае тлумачэнне, ахвяруючы ісцінай у імя займальнасці. Варта звярнуць увагу на тое, што гістарычныя сачыненні Карамзіна, якія ключалі  сябе вынікі ласных навуковых пошука і погляда, ёсць, перш за сё, традыцыйная гістарычная проза і таму па сваёй жанравай прыродзе іх варта да славеснасці.Сэнс гістарычнай канцэпцыі Карамзіна, выражаны  дванаццаці тамах "Гісторыі" і  "Запісцы аб старажытнай і новай Расіі", у якіх ён досыць пона выкла свой погляд на гістарычны працэс, заключаецца, перш за сё, у руху Расіі з гістарычнага нябыту праз церні да вяршыня дзяржанага ладу і на аснове гэтага да вяршыня цывілізацыі, як іх разуме Карамзін. Ужо пры жыцці Карамзіна з'явіліся крытычныя артыкулы, якія тычацца яго гістарычных погляда, а незабаве пасля яго смерці зроблены былі спробы вызначыць яго агульнае значэнне  гістарыяграфіі: М.П. Арцыбаша паказа, у якой меры шкодзяць гісторыі літаратурныя прыёмы Карамзіна У 1830-х гадах "Гісторыя" Карамзіна робіцца сцягам афіцыйна "рускага" напрамкі, і пры садзейнічанні таго ж Н.А. Пагодзіна вырабляецца яе навуковая рэабілітацыя.Многімі гісторыкамі "Гісторыя" шануецца як навуковае складанне перш за сё за яе шырокія завагі, якія змяшчаюць вялікі фактычны матэрыял, часта узяты з крыніц, якія загінулі  час маскоскага пажару 1812 года.














35. Расійскія гісторыкі XVIІІ ст. пра Беларусь (М.М. Шчарбата, М.І. Навіко, Г-Ф. Мілер). 
Герард-Фрыдрых Мілер (1705 –1783 гг.) – гістарыёграф і акадэмік. Нарадзіся  Вестфаліі  сям’і рэктара гімназіі, вучыся  Рынтэльскім і Лейпцыгскім універсітэтах. У 1725 г. бы запрошаны імператарам Пятром І для працы  Пецярбургскай Акадэміі навук. З 1731 г. прафесар. Атар нарманскай тэорыі паходжання Русі. Распрацава праграму вывучэння і выдання крыніца па гісторыі Расіі.
З 1732 г. Мілер ста выпускаць часопіс «Собрание русской истории». У шасці нумарах за гэты год у перакладзе на нямецкую мову ён апублікава частку Радзівіласкага летапіса (падзеі з 860 па 1175 гг.). Поны тэкст бы выдадзены  апошняй трэці ХVIII ст.
У канцы ХVIII ст. былі апублікаваны і іншыя летапісы, у якіх асноная вага надавалася падзеям палітычнай, ваеннай гісторыі і гісторыка-геаграфічнаму матэрыялу. Напрыклад, у Васкрасенскім летапісу даецца спіс гарадо, якія падзяляліся на польскія, кіескія, валынскія і літоскія. У кожнай групе былі названы і беларускія гарады. Таксама вагу летапісца прыцягну факт з’ялення беса на вуліцах Полацка, узгаданы пад 1092 г.
Акрамя летапіса, у апошняй трэці ХVIII ст. пачынаецца публікацыя дакумента справаводства. Заслуга  гэтай справе належыць Мікалаю Іванавічу Новікаву (1744 – 1818 гг.). У 1772 г. ён выда у Пецярбургу «Опыт исторического словаря о российских писателях», які ста першай спробай даць гістарыяграфічную ацэнку прадстанікам рускай грамадска-гістарычнай думкі. Новіка першым пача публікацыю крыніца па генеалогіі і біяграфістыцы, аб чым сведчыць «Древняя Российчкая Вивлиофика»(1773 – 1775 гг.) у дзесяці кнігах. У ёй мы знаходзім два тыпы крыніца, якія трымліваюць звесткі пра Беларусь. Першы тып – гэта дакументы, звязаныя з руска-польскімі перамовамі 1582 – 1583 гг. па выніках Лівонскай вайны (пытанні аб межах, палонных, дзейнасці на рускай тэрыторыі ваяводы С.Паца). Другі тып – граматы, якія рускія баяры даслалі каралю Польшчы Жыгімонту ІІ Агусту і гетману ВКЛ Я.Хадкевічу  1567 г. у адказ на «напрасное, его короля, склонение их в польское к нему подданство». Таксама Новіка выда «Бархатную книгу», у якой улічаны полацкія князі і некаторыя магнацкія роды ВКЛ.
Звесткі пра Беларусь можна атрымаць у дакументальных дадатках да працы князя Міхаіла Міхайлавіча Шчарбатава (1733 – 1790 гг.) «История Российская». Гэта найперш скаргавыя спісы пятнаццатага стагоддзя аб нападах на гандляро і падарожніка з Вялікага княства Маскоскага, дакументы пра перамовы аб перамір’і  гады Лівонскай вайны, дакументы пра ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі  перыяд ІІ Паночнай вайны 1700 – 1721 гг.
У 1773 г. у Маскве ва універсітэцкай друкарні бы выдадзены першы рускі «Географический словарь Российской державы», падрыхтаваны калежскім асэсарам Ф.А.Палуніным і гістарыёграфам, акадэмікам Імператарскай Пецярбургскай Акадэміі навук Г.Ф.Мілерам. Расійскі чытач упершыню атрыма якасную інфармацыю пра беларускія землі. Мілер дастаткова падрабязна вызначы абставіны і час з’ялення назва «Вялікая», «Малая», «Белая» і «Чырвоная» Расія. Ён лічы, што назвы «Малая» і «Белая» Расія зніклі адначасова для адрознення ласна рускіх земля ад тэрыторыя, якія адыйшлі падчас падзела ад РПу склад Расійскай імперыі. Атар прааналізава гіпотэзы паходжання назвы «Белая Русь».
Прапанаваная Мілерам канцэпцыя гісторыі беларускіх земля носіць стрыманы характар. Але  ёй праяляецца тэндэнцыя да абгрунтавання права Расіі на ключаныя тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Каштонасць выдання – у апісанні каля 30 беларускіх гарадо: Полацка, Себежа, Віцебска, Магілёва, Быхава, Шклова, Рагачова і інш.
Паколькі дзеячы польскага грамадскага руху імкнуліся даказаць польскі характар далучаных земля, а расійскія радавыя колы – рускі характар, то Кацярына ІІ падчас падзела РПвыказала жаданне, каб паміж Беларуссю і Расіяй «исчезла грань инородия», каб гэтыя «древнерусские» землі сталі «русскими не только по названию, но и душой, и сердцем».
Відавочна, што праблема русіфікацыі моцна хвалявала расійскую імператрыцу Кацярыну ІІ. Аб гэтым сведчыць адна з першых рускіх кніг пра Беларусь – афіцыйны шляхаказальнік, які бы выдадзены да прыбыцця  1780 г. Кацярыны ІІ у Беларусь. Гістарычны лёс краю  ім трактуецца своеасабліва: некалі гэта краіна належала рускім князям, але потым Расія была разрабавана на часткі. Пачынаючы з Івана ІІІ, цары пачалі збіраць краіну, і  1772 г. усё страчанае вярнулася  дзяржаву Кацярыны ІІ.



















36. Змены  грамадскім, палітычным, эканамічным, культурным уладкаванні на тэрыторыі сучаснай Беларусі  канцы XVIІІ
· 60-х гадах ХІХ ст. 





























37. М.М. Бантыш-Каменскі. 
Мікалай Мікалаевіч Бантыш-Каменскі (1737 – 1814 гг.) нарадзіся  г.Нежыне. Вучыся  Кіескай і Маскоскай акадэміях, затым у Маскоскім універсітэце. У 1765 г. прызначаны памочнікам гістарыёграфа Г.Ф.Мілера. Пад яго кіраніцтвам займася разборам і апісаннем старажытных акта. Падрыхтава шэраг зборніка дыпламатычных дакумента, сярод якіх «Дипломатическое собрание дел между российским и польским дворами, с самого оных начала по 1700 год».
У 1794 г. Кацярына ІІ праз обер-пракурора Сінода графа Мусіна-Пушкіна даручыла Бантыш-Каменскаму падрыхтаваць падрабязныя звесткі пра «уніята польскіх». Вынікам праведзенага даследавання стала кніга «Исторические сведения о возникшей в Польше унии», выдадзеная  Маскве  1805 г. Атар сцвярджа, што нія выражала інтарэсы папства, была сродкам дзяржанай палітыкі і вынікам кампраміснай пазіцыі правасланых іерарха. Усё гэта выклікала шырокае народнае супраціленне. Расійскі імператар Аляксандр І узнагародзі гісторыка дыяментавым пярсцёнкам.





















38. С.І. Богуш-Сестранцэвіч. 
З ураджэнца Беларусі  канцы ХVIII ст. шырокую вядомасць атрыма Станісла Богуш-Сестранцэвіч.
Станісла Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч (1731 – 1826 гг.) нарадзіся  в. Занкі Свіслацкага раёна  сям’і пратэстанцкага шляхціца. Вучыся ва універсітэтах Кёнігсберга, Франкфурта, Амстэрдама, Лондана. Служы у прускім гусарскім палку, у Літоскай гвардыі. Бы выхавацелем дзяцей князя Радзівіла, у доме якога прыня каталіцызм. З 1782 г. архіепіскап Беларускай каталіцкай епархіі. З 1813 г. прэзідэнт Вольнага эканамічнага таварыства, член Расійскай Акадэміі навук і Пецярбургскай медыка-хірургічнай акадэміі.
Кола навуковых інтарэса Богуш-Сестранцэвіча было звязана з праблемай паходжання славян, прапагандай ідэя Асветніцтва і гуманізму. Асаблівую вагу надава вывучэнню Беларусі. Яго галонай працай з’яляецца кніга «Аб Заходняй Расіі», выдадзеная  Магілёскай друкарні  1793 г. У ёй атар даследава пытанні гісторыі сходнеславянскіх народа, абгрунтава гістарычнае адзінства беларуса, украінца і рускіх. Ёсць звесткі, што Богуш-Сестранцэвіч напіса «Граматыку літоскую», але рукапіс не бы апублікаваны.

Станісла Богуш-Сестранцэвіч. Вясной 1783 г. Богуш-Сестранцэвіч падарожніча у свіце Грыгорыя Пацёмкіна  Крым. З уражання ад паездкі нарадзілася вершаваная трагедыя "Гіцыя  Тарыдзе" і двухтомная навуковая праца "Гісторыя Тарыды". У 1793 г. ён выда у Магілёве, у заснаванай ім друкарні, сваю гісторыка-краязначую працу "Аб Заходняй Расіі", у якой разгляда праблему паходжання беларуса, украінца і рускіх. Богуш-Сестранцэвіч бы шырока адукаваным чалавекам, апекавася навукай і сам працава у галіне гісторыі, філалогіі, медыцыны і інш. Займася даследаваннем многіх гуманітарных праблем. Атар навуковых прац "Аб Заходняй Расіі" (Магілё, 1793 г.), "Гісторыя Тарыды" (Брауншвейг, 1800; рускі пераклад СПб., 1806), чатырохтомнай "Гісторыі сармата і славян" (СПб., 1812), "Даследаванне аб паходжанні рускага народа" (СПб., 1818), "Літоская граматыка" (мелася на вазе граматыка беларускай мовы; не выдадзена) і інш. Мітрапаліт-творца пакіну таксама дзённік. У 1793 годзе выда у Магілёве сваю гісторыка-краязначую працу “Аб Заходняй Расіі”, у якой разгледзе праблему паходжання беларуса, украінца і рускіх. Атар “Гісторыі Тарыды”, “Гісторыі сармата і славян”, “Граматыкі літоскай” (мелася на вазе граматыка беларускай мовы; не выдадзена) і іншыя навуковыя працы Напіса, паставі і выда у Магілёве вершаваную трагедыю “Гіцыя  Тарыдзе”(1783). Піса вершы, казанні і іншыя дыдактычныя творы. Захапляся помнікамі старажытнасці, збіра манускрыпты. правінцыі езуіта як самастойны прадмет. Гэта ажыццяві правінцыял Кароль Бартольд.




39. Я.В. Турчыновіч. «Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен».  “Обозрение истории Белоруссии с древнейших времён». Асобую цікавасць выклікае кніга ураджэнца Магілёскай губерні, прадстаніка пецярбургскай юрыдычнай школы Восіпа Вікенцьевіча Турчыновіча (1824 - ?) «Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен», якая была выдадзена  1857 г. у Пецярбургу.
Турчыновіч першым у беларускай гістарыяграфіі паспрабава разглядзець гісторыю Беларусі як самастойны прадмет даследавання. Ён паставі перад сабой мэту ахарактарызаваць Беларусь і даказаць, што яна мае ласную гісторыю. У рэчышчы дваранскай гістарыяграфіі атар разглядзе толькі ваенна-палітычныя і рэлігійныя падзеі з мінулага Беларусі і Літвы – апіса дзеянні князё і каралё. Твор кампілятыны. Атар звё у адным творы звесткі з прац М.Догеля, А.Нарушэвіча, Т.Чацкага, І.Лялевеля, В.Тацішчава і інш. Тым не менш, кніга Турчыновіча стала важным этапам у развіцці айчыннай гістарыяграфіі. Яна трактавала гісторыю беларусі не як частку Расіі, ВКЛ ці Рэчы Паспалітай, а як гісторыю краіны і народа, маючых гістарычную спецыфіку і асаблівасці.



















40. М.Г. Устрала. «Россия и Польша: мысли русского офицера», «Русская история».  Расійскі гісторык, археограф, педагог, прафесар рускай гісторыі Санкт-Пецярбургскага універсітэта. Ад'юнкт (1837), ардынарны акадэмік (1844) Пецярбургскай акадэміі навук. Дэкан гісторыка-філалагічнага факультэта Пецярбургскага універсітэта (1839-1855). Атар гімназічных падручніка гісторыі.
У 1828 годзе ён удзельніча у конкурсе на месца настаніка гісторыі  Трэцяй Санкт-Пецярбургскай гімназіі; здольнага юнака заважы таварыш міністра народнай асветы блуд і прапанава яму разабраць паперы, якія заховаліся  кабінеце Аляксандра I. Праца  кабінеце дазволіла яму азнаёміцца з дакументамі, якія затым будуць выкарыстовацца ім пры напісанні «Рускай гісторыі».
У 1830-я гады навуковец збліжаецца з міністрам народнай асветы С. С. Уваравым, з якім яны сумесна распрацоваюць вядомую кансерватыную ідыялагему «афіцыйнай народнасці»: «праваслае - самадзяржае - народнасць».
У 1837-1841 гадах Устрялов апублікава курс сваіх лекцый «Руская гісторыя» (пяць тамо) у якасці навучальнага дапаможніка для студэнта., Па якіх ажыццялялася навучанне аж да 60-х гадо. Яны былі першымі прафесійнымі працамі, якія прадсталялі расійскаму грамадству цэласнае і паслядонае выклад гістарычнага мінулага краіны з найстаражытных часо да сярэдзіны XIX стагоддзя.

















41. Віленскі універсітэт.
Віленскі ніверсітэт, таксама Вільнюскі ніверсітэт
найбуйнейшая вышэйшая навучальная станова сучаснае Літоскай Рэспублікі  Вільнюсе, адна з найстарэйшых ВНУ Цэнтральнай і Усходняй Еропы, буйны навуковы цэнтр.
Універсітэт складаюць 12 факультэта, 8 інстытута, найстарэйшая  Літве бібліятэка, 3 універсітэцкія шпіталі, астранамічная абсерваторыя, батанічны сад, вылічальны цэнтр і касцёл Святога Яна.
На 1 студзеня 2005 года  Вільнюскім універсітэце навучалася 22 618 студэнта, з якіх 15 789 на дзённым аддзяленні, 6 829 на завочным і вячэрнім. Універсітэт займае некалькі будынка і комплекса будынка у розных раёнах Вільнюса і Канаса. У Ансамблі Вільнюскага ніверсітэта  гістарычнам цэнтры горада месцяцца адміністрацыя, бібліятэка, гістарычны, філалагічны і філасофскі факультэты.Галоная школа Вялікага княства Літоскага[правіць | правіць зыходнік]
Пасля скасавання Ордэна іезуіта (1773) Віленская акадэмія  1781 ператвараецца  Галоную школу Вялікага княства Літоскага (лац.: Schola Princips Magni Ducatus Lithuaniae) свецкую вучэльню, рэфармаваную Адукацыйнай камісіяй. Пачынаецца выкладанне па-польску і па-літоску на некаторых факультэтах літэратуры і гісторыі Польшчы і Літвы, прыродных і матэматычных навук. Афіцыйна школа па-ранейшаму называецца по-лацінску "Academia et Universitas Vilnensis", толькі без азначэння "Societatis Jesu". Але менавіта  гэты час яе сталі часцей называць універсітэтам, а не акадэміяй як раней. Гэты перыяд час пэнага росквіту навучальнай установы, хаця пры нацыянальна-культурным заняпадзе  ВКЛ школа і была паланізаваная. У той жа час школа мела найлепшы  РПмедыцынскі факультэт, створаны прыехашым з Вены Ёганам Петэрам Франкам.
Галоная віленская школа
Пасля падзела РПпераіменавая на Галоную віленскую школу (руск.: Главная виленская школа) і на нейкі час страціла свой былы статус і веліч.
Імператарскі Віленскі ніверсітэт
Падпісаным 4 (16) красавіка 1803 года імператарам Расійскай імперыі Аляксандрам I актам Галоная віленская школа ператворана  Імператарскім Віленскім універсітэтам і робіцца цэнтрам адукацыі для васьмі губерня Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёскай, Віцебскай, Валынскай, Падольскай, Кіескай.
Ганаровым апекуном і патронам універсітэту становіцца князь Адам Чартарыйскі. Некаторы час, да пастання 18301831 гг., універсітэт зазнае час росквіту. Да найбольш вядомых вучоных гэтага часу, звязаных з універсітэтам, належаць Ян Снядэцкі, Анджэй Снядэцкі, Іаахім Лялевель, Міхал Ачапоскі, Сімонас Дакантас, Іозеф Франк. Вучыліся тут Адам Міцкевіч, Юліуш Славацкі. Колькасць студэнта узрасла ад 290 у 1804 да 1321 у 1830. У 1823 годзе вучэльня стала найбуйнейшай у Расіі і Еропе, пераважаючы па колькасці студэнта Оксфардскі ніверсітэт.

