Ніколі не забудзем


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

























Для дзяцей малодшага школьнага ўзросту
Эту книгу, которая неоднократно издавалась, написали сами дети. Юные
авторы рассказывают про суровое время Великой Отечественной войны, про
Зімою тысяча дзевяцьсот сорак шостага года, калі я працаваў
рэдакцыі газеты «Піянер Беларусі», выклікала мяне да сябе рэдактар
Пятро Мікалаевіч, вы ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны, і мне
хочацца ведаць вашу думку. Ёсць прапанова сабраць расказы дзяцей пра
барацьбу з фа
шысцкімі захоп
нікамі I вьщаць асобнай кніжкай. Што вы
I тут мне міжволі прыгадалася першая сустрэча з юным беларускім
партызанам з Рагачова Колем Сіваваронкам, якая адбьшася ў 1943 годзе ў
далёкім сібірскім горадзе Новакузнецку, дзе я знаходзіўся
ў шпіталі.
Яго расказ пра тое, як ён насіў партызанскі ультыматум каменданту
Я згодзен з вашай ідэяй,
адказаў я.
I зрабіць гэта
Назаўтра Анастасія Сцяпанаўна
пайшла ў Цэнтральны Камітэт
камсамола Беларус
і. Вярнулася яна адтуль задаво
камсамола
обрыў ініцыятыву «Піянера Бела
русі». Рады былі і ўсе раб
отнікі
рэдакцыі. Анастасія Сця
панаўна не абмежавалася гэтым. Яна напісала
пісьмо ў Маскву, у ЦК ВЛКСМ,
і там не толькі ўхвалілі задуму рэдакцыі,
але і выдаткавалі на арганізатарскую работу 37 ООО рублёў (на старыя
грошы). Гэта было якраз тое, чаго не хапала рэдакцыі. Калі
фінансавае
пытанне было выраша
на, бюро ЦК ЛКСМБ першага чэрвеня 1946 года прымае
анову: мяне вызваляюць ад усякай работы ў рэдакцыі і даручаюць
заняцца выключна зборам расказаў у будучую кнігу. Крыху пазней яе
рэдактарам быў прызначаны вядомы беларускі дзіцячы пісьменнік Янка
На чарговай рэдакцыйнай нарадзе стая
ла адно толькі пытанне:
стварэнне кнігі пра ўдзел беларускіх піянераў і школьнікаў у Вялікай
Вырашылі ў бліжэйш
ым нумары газеты паведаміць чы
тачам пра
рашэнне ЦК Л
КСМБ, звярнуцца да ўсіх удзель
нікаў партызанскай барац
з заклікам напісаць
ялы ў гэтую кнігу. Па
гое, прыцягнуць да
работы пісь
меннікаў, журналіс
таў, студэнтаў журфака БДУ. Су
стрэцца ў
небудзь мі
нскай школе з былымі піянерамі
партызанамі і сынамі
У школьным адцзеле ЦК камсамола да
ведаўся, што ў 37
й мінскай
школе вучыцца шмат піянераў
удзельнікаў партызанскай барацьбы на
I вось у канцы тыдня я разам з Марыяй Бареток
студэнткай БДУ,
якая супрацоўнічала ў нашай газеце,
адправіўся ў гэтую школу.
тар школы папрасіў завуча пасля апошняга ўрока сабраць былых
На сустрэчу прыйшло каля дзесяці хлопцаў. Твар аднаго з
хлапчукоў уразіў мяне. Ён увесь быў у чырвона
сініх шрамах. Алесь
сын палка танкавай часці
ваяваў на тэрыторыі Украіны. У
адным з баёў іх танк немцы падбілі, і ён загарэўся. 3 вялікай цяжкасцю
танкістам, у тым ліку і Алесю, удалося выбрацца з палаючай машыны і
Астатнія хлопчыкі
В. Сасіноўскі, В.
Васянкоў, А. Каз
лоў, В.