42. Полацкая акадэмія.
Полацкая акадэмія. 12 студзеня 1812 г. iмператар Аляксандар I выда указ- возвести Полоцкую иезуитскую коллегию на степень Академии с присвоением ей преимуществ, дарованных Университетам". Адкрыццё акадэмii адбылося 10 чэрвеня, незадога да пачатку напалеонаскага паходу. У сувязi з вайной заняткi пачалiся толькi 8 студзеня 1813 г. Студэнта чакалi тры факультэты: багаслоя, вольных навук і ф-т мо. Пасля праведзенай у 1815 г. рэарганiзацыi засталiся фiласофска-фiлалагiчны i тэалагiчны. У друкарнi цi, дакладней, у выдавецтве, што дзейнiчала пры акадэмii, выходзiлi падручнiкi замежных мова, матэматыкi, паэтыкi i рыторыкi. За гады сваёй дзейнасцi (1787-1820) полацкая друкарня выдала больш за патысячы кнiг на дзесятку мо. 40 000 тамо налiчвала акадэмiчная бiблiятэка.
Папанялiся экспанатамi музей i карцiнная галерэя. Полацкай альма-матэр падпарадковалiся се езуiцкiя калегiмы i школы Расiйскай iмперыi, якiя iснавалi тады i  Пецярбургу, Вiцебску, Оршы, Магiлёве, Мсцiславе, Чачэрску, Клiмавiчах, Рызе, Астраханi, Адэсе, Саратаве.
Акадэмiя мела 600 студэнта i 40 прафэсара i пачынала канкурыраваць з Вiленскiм унiверсiтэтам. Тут пачалi свой шлях гiсторык, археолаг i этнограф Канстанцiн Тышкевiч, астраном i фiлосаф Якуб Накцыяновiч, пiсьменнiк Юзаф Масальскi. Дыплом акадэмii атрыма знакамiты Ян Баршчэскi. Тут вучыся выдатны жывапiсец Валянцiн Ваньковiч.
Улады Расii бачылi  акадэмii асяродак апазiцыйнасцi i вальналюбства. У 1820 г. была забаронена дзейнасць ордэна езуiта. А  сакавiку 1820 г. з iмператарскай канцылярыi выйша указ: "Полоцкую иезуитскую академию и подведомственные ей училища упразднить". Педагогi i выхаванцы акадэмii разышлiся па свеце. Выкладчык тэалогii аршанец Францiшак Дзеружынскi заснава сiстэму каталiцкiх школ у Злучаных Штатах Амерыкi. Фiлосаф Вiнцэнт Бучынскi ста прафесарам Лювэнскага нiвэрсiтэта  Бельгii. Маёмасць i музейныя зборы былi вывезены цi разрабаваны. Музейныя зборы i найлепшыя творы карцiннай галерэi паехалi  пецярбургскую Акадэмiю мастацтва. Паштовы рэестр зафiксава дзве велiзарныя скрынi, на 160 перагародак кожная, з полацкiмi калекцыямi, дзве скрынi з карцiнамi ды яшчэ тры з сонечным гадзiннiкам, мазаiкамi i антыкварыятам. Друкарню перавялi  Кiе. Беларусь развiталася з бясцэннай акадэмiчнай бiблiятэкай. Русiфiкатары адправiлi на фурманках 256 пудо кнiг. Публiчная бiблiятэка  Пецярбургу атрымала "все редкие и роскошные издания, коих она не имеет и, следовательно, могущие служить ее украшением" - 177 кнiг i 106 рукапiса. Пецярбургскi унiверсiтэт атрыма 6260 тамо, Маскоскi - 454 (пераважна па медыцыне), Галонае iмператарскае праленне духоных спра "иностранных вероисповеданий" - 3056. Царская камiсiя знiшчыла таемнае памяшканне з сiстэмай правадо, адкуль акадэмiчныя механiкi кiравалi сваiмi нiкальнымi робатамi, у тым лiку згаданай у III томе "Живописной России" механiчнай галавой, якая давала мудрыя парады "на всех употребительных языках". На сход бы адпралены i архi акадэмii, дзе, магчыма, яшчэ бы Полацкi летапiс цi ягоная копiя.



43. «Рамантычная» школа І.Лялевеля.
У першай трэці ХІХ ст. цэнтрам прапаганды ідэй Асветніцтва на тэрыторыі Беларусі і Літвы становіцца Віленскі імператарскі універсітэт, створаны на базе галонай Літоскай школы  1803 г. па загадзе Аляксандра І. Цыкл гуманітарных, у тым ліку і гістарычных дысцыпліна, выкладася на двух факультэтах: факультэце навук маральных і палітычных; факультэце літаратур і свабодных мастацтва. Іх абслуговала кафедра сеагульнай гісторыі. Адным з яе загадчыка з’яляся вядомы польскі гісторык і грамадска-палітычны дзеяч Іаахім Лялевель.
Іаахім Лялевель (1786 – 1861 гг.) скончы у 1808 г. Віленскі універсітэт. Працава у ім спачатку выкладчыкам, затым ад’юнктам, потым прафесарам і загадчыкам кафедры сеагульнай гісторыі. Заснавальнік і рэдактар часопіса «TygodnikWile
·ski». Ідэйны натхняльнік тайных таварыства філамата і філарэта, адзін з кіраніко пастання 1830 – 1831 гг. Пасля паражэння пастання эміграва у Заходнюю Еропу, дзе значальва польскія дэмакратычныя арганізацыі. Лялевель, магчыма, мае беларускія карані, бо яго маці Е.Шалюта паходзіла з беларускіх земля. Сам ён піса, што бацька яго бы сынам прусака і саксонкі, а дзед «Шалюта» бы «русінам, а можа і маскалём Вось такая сумесь атрымалася як гарох і капуста, а ляха няма».
Упершыню  польскай гістарыяграфіі Лялевель вызначы паняцце сусветнай гісторыі як гісторыі сіх народа і дзяржава. Ён з’яляецца заснавальнікам і галоным прадстаніком «рамантычнай» школы  гістарыяграфіі Польшчы, Беларусі і Літвы. Пад уплывам польскага нацыянальнага руху ён лічы справу вывучэння гісторыі актуальным і патрыятычным абавязкам. Гісторыя, на яго думку, ствараецца для народа, а народ – гэта сялянства і шляхта.
У працах «Гісторыка» (1815 г.), «Якім павінен быць гісторык» (1818 г.) Лялевель падкрэсліва, што гістарычнае даследаванне павінна мець сувязь з сучаснасцю. Гісторыкам лічыцца той, хто вызначае прычыны і наступствы дзейнасці людзей, а гэта патрабуе шырокага выкарыстання гістарычна-паранальнага метада. Пад прадметам гістарычнага даследавання Лялевель бачы «вывучэнне стану чалавечага роду, яго здольнасця і схільнасця, спосаба яго вытворчасці».
У 1822 г. ён выда кнігу «Навукі, якія дазваляюць вывучыць гістарычныя крыніцы», якая вабрала курс крыніцазнаства і дапаможных гістарычных дысцыпліна, які чыта атар у Віленскім універсітэце. Тым самым Лялевель пашыры крыніцазначую базу гістарычнай навукі за кошт дапаможных дысцыпліна: геаграфіі, статыстыкі, храналогіі, археалогіі, нумізматыкі, сфрагістыкі і інш. Ім былі распрацаваны навуковыя прыёмы крытыкі гістарычных крыніца.
Сам працэс пазнання мінулага згодна з І.Лялевелем складаецца з трох этапа. Першы прадугледжвае вывучэнне гістарычнай крыніцы, адказ на пытанне: «як, што, дзе і калі гэта адбывалася». Глыбокі аналіз крыніца, на яго думку, змяншае небяспеку мадэрнізацыі мінулага, вызваляе даследчыка ад чужога плыву. «Гісторыю і гістарычныя крыніцы я пазнава уласнымі намаганнямі, я накопліва уласны вопыт Мною кіравалі прыклады пісьменніка, але іх ацэнка залежала ад мяне», – піса Лялевель.
Другі этап – «этыялогіка». Гісторыя не роназначная фактаграфіі. Гісторыя  шырокім сэнсе гэтага слова азначае сінтэз, г.зн. крытычнае, філасофскі асэнсаванае абагульненне мінулага. Паколькі з’явы  гісторыі не аднолькавыя, таму даследчык павінен вылучыць толькі галоныя: «У прыродзе і лісце дрэ адрозніваецца адзін ад аднаго, – я засёды аб гэтым помні і затраці шмат сіл на вызначэнне адрознення у з’явах». Важнай задачай этыялогікі Лялевель лічы раскрыццё прычына і наступства гістарычных падзея па схеме: прычыны – падзея – наступствы.
У цэнтр гістарычнага працэсу даследчык паставі чалавека, які з’яляецца часткай грамадства і дзейнічае  яго межах. Чалавек па-за грамадствам не можа быць аб’ектам вывучэння «філасофскай» гісторыі, толькі народ як комплекс грамадскіх група. Кожны народ мае свой спецыфічны «дух», які з’яляецца рухавіком гістарычнага працэсу і прагрэсу.
Трэці этап гістарычнага даследавання ёсць непасрэдна гістарыяграфія – «мастацтва пісаць гісторыю», уменне растлумачыць усе бакі грамадскага жыцця. Пры гэтым вялікая вага павінна надавацца стылю твора. Гісторык павінен быць «і паэтам, і мастаком».
Відавочна, што аснову рамантычнай гістарыяграфіі складала ідэя «нацыянальнага духу», «патока культуры» і іншых духоных з’ява, якія вызначаюць лёс народа. У кнізе «Гісторыя Польшчы да смерці Стэфана Баторыя» (1813 г.) Лялевель вызначы «нацыянальны дух» паляка у схільнасці да свабоды, мужнасці, адкрытасці, імкненні захаваць старажытныя славянскія свабоды, дапонішы іх рэспубліканскімі інстытутамі. Польскую мову ён лічы самай найбагацейшай за іншыя славянскія мовы, паколькі  ёй адсутнічаюць паняцці «дэспатызм», «самадзяржае». Таму гісторыя Польшчы – гэта гісторыя самаразвіцця, узвышэння і заняпаду «нацыянальнага духу» польскага народа.
Падобны падыход адлюстрова погляды дробнай шляхты і прагрэсінай інтэлігенцыі рэспубліканскага кірунку. Рускі гісторык М.І.Карэе адзнача: «Трагічны лёс роднай зямлі заставі іх (паляка) перанесці свае сімпатыі  мінулае і, парановаючы з ім крыднае сучаснае, зрабіць з гэтага мінулага прадмет парэлігійнага культу У гэту эпоху прадстанікі нацыі адчулі крыду, спачуванне да саміх сабе, жаль аб страчаным палітычным існаванні, і сё гэта павінна было адбіцца на гістарыяграфіі пачаткам ідэалізацыі былой Рэчы Паспалітай».
Свае погляды на гісторыю ВКЛ і Русі Лялевель раскры у манаграфіі «Гісторыя Літвы і Русі да Люблінскай уніі з Польшчай 1569 года» (1839 г.). Ён паспрабава даць комплексную панарамную характарыстыку іх унутранага развіцця, дзяржана-палітычных адносіна, знешніх фактара, у тымліку дзяржаных і царконых унія з Польшчай. Лялевель крытычна ацані развіццё гістарычнай думкі ад узнікнення рускага летапісання да пачатку ХІХ ст. Упершыню  гістарыяграфіі даследчык вывучы польскія крыніцы па гісторыі Расіі.
Лялевель адобры перыядызацыю расійскай гісторыі, прапанаваную М.М.Карамзіным, але бы супраць вылучэння вялікіх храналагічных перыяда. У рускай гісторыі даследчыка зацікавілі «нарманская» тэорыя і роля нармана у стварэнні Старажытнарускай дзяржавы, грамадска-палітычнае развіццё Маскоскага княства і стварэнне Рускай цэнтралізаванай дзяржавы, гісторыя Ногарада, руска-польскія адносіны. Лялевель адным з першых даказва магчымасць сяброскіх адносіна народа Расіі і Польшчы. Прада, ён ідэалізава знешнюю палітыку Рэчы Паспалітай, сцвярджа, што яна не прадугледжвала захопы і пашырэнне сваёй тэрыторыі, як гэта было характэрна  рускім манархам.  
Гісторыя ВКЛ пачынаецца з часо Кіескай Русі і заканчваецца Люблінскай уніяй. На думку даследчыка, княства было асноным пераемнікам гістарычнай, традыцыйнай і культурнай спадчыны Кіескай Русі, што садзейнічала яго нутранаму развіццю і знешняй адпорнасці. «Гаспадарства знікла на рыштаваннях тагачаснай Русі, – піса Лялевель, – і прыстасаванні да іх наезднічай Літвы». Рэспубліканскія погляды Лялевеля адбіліся  яго ідэалізацыі абшчынных парадка, т.зв. «гміналадства», свабоды і ронасці, у крытыцы феадальных парадка ВКЛ, самапраства і панавання арыстакратыі, у схільнасці да саслона-прадстанічага (шляхецкага) дзяржанага ладу. Праца Лялевеля ахоплівала розныя бакі этнічнай, царкона-рэлігійнай, грамадскай, эканамічнай гісторыі Літвы і Русі. Атар прытрымлівася класавай ацэнкі сацыяльных працэса, ускладва гістарычныя надзеі на дзейнасць сярэдніх і ніжэйшых пласто грамадства, з улікам знешніх фактара шука унутраныя прычыны для тлумачэння буйных палітычных руха, дзяржаных і царконых унія.
Па сваёй рознабаковасці, этнічнай і палітычнай талерантнасці  асвятленні самага значнага перыяду фармавання і развіцця ВКЛ і па сваёй галонай тэматыцы, звязашай Русь і Літву  адным дзяржана-палітычным рэчышчы, – кніга Лялевеля засталася унікальнай з’явай у гісторыі польска-літоскай гістарыяграфіі. Па сутнасці, гэта першы сінтэтычны абагульняльны агляд «літоска-рускай» дзяржанасці. Усе наступныя абагульняльныя працы польскіх і літоскіх гісторыка былі абмежаваны або адасобленай гісторыяй Літвы ці Русі або гісторыяй Літвы і Польшчы, Літвы і ВКЛ,  ці разглядалі больш вузкія сферы. Ацэньваючы перспектывы нацыянальна-вызваленчых руха, Лялевель спадзявася на падтрымку рускага народу.



















44. Пастанне 1830/31 гг. і плы яго выніка на гістарыяграфічную сітуацыю.
У другой трэці ХІХ ст. узрастае цікавасць да беларускіх губерня з боку расійскіх журналіста і навукоца, а таксама афіцыйнай улады. Шляхецкае пастанне 1830 – 1831 гг. сведчыла аб адсутнасці падтрымкі мерапрыемства рускага рада  дадзеным рэгіёне. Узнікла патрэба  зборы грунтонай інфармацыі пра Беларусь з той мэтай, каб распачаць прапагандысцкую дзейнасць па пераарыентацыі мясцовага насельніцтва на бок Расіі.
Цікавасць да беларускай праблематыкі  30 – 40-я гг. пачынаюць праяляць Сінод, Міністэрства нутраных спра, жандармерыя. У часопісах цэнтральных урадавых устано («Журнал МВД», «Журнал Министерства народного просвещения», «Журнал Министерства государственных имуществ») з’яляюцца гісторыка-статыстычныя артыкулы пра Беларусь.
У 1834 г. былі арганізаваны губернскія статыстычныя камітэты. Іх функцыя заключалася  зборы звестак аб мінулым і сучасным стане гаспадаркі, насельніцтве, гісторыка-бытавых асаблівасцях заходніх губерня. Супрацонікі камітэта распрацавалі праграмы для выдання «Губернских ведомостей» (газеты выходзілі пры губернскіх управах з 1838 г.) і «Памятных книжек» губерня (выдаваліся з канца 30-х гг. ХІХ ст.). У іх неафіцыйных частках часта публікаваліся гісторыка-краязначыя нарысы, нататкі, гістарычныя дакументы. Пры сёй сваёй прарадавай накіраванасці яны да пачатку 80-х гг. ХІХ ст. абуджалі інтарэс да гісторыі Беларусі.
Віленскі, Гродзенскі, Віцебскі, Мінскі і Магілёскі статыстычныя камітэты працавалі з рознай ступенню эфектынасці, але іх роля  развіцці гістарычнай навукі  Беларусі несумненная. Па-сутнасці, статыстычныя камітэты былі адзінымі навукова-інфармацыйнымі цэнтрамі  губернях, якія праводзілі комплекснае вывучэнне Беларусі. Камітэты выконвалі шматлікія запыты Рускага геаграфічнага таварыства, Пецярбургскай археаграфічнай камісіі, Генеральнага штаба. Цікава, што з канца 1848 г. пры віленскім генерал-губернатары была ведзена спецыяльная пасада чыноніка па асобым даручэнням з мэтай збору статыстычных і гістарычных звестак.
Як правіла, супрацонікі губернскіх статыстычных камітэта да сваіх абавязка адносіліся добрасумленна і з ініцыятывай. Ужо  30 – 50-я гг. ХІХ ст. з’яляюцца «Исторические обозрения» і «Исторические описания» Віцебскай, Віленскай, Гродзенскай, Магілёскай губерня, Беластоцкай вобласці, статыстычныя карты і дэмаграфічныя табліцы па ездам.
У 40-я гг. ХІХ ст. пачынаецца сістэматычнае гісторыка-статыстычнае даследаванне заходніх губерня краіны чынонікамі Міністэрства нутраных спра (МУС). Догі час гэтыя работы выкарыстоваліся толькі для службовага карыстання. Таксама МУС Расіі  сярэдзіне ХІХ ст. арганізавала комплекснае даследаванне регіёна сіламі аматара гісторыі – праз афіцэра, правасланых святаро, сапрадных статскіх саветніка і нават генерала. Прыкладам з'яляецца раджэнец Мінскай губерні, выпуснік Кіескай духонай акадэміі Іван Пятровіч Барычэскі (Барычэскі-Тарнава) (1810 – 1887 гг.). У сваіх працах «Исследование о происхождении, названии и языке литовского народа» (1847 г.), «Православие и русская народность в Литве» (1851 г.) ён адным з першых пача вывучаць гісторыю і старажытнасць народа Беларусі і Літвы.
Падтрымку даследчыкам у справе вывучэння гісторыі Беларусі аказывалі прадстанікі мясцовай адміністрацыі, у прыватнасці, грамадзянскія губернатары. Яны праялялі ініцыятыву  пошуку гістарычных дакумента і іх выданні з той мэтай, каб даказаць, што  мінулым Беларусь і Літва былі рускім правасланым краем. У 1843 г. грамадзянскі губернатар Віленскай губерні князь Далгарукі садзейніча выданню 200 дакумента, прысвечаных гісторыі правасланай царквы ВКЛ у ХІV – ХVІІІ ст., «Собрание древних грамот городов: Вильно, Ковно, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам». Праз пяць гадо па ініцыятыве мінскага грамадзянскага губернатара А.Сямёнава бачыла свет «Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам», у якім разглядася лёс праваслая на беларускіх землях.
Значны клад у вывучэнне гістарычнага мінулага Беларусі і Літвы неслі афіцэры Генеральнага штаба Расійскай імперыі. З 1837 па 1854 гг. спецыялісты гэтай ваеннай установы тры разы выдавалі для службовага карыстання спецыяльныя статыстычныя матэрыялы аб заходніх губернях краіны: КАРЭВА – па Віцебская губ, ЗЯЛІНСКІ – Мінскай, БАБРОѕСКІ – Гродзенскай. “Матеріалы для географии и статистики России, собранные офицерами генштаба” С-П 1863. 2 тамы.






















45. Дзейнасць урадавых установа Расійскай імперыі па вывучэнні мінулага Беларусі. Губернскія статыстычныя камітэты.
У другой трэці ХІХ ст. узрастае цікавасць да беларускіх губерня з боку расійскіх журналіста і навукоца, а таксама афіцыйнай улады. Шляхецкае пастанне 1830 – 1831 гг. сведчыла аб адсутнасці падтрымкі мерапрыемства рускага рада  дадзеным рэгіёне. Узнікла патрэба  зборы грунтонай інфармацыі пра Беларусь з той мэтай, каб распачаць прапагандысцкую дзейнасць па пераарыентацыі мясцовага насельніцтва на бок Расіі.
Цікавасць да беларускай праблематыкі  30 – 40-я гг. пачынаюць праяляць Сінод, Міністэрства нутраных справа, жандармерыя. У часопісах цэнтральных урадавых установа («Журнал МВД», «Журнал Министерства народного просвещения», «Журнал Министерства государственных имуществ») з’яляюцца гісторыка-статыстычныя артыкулы пра Беларусь.
У 1834 г. былі арганізаваны губернскія статыстычныя камітэты. Іх функцыя заключалася  зборы звестак аб мінулым і сучасным стане гаспадаркі, насельніцтве, гісторыка-бытавых асаблівасцях заходніх губерня. Супрацонікі камітэта распрацавалі праграмы для выдання «Губернских ведомостей» (газеты выходзілі пры губернскіх управах з 1838 г.) і «Памятных книжек» губерня (выдаваліся з канца 30-х гг. ХІХ ст.). У іх неафіцыйных частках часта публікаваліся гісторыка-краязначыя нарысы, нататкі, гістарычныя дакументы. Пры сёй сваёй прарадавай накіраванасці яны да пачатку 80-х гг. ХІХ ст. абуджалі інтарэс да гісторыі Беларусі.
Віленскі, Гродзенскі, Віцебскі, Мінскі і Магілёскі статыстычныя камітэты працавалі з рознай ступенню эфектынасці, але іх роля  развіцці гістарычнай навукі  Беларусі несумненная. Па сутнасці, статыстычныя камітэты былі адзінымі навукова-інфармацыйнымі цэнтрамі  губернях, якія праводзілі комплекснае вывучэнне Беларусі. Камітэты выконвалі шматлікія запыты Рускага геаграфічнага таварыства, Пецярбургскай археаграфічнай камісіі, Генеральнага штаба. Цікава, што з канца 1848 г. пры віленскім генерал-губернатары была ведзена спецыяльная пасада чыноніка па асобых даручэннях з мэтай збору статыстычных і гістарычных звестак.
Як правіла, супрацонікі губернскіх статыстычных камітэта да сваіх абавязка ставіліся добрасумленна і з ініцыятывай. Ужо  30 – 50-я гг. ХІХ ст. з’яляюцца «Исторические обозрения» і «Исторические описания» Віцебскай, Віленскай, Гродзенскай, Магілёскай губерня, Беластоцкай вобласці, статыстычныя карты і дэмаграфічныя табліцы па ездам.
У 40-я гг. ХІХ ст. пачынаецца сістэматычнае гісторыка-статыстычнае даследаванне заходніх губерня краіны чынонікамі Міністэрства нутраных справа (МУС). Догі час гэтыя работы выкарыстоваліся толькі для службовых справа. Таксама МУС Расіі  сярэдзіне ХІХ ст. арганізавала комплекснае даследаванне регіёна сіламі аматара гісторыі – праз афіцэра, правасланых святаро, сапрадных статскіх саветніка і нават генерала. Прыкладам з'яляецца дзейнасць ураджэнца Мінскай губерні, выпускніка Кіескай духонай акадэміі Івана Пятровіча Барычэскага (Барычэскага-Тарнава) (1810 – 1887 гг.). У сваіх працах «Исследование о происхождении, названии и языке литовского народа» (1847 г.),«Православие и русская народность в Литве» (1851 г.) ён адным з першых пача вывучаць гісторыю і старажытнасць народа Беларусі і Літвы.
Падтрымку даследчыкам у справе вывучэння гісторыі Беларусі аказвалі прадстанікі мясцовай адміністрацыі, у прыватнасці, грамадзянскія губернатары. Яны праялялі ініцыятыву  пошуку гістарычных дакумента і іх выданні з той мэтай, каб даказаць, што  мінулым Беларусь і Літва былі рускім правасланым краем. У 1843 г. грамадзянскі губернатар Віленскай губерні князь Далгарукі садзейніча выданню 200 дакумента, прысвечаных гісторыі правасланай царквы ВКЛ у ХІV – ХVІІІ ст., «Собрание древних грамот городов: Вильно, Ковно, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам». Праз пяць гадо па ініцыятыве мінскага грамадзянскага губернатара А.Сямёнава бачыла свет «Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам», у якім разглядася лёс праваслая на беларускіх землях.
Значны клад у вывучэнне гістарычнага мінулага Беларусі і Літвы неслі афіцэры Генеральнага штаба Расійскай імперыі. З 1837 па 1854 гг. спецыялісты гэтай ваеннай установы тры разы выдавалі для службовага карыстання спецыяльныя статыстычныя матэрыялы аб заходніх губернях краіны. Паралельна ішла камплектацыя архіва ваенна-тапаграфічнага бюро, збор дакумента па гісторыі воінскіх частак, рыхтаваліся ваенна-гістарычныя і ваенна-тэарэтычныя работы, прысвечаныя гісторыі ваенных дзеяння у ХVІІІ ст., пастання 1794 г., вайны 1812 г., пастання 1830 – 1831 гг.
Пасля паражэння  Крымскай вайне (1853 – 1856 гг.) ваеннае міністэрства вырашыла праз афіцэра Генеральнага штаба сабраць гістарычныя звесткі пра заходнія губерні імперыі. Таму  1857, 1858, 1859 гг. для іх былі выдадзены спецыяльныя інструкцыі. Пры гэтым афіцэры абапіраліся на працу генерал-маёра Міхаіла Без-Карніловіча «Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии», якая выйшла  друкарні ІІІ-га аддзялення  1855 г.
Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч (1796 – 1862 гг.) паходзі з дваранскай сям’і Магілёскай губерні. Скончы 1-ы кадэцкі корпус. Удзельнік руска-турэцкай вайны 1828 – 1829 гг. У 1831 –1847 гг. кірава тапаграфічнай экспедыцыяй на тэрыторыі Беларусі і Польшчы. Пасля адстакі працава у архівах.
Праводзячы тапаграфічную здымку мясцовасці і статыстычнае вывучэнне Мінскай, Віцебскай, Нагародскай, Валынскай губерня і Беластоцкай вобласці, Без-Карніловіч сабра значны матэрыял для напісання кнігі.
Атар паставі перад сабой мэту азнаёміць чытача з Беларуссю, пад якой ён разуме Віцебскую і Магілёскую губерні. Паходжанне тэрміна «Беларусь» даследчык выводзі ад светлага колеру твара і вачэй насельніцтва, белага колеру адзення. Асобая вага прысвечана гісторыі Полацкага княства і крывічо. Вельмі коратка прадсталены падзеі на Полаччыне  перыяд ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Цікава, што атар даказва паходжанне Віценя з дынастыі полацкіх князё.
Без-Карніловіч зыходзі з дваранска-манархічных пазіцыя пры асвятленні мінулага беларуса, але лічы іх нашчадкамі крывічо і радзіміча. Прада, цэльнай гістарычнай канцэпцыі ён не ствары. Вартасць даследавання – у гісторыка-геаграфічных і этнаграфічных замалёках гарадо і мястэчак Паночнай і Усходняй Беларусі.
З 1859 г. афіцэры дэпартамента Генеральнага штаба прыступілі да рэалізацыі пасталенай перад імі задачы. Цэнтральны статыстычны камітэт МУС спецыяльным цыркулярам прадпіса грамадзянскім губернатарам аказываць ім дапамогу і падтрымку праз гарадскую і ездную паліцыю. Ужо з 1861 г. пачалі выходзіць першыя гісторыка-статыстычныя апісанні заходніх губерня пад назвай «Материалы для географии и статистики России». Том «Матэрыяла», прысвечаных Віленскай губерні, падрыхтава капітан А.Карэва (1861 г.), Смаленскай губерні – штабс-капітан М.Цэбрыка (1862 г.), Мінскай губерні – падпалконік І.Зяленскі (1864 г.). Але найбольш грунтонай працай лічацца два тамы па Гродзенскай губерні (1863 г.), складзеныя падпалконікам П.Баброскім.
Павел Восіпавіч Баброскі (1832 – 1905 гг.) нарадзіся  сям’і доктара філасофіі, доктара права Восіпа Кірылавіча Баброскага. Пляменнік вядомага вучонага-славіста М.К.Баброскага. Вучыся  Пружанскім дваранскім вучылішчы, Полацкім кадэцкім корпусе, Канстанцінаскім ваенным вучылішчы, Мікалаескай акадэміі Генеральнага штаба. Служы у розных вайсковых структурах. Генерал-маёр. Член Рускага геаграфічнага таварыства. Захапляся гісторыяй і этнаграфіяй.
Кніга Баброскага яляе сабой арыгінальнае і грунтонае навуковае даследаванне. Атар прадставі уласнае канцэптуальнае бачанне гісторыі беларускіх земля, у якой адчуваецца адбітак палітычнай сітуацыі  заходніх губернях і заходнерускай тэндэнцыі. Даследчык імкнуся даказаць, што Гродзенская губерня па гістарычным паходжанні з’яляецца неад’емнай часткай Расіі. На падставе дзяржаніцкага крытэрыя атар прапанава уласную перыядызацыю гісторыі Заходняй Русі, вылучышы наступныя перыяды: 1) старажытнарускі (ІХ – сяр. ХІІІ ст.); 2) «уладарніцтва Літвы» (сяр. ХІІІ ст. – 1569 г.); 3) «уладарніцтва Польшчы» (1569 – 1795 гг.). У першым перыядзе адбывалася самастойнае развіццё «народных сіл», волю якіх выконвалі рускія князі. Літоскае заваяванне гэтага рэгіёна прывяло да тварэння ВКЛ. Яно па сваім характары заставалася рускай дзяржавай. Але Люблінская унія прывяла да асіміляцыі мясцовага насельніцтва палякамі, якія прынеслі з сабой прыгоннае права. У цяжкіх палітычных умовах РПтрадыцыйныя звычаі мясцовага насельніцтва заховала правасланая царква. Падзелы РПпрывялі да вызвалення «заходнеруса» ад прыгнёту. Баброскі назва прычыны складанай палітычнай сітуацыі  заходніх губернях краіны і нелаяльнасці мясцовага насельніцтва да афіцыйнай палітыкі: уплы польскай культуры, высокі працэнт ярэйскага насельніцтва, варожая расійскім уладам пазіцыя каталіцкай царквы.
Гістарычныя погляды Баброскага мелі пэныя разыходжанні са славянафільскай ідэалогіяй. У прыватнасці, ён узня праблему ролі яцвяжскага элемента  этнагенезе насельніцтва Гродзенскай губерні. Яцвяга даследчык не адносі ні да славян, ні да балта. На яго думку, яны сталі адной з этнічных крыніца «заходнеруса». Баброскі станоча ставіся да палітыкі вялікіх літоскіх князё, адзнача талерантнасць Вітата. Таксама атар надава пазітыны характар магдэбургскаму праву. Ён лічы, што прывілеі, атрыманыя рамеснікамі і купцамі  ВКЛ, сталі прадумовай эканамічнай самастойнасці гарадо, садзейнічалі тварэнню буйных гандлёвых цэнтра. Свае аргументы Баброскі супрацьпаставі панавашай тады тэорыі аб магдэбургскім праве як адной з прычына анархіі  Рэчы Паспалітай. Сапрадную прычыну слабасці гэтай краіны ён бачы у недасканаласці дзяржанага апарату.
П.В.Баброскі пакіну шэраг краязначых праца: «Несколько слов о Зельвенской ярмарке», «Колония Супрасль», «Исторические сведения о городах Гродненской губернии», «Историческая монография города Гродно».
Работы афіцэра Генеральнага штаба адрозніваліся сваёй гістарычнай і крыніцазначай базай. Парой яны абапіраліся на неправераныя крыніцы (паведамленні жыхаро, мясцовыя паданні і інш.). Аднак іх выданні трымлівалі каштоны матэрыял, узяты з прыватных шляхецкіх архіва і калекцыя рукапіса.
У першай палове ХІХ ст. у сувязі з «разборамі шляхты» вялікай праблемай стала фальсіфікацыя гістарычных дакумента, якія пацвярджалі права на шляхецкае званне. Мінск лічыся сталіцай падробак, упісаных у старажытныя актавыя кнігі. Мікалай І у 1843 г. бы вымушаны стварыць тры камісіі для разгляду актавых кніг, але яны працавалі неэфектына, бо адсутнічалі прафесійныя археографы. З другога боку, значная частка дакумента справаводства страчвалася з прычыны адсутнасці централізацыі  архінай справе – архівы былі ведамаснымі. У 1845 г. МУС выдала правілы, якія патрабавалі кожны год арганізоваць пры губернскіх упраленнях спецыяльныя камісіі для разбору справаводства. Паколькі прафесійныя архівісты адсутнічалі, то камісіі знішчалі шмат каштоных гістарычных дакумента. Усё гэта прымусіла рад прыняць рашэнне аб арганізацыі  1852 г. Віленскага і Віцебскага цэнтральных архіва. Перад імі была пасталена задача сабраць старажытныя актавыя кнігі і дакументы да 1799 г. Губернскі статыстычны камітэт орган дзяржанай (урадавай) статыстыкі  губерніях Расійскай Імперыі. 20 снежня 1834 года Імператарам зацверджаныя «Правілы для статыстычнага аддзялення пры савеце міністэрства нутраных спра і статыстычных камітэта у губерніях». 28 студзеня 1835 года прыняты Указ Сената аб арганізацыі губернскіх статыстычных камітэта. Губернскія статыстычныя камітэты засноваліся пад старшынствам грамадзянскіх губернатара. Дзеючым кіраніком бы сакратар камітэта. У 1855 годзе губернскія статыстычныя камітэты аднесеныя да першых інстанцый. 26 снежня 1860 года зацверджана «Палажэнне аб губернскіх статыстычных камітэтах». Паводле Дэкрэта СНК РСФСР № 67 ад 15 верасня 1918 года губернскія статыстычныя камітэты афіцыйна скасаваныя. Пачалося фармаванне савецкай дзяржанай статыстыкі на базе статыстычных служб губернскіх земскіх упра.



























46. І.І. Грыгаровіч. «Беларускі архі старажытных грамат». 
Пансіянерам графа М.Румянцава з’яляся Іван Грыгаровіч. Навуковай дзейнасцю Грыгаровіч пача займацца  час навучання  Пецярбургскай духонай акадэміі. Па даручэнню свайго апекуна ён шука у бібліятэках і архівах рэдкія творы, прапанова іх да выдання, збіра звесткі  рукапісах, пераклада дакументы з лацінскай і польскай мо, апісыва рукапісныя кнігі з Румянцаскай бібліятэкі. У прыватнасці, ім складзена апісанне Дабрылава евангелля 1164 г., Кормчай кнігі і Служэбніка ХІV ст., Ларышаскага евангелля ХІІІ ст. Знойдзеныя матэрыялы сталі асновай для зборніка «Беларускі архі старажытных грамат» - першага  беларускай навуцы археаграфічнага зборніка. Першая частка была выдадзена на сродкі Румянцава  1824 г. Выданне ключала 57 старажытных акта, у асноным з гісторыі Магілёва ХV – XVIII ст. У прадмове атар падкрэсліва, што гэтыя дакументы «з’яляюцца крыніцай па гісторыі Беларусі, царконай і грамадзянскай, і  гэтых адносінах змяшчаюць у сабе шмат вартага і цікавага». Пры сім станочым значэнні гэтага выдання для развіцця айчыннай гістарыяграфіі нельга не адзначыць яго ідэалагічны характар. Зборнік «выяля», на думку гісторыка, «дух папізма» і той уціск ад яго, які прыйшлося вынесці правасланым у Беларусі. З гэтым згаджася і сам М.Румянца. У Гомелі Грыгаровіч падрыхтава кандыдацкую дысертацыю пра нагародскіх пасадніка («Исторический и хронологический опыт о Посадниках Новгородских: Из древних русских летописей»), за што атрыма ступень кандыдата багаслоя. Знаходзячыся  Віцебску, гісторык зрабі першую спробу навуковага апісання Спаса-Ефрасіннескай царквы  Полацку («Вести о древнем храме Христа Спасителя, построеннога в ХІІ в. преподобной Ефросиньей вблизи Полоцка»). Пецярбургскі перыяд навуковай творчасці даследчыка звязаны з працай над другой і трэцяй часткамі «Беларускага архіва старажытных грамат». Збіраць дакументы яму дапамагалі супрацонікі графа М.Румянцава. Але другая частка зборніка засталася  рукапісу. Спробы Грыгаровіча зацівіць выданнем мітрапаліта Балхавіцінава, Акадэмію навук, прадаць права на публікацыю ці сабраць грошы праз падпіску не прынеслі поспеху. Частку матэрыяла вучоны выкарыста пры падрыхтоцы «Актов, относящихся к истории Западной России» Археаграфічнай камісіяй, членам якой ён з’яляся з 1837 г. У апошнія гады жыцця па прапанове міністра народнай асветы П.А.ШырынскагаШыхматава Грыгаровіч займася складаннем слоніка беларускай мовы. Свой падыход да гэтай грунтонай працы ён вызначы наступным чынам: «Складальнік слоніка, як прадзівы летапісец, павінен запісаць усе словы, якія жывае народ у сваім хатнім побыце, у служэнні і  сваіх малітвах да Бога і  сваіх законах. Слонік ёсць летапіс мовы, і  гэты летапіс павінны быць унесены се факты, якія былі і ёсць». Але закончыць працу атар не паспе. Захаваліся рукапісы толькі на літары А, Б, В. Пра сэнс навуковай дзейнасці І.Грыгаровіч піса брату Васілю: « і наша Беларусь не зусім знікне з твару зямлі, але хай ведае свет, што былі часы, калі яна была больш сланая і дабрачынная, чым зараз». Дарэчы, дзеці напісалі на яго надмагіллі - «Ne frustra videar vixisse» («Мне здаецца, што недарэмна пражы». 47. Грамадская і навуковая дзейнасць З.Я. Даленгі-Хадакоскага.  (1784 – 1825 гг.) нарадзіся на Лагойшчыне  шляхецкай сям’і. Вучыся  слуцкім каталіцкім вучылішчы і Крамянецкім юрыдычным ліцэі. Працава хатнім настанікам, прыватным адвакатам, упраляючым маёнтка графа Ю.Несялоскага. За падтрымку Напалеона лішыся шляхецтва, бы разжалаваны  салдаты. Уцёк з планам Бабруйскай крэпасці  Варшаву. Пасля 1812 г. узя пседанім «Даленга-Хадакоскі».
Вучоны падтрымліва сувязі з «Таварыствам аматара навук» у Варшаве, дасыла туды свае нататкі па розных праблемах старажытнай гісторыі, этнаграфіі і фальклору. Амаль адначасова ён прапанава свае паслугі пецярбургскаму «Вольнаму таварыству аматара расійскай славеснасці». У 1819 г., калі кіраніком таварыства ста дзекабрыст Фёдар Мікалаевіч Глінка, Даленга-Хадакоскі вайшо у яго склад.
Падчас падарожжа па Беларусі і Украіне даследчык адчу цяжкасці  зборы навуковага матэрыялу з-за адсутнасці адпаведных дакумента. Таму  снежні 1818 г. З.Даленга-Хадакоскі (упершыню на Беларусі) атрыма ад Віленскага універсітэта дазвол (адкрыты ліст) на правядзенне раскопак. Даследава гарадзішчы  Полацку, Віцебску, Тураве, Бабруйскім павеце, каля Брэста, Гомеля, Магілёва, рабі запісы фальклору, абрада, мясцовых дыялекта.
У найбольш значнай працы «Пра славяншчыну да хрысціянства» (1818 г.) ён упершыню зрабі спробу паказаць старажытнаславянскі побыт, культуру і народную творчасць у дахрысціянскі перыяд.
Ён скла чатырохтомавы «Слонік назва гарадзішча і рочышча» (1844 г.). Па звестках Г.А.Каханоскага, у ім налічваецца каля 200 пункта на тэрыторыі Беларусі.
Даленга-Хадакоскі лічыцца заснавальнікам гістарычнай геаграфіі  Беларусі. Ён першым пача складаць «Славянскую геаграфію». + першым узяся за вывучэнне старажытных шляхо зносіна. Са спасылкай на гістарычныя крыніцы прасачы на беларускіх землях перавалачныя дарогі з Кіева  Полацк, Прыпяцкі водны шлях.
У працах «Праект вучонага падарожжа па Расіі для вытлумачэння старажытнай славянскай гісторыі» (1820 г.), «Гістарычная сістэма Хадакоскага» (1838 г.) абгрунтава археалагічную тэорыю гарадзішча, вызначы прынцыпы збору фальклору і дыялектнай лексікі, паказа тэрыторыю пашырэння беларускай мовы, упершыню  славістыцы прадэманстрава ролю тапанімікі  гістарычных даследаваннях. Л.А.Малаш-Аксамітава назвала даследчыка «першым беларускім мовазнацам, фалькларыстам, археолагам і этнографам». Фальклорны архі З.Даленгі-Хадакоскага паралельна са зборам серба Вука Караджыча –першы і самы багаты збор фальклору славянскіх народа па колькасці запіса і па велічыні ахопленай тэрыторыі.
Знацам старажытнай гісторыі славян, пачынальнікам беларускай археалогіі, фалькларыстыкі і мовазнаства бы З.Я.Даленга-Хадакоскі. Заснавальнікам навуковай археалогіі  Беларусі лічыцца Адам Чарноцкі (Зарыян Даленга-Хадакоскі). Вучоны падтрымліва сувязі з «Таварыствам аматара навук» у Варшаве, дасыла туды свае нататкі па розных праблемах старажытнай гісторыі, этнаграфіі і фальклору. Амаль адначаосва ён прапанава свае паслугі пецярбургскаму «Вольнаму таварыству аматара расійскай славеснасці». У 1819 г., калі кіраніком таварыства ста дзекабрыст Фёдар Мікалаевіч Глінка, Даленга-Хадакоскі вайшо у яго склад. У час падарожжа па Беларусі і Украіне даследчык адчу цяжкасці  зборы навуковага матэрыялу з-за адсутнасці адпаведных дакумента. Таму  снежні 1818 г. З. Даленга-Хадакоскі упершыню на Беларусі атрыма ад Віленскага універсітэта дазвол (адкрыты ліст) на правядзенне раскопак. Даследава гарадзішчы  Полацку, Віцебску, Тураве, Бабруйскім павеце, каля Брэста, Гомеля, Магілёва, рабі запісы фальклору, абрада, мясцовых дыялекта. У найбольш значнай працы «Пра славяншчыну да хрысціянства» (1818 г.) упершыню зрабі спробу паказаць старажытнаславянскі побыт, культуру і народную творчасць у дахрысціянскі перыяд. Таксама крытыкава некаторыя палажэнні М.М. Карамзіна і дакладня факты з гісторыі Беларусі  кнізе «Даследаванні адносна рускай гісторыі» (1819 г.). Ён скла чатырохтомны «Слонік назва гарадзішча і рочышча» (1844 г.). Па звестках Г.А.Каханоскага, у ім налічваецца каля 200 пункта на тэрыторыі Беларусі. Даленга-Хадакоскі лічыцца заснавальнікам гістарычнай геаграфіі  Беларусі. Ён першым пача складаць «Славянскую геаграфію». Таксама даследчык першым узяся за вывучэнне старажытных шляхо зносін. Са спасылкай на гістарычныя крыніцы прасачы на беларускіх землях перавалачныя дарогі з Кіева  Полацк, Прыпяцкі водны шлях. Даленга-Хадакоскі  працах «Праект вучонага падарожжа па Расіі для вытлумачэння старажытнай славянскай гісторыі» (1820 г.), «Гістарычная сістэма Хадакоскага» (1838 г.) абгрунтава археалагічную тэорыю гарадзішча, вызначы прынцыпы збору фальклору і дыялектнай лексікі, паказа тэрыторыю пашырэння беларускай мовы, упершыню  славістыкі прадэманстрава ролю тапанімікі  гістарычных даследаваннях. Л.А.Малаш-Аксамітава назвала даследчыка «першым беларускім мовазнацам, фалькларыстам, археолагам і этнографам». Фальклорны архі З. Даленгі-Хадакоскага паралельна са зборам серба Вука Караджыча – першы і самы багаты збор фальклору славянскіх народа па колькасці запіса і па велічыні ахопленай тэрыторыі.