енка і іншыя
таксама знаходзіліся ў баявых воінскіх часцях ці
партызанскіх атрадах. Мы папрасілі іх расказаць пра сябе. Завяз
алася
шчырая, сяброўская гутар
ка. Простыя, няхітрыя расказы дзяцей захапілі
і ўсхвалявалі нас, умацавалі веру ў патрэбнасць нашай
задумы: з
узростам уражанні сціраюцца, а факты забываюцца, асабліва імёны людзей
і іншыя падрабязнас
ці. Мы прапанавалі дзецям напі
саць у газету
т да ўсіх юных мсціўцаў рэспуб
лікі. Хлопчыкі ахвотна
згадзіліся. Яны пры нас напісалі невялікую за
метку, у якой
звярталіся
да школьнікаў Бела
русі прыняць удзел у стварэнні калектыўнай кнігі. У
«Давайце, рабяты, агульнымі сіламі пісаць кнігу. У нас ёсць пра
што расказаць. Няхай усе савецкія дзеці і дарослыя ведаюць пра на
піянераў, пра мужнасць і смеласць нашых юных пар
тызан, пра
падзеі, якія адбыва
ліся на берагах Дняпра і Бярэзіны... Напісалі ж
уральскія рабяты сваю кніжку «Урал
зямля залатая». А мы хіба не
Калі мы паказалі пісьмо дзяцей рэдактару, ян
а тут жа прачытала
Добрае пісьмо! Ім мы і адкрыем нашу спецыяльную старонку.
I вось 3 красавіка 1946 года трэцяя старонка газеты выйшла пад
агульнай шапкай: «Пішыце ў кнігу беларускіх рабят». Думку пра
не кнігі падтрымалі на гэтай старонцы пісьменнікі К. Крапіва,
«За гады акупацыі вы бачылі і перажылі такое, аб чым людзі
будуць успамінаць стагоддзямі. Вы бачылі самых лю
чалавецтва і па меры сваіх сіл змагалі
ся з імі. Вы бачылі пакуты і
смерць блізкіх людзей, некаторыя з вас пабывалі на катарзе ў Германіі.
Гэта такія падзеі, аб якіх
забыць. Яны павінны абавязкова
ўвайсці ў будучую кнігу. Няхай кожны з вас, рабяты, напіша пра тое,
што яго найболыи усхвал
явала, што
застадося ў памяці на ўсё жыц
цё»,
пісаў вядомы белару
скі пісьменнік Янка Маўр і абя
юным аўтарам сваю
дапамогу. Гэтая старонка ў
газеце фактычна
і стала пачаткам нараджэння
папулярнай у
дзіцячай літаратуры кнігі
«Ніколі не
Неяк мне падумалася: «А што, калі паслаць дзецям, актыўным
удзельнікам партызанскага руху, пісьмы з прось
ба й
адгукнуцца на наш
Рздактар параіла мне схадзіць у штаб партызанскага
і ўзяць
Нгзаўтра раніцай я п
ехатой адправіўся ў Лошыцу. Ад
шукаў штаб
партызанскага руху. Зайшоў у пакой, тры сцяны якога знізу даверху былі
стаўлены паліцамі з кардоннымі
папкамі. Недалёка ад дзвярэй, за
невысокім бар'ерчыкам, стаяў стол, за якім сядзела маладая жанчына. Я
павітаўся. Яна адарвалася ад папкі, адказала на маё прывітанне і
спытала, што мне патрэбна. Я папрасіў даць мне а
драсы юны
х мсціўцаў.
А вы ведаеце, колькі
дзяцей знаходзілася ў партызан
Дык ведайде: каля дваццаці пяці тысяч. I даць усе адрасы я
Праз я
кую гадзіну жанчына падал
а мне спісаны лісток паперы, на
якім былі імёны і адрасы каля пяці дзесяткаў маленькіх партызан
Беларусі. Я, канечне, узрадаваўся
для пачатку гэта было не так ужо і
Аднак на гэтым падрыхтоўчая работа па стварэнню кнігі не
скончылася. Я напісаў тэкст для спецыяльнай лістоўкі «Пішы ў кнігу
арускіх рабят», якая была раза
слана ў школы, дзіцячыя бібліятэкі,
дзіцячыя дамы. Янка Маўр змясціў у газеце «Літаратура і м
астацтва»
артыкул, у якім даў шэраг парад юным аўтарам, як і пра што трэба
пісаць. I мы пачалі чакаць пісьмаў
расказаў пра іх удзел у барацьбе з
Трэба шчыра сказаць, што спачатку пісьмаў прыходз
іла мала, таму
мне даводзілася часта ездзіць у камандзіроўкі ў школы, дзіцячыя дамы,
Аднойчы зайшоў у школьны аддзел ЦК камсамола і дазнаўся, што ў
Воўкавічах працуе ўжо трэці дзень рэспу
канскі піянерскі лагер. I,
самае гал
оўнае, у ім
адпачывае не
калькі былых удзельнікаў п
артызанскай
Лагер размяшчаўся ў прыгожым
чыстым саснов'ым лесе. Знайшоў
яго
без цяжкасці
туды вяла ўезджаная лясная дарога. Начальнік лагера,
ылы франтавік, паставіўся
з вя
лікай увагай і цікавасцю да маёй
просьбы, тут жа паклікаў старшую піянерважатую і загадаў сабраць
дзяцей: маўляў, прыехаў карэспандэнт з рэдакцыі газеты «Піянер
Неўзабаве на невя
лікай палянцы паблізу