48. Вывучэнне гісторыі «мясцовымі» даследчыкамі Беларусі і Літвы (М.І. Балінскі «Старажытная Польшча». А. Марціноскі. Я. Крашэскі).  Нават пасля закрыцця Віленскага універсітэта (1832 г.) Вільня захавала за сабой статус культурнага і гістарычнага цэнтру Беларусі і Літвы. На 30-я – 50-я гг. прыпадае росквіт перыядычнага друку. Навуковая і грамадская дзейнасць прафесара Віленскага універсітэта садзейнічала выхаванню цэлай плеяды таленавітых гісторыка-даследчыка, аматара мінушчыны, публіцыста.
На другую трэць ХІХ ст. прыпадае навуковая дзейнасць гісторыка, архівіста, бібліёграфа Мікалая Маліноскага (1799 – 1865 гг.). Будучы вучнем Гродэка і Лялевеля, ён працава над гісторыяй Польшчы і ВКЛ. У 1846 – 1849 гг. выйшла кніга «Гісторыя кароны Польскай і ВКЛ», а  1847 – 1850 гг. – «Успаміны пра данюю Польшчу часо Жыгімонта Агуста». Маліноскі сабра вялікую бібліятэку, якая пасля яго смерці была набыта Ю.К.Дзялынскім для кніжнага збору  Курніку.
Міхал Ігнатавіч Балінскі (1794 – 1864 гг.) нарадзіся  маёнтку Цярэспаль полацкага павета  сям'і інфлянцкага чашніка. Скончы у 1818 г. фізіка-матэматычны факультэт Віленскага універсітэта. Супрацоніча з часопісам «Dziennik Wile
·ski», разам з Лялевелем рэдагава часопіс «Tygodnik Wile
·ski». Член таварыства шубраца, адзін з рэдактара яго газеты «Wiadomo
·ci brukowe». За дзел у падрыхтоцы пастання 1830 – 1831 гг. бы арыштаваны. З 1836 г. жы у Варшаве, дзе выдава навукова-літаратурны часопіс «Biblioteka Warszawska». У 1846 г. пераязджае  Вільню. Выкова абавязкі віцэ-старшыні Віленскай археалагічнайкамісіі. Член Рускага геаграфічнага таварыства.
Першай буйнай працай Балінскага стала трохтомавая «Гісторыя горада Вільні» (1836 – 1837 гг.) ад узнікнення горада да часо Стэфана Баторыя. У кнізе трымліваецца шмат факта з гісторыі Беларусі. Яго пяру таксама належаць запіскі пра Барбару Радзівіл у пяці тамах.
Разам з Ціматэшам Ліпінскім была выдадзена манаграфія «Старажытная Польшча» у трох тамах – з 1843 па 1850 гг.
Ціматэш Ліпінскі (1797 (1799) – 1818 гг.) нарадзіся  м.Дзярэчын у сям’і маёра польскага войска. Скончы факультэт прыгожых навук і мастацтва Варшаскага універсітэта. Працава у Варшаскім політэхнічным інстытуце. Прыма удзел у пастанні 1830 – 1831 гг. Шмат вандрава, збіра помнікі пісьменства, гістарычныя крыніцы, манеты.
Трэці том выдання, які прысвечаны непасрэдна Беларусі, напіса М.Балінскі. Атар лічы гэтую тэрыторыю адвечна польскай. Ён выказа меркаванне, што славяне прыйшлі сюды  V ст. н.э. і, верагодна, паходзяць ад каказскага племені. Гісторык не адмаля ролю скандынава у развіцці старажытнарускай дзяржанасці. У кнізе ёсць звесткі аб шэрагу населеных пункта Беларусі і Літвы, іх гістарычным мінулым.
Актыную выдавецкую дзейнасць праводзі ураджэнец м.Радашковічы (зараз Маладзечанскі раён) Антон Марціноскі (1781 – 1855 гг.). Пасля заканчэння Мінскай гімназіі і Віленскага універсітэта ён на правах арэнды пача выдаваць у Вільні газету «KurierLitewski» (1817 – 1839 гг.). А  1819 г. Марціноскі заснава першы на тэрыторыі Беларусі і Літвы навукова-літаратурны часопіс «DziennikWile
·ski». Ён таксама арганізава друкарню, у якой было выдадзена каля 400 назва кніг, у тым ліку творы І.Даніловіча, Т.Нарбута і іншых атара.
Марціноскі з’яляецца атарам праца па педагогікі, антыпрыгонніцкай сатыры «Машына для біцця хлопа» (пад пседанімам Патэле, 1817 г.), у якой паказа цяжкае становішча прыгонных сялян. На жаль, яго мемуары загінулі  гады Другой сусветнай вайны. Ёсць меркаванне, што  вайну 1812 г. Марціноскі піса на беларускай мове адозвы да сялян, у якіх закліка выступіць супраць памешчыка.
У 1841 г. у Вільні з’явіся новы часопіс, які адыгра значную ролю  культурным жыцці Беларусі і Літвы, «Athnaeum». Яго рэдактарам бы Юзэф Крашэскі (пседанімы Б.Балеславіта, К.Пастарнак).
Юзэф Ігнацы Крашэскі (1812 – 1887 гг.) – вядомы польскі пісьменнік, гісторык. Нарадзіся  Варшаве  сям’і пружанскага харунжага. Дзіцячыя і юнацкія гады правё пад Пружанамі  маёнтку Раманава. Скончы Свіслацкую гімназію і Віленскі універсітэт. За дзел у пастанні 1830 – 1831 гг. бы высланы радавым на Каказ. З 1833 па 1859 гг. жы на Палессі, а затым пераеха у Варшаву. Ганаровы доктар навук універсітэта у Кракаве і Франкфурце-на-Майне. Памёр у эміграцыі, у Жэневе. Літаратурная спадчына складае 600 тамо.
Гісторыя Беларусі і Літвы стала галонай тэмай яго шматлікіх гістарычных рамана – вылучаецца цыкл з 29 твора («Старое паданне», «Кунігас. Раман з літоскіх падання», «Пан Твардоскі», «Апошнія са слуцкіх князё», «Часы Жыгімонта», «Кароль у Нясвіжы. 1784» і інш.). Таксама выда шэраг гістарычных праца, сярод якіх «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мовы, вера, звычаі, песні» (1847 – 1850 гг.), «Мастацтва  славян, асабліва  Польшчы і дахрысціянскай Літве». Крашэскі шмат вандрава па Беларусі і пакіну цікавыя дарожныя нататкі, напрыклад, «Пінск і Піншчына» (1837 – 1838 гг.). Праца Крашэскага «Успаміны з Палесся, Валыні і Літвы» (1840 г.) носіць белетрыстычны характар. Побач з красамонымі апісаннямі прыроды тут прыводзяцца каштоныя звесткі аб жыцці народа, яго занятках, прыладах працы, жыллі, адзенні і ежы. Напісана яна з ліберальных пазіцыя. Польскі пан і беларускі селянін – члены адзінай сям’і, і не добры пан, а дрэнны аканом з’яляецца вінонікам цяжкага становішча селяніна. 
Асаблівую цікавасць у даследчыка выклікала гісторыя культуры і побыту насельніцтва ВКЛ у ХVІІІ ст., якую ён добра веда і выкла у працы «Польшча  час трох падзела». Атар закліка да комплекснага вывучэння народнай культуры. Гэтым прынцыпам ён кіравася пры напісанні гістарычнай чатырохтомавай працы «Вільня ад яе пачатку да 1750 года» (1842 г.).
Выдавецкую эстафету Крашэскага падхапі вядомы археолаг, этнограф, гісторык Адам Кіркор (пседанімы Ян са Слівіна, Ян Валігурскі, Саборы).










49. Т. Нарбут. Публікатарская дзейнасць і канцэпцыя гісторыі ВКЛ. 
Плённа на ніве гісторыі працава выхаванец Віленскага універсітэта, вядомы гісторык і археолаг Тэадор Нарбут. Навуковая дзейнасць Нарбута пачалася выпадкова. Пры буданіцтве абарончых пабудо на берагах Дняпра і Бярэзіны было знойдзена шмат старажытных прылад, што вельмі разіла маладога афіцэра. Ён пача актына займацца археалагічнымі даследаваннямі: спачатку  Беларускім Падняпроі, затым – на захадзе Беларусі. У 1820 г. ім было знойдзена старажытнае пахаванне недалёка ад уласнага маёнтка і скарб рымскіх манет. Разам з касцянымі рэшткамі яму трапілі сасуды асаблівай канфігурацыі. Адным з першых Нарбут вызначы, што курганы – гэта месцы старажытных пахавання. На думку атара, нябожчыка выносілі  прызначанае месца, там адбывася абрад трупаспалення або трупапалажэння, ставілі ежу і піццё, потым усе дзельнікі пахавання насыпалі земляны курган. Даследчык вывуча структуру кургана, паранова іх па рэгіёнам. Гісторык у тлумачэнні паходжання плямёна дапуска спрошчанасць. Напрыклад, назву дралян выводзі ад слова «древность», а дрыгавічы, нібыта, жылі толькі каля Кіева. Ён памылкова адносі яцвяга да скіфскіх плямён, а не да балцкіх. Шмат увагі Нарбут надава вывучэнню Лідскага замка і гісторыі г. Ліды. Гэты горад ён лічы адным са старэйшых у Беларусі. Зацікаленасць атара тлумачыцца тым, што  Лідзе пражыва баярскі род Шуйскіх, а ад іх пайшо род Нарбута. У заслугу Нарбуту трэба паставіць адкрыццё ім археаграфічнага помніка «Хронікі Быхаца». Да яго вывучэння даследчык звярнуся  1834 г., калі рыхтава да друку «Старажытную гісторыю літоскага народа». На жаль, арыгінал хронікі згубіся незабаве пасля яго першай публікацыі  1846 г. Калі б не самаадданая праца Нарбута, то магло б здарыцца, што гэты летапіс так і не дайшо бы да нас. У канцы свайго выдання Нарбут змясці своеасаблівы паказальнік-слонік некаторых тэрміна. Пры яго складанні даследчык свядома змяні імёны і прозвішчы: рускія імёны на польскія (Юры на Ежы), польскія на беларускія (Зубравіцкі на Зубрэвіч). Галоная праца Т.Нарбута «Старажытная гісторыя літоскага народа», выдадзеная  9-ці тамах у 1835 – 1841 гг. Дзесяты том застася  рукапісу. Атар прасачы гісторыю ВКЛ ад легендарных часо да Люблінскай уніі, стварышы ласную канцэпцыю тварэння ВКЛ і яго гісторыі. Пагаджаючыся з тым, што Палямон (Апалон) прыбы у Літву на чале пяці соцен рыцара, Нарбут, лічы, што той прывё не рымлян, а нашчадках герула з Ніжняй Саксоніі. Потым яны рушылі на паночны сход і  IX ст. аселі сярод славян на левым беразе Віслы. Такім чынам, Нарбут адносіць прыбыццё Палямона  Літву не да I ст. і не да пачатку V ст., як гэта зацвердзілася да яго, а да ІХ ст. Паводле легенды, Палямон прыбы у незаселеную краіну. Але Нарбут не пагадзіся з гэтым фактам і сцвярджа, што літоскі народ жы на гэтай тэрыторыі раней, уключаючы і правы, і левы бераг Віслы. Але  гісторыка няма абсалютнай яснасці. Бо тут жа ён паказвае, што на левым беразе жылі і «русіны». Нарбут будуе арыгінальную схему: сыны Палямона сталі гаспадарыць у асобных княствах Літвы і Жамойціі, дзякуючы даламу абручэнню з дочкамі мясцовых землеладальніка. Нарбут не прыня версію з «Хронікі Быхаца» аб паходжанні назвы «Літва» ад злучэння двух сло «літус» (бераг) і «туба» (труба) – «Лістубанія» («Літубанія»). З сумненнем гісторык аднесся да паведамлення Хронікі аб князе Скірмунце, які загада адрэзаць татарскім паслам косы, губы і вушы. Нарбут адхіляе факт удзелу татар на баку рускіх дружын у бітве ля в. Магільна, бо па ягоных падліках гэта падзея адбылася  1235 г., а тады татара тут не было. Паводле яго меркавання, гэта маглі быць полацы. Не падзяля Нарбут пазіцыю Хронікі адносна заснавання Наваградка. У летапісе гаворыцца, што горад заснава князь Скірмунт. Сам жа даследчык лічыць, што паселішча існавала тут задога да згаданых падзей. Менскі князь Глеб, якога Нарбут характарызуе як жорсткага, бязлітаснага і наспакойнага чалавека, трапі у няміласць да вялікага князя Святаполка. Святаполк аб’яднася з іншымі князямі і пайшо на Глеба  1104 г., але гэты першы паход завяршыся нядала. Менскі князь узмацні прыгнёт сваіх падданых і не дава спакою сваім суседзям. Уладанні яго сталі пусцець: народ бег у Літву Завілейскую, дзе тым часам панава Жывінбунд. Князь Глеб неаднаразова напада на Завілейскую Літву, даходзі з баямі да р. Дзітвы і палані мірных земляроба. У адказ на гэта літоскі князь Жывінбуд здзейсні напад на Менскае княства  1114 г., дайшо да самай сталіцы, якую зя рашучым прыступам, і спалі Менск. З багатай здабычай вярнуся назад. Перапалоханы Глеб надога пераста хадзіць на землі Жывінбуда. Але перасташы турбаваць Літву, Глеб звярнуся на інш. землі і княствы, спустошва іх воласці і бра палон. Ад Прыпяці да Дняпра дыміліся вёскі і воласці. Горад Друцк, па словах Нарбута, з'яляецца  той час «галоным цэнтрам гандлю рабамі». Глеб прадава няшчасных людзей у рабства ці сялі у ля р. Бярэзіны. Менскі князь так вымуштрава сваіх падначаленых, што яны зрабіліся сапраднымі гандлярамі нявольнікамі. Раскрываючы гэтыя падзеі з гісторыі Беларусі, Нарбут спасылася на дакументы 1589 г., але тыя не дайшлі да нашых часо. Пасюдна раздаваліся скаргі і нараканні супраць варварскага промыслу. Сам Уладзімір Манамах пагража Глебу, прымусі нават кіескага мітрапаліта падвергнуць анафеме менскага князя. Нарэшце вялікі князь Манамах, злучышыся з Давыдам Чарнігаскім і Ольгавічамі, узя у 1116 г. Оршу і Копысь, якія належалі Менскаму княству, і на некаторы час уціхаміры Глеба. Але той нядога сядзе склашы рукі. Нарбут, піша пра яшчэ адзін паход менскага князя на Літву, а потым і на Смаленскае княства. Раз'юшаны Манамах паручы свайму сыну Яраполку  1119 г. пакараць менскага князя, пайсці на Друцк. З'явілася мноства жадаючых удзельнічаць у гэтым паходзе, бо ваяваць з Глебам і яго харуснікамі, праклятымі царквой, азначала выконваць боскую волю. У бітве прыма удзел і Жывінбуд. Князь Яраполк Уладзіміравіч напа на Друцк, «узя на шчыт Друцк», разграмі дручан, але не знішчы іх, а, наадварот, загада перавесці на новае месца жыхарства і там пабудаваць горад, каб забыць пра гэтае страшнае месца і пра гандаль рабамі. Новым горадам ста Навагрудак. Пазней, пасля захопу Навагрудка літоскімі князямі, Мінгайла заваява Полацк, стварышы такім чынам вялікае княства Літоска-Полацкае. Напэна Нарбут робіць некалькі памылак. Па-першае, на Друцк, гаворыцца ва сіх летапісах, выступі сам кіескі князь, а  працах некаторых даследчыка сустракаюцца інш. імёны: у Тацішчава на Друцк ідзе сын Манамаха – Мсцісла, а паводле Нарбута – Яраполк. Падругое, паход на Друцк Нарбут адвольна аднёс да 1119 г. (на самой справе – 1116 г.). Выклікаюць недавер звесткі пра буданіцтва Полацкай Сафіі міфічным князем літоскага паходжання Барысам Гінгілавічам. Гісторык М.І.Ермаловіч адзнача: «ёсць се падставы лічыць Усяслава ініцыятарам буданіцтва полацкай Сафіі». Гэта пацвярджае «Слова пра паход Ігаравы», калі  ім гаворыцца: «Тому (Усяславу) в Полотске позвониша заутреню ране у Святыя Софеи колоколы, а он в Киеве звон слыша». Як добра вядома, Усясла знаходзіся  Кіеве  1067 – 1069 гг., і значыць, да гэтага часу сабор жо існава. Праца напісана з пазіцыі ідэалізацыі сармацкага мінулага ВКЛ, крытычнага сталення да палітыкі польскіх феадала. Прада, атар вызнача высокую ролю каталіцкай царквы і польскай культуры  гісторыі Літвы і Беларусі. Пазней беларускі вучоны М.В.Донар-Запольскі у сваёй «Гісторыі Беларусі» адзнача: «Нягледзячы на вялікую любо да мінулага і на жаданне высветліць яго гісторыю, Нарбут яшчэ дрэнна разбіраецца  пытаннях пра тое, чым адрозніваецца беларуская гісторыя ад гісторыі Польшчы». Яшчэ сучасныя Нарбуту польскія гісторыкі знаходзілі  яго працах адсутнасць прафесійнай падрыхтокі і крытычных адносін да крыніц. Але, як адзначы А.Кіркор, даследчыку не хапала шырокай крыніцавай базы. У сучаснай беларускай гістарыяграфіі за Нарбутам замацавалася мянушка «Беларускі Карамзін».






