галоўнага
сабрапіся піянеры. Я коратка расказаў ім, што мы ўжо зрабілі па
стварэнню калектыўнай кйігі пра баявыя справы беларускіх піянераў
школьнікаў і папрахіў былых дзяцей
партызан успомніць і апісаць самы
Пасля гэтага выступалі дз
еці, Адны гаварылі сцісла, дру
гія больш
падрабязна, ал
е кожнае выступление было ціка
вае і змястоўнае. Асабліва
моцна ўразіў усіх расказ Каці Жачкінай пра тое, як яна разам з
бацькамі трапіла ў лагер смерці Асвенцім і як яе
ледзь не спалілі
Потым усе, хто выступаў, зайшлі ў сталовую (іншага вольнага
памяшкання не знайшлося), напісалі свае расказы і аддалі
мне. Я тут жа
перачытаў іх. Сёе
тое ў расказе Каці Жачкін
ай трэба было ўдакладніць,
і я зайшоў у пакой да яе. Дзяўчынкі, якія жылі разам з ёю, акружылі
Не хвалюйцеся, дзяўчынкі, яе расказ абавязкова будзе
ў Мінск, адразу ж пайшоў да Янкі Маўра, каб
паведаміць, якія матэрыялы я прывёз з Воўчкавічаў. Прачытаўшы расказ
3 газет і перадач па радыё мы ведал
і пра лагеры смер
ці, а
вось сустракацца з чалавекам, які там пабыв
аў, ні мне, ні вам пакуль
раз некалькі дзён пасля паездкі ў Воўчкавічы Янка Маўр пазваніў
мне і папрас
іў зайсці да яго. Сярод матэры
ялаў,
якія я прывёз з
, адзін быў напісаны вы
хаванкай дзіцячага дома № 7 Зояй
Васілеўскай. Іван Міхайлавіч сказаў, што ў яг
о ўзнікла пытанне: адкуль
вядзі да мяне аў
тарку. Я хачу пагаварыдь з ёю і ўсё
Вечарам я зайшоў у дзіцячы дом і сказаў Зоі, каб яна пасля
Назаўтра Зоя была ў мяне, і мы пайшл
і да Маўра. Ён пав
дзяўчынкай, запр
асіў сесці і пацікавіўся, як ёй
ецца ў дзетдоме, як
Янка Маўр пачаў распытваць дзяўчынку, пахваліў яе за добрую
вучобу, а потым асцярожна, каб не пакрыўдзіць, запытаў, як нажніды
трапілі ў іх рукі. I тут здарылася тое, чаго ён
не чакаў: дзяўчынка
а, дык вы не верьще мне, думаеце, што я ўсё выду
Янка Маўр збянтэжыўся і пачаў супакойваць аўтарку, але яна
працягвала ўсхліпваць. Тут я і сказаў Зоі, што апавяданне
спадабалася
ўсім і мы абавязкова змесцім яго ў кнізе. А калі Іван Міхайлавіч і
запытаў пра нажніцы, дык толькі таму, каб лішні раз у
пэўніцца ў
смеласці і знаходлі
васці малых вязняў. Пасля гзтага Янка Маўр задаў
мойму, яе раптоўныя слёзы
лепшы доказ, што яна не
Згодзен. Словам я наўрад ці даў бы веры, а слязам паверыў,
з палёгкай уздыхнуў Іван Міхайлавіч і пачаў разважаць пра тое, шт
о ў
дакументальную кнігу не павінна трапіць ніводная недакладнасць. Кнігу
будуць чытаць дзеці, і калі заўважаць хоць маленькую няпраўду,
скажуць, што ў кнізе ўсё няпраўда. Наша кніга павінна быць крыштальна
чыстай, як крынічная вада, праўдзівай. I дабіцца
наш святы
Янка Маўр параіў мне,
каб я, запісваючы расказы дзя
цей, вельмі
старанна правяраў факты, удакладняў дэталі, бо зрабіць гэта лягчэй на
Трэба зрабіць такую кнігу, каб ч
ытачы ўспомнілі добрым
А час ішоў. Дасылаліся ў рэдакцыю расказы дзяцей. I лепшыя і
горшыя. I ішлі яны з усіх куткоў Беларусі, бо партызанскія атрады
Лепшыя з гэтых матэрыялаў сістэматычна друкаваліся на старонках
«Піянера Беларусі». Час ад часу з'яўляліся яны і ў газеце «Чырвоная
I. Матыль, які ўхвальна ставіўся да нашай задумы і чым мог
садзейнічаў яе
папулярызацыі. Але асабліва прыемным для нас з'явіўся
той факт, калі ў адным з нумароў часопіса «Полымя» было надрукавана
адразу некалькі апавяданняў дзяцей. Янка Маўр расцаніў гэтую з'яву як
прызнанне каштоўнасці расказаў дзяцей пра вайну і той справы, як
ую мы
Работа па збору матэрыялаў у калектыўную кнігу ішла амаль два
гады. За гэты час у рэдакцыю рознымі шляхамі паступіла звыш 400
дзіцячых расказаў пра слаўныя баявыя ўчынкі беларускіх піянераў і
школьнікаў у гады нямецкай навалы. Сорак два з
іх, самыя яркія,
цікавыя, змястоўныя, і былі ўключаны ў кнігу. Калі ўсё, што ад нас
Рукапіс пр
ачыталі першы сакратар ЦК ЛКСМБ
К. Т. Мазураў,
к школы БССР П. Чуліц
кі. Апошні чытаў міністр асветы
Калі ў назначаны дзень я
зайшоў да яго, каб забраць ру
капіс, ён
А што такое?
насцярожыўся я, чакаючы пачуць нешта
Вы дапамаглі ств
арыць патрэбную кнігу... Выключна модную і
дастойны помнік нашым ад
важным дзецям
іх мужнасці і бяспрыкладнаму гераізму. Нічога падобнага я дагэтуль не
з гэтымі словамі ён дастаў з шуфляды стала рукапіс і падаў
Назаўтра я пайшоў да Янкі Маўра, каб расказаць пра сустрэчу з
Значыцца, мы не дарэмна стар
аліся, аддаючы гэтай рабоце свой
час, веды, вопыт. Цяпер з упэўненасцю можна сказаць, што кніга
атрымалася. I нядрэнная кніга. Такая ж думка не толькі ў міністра, але
і ва ўсіх членаў рэдкалегіі. А калектыўная думка
правільная думка.
Назва кнігі, што імя для чалавека,
гаварыў Іван
Паколькі і героі, і аўтары ўспамінаў піянеры і школьнікі, то мы
і парашы
лі адштурхиуцца ад гэтага. Перабралі болып за дзесятак розных
Праз нейкі час, калі здавалася, што мы зайшлі ў тупік, я раптам
успомніў лозунг, які бытаваў у час вайны: «Ніколі не забудзем, н
Іван Міхайлавіч, а што, калі з гэтага лозунга ўзяць першую
частку: «Ні
лі не забудзем»? Не забудзем таго, што перажылі дзеці,
Сапраўды, добра!
усклікнуў Маўр і выразна паўта
«Ніколі не забудзем». Лепшага загалоўка нам, бадай, і не прыдумаць.
Як толькі была знойдзе
на назва кнігі, Янка Маўр з не
прыхаваным
А п
далікатна сказаў я.
Лічу, што та
кую
мойму, вы рэдактар, вы і павінны гэта зрабіц
сказаў я
і тут жа вылажыў свае меркаванні.
Хто лепш за вас ведае ўсё да
драбніцы: як яна стваралася, якія былі цяжкасці, што ўвайшло і што не
Іван Міхайлавіч насупіў свае густыя пасівелыя б
ровы і
Усё гэта правілыіа. Але ўсё
такі будзе куды лепей, калі да
такой своеасаблівай кнігі, першага вопыту ў нашай дзіцячай літаратуры,
Якуба Коласа,
не задумаўшыся, адказаў Маўр.
Тым больш што
ён якраз і благаслаўляў нас на гэтую складаную, але высакар
одную
А можа... зручней будзе зрабіць гэта вам? А што, калі ён не
Тады ўжо
давядзецца схадзіць да яго мне самому. Але я
Я ўзяў рукапіс і, не заходзячы дахаты, рушыў да Коласа на
кватэру. Канстэнцін Міхайлавіч быў якраз дома. Ён адчыніў мне дзверы,
правёў у свой кабінет. Убачыўшы ў маіх руках пакунак,
запытаў, што я
Памятаеце, у 1946 годзе вы благаслаўлялі нашу рэдакцыю на
стварэнне калектыўнай кнігі пра подзвігі беларускіх дзяцей у гады
Айчыннай вайны? Памятаеце? Дык вось, кніга гатова. Я прынёс рукапіс і
Я падаў рукапіс. Ён узяў яго і пачаў паволі гартаць. Прачытаўшы
Па загалоўках бачу:
атрэбная будзе кніга і... цяж
кая. Ды
калі гаварыць праўду, пра вайну весела і не напішаш. Асабліва пра
Канстанцін Міхайлавіч з хвіліну па
маўчаў, а потым спы
таў, калі
трэба напісаць прадмову. Я сказаў, што пажадана як ма
га хутчэй.