50.Віленскія Археалагічны музей і Археалагічная камісія
У 1842 г. браты Тышкевічы адкрылі  Лагойску  сваім [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]першы на Беларусі [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]. Яны не толькі адвялі пад яго тры асобныя пакоі, але і стварылі арыгінальную экспазіцыю, якую высока ацэньвалі [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], А. Кіркор, Ю. Крашэскі, М. Бялінскі. Галоным экскурсаводам бы іх бацька, Пій Тышкевіч.
У аснову музея была пакладзена хатняя мастацкая галерэя і археалагічныя знаходкі, знойдзеныя імі  час археалагічных экспедыцый. У музеі заховалася багатая нумізматычная калекцыя, бібліятэка і архі. Вялікае месца  музеі займалі стварэнні майстро старажытнага Рыма, Фларэнцыі, Неапаля. З унікальных мастацкіх выраба заховаліся: два мячы з мініяцюрнымі партрэтамі Стафана Баторыя, [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] і інш. Знаходзілася і галерэя партрэта прадстаніко Лагойскага [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ].
Музей таксама ме унікальную калекцыю ручніко, сурвэтак, абруса, што ткаліся на [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], заснаванай К. П. Тышкевічам у 1837 г. у Лагойску. Лагойск бы невялікім мястэчкам, усяго з дзвюма тысячамі жыхаро. І Ястафій задума стварыць на базе ласнага музея публічны [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]або  Менску. У 1852 г. браты Тышкевічы пішуць ліст у Пецярбург з просьбай дазволіць ім адкрыць. Нарэшце бы атрыманы дазвол на стварэнне [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]. У аснову яго лягла частка экспаната Лагойскага збора.Віленскі музей старажытнасця бы адчынены 1 студзеня 1856 г. у памяшканні бібліятэкі Віленскага ніверсітэта. Пры музеі была створана [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]. Яе мэтай было ажыццяленне раскопак на тэрыторыі Беларусі і Літвы, каб пасля гэтыя матэрыялы паступалі  музей і сталі аб’ектам навуковага даследавання. Старшынёй з’яляся Я. П. Тышкевіч, віцэ-старшынёй  М. І. Балінскі, а членамі Т. Я. Нарбут, К. П. Тышкевіч, А. К. Кіркор, І. І. Крашэскі і інш. Дзейнічала Археалагічная камісія з 1855 па 1865 гг.: слуханне даклада аб правядзенні археалагічных раскопках, абмеркаванне рэферата па пытаннях краязнаства, дыскусіі па праблемах выялення, вывучэння і выдання дакумента.17 красавіка 1856 г., адбылося публічнае адкрыццё першай экспазіцыі. На ім прысутнічалі як простыя гараджане, так і, ганаровыя госьці з Вільні і іншых гарадо Беларусі
Навуковая дзейнасць музея набрала даволі шырокі водгук. Аб ёй чулі  Маскве, Кіеве, Кракаве, Адэсе. у 1859 г. Естафія Тышкевіча абралі ганаровым членам Пецярбургскай Акадэміі навук.
Музей толькі 10 гадо. Прычынай разгрома Віленскага музея стала пастанне Кастуся Каліноскага 1863-1864 гг. Улады павялі вайну з так называемай «польскай інтрыгай». Музей рэвізавала створаная М. Н. Мураёвым археаграфічная камісія. Экспанаты прызнаваліся шкоднымі. Іх канфісковалі і адпралялі  Маскву, перадавалі Румянцаскаму музею. Частку археалагічных знаходак К. П. Тышкевіч перада музею археалогіі  Кракаве, а калекцыю шкла эпохі Рымскай імперыі  народнаму музею  Варшаве.
51.К. і Я. Тышкевіч
Найвялікі нёсак у гісторыю Беларусі неслі браты Тышкевічы  Кастусь Пиевич (1806  1868) і Ястафій Пиевич (1814 1873). Кастусь Пиевич вучыся  Полацкам калегіуме, скончы Віленскі ніверсітэт, працава у Міністэрстве фінансаЦарства Польскага. З 1836 года жы у горадзе Лагойску, у якім заснава банк для жыхаро гарада і сялян,пабудава цукровы завод і палатняную мануфактуру. Кастусь Тышкевіч ствары першы  Беларусі гістарычны музей Лагойскі музей старажытнасця. Ён з'яляецца таксама адным з заснавальніка беларускай археалогіі: даследава шматлікія курганы (да Тышкевіча раскопы кургано не праводзіліся), гарадзішчы і замкі на тэрыторыі Мінскай губерні,упершыню ствары тапаграфічныя планы гарадзішча. Кастусь Тышкевіч пакла пачатак вывучэнню старажытныхбеларускіх гарадо Лагойска, Заслая, Астрашыцкага Мястэчка і інш.
Ястафій Пиевич скончы Мінскую гімназію, працава у бібліятэках Санкт-Пецярбурга. З'яляся членам камісіі па зборыі выданні старажытных акта, грамат і прывілея гарадо Мінскай губерні XIV-XVIII стст. Бы адным з заснавальніка і старшынём Віленскай археалагічнай камісіі. Ствары Віленскі музей старажытнасця, грунт якога склалі ласныя калекцыі даследніка вялікая колькасць: прадмета старажытнасця, рэдкіх кніг, манет і медалё, гравюр, геаграфічных карт, медзяных гравіраваных дошак. Скарыстаючы досвед археолага Заходняй Еропы, праводзі археалагічныя даследаванні гарадзішча Друцка, Заслая, Крэва, Ліды,Мінска, Свету, Слуцка. З'яляецца атарам кніг, прысвечаных археалогіі многіх беларускіх населеных пункта.На жаль, багатыя сходы з калекцый брато Тышкевіча у розныя гады разышліся за межы сучаснай Беларусі: знаходзяцца Маскве, Вільнюсе, Паланзе, Варшаве.
У развіцці гістарычнай навукі на тэрыторыі Беларусі і Літвы  другой трэці ХІХ ст. вылучаюцца постаці брато Тышкевіча. Галоным для К.Тышкевіча стала вывучэнне старажытных помніка. Разам з братам ён праводзі раскопкі кургана, могільніка і інш. археалагічных аб’екта. Ім даследавана каля 200 кургана і гарадзішча жалезнага веку, замчышча на тэрыторыі Мінскай губерні. Вынікі сваіх даследавання К. Тышкевіч публікава у польскім штотыднёвіку «Przyjaciel ludu», у выдаваемай Кіркорам газеце «Новы час». Археолаг прытрымлівася ласнай методыкі раскопак: здыма зверху «пласт за пластом, пачынаючы з аднаго боку». Пазней ён зразуме яе нязручнасць і прыня метад Кіркора – весці раскопкі кургана траншэйным спосабам: «ад верху да нізу  форме крыжа». Даследчык першым скла тапаграфічныя планы замка і гарадзішча. Ім былі зроблены планы замка у Заслаі, Чашніках, Лагойску і інш. месцах. Іх навуковая каштонасць заключаецца  тым, што фіксуецца стан помніка да і пасля раскопак. Свае назіранні археолаг падмацава малюнкамі аб’екта. Метад К.Тышкевіча бы падхоплены Кіркорам і Сыракомляй. Сваю першую публікацыю «Гістарычныя звесткі пра старажытныя замкі, гарадзішчы і курганы  Літве і Літоскай Русі» (1859 г.) К.Тышкевіч прысвяці характарыстыцы стану агульнаерапейскай археалогіі, у тым ліку  Расіі, ва Украіне, у Польшчы, і паказа на гэтым фоне дасягненні мясцовых аматара вывучэння матэрыяльнай культуры. Атар у гэтым артыкуле таксама раскры гісторыю Лагойска, яго старажытнага замка. Даследчык паводле тэхнікі апрацокі і матэрыяла выканання першым класіфікава знаходкі, выяленыя на старажытным селішчы Чырвоны Бор, прадставі іх у выглядзе сістэматызаваных табліц. Важнейшай работай К.Тышкевіча з’яляецца манаграфія «Пра курганы  Літве і Заходняй Русі», якая была выдадзена  1865 г.невялікім накладам у 200 экзэмпляра. Кніга прысвечана нікальным знаходкам старажытнага пісьменства славян і яцвяга Х – ХІV ст., што былі выялены на Бузе каля г. Драгічына. На думку атара, там праходзіла яцвяжская граніца. Гэта пазіцыя не супадала з падыходам І.Лялевеля. У 1856 г. даследчык арганізава экспедыцыю здож р. Віліі, пад час якой сабра багаты этнаграфічны, фальклорны і археалагічны матэрыял. Вынікам стала выдадзеная  1871 г. (пасмяротна) краязначая манаграфія «Вілія і яе берагі». Пры рабоце над кнігай даследчык выкарыста вопыт апісання Дуная, Рэйна, Тэмзы, працы мясцовых краязнаца М.Борха, І.Ходзькі, С.Мураскага. Гісторык пабыва у 295 вёсках і мястэчках, апіса найбольш цікавыя прыбярэжныя мясціны. Шмат месца ён прысвяці помнікам старажытнай архітэктуры. Некаторыя з іх замалява мастак А.Бартэльс. Асноным заняткам Я.Тышкевіча была навука. Пачынаючы з 1837 г., ён кожнае лета даследава курганы. Спачатку раскопкі праводзі траншэйным спосабам, але затым перайшо на перакрыжаваны. Археолаг прыйшо да высновы, што курганы ёсць на Беларусі пасюдна, але па-рознаму называюцца, што старажытнае насельніцтва ведала бронзу раней за жалеза. Па самых нязначных дэталях пахавальнага абраду Я.Тышкевіч мог прааналізаваць старажытную эпоху. Даследчык выкарыстова паранальнатыпалагічны метад. Археолаг па форме скроневага кальца  жанчын-крывічанак вызнача тэрыторыю рассялення гэтага племяннога саюза. Аналіз пахавальнага інвентару дазволі яму сцвярджаць, што мясцовае насельніцтва  перыяд т.зв. «ваеннай дэмакратыі» было не болей «варварскім», чым у Заходняй Еропе. Даследчык адзнача высокі зровень развіцця жалезнай металургіі на тэрыторыі Беларусі, сацыяльную дыферэнцыяцыю сярод людзей. Слова «гарадзішча» Я.Тышкевіч лічы славянскім і выказа думку пра яго не толькі ваеннае, але і абрадавае прызначэнне. А замкі ён звязыва з абарончымі аб’ектамі – этымалогію слова выводзі ад дзеяслова «замыкаць». Археалогію даследчык падзяля на чатыры часткі: уласна археалогія, нумізматыка, гліптыка, палеаграфія. У 1842 г. ён выда манаграфію «Погляд на крыніцы мясцовай археалогіі, або апісанне некаторых помніка старажытнасцей у Заходніх губернях Рускай дзяржавы». Каб папоніць свае веды па старажытнай гісторыі археолаг у 1843 г. накіравася на стажыроку  Данію, Фінляндыю, Швецыю. Гэта бы першы выпадак навуковай камандзірокі за мяжу. Я.Тышкевіч пераня метад дацкага археолага К.Томсена падзелу старажытнасцей на тры эпохі-вякі: каменны, бронзавы і жалезны, і выкарыста яго пры арганізацыі музея у Лагойску і Вільні. Вярнушыся з замежжа, выда працу «Археалогія  Літве» (1872 г.). Унікальнай па свайму значэнню з’яляецца кніга Я.Тышкевіча «Апісанне Барысаскага павета», апублікаваная  1847 г. Атар працавай на ёй амаль дзесяць гадо і выкарыста шмат першакрыніц, нават этнаграфічных і лінгвістычных. Грунтона займася даследчык і фальклорам. Пры апісанні вяселля, абрада і сяго цыкла гаспадарчага календара беларуса ён імкнуся растлумачыць сувязь язычніцкіх абрада з хрысціянскімі вераваннямі. У яго запісах сабрана каля 450 прымавак і прыказак, якія  падборках ён публікава у часопісе «Biblioteka Warszawska». Трапнымі прыкладамі з фальклору беларуса Я. Тышкевіч праілюстрава сваю працу «Узоры хатняга сумеснага жыцця  Літве» (1864 г.), дзе выкла свае погляды на культуру шляхты ранейшых стагоддзя. Ім жа складзены нарыс пра магната Радзівіла  кнізе «Нашы краі». Захаваліся і літаратурныя творы Я.Тышкевіча.






























52. Выдавецкая і навуковая дзейнасць А.-Г. Кіркора. Яго гістарычныя погляды. 
Адам Кіркор нарадзіся  1812 г. у мястэчку Слівіне Магілёскай губерні. Адукацыю Кіркор атрыма у Магілёскай гімназіі і Віленскім шляхецкім інстытуце. У канцы 1830–х г. ён асталявася  Вільні, нядогі час служы у губенскім праленні сакратаром.  Ён ста сябрам, а потым сакратаром губернскага статыстычнага камітэта, дзейна супрацоніча з Віленскай археаграфічнай камісіяй. З 1855 г., калі бы створаны музей старажытнасця, Кіркор заня пасаду яго захавальніка. Ён шырока разгарну выдавецкую дзейнасць: у 185054 г. выда „Памятныя кніжкі Віленскай губерні“, у 185763 г. альманах „Teka Wile
·skaУ 1840-я гг. пачынаецца творчая, культурна-асветніцкая і выдавецкая дзейнасць А. Кіркора (1818-1886). Ён надрукава шматлікія навуковыя матэрыялы  польскай і рускай перыёдыцы. Асабліва каштонай для станалення беларускай этнаграфіі была яго праца «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857-1859), напісаная  адпаведнасці з праграмай Рускага геаграфічнага таварыства. У ёй было надрукавана больш за сотню беларускіх песен і прыказак, слонік беларускай мовы
Працягвае сваю навуковую і выдавецкую дзейнасць Адам Кіркор,  1858 г. надрука сва грунтонае даследаванне Этнаграфічны погляд на Вшленскую губерню, якое вылучалася прадзівасцю  апісанні побыту сялянства. Праводзі археалягічныя раскопкі  [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] і [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]паветах, дасьледава каля 1000 кургано
У 1859 г. займе уласную друкарню, а з 1860 г. ста рэдактарам–выдацом „Виленского вестника“. Пастанне 1863 г. паклала канец усяму гэтаму. Сам Кіркор не далучыся да мяцежніка, яго „выціскалі“ з поля выдавецкай дзейнасці. Вымушаны, згодна з загадам М. Мураёва, выпускаць „Виленский вестник“ на рускай мове і друкаваць у ім усе афіцыйныя паведамленні і распараджэнні. У хуткім часе адбылася катастрофа, у 1870 г. Кіркора абвясцілі неплацежаздольным дажніком, і ён, ратуючыся ад дагавой турмы, вымушаны бы пакінуць Расію. З той пары Кіркор жы у Кракаве, час ад часу наведваючы Прагу, Льво ці Познань. Старасць была горкай. Кіркор перабівася выпадковымі заробкамі: піса артыкулы, атрымова дапамогу ад Кракаскай Акадэміі навук, праводзі археалагічныя раскопкі  Галіцыі.1882 г.Живописная Россия. Т. 3. Ч. 1: Литовское Полесье. Ч. 2. Белорусское Полесье.. Ён памёр у 1886 г. у Кракаве, а весь свой архі пакіну Кракаскаму народнаму музею.