Канстанцін Міхайлавіч стрымаў сваё слова. Дзён праз тры ён сам
прывёз прадмову ў рэдакцыю. Во
сь што пісаў Якуб Колас пра вартасці
кнігі «Ніколі не забудзем», пра яе выхаваўчае значэнне, пра яе
«Кніга паказвае велічнасць душы і патрыятызм усяго народа ў
цэлым і ў прыватнасці яго гераічных дзяцей, сме
лых, вынаходлівых,
бясстрашных, цвёрдых
воляй, мужна пераносячых нечуваныя п
акуты, моцных
сваёю вераю ў пе
рамогу над ворагам». I далей: «Напісаная нашымі
дзецьмі кніга аб вайне павінна стаць здабыткам не толькі чытачоў
Савецкай Беларусі,
яна варта таго, каб яе перакласці на мовы іншых
Кніга нарэшце была здадзена ў Дзяржаўнае выдавецтва. Варта тут
адзначыць, што выдавецтва ўлічыла важнасць і иадзённасць гэтай кнігі,
дало ёй, як кажуць, «зялёную» вуліцу. I к пачатку
навучальнага года
кніга «Ніколі не забу
дзем» з'явілася на прылаўках кнігарань. Алесь
Якімовіч, Аляксей Кулакоўскі, Іван Грамовіч, Валянцін Зуб, Цодзік
Даўгапольскі, Міхась Даніленка і іншыя пісьменнікі, што прымалі ўдзел
прапанове Янкі Маўра мы паслалі кожнаму аўтару экземпляр
кнігі з аўтографам
разумелі, што гэтую кнігу яны будуць берагчьі і
ваць як самую дарагую і каштоў
ную памяць. Кніга ўмомант знікла з
прылаўкаў кнігарань. Яе добразычліва
сустрэла крытыка
у газетах, у
часопісах, з'явіліся станоўчыя рэцэнзіі. Кніга знайшла жывы водгук у
сэрцах піянераў і шко
льнікаў. У школах, дзіцячых бі
бліятэках, дзіцячых
дамах наладжваліся калектыўныя абмеркаванні кнігі з удзелам яе
Шырокая папу
лярнасць кнігі «Ніколі не забудзем» дала падставу
ГТетрусю Броўку на адным са сходаў беларускіх пісьменнікаў заявіць,
о яна стала нашай класікай, на
стольнай кнігай у шматмільённай арміі
У канцы 1948 года
я выпадкова сустрэўся ў Дзяржаўным выдавецтве
Беларусі з ленінградскім пісьменнікам Паўлам Кабзарэўскім. Ён працаваў
тады ў Ленінградскім аддзяленні выдавецтва «Дзіцячая літара
тура» і
займаўся падборам і пе
ракладам на рускую мову
лепшых твораў беларускіх
меннікаў, у тым ліку і новых кніжак для дзяцей, што выходзілі ў
А ведаеш, «Ніколі не забудзем»
выдатная кніга,
прыязна
Дзякуй за приемную навіну!
узрадаваўся я.
I хто будзе
Кніга запланавана да выдання ў наступным годзе,
I вось у канцы 1949 года кніга «Ніколі не забудзем» з'явілася на
ася мара народнага паэта Беларусі Якуба Коласа
кніга стала
У хуткім часе паміж шко
льнікамі нашай краіны і аўтара
мі кнігі
Пры выданні зборніка на роднай мо
ве мы, каб надаць яму большую
дакументальнасць, паставілі пад кожным расказам не толькі імя,
прозвішча і год нараджэння аўтара, але і яго хатні адрас. Мы, вядома,
і не падазравалі, якую ролю адыграюць гэтыя звест
кі. А яны з'явіліся
тымі нябач
нымі ніцямі, ш
то звязалі чытачоў з аўтарамі. Піянеры і
школьнікі Савецкага Саюза
пісалі сваім беларускім равес
нікам пра тое
вялікае ўражанне, якое зрабіла на іх кніга. Пра размах гэтай перапіскі
Іна Краснапёрка, аўтар
апавядання «Восем сутак
», што
дзённа
атрымлівала па 4
5 пісьмаў з розных гарадоў і вёсак Савецкай краіны. I
А вось і яшчэ такі факт. Вася Саульчанка, бацькі якога загінулі
ў вайну, скончыў сямігодку і паступіў вучыцца ў Магілёўскі
набудаўнічы тэхнікум. На выхадныя дні і на летнія канікулы
Вася, я чула, што табе дзеці адусюль пішуць пісьмы,
цікавяцца тваім лёсам,
сказала яму аднойчы дырэктар дзіцячага дома.
У чарговы выхадны Вася прыехаў з чамаданам у руцэ. Дырэктар
Нічога не здарылася... Вы ж прасілі даць пачытаць пісьмы,
якія я атрымліваю. Вось я
і прывёз іх,
і хлопец адкрыў чамадан. Ён
Каб мець уяўленне, што пісалі аўтарам кнігі юныя карэспандэнты,
прывяду вытрымкі з некаторых пісьмаў, якія былі надрукаваны ў другім
«Мілая Іна! Чытаючы гэтую цяжкую,
але праўдзівую кнігу, мы шмат
чаго даведал
іся аб гераізме беларускіх пія
пісалі аўтару
за «Восем сутак» Іне Краснапёр
цы школьніцы Таня Ка
наева і Галя
Сяргеева з горада
Зуева Маскоўскай вобласці.
Мы разумеем, як
страшна было вам, мален
ькім дзяўчынкам, блукаць па лесе адным. Але мы
ганарымся і захапляемся табою і тваімі сяброўкамі: вы смела і мужна
Галя Уварава з горада
Магадана напісала Зоі Васілеў
скай, гераіні
«Гэтую кнігу мы чыталі на зборах звенняў і атрадаў, калектыўна
абмяркоўвалі яе. Кніга вельмі зацікавіла нас, асабліва піянераў майго
атрада. Многія нашы рабяты хочудь быць падобнымі на цябе і тваіх
А во
сь што пісалі вучаніцы 7
й сярэдняй школы горада Данецка
«Дарагі Вася! Нядаўна мы прачыталі твой расказ і рас
казы іншых
беларускіх рабят, сабраныя ў кнізе «Ніколі не забудзем». Мы з вялікім
аннем чыталі гэтую цудоў
ную кнігу. Усё, што напісана ў ёй,
праўда, хоць і страшная праўда. Мы верым кожнаму яе слову, таму што
У словах пісьмаў, на мой погляд, ключ да разумения той
велізарнай папулярнасц
і, як
ую заваявала кніга сярод школь
нікаў нашай
У 1951 годзе адна з аўтарак гэтай кнігі, Зоя Васілеўская,
скончыла сямігодку. Дзяўч
ынка скардзілася на боль у гру
дзях. Дырэктар
дзіцячага дома пайшла ў гарадскі аддзел аховы здароўя
, і там для Зоі
выдзелілі пуцёўку ў дзіцячы санаторый непадалёку ад Ялты. У ліпені яна
паехала на лячэнне. Вярталася адтуль праз Маскву. Да адыходу цягніка
на Мінск дзяўчынка мела
шмат вольнага часу, і яна выра
шыла наведаць
маскоўскую сяброўку, з якой пера
пісвалася. Тая жыла паблізу ад
Беларускага вакзала, і Зоя даволі лёгка знайшла яе кватэру, Пастукала.
Дзверы адчыніла жанчына. I толькі Зоя назвалася і сказала, што яна з
Мінска, як з другога пакоя выскачыла дзяўчынка і са словамі: «Ты Зоя
Васілеўская? 3 к
нігі «Ніколі не забудзем»?»
кінулася да яе. Калі
А я ўяўляла цябе ін
шай... Ну, такой, ведаеш, гера
змагаркай... А ты... такая звычайная...
I тут жа павярнулася да
Мама, пакармі Зою, а я паб
ягу да дзяўчынак свайго атрада... Ім
таксама цікава будзе пабачыць Зою, пагутарыць з ёю...
і выскачыла з
Неўзабаве яна вярнулася разам з дзесяткам аднакласніц. Калі ўсе
Дзяўчынкі, вы чыталі і ведае
це кнігу «Ніколі не забудзем»,
якую напісалі беларускія піянеры. Перад вамі адна з гераінь гэтай
Ведаем, ведаем! Чыталі!
закрычалі дзяўчынкі.
Зоя, раскажы
пра сябе! I пра барацьбу 3 фашыстамі! I пра ўсё, усё, што
бачыла і
Сяброўка папрасіла дзяўчат супакоіцца, а затым дала слова Зоі.