53. Гісторыкі-славянафілы. Метадалагічныя пазіцыі. Погляд на гісторыю Беларусі і Расіі. 
Упершыню голас славянафіла, якія прапанавалі культурным колам грамадства звярнуцца да пачатка сваёй народнасці, прагуча яшчэ  30-40-х гадах ХIХ ст. Славянафільства знікла як процідзеянне гегельянству з яго філасофскім рацыяналізмам. Гэтыя павевы асабліва змацніліся пасля выхаду даследавання М.Данілескага "Расія і Еропа”.  У.Завітневіч рэзка адмяжовася ад эпігона славянафільства, якія вырадзіліся  чарнасоценца, лічы сябе прадстаніком першаснага славянафільства.
*Хамяко Аляксей [1(13).5.180423.1(5.10)]1860, рускі паэт, пубдіцыст, філосаф, гісторык. Ідэолаг славянафільства.
*Каяловіч Міхаіл [20.9(.10)23.8(4.9)1891], беларускі і рускі гісторык, публіцыст і грамадскі дзеяч. Асноныя працы прысвечаны гісторыі Беларусі, польшчы і Расіі. Актына супрацоніча са славянафільскай прэсай.
*Ламанскі Уладзімір [26.6.(8.7.) 183319.11 (2.12) 1914] – расійскі гісторык і філолаг. Адзін з прадстаніко кансерватынага напрамку  славянафільстве.
Актыную падтрымку раду аказалі прадстанікі позняга расійскага славянафільства і ліберальная інтэлігенцыя, аб чым сведчаць публікацыі  славянафільскіх выданнях «День», «Москва», «Русь». Да супрацоніцтва з імі бы запрошаны прафесар Пецярбургскай духонай акадэміі, ідэолаг заходнерусізма М.В.Каяловіч, які звярнуся з заклікам да расійскіх газет размяшчаць этнаграфічныя і гістарычныя матэрыялы аб «Заходняй Расіі».
Пазіцыя М.В.Каяловіча знайшла падтрымку  віленскага генерал-губернатара Міхаіла Мураёва. Ён разуме усю карысць гісторыі  працэсе фарміравання грамадскай самасвядомасці жыхаро заходніх губерня. Генерал-губернатар, акрамя русіфікацыі мясцовай адміністрацыі, прапанава імператару Аляксандру ІІ правесці рэформу школ і радыкальна змяніць змест гістарычнай адукацыі: «Необходимо всем и постоянно разъяснить, что край Северо-Западный всегда был и есть русский, и что польский элемент есть временный, заброшенный в эпоху польского владычества».
У пачатку 1864 г. Мураё задума выданне кнігі пра падзеі 1863 года. Вынікам стала двухтомная праца, выдадзеная  1867 – 1868 гг., «Сведения о польском мятеже 1863 года в Северо-Западном крае».
Для прапаганды радавай палітыкі М.М.Мураё запрасі у Вільню Ксенафонта Гаворскага.
У 1857 – 1858 гг. Гаворскі з’яляся рэдактарам неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцей». Яго заважылі расійскія славянафілы, увялі  навуковыя сталічныя салоны і зрабілі вядучым спецыялістам па «польскаму» пытанню. Прафесар М.В.Каяловіч садзейніча прызначэнню Гаворскага рэдактарам часопіса «Вестник Юго-Западной и Западной России», які выдавася з 1862 г. у Кіеве.





54. Пастанне 1863/64 гг. і яго плы на развіццё гістарычнай навукі  Расіі і Беларусі. 
Пастанне выбухнула  Царстве Польскім у ноч з 22 на 23 студзеня 1863 г., калі адначасова напалі на рускія гарнізоны  розных частках краіны. Нагодай выступлення стала правядзенне рэкруцкага набору паводле спіса, што ключалі сіх "нядобранадзейных" маладых людзей. Зачаснае выступленне  Польшчы з'явілася понай нечаканасцю для рэвалюцыянера Беларусі і Літвы, але пасля вагання было падтрымана імі. 1 лютага 1863 г. ЛПК абвясці сябе Часовым правінцыяльным урадам Літвы і Беларусі і абнародава праграмныя дакументы, што дубліравалі праграму польскіх пастанца. Насельніцтва заклікалася падняцца на зброеную барацьбу, жыхары аб'яляліся ранапранымі грамадзянамі, незалежна ад саслонай прыналежнасці, нацыянальнасці і веравызнання. Ва ласнасць сялян бязвыплатна перадаваліся зямельныя надзелы, якія знаходзіліся  іх карыстанні, а з памешчыкамі за зямлю разлічвалася дзяржава. Беззямельныя сяляне, але толькі дзельнікі пастання, павінны былі атрымаць па тры маргі зямлі.Рэкруцтва замянялася трохгадовай усеагульнай вайсковай павіннасцю. Адналялася уніяцкая царква. Па сутнасці гэта была буржуазная праграма.
У чэрвені 1863 г., пасля арышту многіх члена Аддзела кіраніцтва правінцыямі Літвы, у яго былі ведзены Каліноскі і іншыя левыя. Яны незабаве стварылі так званы Літоска-Беларускі чырвоны жонд - падпольны урад, які спрабава удыхнуць у пастанне новыя сілы. Восенню 1863 г. узброеная барацьба на Беларусі спынілася, а летам і восенню 1864 г. былі разгромлены апошнія атрады  Польшчы.  Мужны і нястомны Каліноскі працягва рэвалюцыйную дзейнасць, спрабава выратаваць людзей і арганізацыі, каб зно выступіць вясною 1864 г. Догі час удавалася канспіравацца, але адзін з члена арганізацыі на допыце выда яго. 10 сакавіка Каліноскі бы публічна павешаны на Лукішскай плошчы  Вільні. 
У сувязі са склашайся палітычнай абстанокай у час пастання 1863-1864 гг. і пад’ёму сялянскага руху  Беларусі лады вымушаны былі пайсці на істотнае зніжэнне выкупных плацяжо.
Надзвычай важную ролю адыгрывалі сервітуты – права карыстацца выганамі, пашамі і пакосамі  памешчыцкіх лясах. Пастанне 1863-1864 гг. выклікала перагляд унутранай палітыкі рада на беларускіх землях у бок значна большага, чым раней, уліку інтарэса і настроя сялянства, якое прызвана было стаць надзейнай сацыяльнай апорай царызму на гэтых тэрыторыях. Віленскі генерал-губернатар Мураё зрабі карэктыроку аграрнай рэформы  спрыяльных для сялян адносінах: распасюджанне каза 1 сакавіка 1863 г. на се паветы беларускіх губерня; заснаванне пасюднай праверкі сялянскіх надзела і павіннасця, запісаных у 1861-1862 гг. ва станыя граматы; адналенне надзела сялян, абеззямеленых у перыяд пасля 1857 г.; спроба понага адналення сялянскага зямельнага фонду, зафіксаванага  інвентарах 1846 г. і прыданне заканадачай сілы інвентарным правілам 1852 г.

55. Атласы Р.Ф. Эркерта і А.Ф.Рыціха. 
Каб абвергнуць польскія прэтэнзіі на Беларусь і Літву, царскі рад пача актына даказываць рускі характар «заходняга края» імперыі.
Дзеля гэтага былі выдадзены два гістарычныя атласы.
Першы атлас з шасці карт падрыхтава палконік Р.Ф.Эркерт (1863 г.). Выданне раскрывае арэал рассялення  «заходнім краі» рускіх, паляка, літоца, латышо, немца і ярэя. Зразумела, што краінцы і беларусы былі аднесены да рускага этнасу. Першае выданне атласа выйшла на французскай мове і прадназначалася для ерапейскай дыпламатыі  адказ на падзеі 1863 г.
Згодна этнаграфічнаму атласу 1863 г. Ф.Эркерта, этнічная тэрыторыя беларуса акрэслівалася  межах Магілёскай, Віцебскай (без ліфлянскіх павета), часткі Віленскай (па лініі Ашмяны – на Подзень ад Ліды) і Гродзенскай губерній. Эркерт падзялі тэрыторыю Беларусі на 3 часткі: усходнюю (да Бярэзіны), заходнюю і паднёва-заходнюю, або Падляссе, а беларускае насельніцтва гэтых рэгіёна утварала, на яго думку, адпаведна 3 групы: сапрадных беларуса, заходніх беларуса, або чарнаруса, і падляшан (найбольш апалячанай часткі беларуса).
У 1864 г. выйша атлас, складзены падпалконікам А.Ф.Рыціхам пад кіраніцтвам Пампея Бацюшкава.
Да супрацоніцтва з імі бы запрошаны прафесар Пецярбургскай духонай акадэміі, ідэолаг заходнерусізма М.В.Каяловіч, які звярнуся з заклікам да расійскіх газет размяшчаць этнаграфічныя і гістарычныя матэрыялы аб «Заходняй Расіі».
Першай картай, на якой даволі дакладна пазначаны этнічныя межы беларуса, можна назваць "Этнаграфічную карту Ерапейскай Расіі" А. Рыціха (1875). Пры яе падрыхтоцы былі выкарыстаны звесткі, атрыманыя з царконых прыхода і валасных упра. Згодна з картай, беларусы займалі абшар Гарадзенскай, Віленскай, Віцебскай, Магілёскай, Менскай, Смаленскай губерня і сумежных з імі павета. Атлас 1864 г. А.Ф.Рыціха і складзеная ім “Этнаграфічная карта Ерапейскай Расіі” (1875 г.) наступным чынам акрэслівалі тэрыторыю рассялення беларуса: на Захад і на Подзень ад Сувалак (на Захад ад Беластока) і далей па рэках Нара, Ясельда, Прыпяць да яе падзення  Дняпро, на Понач і Усход – паночней Вільні, далей на Свянцы, Люцын, Вялікія Лукі, на Задах ад Вязьмы і Мгліна, далей па Дняпру да вусця Прыпяці. Пры этнічнай дыферэнцыяцыі насельніцтва (асабліва беларуса і паляка) Эркерт і Рыціх зыходзілі найперш з канфесіянальнай прыналежнасці.
З А. Рыціхам пагаджася прафесар Пецярбургскай духонай акадэміі М. Каяловіч. Ён прыйшо да высновы, што беларусы "засяляюць сярэднюю частку Агустоскага павета, адтуль сягаюць праз паночную палову Гарадзенскай губерніі, паночна-сходнюю Віленскай, займаюць амаль усю Менскую губерню і Магілёскую". Таксама, на думку даследчыка, немалая колькасць беларуса ёсць у Смаленскай і Віцебскай губернях. Паднёва-заходняй мяжой этнаса М. Каяловіч называе р. Прыпяць.



56. В.Ф. Ратч. «Сведения о польском мятеже 1863 года в Северо-Западном крае».
У пачатку 1864 г. Мураё задума выданне кнігі пра падзеі 1863 года. Гродзенскаму і ковенскаму губернатарам ён накірава даручэнне скласці «Очерк о начале и ходе бывшего мятежа по губернии и о польской революционной организации, которая существовала в ней». Падобныя прадпісанні атрымалі начальнік інфлянцкіх павета Віцебскай губерні, віленскі, віцебскі, магілёскі губернатары, старшыні следчых камісій. Восенню 1864 г. у канцылярыю Мураёва сталі паступаць першыя нарысы. Іх абагульненнем займася са сваімі памочнікамі генерал-маёр Васіль Фёдаравіч Ратч (1816 – 1870 гг.). Вынікам стала двухтомная праца, выдадзеная  1867 – 1868 гг., «Сведения о польском мятеже 1863 года в Северо-Западном крае». Затым кнігу пераклалі на французскую мову і выдалі  Парыжы. Адным з першых афіцыйных гістарыяграфіі В. Ратч. Напіса два тома «Звестак пра польскі мяцеж 1863 г. у Паночна-Заходняй Расеі», выдадзеных у Вільні  1867-1868 гг. У працы В. Ратча утрымліваюцца звесткі аб важнейшых палажэннях праграмы К. Каліноскага. Історик адзнача, што "Каліноскі зусім не ме намеру працаваць для Польшчы, ён баяся таго зліцця з Польшчай, пры якім ад яе нельга было б, як адчапіцца».

















57. П.М. Бацюшка. «Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края».
П.М Бацюшка. «Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-западного края». Пампей Мікалаевіч Бацюшка (1811-1892) - сапрадны тайны советнiк, рускi гісторык і этнограф, У 1832-40 гадах служы у войску,пасля выхаду  адстаку, перайшо у ведамства Міністэрства нутраных спра і  1850 годзе бы прызначаны  г. Кона віцэ-губернатарам. У 1856-67 гг. гадах - віцэ-дырэктар Дэпартамента духоных спра замежных веравызнання пры Міністэрстве нутраных спра. У 1865-67 гг. Батюшков кірава царкона-буданічым камітэтам  Заходнім краі, вынікам дзейнасці якога стала буданіцтва на ѕкраіне і  Беларусі больш за 2000 правасланых цэрква па тыпавых праектах, паляпшэнне матэрыяльнага становішча духавенства. У 1868 годзе ста апекуном Віленскай навучальнай акругі і «Памятники русской старины в западных губерниях» восемь выпусков (1865, 1874, 1885 и 1886 годы), альбомы рисунков древностей и палеографических снимков, с объяснительными заметками; Холмская Русь. Исторические судьбы Русского Забужья (1887) Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края (1888) Подолия: Историческое описание (1891) Бессарабия: Историческое описание (1892) Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края (1890) - Працяглы час гэтая кніга лічылася адной з фундаментальных прац, прысвечанай царконай, ваеннай і палітычнай гісторыі Беларусі са старажытных часо і да ХІХ стагоддзя. Кніга на рускай мове была перавыдадзеная  Беларусі жо  2004 г. У ёй побач з асноным тэкстам знаходзіцца шэраг артыкула, прысвечаных помнікам гісторыі і культуры Беларусі. Сярод іх два артыкулы, якія прысвечаны Лідскаму замку і Маламажэйкаскай царквы. Апісваецца Каложскі храм. І апісва губерні на тэрыторыі Беларусі.













58. К. Гаворскі. “Вестник Западной России”.
Ксенафонт Антонавіч Гаворскі (1821 – 1871 гг.) нарадзіся  Кіеве  сям’і уніяцкага святара з Віцебшчыны. Скончы грэка-уніяцкую семінарыю  Полацку, Пецярбургскую духоную акадэмію. Выклада у Полацкай семінарыі, у т.л. гісторыю і археалогію. Праводзі раскопкі кургана каля Полацка, апіса старажытную «альгердаву дарогу» з Вільні  Полацк.
У 1857 – 1858 гг. Гаворскі з’яляся рэдактарам неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасця». Яго заважылі расійскія славянафілы, увялі  навуковыя сталічныя салоны і зрабілі вядучым спецыялістам па «польскім» пытанні.
Прафесар М.В.Каяловіч садзейніча прызначэнню Гаворскага рэдактарам часопіса «Вестник Юго-Западной и Западной России», які выдавася з 1862 г. у Кіеве. Часопіс бы эклектычным – у ім друкаваліся дакументы з Кіескай археаграфічнай камісіі па гісторыі рэлігіі і царквы, матэрыялы па гісторыі Украіны і Беларусі. Выданне падтрымлівалі Сінод, МУС, Міністэрства народнай асветы, Пецярбургская духоная акадэмія. Але  Кіеве часопіс бы непапулярным, і  хуткім часе яго закрылі.
Па просьбе Мураёва і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі І.П.Карнілава выданне з 1864 г. перанеслі  Вільню пад назвай «Вестник Западной России». Па тэматыцы публікацыя часопіс бы гісторыка-літаратурным, але, з другога боку, ён з’яляся выразнікам афіцыйных погляда на палітыку, навуку, публіцыстыку.
Атары змешчаных у ім артыкула аддавалі пашану праваслаю, якое вызваліла Беларусь ад прыгнёту паланізму і лацінізму. Часопіс выходзі пад дэвізам – «Калі Польшча не загінула, хай загіне – мы так хочам!». Уся гісторыя Беларусі падавалася атарамі «польскай інтрыгай» і «каталіцкім прымусам». Тэндэнцыйнасць выдання прадвызначыла яго непапулярнасць і  Вільні. Сітуацыю не выправіла нават абавязковая падпіска для духавенства і чыноніка. У 1871 г. часопіс закрылі.











59. Віленская археаграфічная камісія.
Каб пераарыентаваць гістарычную свядомасць насельніцтва Беларусі і Літвы, па прыкладу Пецярбурга і Кіева  Вільні з 29 красавіка 1864 г. пачала дзейнічаць Віленская археаграфічная камісія. Выбар Вільні бы заканамерным. Там размяшчаліся багатыя архіныя зборы (Архі Галонага Трыбунала, Архі Скарбавага трыбунала, справы Трокскага архіва, архівы Віленскай, Гродзенскай, Ковенскай і Мінскай губерня, архі Сапег), кніжныя сховішчы, друкарні. Вільня з’ялялася цэнтрам генерал-губернатарства, таму вельмі зручна было кантраляваць і накіроваць працу камісіі.
Перад членамі Археаграфічнай камісіі былі пасталены наступныя задачы: «а) доказать фактически, что Западный край никогда не был счастлив под польским правительством; б) что цивилизация Польши, а с нею и Западного края далеко отставала от той степени совершенства, на которую ставили ее поляки; в) что только под русским правительством Западный край забыл свои страдания, исцелил прежние раны и начал свое историко-политическое существование». У цэлым камісія павінна была гісторыка-дакументальна даказаць, што Беларусь мае правасланую і рускую прыроду.
Адразу ад камісіі запатрабавалі працу  вялікім аб’ёме, хаця мовы для гэтага створаны не былі. Само сховішча размяшчалася  двух пападвальных памяшканнях Віленскага універсітэта. З чатырох сябра камісіі, уключаючы старшыню, працаваць з першакрыніцамі мог толькі адзін – архіварыс (загадчык) архіва, кандыдат філасофска-тэалагічных навук Мікіта Іванавіч Гарбачэскі (1804 – 1879 гг.). Ён зрабі найвелізарнейшую чарнавую працу, склашы «Каталог старажытным актавым кнігам губерня: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай...» (1872 г.), выда «Слонік старажытнай актавай мовы» (1874 г.). Плённа працава выпускнік Рыжскай духонай семінарыі Іван Якалевіч Спрогіс (1833 – 1918 гг.). За некаторыя гады ён прачытыва ад 20 да 60 тыс. рукапісных лісто, напіса прадмовы да 11 тамо.
Вынік працы Віленскай археаграфічнай камісіі ражвае. За 1865 – 1915 гг. было выдадзена 39 тамо «Акта Віленскай археаграфічнай камісіі». Разам з Віленскай навучальнай акругай супрацонікі камісіі выпусцілі 14 тамо «Археаграфічнага зборніка дакумента па гісторыі Паночна-Заходняй Русі» (1867 – 1904 гг.). Агульны аб’ём выдадзеных крыніца скла каля 29 тыс. старонак.