Зоя так расхвалявалася, што спачатку не магла гаварыць. Ад пачуццяў,
нахлынулі на яе, словы засяда
лі ў горле, і яна толькі варушыла
вуснамі. Праз хвіліну яна авалодал
а сабою і начала расказваць, як
цяжка жылося людзям пры гітлераўцах, як я
на трапіла ў канцлагер, як
каваліся з дзяцей фашысты, як яна з таварышкамі ўцякла з лагера
Маскоўскія школьніцы слухалі яе затаіўшы дыханне, стараліся не
прапусціць ніводна
га слова. I гэта зразумела. Перад імі была не
гераіня, а жывая, якая дапама
гала дарослым наблізіць светлы
Вечарам дзяўчынкі прав
ялі Зою на вакзал. Ноччу, лежа
чы на
У заключэнне хочадца паўтарыць выказаную раней ісціну:
калектыўная кніга беларускіх дзяцей «Ніколі не забу
дзем» стала
з'явай у нашай дзідячай літара
туры пра вайну. I сёння яе
Цікава адзначыць і яшчэ адно, не вядомае шырокаму колу чытачоў,
значэнне кнігі: яна памагла некаторым сваім аўтарам і героям знайсці
родных ці знаёмых або сустрэцца пасля доўгай разлукі. Прывяду некаль
кі
кладаў.У 1948 годзе, у хуткім часе пасля выхаду з
друку кнігі
«Ніколі не забудзем», знайшліся маці і старэйшая сястра Зоі
Васілеўскай. Пра тое, што Зоя жывая, яны даведаліся, прачытаўшы ў
кнізе яе апавяданні. Васю Саульчанку кніга дапамагла знайсці дзядзьку,
якога ён лічыў загінуўшым. Праз дваццаць адзін
год пасля вайны
сустрэліся чатыры гераіні расказа «Восем сутак». Якаў Паўлавіч
Літвіненка, які ў вайну быў камандзірам роты ў адным з партызанскіх
атрадаў Беларусі, а зараз жыве ў горадзе Кізляр Даг
скай АССР,
дзякуючы кнізе пачаў перапісвацца са сваі
м юным падрыўніком Віцем
Нельга не ўпамянуць і пра тое, што кніга «Ніколі не забудзем»
апрача беларускай выйшла на рускай, украінскай, кіргізскай, татарскай,
казахскай, малдаўскай, каракал
скай, а таксама на замежных
Пятро РУНЕЦ
Чытаючы кнігу «Ніколі не забудзем», я мімаволі прыгадваю апошнія
дні чэрвеня 1941 года. Мы ехалі на грузавой машыне з мястэчка Горы на
Мсціслаў. Пачынала чуцъ
чуць займацца
на свет. Пад'язджаю
чы да адной
вёсачкі, мы заўважы
лі ў ранішнім змроку чараду падлеткаў, дзяўчатак і
хлопчыкаў, ад дзесяці да дванаццаці гадоў. Дзеці раздзяліліся на дзве
групы і стаялі па бак
ах даро
гі. Яны пападымалі рукі, крычалі. Шафёр
спыніў машыну. Д
акружылі нас. Яны былі ўсхвалё
ваны, узбуджаны
Два старэйшыя хлопчыкі сталі на падножку грузавіка і паказвалі,
як аб'ехаць разбураны ма
А каля мастка завіхаліся мужчины і жан
Гэта здарэнне ў дарозе ў небяспечны час вайны глыбока запала мне
ў памяць. Да глыбіні душы ўсхвалявала мяне гэта шчырае дзіцячае жа
данне дапамагчы сваім людзям у часе грозных прая
ў. I сягоння, чытаючы
кнігу, напісаную самімі дзецьмі, перажыўшымі ўсе жахі нябачанай у све
це па сваіх памерах і жорсткасцях вайны і прымаўшымі ў ё
й самы актыўны
ўдзел, я ўспамі
наю сваё спатканне ў даро
зе з нашымі слаўнымі дзецьмі.
эта дз
еці новага саве
цкага пакалення, выхаваныя нашай роднай
Гэта гарачыя патр
ыёты сваёй радзімы, скромныя
роі, гатовыя
аддаць жыццё за свой народ
, за сваю радзіму, за сваё свет
е і
радаснае дзяцінст
ва, якое можна знайсці толькі ў Савецкай краіне. Быць
можа, хто
небудзъ з тых падлеткаў, якія папераджалі нас аб
няспраўнасці моста, з'яўля
ецца аўтарам аднаго з хвалюючых апавяданняў,
змешчаных у кн
ізе «Ніколі не забудзем». Кары
стаючыся зручным выпадкам,
першае, кніга ў значнай меры запаўняе той прыкры прабел у
нашай беларускай мастацкай лі
таратуры, у як
ой пакулъ што яшчэ няма
небудзъ выдатнага твора аб гераічнай барацъбе наша
га народа з
нямецкімі захопнікамі, аб яго стойкасці, адданасці сваей радзіме, яго
вернасці дружбе народаў, с
авецкай уладзе і партыі бальша
вікоў. Па
другое, кніга паказвае велічнасць душы і патрыятызм у
сяго народа ў
цэлым і ў прыват
насці яго гераі
чных дзяце
й, смелых, вынаходлі
ных, цвёрдых воляю, мужна пера
носячых нечуваныя пакуты, дужых
сваей в
ераю ў перамогу над ворагам'. П
трэцяе, кніга «Ніколі не
забудзем» уяўляе сабою грозны абвінаваўчы акт супроцъ тых міжнародных
разбойнікаў, якія
марацъ аб сваім панаванні над народамі, аб
устанаўленні сваей улады над светам, і ў той жа час яна красамоўна
Напісаная на
шымі дзецьмі кніга аб вайне па
вінна стаць здабыткам
не толькі чьітачоў Са
кай Беларусі,
яна варта таго, каб яе
Мы жылі ў вёсцы Усохі Бягомльскага раёна. Сям'я ў нас была
шэсць душ: бац
ька, маці, сёстры Жэня і Ліда, брат Віця і
я. Жылі мы ціха і спакойна, а
ле немцы ўсё разбурылі. Адбыло
ся гэта
У 1943 годзе немцы блакіравалі наш раён. Усе жыхары схаваліся ў
балоце. Немцы на аўтама
не прыехалі ў вёску Усохі, але там нікога не
было. Я
ны злавілі адну жанчыну з другой вёскі, Руні, і хтаслалі яе
сказаць, каб усе людзі вьійшлі з балота і вярнуліся дадому да дзевяці
гадзін вечара, а не то іх усіх паб'юць. Але людзі не паслухаліся
А назаўтра людзі з вёскі Ганцавічы спужаліся і выйшлі з балота.
Як толькі яны прыйшлі дадому, немцы загналі іх у
кароўнік і запалілі
яго. Като
рыя ўцякалі, тых забівалі. Тады згарэла вельмі шмат
людзей.
Немцы, як толькі спалілі людзей, пайшлі ў ба
лота шукаць
астатніх. Вось немцы ціха падышлі да першых будак і пачалі страляць.
Тут яны забілі Чабатар Палюту і яе чатырох дзяцей. Усе
людзі кінуліся
ўцякаць хто куды. I мы пабеглі. Немцы стралялі па нас, ал
е не трапілі.
Так мы дабеглі да рэчкі. Але рэчка ў тым месцы была шырокая і
, і пераправіцца цераз яе нель
га было. Тады мы пабеглі каля
берага, і тут немцы нас дагналі і пачалі страляць у нас з аўтамата.
Маці і бацьку забілі, і дзве сястры забілі,
а брата ранілі ў правае
вока. Ён закрычаў і схапіўся рукою за вока. Ск
розь пальцы цякла кроў.
Я падбегла да яго i стала вы
ціраць яму кроў хусткай. У гэты час падбег
немец і выстраліў: брат упаў і тут жа памёр. А немец усё страляў і
раніў мяне ў левае плячо
, а другая куля трапіла ў правую руку, але
касці не
закранула. Трэцяя куля зачапі
ла спіну. Мне зрабілася горача,
і я павалілася, а немец пайшоў
ён думаў, што я мёртвая. Гэта было
Увесь дзень я праляжала разам са сваімі роднымі. А
пад вечар
адна цётка, Волька, з вёскі СмалЯрова, лёгка раненая, устала і ўбачыла
мяне. Яна памагла мне падняцца, і мы пайшлі. У адным месцы мы
перабраліся праз раку ўброд. На тым беразе мы сустрэлі дзеда Янулю,
які завёў нас да сваёй сям'і. Яны мне давалі
есці, але я нічога не ела
чатыры дні, толькі піла ваду. Потым яйка з'ела. Тут мяне знай шла
Але доўга ляжаць не давялося. Немцы бамбілі, стралялі, і нам
зноў прыйшлося ўцякаць у балота. Я зусім аслабела, і мяне п
анеслі.
Зрабілі насілкі на палках, разаслалі посцілку і так неслі. Мяне неслі
два мужчыны, дзядзька і Герасімовіч Іван, а дзве дзядзькавы дачкі,
Маруся і Ніна, неслі сына настаўніка, Геню. 3 мяне цэлы дзень цякла
Калі немцы вые
халі з вёскі, людзі сталі выхо
дзіць з балота.
Дзядзька папрасіў людзей, яны
выкапаш яму на востраве і пахаваш маіх
У маёй мамы былі дзве сястры, якія жылі ад нас
за дзесяць
кіламетраў. Яны пачулі, што нашых родных немцы забіл
і