60. Паночна-заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. створ. [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] г.  Яго навуковая дзейнасць была накіраваная на збор, апрацоку, распасюджванне геаграфічных, этнаграфічных і статыстычных звестак аб Расіі. З 1850 г. адчыняюцца аддзелы Рускага геаграфічнага таварыства.  У [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] г. бы створаны Паночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства з цэнтрам у г. [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], працава да 1876г.
 У гэтай справе пэную ролю адыграла таксама экспедыцыя Рускага геаграфічнага таварыства на Беларусь у 1867 - 1870 гг. З аднаго боку, члены экспедыцыі дапамагалі распачаць дзейнасць Паночна-заходняга аддзела, а з другога боку - Рускае геаграфічнае таварыства хацела, каб яго праца па даследаванню Беларусі атрымала дапамогу са стараны мясцовых сіл, аб'яднаных для гэтага  пэную арганізацыю. Ініцыятыву Ф.Р. Остен Сакена  справе адчынення аддзела таварыства  Вільні падтрымліва і на месцы ажыцяві папячыцель Віленскай навучальнай акругі І.П. Карніла. Але заснавальнікі аддзелу палічылі патрэбным захаваць аддзел ад польскага плыву. Бы падрыхтаваны адпаведны параграф палажэння аддзелу аб тым, што  члены Паночна-заходняга аддзела маглі абірацца толькі рускія людзі. Апрача таго, аддзел павінен бы знаходзіцца пад апекаю генерал-губернатара і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі. 
Праца аддзелу на працягу першага перыяду яго існавання выялялася, галоным чынам, у агульных сходах, пасяджэннях распарадчага камітэту і сэкцый, наладжванні экспэдыцый, выданні праграм, збіранні матэрыяла. У самым пачатку свайго існавання аддзел сутыкнуся з вялікімі праблемамі. У аддзеле не было столькі сродка і сіл, колькі трэба для даследавання Беларусі экспедыцыйным метадам. Адчувалася патрэба  розных матэрыялах з месца. Таму аддзел клапаціся аб апублікаванні інструкцый і праграм для наглядання, апісання і збірання матэрыяла, якое адбывалася праз "Виленски Вестник", або асобнымі выданнямі. На праграмы прысылалі з мест адказы і апісанні, якія часам заслуховаліся на тых, ці іншых пасяджэннях, або перадаваліся для апрацокі секцыям і членам аддзелу. Усіх адказа было больш 600. У першы перыяд дзейнасці аддзел падтрымліва сувязь з аналагічнымі арганізацыямі  Расіі і за межамі: Парыжскім геаграфічным таварыствам і інш. Паночна-Заходні аддзел праіснава да [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] г. У [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] г. аддзел аднаві сваю работу. Аднак яна была перапынена сусветнай вайной. Існава друкаваны орган «Записки Северо-Западного отдела Имперского Русского географического общества» пад рэдакцыяй беларускага гісторыка Дз. І. Дагялы..бо рускія даследчыкі пераважна абыякава ставіліся да беларускай мінушчыны і не маглі з інтарэсам вывучаць край, а мясцовых даследчыка амаль не было. Але прайшо ладны час, умовы змяніліся, і  1899 - 1902 г. г. былі зроблены спробы аднавіць аддзел, але спробы гэтыя не далі ніякіх выніка. 16 студзеня 1910 году папячыцель Віленскай навучальнай акругі Р.В. Лявіцкі скліка пасяджэнне зацікаленых асоб у ліку каля 32 чалавек, якое і аднавіла Паночна-заходні аддзел Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства па палажэнню 1867 году.  Нажаль, за 1913 і за 1915 год існавання аддзелу няма пэных даных. Было даследаванне стану метэаралагічных станцый краю і іх дзейнасць. Даступных для сіх і вельмі каштоным вынікам другога перыяду існавання аддзелу справядліва лічыць выданне ім пры дзеле Віленскага таварыства аматара прыродазнаства "Записки Северо-Западного Отдела..” па-русску. У [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ][ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] гг. выйшлі чатыры кніжкі запісак.
61. Магілёскае таварыства па вывучэнні Беларусі.
Гісторыя музейнай справы  Магілёве бярэ свой пачатак 15 лістапада 1867 г., калі пры губернскім статыстычным камітэце бы заснаваны першы Магілёскі музей. У 1878 г. у музеі мелася тры аддзелы: гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны. Асновай іх стала калекцыя сельскагаспадарчых і этнаграфічных выраба, якую сабралі па Магілёскай губерні для антрапалагічнай выставы  Маскве. Першыя асобныя калекцыі былі адпралены  Маскву  1879 г., другія засталіся  Магілёскім музеі. З цягам часу музей ста звацца губернскім. Уклад у стварэнне і развіццё музея неслі сакратар губернскага статыстычнага камітэта У.Біппен, магілёскі губернатар А.С. Дамбавецкі. Музейныя калекцыі вывучалі і сістэматызавалі гісторыкі-краязнацы М.Фурса, Е.Рамана, С.Чалоскі. Фурса падрыхтава і выда каталог калекцый пад назвай "Апісанне Магілёскага музея" /Магілё, 1891 г./. У губернскім музеі налічвалася каля 1500 экспаната. Сярод іх: тронны фатэль Кацярыны II з магілёскага дарожнага палаца; сані Напалеона, якія ён кіну пад час уцёка з Расіі; кальчуга і прыгожванні з раскопак Анелінскага кургана Быхаскага павета; арыгінальныя граматы польскіх каралё Сігізмунда III і Станіслава Агуста; рукапіснае Евангелле XV стагоддзя; Лексікон Славянороскі, выдадзены  друкарні Куцеінскага кляштара  1654 г.; калекцыя манет /больш за 500 адзінак/ X - XIX стст. Вялікае значэнне для вывучэння гісторыі горада мелі такія экспанаты музея, як прыходна-расходныя кнігі Магілёва 1683-1706 гг. і акты Магілёскага магістрата 1577-1756 гг. У этнаграфічным аддзеле музея можна было бачыць мадэль сялянскага двара, сялянскія прылады працы і побыту, адзенне, дзіцячыя цацкі. У геаграфічным аддзеле былі прадсталены зоры глебы, пароды дрэ, гербарыі і г.д. 10 18 снежня 1904 г. у Магілёве адбылося рачыстае адкрыццё другога магілёскага музея: царкона-археалагічнага. Ён бы створаны вядомым беларускім этнографам, фалькларыстам і археолагам Едакімам Раманавым пры дзеле памочніка інспектара духонай семінарыі У.У. Дабравольскага, гарадскога галавы Г.М. Гартынскага і інш. Першыя паступленні былі з кляштара і цэрква: святыя і богаслужэбныя кнігі, абразы, царконыя рэчы. Некаторыя экспанаты мелі вялікую мастацкую і гістарычную вартасць. Напрыклад, шытая золатам і шокам плашчаніца 1566 г., срэбная мітра Г.Каніскага, збор друкаваных і рукапісных кніг 15-18 стст., абразы Магілёскай мастацкай школы "Нараджэнне Маці Божай" 1649 г., "Богаяленне" і інш. Архі музея налічва 4000 адзінак дакумента. Калекцыя пастаянна папанялася. Вялікую яе частку складалі матэрыялы археалагічных раскопак, якія праводзі Е.Р. Рамана. Размяшчася музей у былым Бернардзінскім касцёле /не захавася/. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі музейны фонд Магілёва захавася і нават папоніся: у яго склад паступілі прадметы мастацтва, антыкварыят, царконыя рэчы. ѕ 1918 г. два музеі аб'ядналі  адзін - губернскі. Пазней ён ста звацца гістарычным. Адной з галоных задач музея была прапаганда савецкага ладу жыцця: разнастайныя выставы, лекцыі і г.д. Музей праводзі вялікую збіральніцкую і даследчую работу, пры ім існавалі краязначая суполка, розныя гурткі. Уклад у развіццё музея 20-х - пачатку 30-х гг. унеслі Д.І. Дагяла, А.Ц. Радзько, Д.Ц. Гусако, У.Л. Венюко. У 1928-1929 гг. у Магілёскі музей паступілі каштонасці, якія ваходзілі  склад дзяржанага антыкварнага фонду СССР: вырабы з каштоных метала і камянё, абразы, карціны, кнігі і г.д. Самай унікальнай каштонасцю гэтай калекцыі бы крыж Ефрасінні Полацкай - нацыянальная рэліквія беларуса. Скарбы, што паступілі  фонды музея, паклалі  пакой-сейф на першым паверсе музея, тут заховаліся найбольш каштоныя яго экспанаты. 14 У пачатку Вялікай Айчыннай вайны пад час абароны горада /ліпень 1941 г./ Магілёскі гістарычны музей па вул. Ленінскай і яго філіял па вул. Віленскай згарэлі разам з экспанатамі. Зніклі  невядомым напрамку каштонасці, якія заховаліся  пакоі-сейфе  будынку абкома партыі па вул. Міронава. Пошук іх ідзе і  наш час. Такім чынам горад пазбавіся сіх сваіх музейных калекцый, што збіраліся і заховаліся з 1867 па 1941 год. Пасля вайны спробы па адналенню работы музея прымаліся  1944, 1946 гг., і толькі  1949 г., калі  Доме Урада вылучылі невялікія памяшканні, музей пача дзейнічаць. Дапамогу экспанатамі аказвалі музеі Ленінграда і Масквы. 1 студзеня 1951 г. адкрылася першая экспазіцыя “Вайна і пасляваеннае буданіцтва”. Актына ішо збор матэрыяла па савецкай гісторыі Магілёскага краю. У 1957 г. была адкрыта экспазіцыя перыяду 1917-1941 гг. У вытока пасляваеннага музея стаялі І.С. Мігулін, Н.Ф. Мяснікава, А.Л. Блыха, М.М. Сачанка, М.Я. Арцюхо. У 1953 г. музей ста звацца Магілёскім абласным краязначым. 1 ліпеня 1961 г. музей атрымлівае ласны трохпавярховы будынак на Савецкай плошчы, у якім ён размяшчаецца і зараз. Ідзе вялікая работа над новай экспазіцыяй, і 5 лістапада 1967 г. усе тры яго аддзелы /дасавецкі, савецкі, аддзел прыроды/ былі адкрыты. Упершыню пасля вайны вялікая збіральніцкая і навукова-даследчая работа супрацоніка музея знайшла сваё лагічнае завяршанне  экспазіцыі краязначага профілю. Гораду і вобласці была пададзена выкладзеная музейнымі сродкамі гісторыя краю з найстараданіх часо і да сучаснасці. 16 З 1977 г. - па ліпень 1990 г. музей бы зачынены на капітальны рамонт. Адначасова ішла работа над праектаваннем і пабудовай новай экспазіцыі, якая дзейнічае і сёння. Атарамі мастацкага праекта экспазіцыі былі мастакі Ленінградскага камбіната маляніча-афарміцельскага мастацтва У.Ф.Біруко /агульнае рашэнне, экспазіцыя аддзела прыроды і савецкага 1917-1945 гг., А.І. Такмако /дасавецкі аддзел, Г. Пезнер /канструктарская распрацока/. 24 6 ліпеня 1990 г. адбылося адкрыццё двух аддзела: дасавецкага і прыроды; 3 ліпеня 1993 г. адчыні свае дзверы савецкі аддзел 1917-1945 г.г. Да 130-гадовага юбілею музея была адкрыта экспазіцыя археалогіі. Новая экспазіцыя Магілёскага абласнога краязначага музея была прызнана адной з лепшых у Беларусі. На мяжы стагоддзя супрацонікі музея працягвалі працаваць над новымі экспазіцыямі. У асобным будынку па адрасе Першамайская, 8 былі адкрыты: 9 снежня 1999 г. экспазіцыя «Зямлі роднай кругавод», 19 сакавіка 2004 г. – «Магілё губернскі». Зараз праводзіцца работа па рээкспазіцыі аддзела «Гісторыя краю: IX-1917 г. »; да 70-годдзя вызвалення г. Магілёва 28 чэрвеня будзе адкрыта зала Перамогі. Фонды музея налічваюць больш за 133 000 экспаната аснонага фонду. Усе яны сабраны  пасляваенны час. Гэта матэрыялы археалагічных раскопак на тэрыторыі Магілёшчыны, калекцыі і скарбы манет Вялікага Княства Літоскага, Рэчы Паспалітай, Рускай дзяржавы; крыжы, абразы, жывапіс, прадметы побыту 19-20 стст., этнаграфічныя калекцыі, ваенныя рэліквіі, вялікі дакументальны фонд.




























62. Краязначы рух у канцы XIX – пачатку ХХ ст.
Асаблівасцю гістарыяграфіі Беларусі з’яляецца працяглае панаванне  ёй дзвюх канцэпцыя – вялікапольскай і вялікарускай, якія адмалялі сам факт існавання беларускага этнасу, яго мовы, культуры, прызнавалі Беларусь часткай Польшчы або Расіі, а беларуса – галіной адпаведна польскага або рускага народа. Панаванне іншанацыянальных канцэпцыя у нацыянальнай гістарыяграфіі – сведчанне прыгнечанага становішча адпаведнай краіны. У суверэнных дзяржавах такая з’ява немагчымая. Кожны цывілізаваны народ мае сваю нацыянальную гістарыяграфію, якая адлюстровае менавіта яго гістарычную памяць, яго погляд на ласны гістарычны шлях, а таксама на гісторыю суседніх народа, сусветную гісторыю  цэлым. Менавіта нацыянальная гістарыяграфія з’яляецца апорай нацыянальнай самасвядомасці кожнага народа.
Станаленне нацыянальнай гістарыяграфічнай канцэпцыі тоесна звязана з развіццём навуковых веда пра Беларусь і беларускі народ – беларусазнаства. У канцы ХVІІІ – пачатку ХІХ ст. Беларусь у навуковых адносінах заставалася амаль зусім не вывучаным рэгіёнам. Адсутнічалі даследаванні аб мове, вуснай народнай творчасці, матэрыяльнай культуры, этнічных межах рассялення беларуса, гісторыі краю. Не існавала адзінай назвы народа і краіны. Назва «Беларусь» на той час замацавалася толькі за сходнімі губернямі – Віцебскай і Магілёскай. У асобных публікацыях да Беларусі далучалася Смаленская губерня (яе цэнтральная і заходняя часткі). Мінская, Гродзенская і Віленская губерні называліся Літвою, а іх насельніцтва – ліцвінамі або літоцамі. Сацыяльныя вярхі грамадства і інтэлігенцыя былі паланізаваны. У грамадска-культурным жыцці краю панавала польская мова. Таму многімі прадстанікамі расійскай інтэлігенцыі Беларусь успрымалася як частка Польшчы.
На развіццё этнічнай самасвядомасці беларускага народа адмона плыва яго раскол па веравызнанні на правасланых і каталіко. Праваслае спрымалася як «руская» вера, каталіцызм – як «польская». Адпаведную прапаганду вялі царква і касцёл. Веравызнаннем вызначалася этнічная прыналежнасць не толькі  свядомасці селяніна, але і  разуменні інтэлігенцыі, нават вучоных.
Расійская афіцыйная навука зброіла Кацярыну II дэвізам «Отторженная возвратих», які зыходзі з вялікадзяржанага погляду на Беларусь як гістарычнае ладанне расійскіх манарха і на беларуса як частку рускага народа, «сапсаваную»  польска-каталіцкім плывам. З другога боку, польскія вучоныя (А.Нарушэвіч, Т.Чацкі, С.Ліндэ і інш.) імкнуліся тэарэтычна абгрунтаваць погляды польскай і апалячанай  шляхты на Беларусь як частку Польшчы і разглядалі беларуса этнічнай групай польскага народа. Супраць вялікадзяржаных расійскіх і польскіх погляда на Літву-Беларусь і яе гісторыю  пачатку ХІХ ст. выступала група прафесара славістыкі, гісторыі і права Віленскага універсітэта: М.К.Баброскі, І.Даніловіч, І.Ярашэвіч і інш. Яны асвятлялі гісторыю ВКЛ з патрыятычных пазіцыя, выказываліся за адналенне самастойнасці ВКЛ і вяртанне дзяржанага статуса старабеларускай пісьмовай мове, лічылі уніяцтва нацыянальнай верай беларускага народа і звязвалі з ёю магчымасць пераадолення супрацьстаяння на Беларусі праваслая і каталіцызму.
Паступова разгортваліся этнаграфічныя і археалагічныя даследаванні Беларусі, вынікі якіх публікаваліся  польскіх і расійскіх перыядычных выданнях. У 1837 – 1846 гг. Ян Чачот выда у Вільні шэсць фальклорных зборніка «Вясковых песень», сабраных ім на Беларусі. У прадмове да апошняга зборніка ён прааналізава асаблівасці беларускай лексікі і граматычнага ладу беларускай мовы, якую называ «славяна-крывіцкай». Даследчык выказа пэныя сумневы  яе далейшым лёсе, але адназначна заяві пра неабходнасць складання граматыкі і слоніка беларускай мовы і закліка да гэтай работы прадстаніко малодшага пакалення інтэлігенцыі. Знацам старажытнай гісторыі славян, пачынальнікам беларускай археалогіі, фалькларыстыкі і мовазнаства бы З.Я.Даленга-Хадакоскі. Каштоныя дакументы па гісторыі Беларусі  9-ці тамах выда у 40-я гг. І.І.Грыгаровіч. Ён таксама скла два слонікі беларускай мовы. Значны клад у гістарычнае краязнаства Беларусі брато Тышкевіча. Шмат зрабі для развіцця культуры і навукі Беларусі А.Кіркор. У 1850 – 1860-я гг. вакол яго літаратурнага гуртка  Вільні групавалася беларуская, польская і літоская інтэлігенцыя.
У папулярызацыі веда пра Беларусь і беларускі народ у розных пецярбургскіх выданнях значную ролю адыгралі шматлікія публікацыі П.М.Шпілескага. Ён скла слонік і граматыку беларускай мовы. Аднак Расійская Акадэмія навук адхіліла апошнюю, спаслашыся на тое, што «дыялекты не могуць мець уласных граматычных катэгорыя».
Складальнікі расійскіх этнаграфічных атласа у 60 – 70-я гг. ХІХ ст. пры вызначэнні этнічнай прыналежнасці насельніцтва Беларусі зыходзілі з веравызнання і сіх беларуса-каталіко запісвалі  палякі. Адным з першых выступі супраць такога ненавуковага падыходу гісторык і этнограф П.В.Баброскі. У сваім даследаванні «Материалы для зеографии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния» (1863 г.) ён зрабі апісанне жылля і гаспадарчых будынка, адзення і стра, хатняга і сямейнага побыту, веравання, абрада і звычая, працонай дзейнасці беларуса. Крытэрыем вызначэння этнаса Баброскі лічы мову, якая жывалася  штодзённай гутарцы, песнях і прымаках. З мовай ён звязва асаблівасці нацыянальнага характару, мыслення, норма маралі, традыцыя і звычая народа. П.В.Баброскі адзнача, што «беларус-селянін, ці будзе ён правасланы, ці каталік, мае свае перакананні, сваю маральную філасофію і перадае гэта разам з мовай сваім дзецям і нукам». Адсутнасць этнічнай самасвядомасці  большасці беларуса у сярэдзіне ХІХ ст. і нават тое, што яны не называлі сябе беларусамі, на думку Баброскага, не мела істотнага значэння.
У 60 – 70-я гг. ХІХ ст. пры падтрымцы рада, Расійскай Акадэміі навук і Рускага геаграфічнага таварыства шырока разгарнуліся навуковыя даследаванні народнай культуры беларуса з мэтай абгрунтавання афіцыйных погляда на беларуса як «заходнеруса». Аднак аб’ектына гэтыя даследаванні, часта насуперак намерам атара пацвярджалі існаванне самастойнага беларускага этнасу.
Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрые (1832 – 1873 гг.) нарадзіся  Пецярбургу. Скончы Галоны педагагічныінстытут. 3 1853 г. ста працаваць настанікам дваранскага вучылішча, пазней дырэктарам гімназіі  Навагрудку. У 1867 – 1873 гг. займа пасаду інспектара, потым дырэктара Гродзенскай дырэкцыі народных вучылішча. Член Рускага геаграфічнага таварыства.
Займася збіраннем беларускай вусна-паэтычнай творчасці, асабліва тапанімічных і міфалагічных легенда, якія публікава у газетах «Виленский вестник», «Минские губернские ведомости», часопісах «Вестник Западной России» і «Вестник императорского Русского географического общества». Апісва народныя звычаі, абрады, сялянскі побыт, цікавіся жывой беларускай мовай – спрабава скласці паказальнік слова і выраза Навагрудчыны. У архівах сабра каштоныя звесткі пра А.Міцкевіча. Выда зборнік беларускайнароднай паэзіі «Вопыт збірання песень і казак сялян Паночна-Заходняга краю» (1868 г.) і «Збор песень, казак, абрада і звычая сялян Паночна-Заходняга краю» (1869 г.). У «Збор...» уключана 277 сямейна-бытавых, каляндарна-абрадавых і пазаабрадавых песень, 8 казак і апісанні абрада.
Юльян Фаміч Крачкоскі (1840 – 1903 гг.) нарадзіся  в.Азяты Жабінкаскага раёна. У 1861 г. скончы Пецярбургскую духоную акадэмію, працава настанікам рускай мовы  Маладзечанскай настаніцкай семінарыі, інспектарам народных вучылішча Віленскай навучальнай акругі, дырэктарам Полацкайнастаніцкай семінарыі і Віленскага настаніцкага інстытута, Туркестанскай настаніцкай семінарыі.Крачкоскі  1888 – 1902 гг. з’яляся старшынёй Віленскай археаграфічнай камісіі. Укладальнік 16-га і20-га тамо, атар прадмо да іх і да 25-га тома «Акта Віленскай археаграфічнай камісіі». У 1900 – 1902 гг. пад яго рэдакцыяй і з яго прадмовамі выйшлі 12-ы і 13-ы тамы «Археаграфічнага зборніка дакумента».
Крачкоскі апублікава нарыс пра старажытную Вільню («Старая Вільня да канца XVII стагоддзя»(1893 г.)) і зборнік дакумента аб гісторыі Віленскай навучальнай акругі («Гістарычны агляд дзейнасці Віленскай навучальнай акругі за першы перыяд яе існавання. 1803 – 1832» (1903 г.)). Яму належыць атарства першага грунтонага даследавання пра радзінны абрад беларуса і выхаванне дзіцяці («Нарысы быту заходнярускага селяніна» (1869 г.) і фальклорна-этнаграфічнага зборніка «Быт заходнярускага селяніна» (1874 г.), прысвечанага сямейным (пераважна вясельным) і каляндарна-аграрным абрадам беларуса, у якім, акрамя вядомых матэрыяла, выкарыстаны і новыя запісы.
Іван Іванавіч Насовіч(1788 – 1877 гг.) нарадзіся  в.Гразівец Быхаскага павета Магілёскай губерні (цяпер Чавускі раён) у сям’і псаломшчыка. Адукацыю атрыма у Магілёскай гімназіі, потым у Магілёскай духонай   семінарыі. З 1812 г. Насовіч працава выкладчыкам рускай мовы і славеснасці вышэйшага аддзялення Аршанскага духонага вучылішча, выкладчыкам, рэктарам Мсцісласкага духонага вучылішча, загадчыкам, наглядчыкам, выкладчыкам Дынабургскай гімназіі, Маладзечанскага, Свянцянскага дваранскіх вучылішча.
Пераезды па службе, а таксама падарожжы па Магілёскай, Мінскай і Гродзенскай губерням далі яму магчымасць глыбока пазнаёміцца з народнай творчасцю, сабраць багаты лексічны, фразеалагічны і фальклорны матэрыял з розных рэгіёна Беларусі. Выйшашы  1843 г. у адстаку і пасялішыся  Мсціславе, ён заняся навуковай працай. У выніку цеснага супрацоніцтва з археаграфічнай камісіяй, этнаграфічным аддзяленнем Рускага геаграфічнага таварыства, аддзяленнем рускай мовы і славеснасці Пецярбургскай Акадэміі навук ён распача падрыхтоку першага гістарычнага слоніка беларускай мовы «Алфавітны паказальнік старажытных беларускіх сло, выбраных з Акта, што адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (1853 г.). У ім ён да тлумачэнне 13 тыс. слова.
Здабыткам беларускай фалькларыстыкі сталі яго зборнікі «Беларускія прыказкі і прымакі» (1852 г.), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868 г.), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867 г.). У апошнім ён змясці каля 3500 прыказак, прымавак і блізкіх да іх прыгаворак, праклёна, скорагаворак, тонка прааналізава змест і сэнс «маральна-практычнай філасофіі простага народа». У многіх выпадках ён высвятля паходжанне, прыводзі эквіваленты з рускай, а часам і іншых мова. За гэты зборнік яму прысуджанызалаты медаль Рускага геаграфічнага таварыства, ён бы абраны членам гэтага таварыства па аддзяленні этнаграфіі. У зборніку «Беларускія песні» (1873 г.), акрамя 350 тэкста песень, даследчыкзмясці шэраг артыкула, прысвечаных песеннай культуры беларуса.
Значную вагу надава Насовіч пытанням гісторыі, асабліва старажытнай гісторыі Беларусі. У гісторыка-лінгвістычным даследаванні «Аб плямёнах да часо Рурыка, што засялялі беларускую тэрыторыю» ён даводзі, што назвы плямён «дрыгавічы», «радзімічы» і «крывічы» паходзяць ад беларускіх народных слова. Ён перакла з лацінскай мовы 3-томавую працу А.Тэйнера «Старажытныя помнікі, што асвятляюць гісторыю Польшчы і Літвы», у якой адлюстраваны заемадачыненні Польшчы і ВКЛ, гісторыя беларускіх земля з 1217 па 1696 гг. Даследчык з’яляецца атарам грунтонай (каля 1000 старонак) гісторыка-мемуарнай працы «Успаміны з майго жыцця», дзе прадсталена тагачаснае грамадства, раскрыты духоныя інтарэсы і маральнае аблічча беларускай інтэлігенцыі з канца ХVІІІ да сярэдзіны ХІХ ст. Значнае месца  гэтым творы адведзена педагагічным ідэям самога Насовіча, які больш як 30 гадо працава на ніве асветы.
Аснонае месца  навуковай спадчыне Насовіча займае тлумачальна-перакладны «Слонік беларускай мовы», над якім ён працава 16 гадо. Гэта самы поны на той час збор лексікі і фразеалогіі жывой беларускай мовы, які ахоплівае больш за 30 тыс. слова. У гэтым арыгінальным творы засведчаны зровень развіцця беларускай мовы сярэдзіны ХІХ ст. Матэрыялы для слоніка атар бра з гаворак Магілёшчыны, Міншчыны, Віцебшчыны, Гродзеншчыны, некаторых павета Прывіленскага краю – г.зн. усяго монага ландшафту тагачаснай Беларусі. Атар свядома не ключа словы, агульныя для беларускай і рускай мова. Для пацвярджэння жывальнасці слова і дакладнасці тлумачэння іх семантыкі выкарыстова самы народныя песні, прыказкі, выслоі, фразеалагізмы. Многія словы зяты са старабеларускіх пісьмовых помніка. Усе значэнні слова і словазлучэння  раскрываюцца  атарскімі тлумачэннямі і цытатамі з дыялектнай, фальклорнай ці агульналітаратурнай мовы; часам даецца этымалогія слова. Такім чынам, у «Слоніку...» шырока выкарыстана жывое народнае беларускае слова, да гэтага часу ён з'яляецца унікальным творам у беларускай лексікаграфіі.
Мікалай Якалевіч Нікіфароскі (1845 – 1910 гг.) нарадзіся  в.Вымна на Віцебшчыне  сям’і дзяка мясцовай царквы. Пачатковую адукацыю атрыма у прыватнай сельскай школе. З 1855 г. вучыся Віцебскім духоным вучылішчы. У 1861 г. як лепшы вучань бы прыняты на казённае трыманне  Віцебскую духоную семінарыю. Прапанову прадожыць адукацыю  Пецярбургскай духонай акадэміі не змог прыняць з-за адсутнасці сродка. Пасля перападрыхтокі  кастрычніку 1867 г. прызначаны настанікам народнага вучылішча  в.Ложа. Працава настанікам гімназіі  Віцебску і Віцебскай губерні, у Свіслацкай і Маладзечанскай семінарыях. З’яленне  Віцебску этнографа П.В.Шэйназмацніла цікавасць Я.Нікіфароскага да вывучэння побыту, культуры і творчасці беларускага народа. Больш як дваццаць гадо бы карэспандэнтам Шэйна, а з 90-х гг. выступа з самастойнымі працамі. Апублікава каля 20 даследавання па этнаграфіі, фальклоры і гісторыі Віцебшчыны.
Грамадскаму побыту і сацыяльна-эканамічнаму становішчу розных слаё і група насельніцтва Віцебшчыны Нікіфароскі прысвяці серыю публікацыя у часопісе «Этнографическое обозрение» пад агульнай назвай «Нарысы Віцебскай Беларусі» (1892 – 1899 гг.): «Старцы», «Дудар і музыка», «Памагатыя жыхара», «Падданыя памагатыя», «Пітушчыя і прапойцы», «Гульні і гуляючыя», «Бабы, або жонкі», «Збегі, прочкі, вонкі, ухадалы». Пытанні грамадскага побыту насельніцтва закрана у працы «Старонкі з няданяй мінушчыны горада Віцебска» (1899 г.).
Ён атар першай спецыяльнай працы па матэрыяльнай культуры і вытворчай дзейнасці сельскага насельніцтва «Нарысы простанароднага жыцця-быцця  Віцебскай Беларусі і апісанне прадмета ужытку (Этнаграфічныя звесткі)» (1895 г.). У 1-м раздзеле гэтай кнігі «Ежа, едзіва, паядуха, прорава,жратва, момна» да грунтоную характарыстыку харчавання і класіфікацыю страва, іх прыгатаванне, гатункі хлеба; паказа змены  народнай кулінарыі пасля адмены прыгоннага права. У 2-м раздзеле разглядзе адзенне і абутак, іх асобныя часткі, пакрой, матэрыял, спосабы нашэння прыгожання і інш. Апіса працоныя працэсы ад апрацокі лёну да пашыву адзення. У 3-м раздзеле Нікіфароскі грунтона апіса сельскія паселішчы, сядзібы, жыллё і гаспадарчыя будынкі, іх буданіцтва і прызначэнне, інтэр’еры жылых памяшкання, жыццёвыя працэсы і побытавыя абставіны. Уапошнім раздзеле да характарыстыку земляробства, промысла і рамёства, прылада працы, прадмета хатняга жытку і інш.
Сярод яго фальклорных збора: «Беларускія песні-частушкі» (1911 г.), «Простанародныя загадкі»(1898 г.), «Напапрыказкі і напапрымакі, якія жываюцца  Віцебскай Беларусі» (1910 – 1913 гг.), «Напапрыказкі – напапрыслакі» (1928 г.). Пра вераванні, забабоны, абрады, паданні напісана  працах: «Простанародныя прыкметы і павер’і, прымхлівыя абрады і звычаі, легендарныя паданні пра асобы і мясціны»(1897 г.), «Нячысцікі: Збор простанародных у Віцебскай Беларусі падання пра нячыстую сілу» (1907 г.).
Павел Васілевіч Шэйн (1826 – 1900 гг.) нарадзіся  Магілёве. Вучыся  нямецкім вучылішчы пры лютэранскай царкве св.Міхаіла  Маскве. З 1851 г. працава выкладчыкам у розных павятовых вучылішчах і гімназіях Тулы, Віцебска, Калугі і інш. З 1881 г. у Пецярбургу. Збіральніцкую дзейнасць пача у сярэдзіне 50-х гг. ХІХ ст.
Даследчык выда напісаную пад уплывам міфалагічнай школы «Праграму для збірання помніка народнай творчасці»(1867 г.) – адну з першых спецыяльных фальклорных праграма у Расіі – і разасла яе па Беларусі. Ме шырокую сетку карэспандэнта, сярод якіх былі А.Я.Багдановіч, Я.Ф.Карскі, Ю.Ф.Крачкоскі, Я.Лучына, М.Я.Нікіфароскі, З.Ф.Радчанка і інш. Зрабі некалькі вандровак па Беларусі, самую вялікую  1877 г. Найбольш поны беларускі матэрыял прадсталены  кнізе «Матэрыялы для вывучэння побыту імовы рускага насельніцтва Паночна-Заходняга краю» (1887 – 1902 гг.). У кнізе змешчаны апісанні хрэсьбіна, калядных, масленічных, купальскіх, жніных, вясельных, пахавальных абрада беларуса з песнямі і фальклорнымі тэкстамі, міфалагічныя і бытавыя казкі пра жывёл, легенды, паданні, анекдоты, прыказкі, прымакі, загадкі, звесткі пра матэрыяльную культуру беларуса (жыллё, адзенне, ежу, заняткі).
Шэйн з’яляецца складальнікам зборніка «Рускія народныя песні» (1870 г.), «Беларускія народныя песні...» (1874 г.), «Велікарос у сваіх песнях, абрадах, звычаях, вераваннях, казках, легендах і да т.п.»(т.1, вып. 1-2, 1898 – 1902 гг.). Тэксты адметныя высокімі паэтычнымі якасцямі, многія вылучаюцца сацыяльнай вастрынёй.
Вядомым краязнацам Віцебшчыны бы Аляксандр Максімавіч Семянтоскі-Курыла (1821 – 1893 гг.). Ен прыеха на Падзвінне напярэдадні пастання 1863 – 1864 гг. Лічыся  спісе давераных асоба Віцебскай губерні як капітан рускай арміі. Семянтоскі вельмі актына ста вывучаць край з пункту гледжання археалогіі, гісторыі, этнаграфіі, геаграфіі, прыроды. Па просьбе Пецярбургскай Акадэміі навук ён выяля і вывуча помнікі археалогіі, найперш зацікавіся Барысаглебскім манастыром, яго архітэктурна-буданічымі асаблівасцямі. Сам даследчык раскопкамі не займася, але ён пільна сачы за раскопкамі іншых археолага, фіксава помнікі для сваёй карты. Пры гэтым Семянтоскі першыню правё класіфікацыю археалагічных аб’екта паводле іх колішняга прызначэння. Улік помніка вё па кожным павеце Віцебскай губерні. Усяго даследчыкам апублікавана каля 150 навуковых праца, прысвечаных Беларусі. Найбольш грунтоным даследаваннем з’яляецца кніга «Беларусские древности» (1890 г.) са змешчанымі  ёй 106 малюнкамі розных прадмета старажытнасця.
У 70 –80-х гады XIX ст. у галіне археалогіі і гістарычнага краязнаства Беларусі пачынаюць з'яляцца праблемныя і факталагічныя артыкулы новага пакалення вучоных, найперш Е.Р.Раманава, А.П.Сапунова, а таксама I.Ф.Завішы, Р.Г.Ігнацьева, М.М.Турбіна.
З 17 гадо Едакім Раманавіч Рамана (1855 – 1922 гг.) захапіся краязнаствам. Яго зацікавіла прырода помніка археалогіі. Даследчык шмат вандрава па Беларусі, каб сабраць пра іх звесткі, пачына класіфікаваць помнікі старажытнасці паводле іх даняй прыналежнасці.
Рамана вывуча курганы. Ён прапанава свой метад раскопак: здыманне пласто зямлі да палавіны насыпу, а пасля з паночнага і паднёвага бако на адлегласці аднаго аршына (0,7112 м) пракопвалі траншэі да мацерыка. Стоячы  гэтых траншэях, рабочыя слаямі здымалі зямлю з астатняй часткі кургана да понага выялення астанка. Гэты спосаб не зусім адпавядае сучаснаму, але гэта была «раманаская» навінка  методыцы археалагічных даследавання, больш прагрэсіная за раней вядомыя.
Рамана адным з першых у Беларусі зяся за стварэнне археалагічнай карты Магілёскай губерні. На жаль, яна не была выдадзена, і яе рукапіс аказася  Львоскім гістарычным архіве. Рамана ствары аналагічныя карты Гродзенскай і Віцебскай губерня. За сваё жыццё даследчык сабра звесткі больш як пра 1 тыс. помніка археалогіі на тэрыторыі Беларусі.
У 1902 г. па ініцыятыве гэтага вучонага  Магілёве было створана Таварыства па вывучэнні Беларускага краюі пры гэтым жа таварыстве бы арганізаваны гісторыка-этнаграфічны музей. Рамана мары пра мясцовы універсітэт.
Энцыклапедычнасцю веда вызначася віцебскі краязнаца і гісторык Аляксей Парфёнавіч Сапуно(1851 – 1924 гг.). Ён прайшо шлях ад радавога даследчыка да прафесара Маскоскага археалагічнага інстытута. Поруч з педагагічнай працай Сапуно вё шырокі пошук старажытных архіных матэрыяла па гісторыі Віцебшчыны. Сабраныя дакументы вайшлі  «Витебскую старину». Гэтае выданне стала помнікам беларускай археаграфіі. Сабраны ім матэрыял дазволі весці грунтоныя краязначыя даследаванні па гісторыі асобных населеных пункта, напрыклад, Віцебска, Полацка, Браслава, Лепеля, Чашніка і інш. Пры гэтым звярталася вага на помнікі археалогіі і архітэктуры. Многія з гэтых матэрыяла увайшлі  яго манаграфію «Река Западная Двина», пазней у «Исторический очерк Витебской Белоруссии», «Памятники времен древних и новейших в Витебской губернии». Ва сіх гэтых працах ёсць краязначы і археалагічны матэрыял. Сапуно, акрамя Віцебшчыны, цікавіся Магілёшчынай. Ён жа складальнік і каментатар «Материалов по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов...».У гэтай кнізе таксама шмат ёсць звестак пра помнікі старажытнасці. Сапуно бы ініцыятарам стварэння Віцебскага царкона-археалагічнага музея, Віцебскай вучонай архінай камісіі.
Пры падрыхтоцы да IX Археалагічнага з’езда  Вільні штогод праводзі экспедыцыі  Мінскай і Магілёскай губернях Уладзімір Зянонавіч Завітневіч (1853 – 1927 гг.). Ёндаследава 647 кургано, упершыню зяся грунтона вывучаць пахавальны абрад дрыгавічо, лічы тыповым пахаваннем для іх пахаванне «на гарызонце». Археолаг праводзі даследаванні ля Бабруйска, Мазыра, Рэчыцы. Цяжка было  той час пісаць аб межах плямёна, найперш дрыгавічо. Завітневіч зрабі такі крок першым.
Міхал Федароскі (1853 – 1923 гг.) у гісторыю беларускай навукі вайшо не толькі як фалькларыст і этнограф, але і як археолаг. Ён вё археалагічныя раскопкі, пераважна  заходняй частцы Беларусі, капа курганы, умацаваныя паселішчы, могільнікі і інш. Федароскі адным з першых на Беларусі зацікавіся старажытнымі паселішчамі эпохі бронзы і нават неалітычнымі, т.зв. «крэмневымі стаянкамі». Большасць археалагічных знаходак ён дасыла на працягу 15 гадо (1877 – 1892 гг.) З.Глогеру, які таксама цікавіся беларускімі старажытнасцямі, у яго маёнтак Яжэва. Усяго Федароскі перасла Глогеру каля 11 тыс. прадмета археалогіі. Некаторыя археалагічныя экспедыцыі Федароскага той жа Глогер асвятля у друку. Археалагічныя раскопкі Федароскі праводзі да 1902 г. У 1904 г. ён пакіну Беларусь. Даследчык шматвыступа у друку як краязнаца. Вядомы яго публікацыі пра Віцебск і яго ваколіцы, Пружаны, Слонім, Вакавыск, Навагрудчыну, Бераставіцу, Свіслач.
У 80 – 90-я гг. XIX ст. дзеля развіцця археалогіі і гістарычнага краязнаства на Беларусі плённа працавалі В.А.Шукевіч, М.А.Янчук, А.П.Смародскі, I.Ф.Завіша, М.В.Донар-Запольскі, С.Ю.Чалоскі, Ф.В.Пакроскі, М.В.Фурса, Г.X.Татур, I.I.Далго, А.К.Марэль і інш. Адны з іх вялі раскопкі помніка розных археалагічных эпоха, іншыя займаліся сістэматызацыяй выяленых помніка і складалі карты асобных павета і цэлых губерня. Да канца XIXст. уся Беларусь была ахоплена археалагічным вывучэннем.








15

Приложенные файлы

  • doc 8672911
    Размер файла: 700 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий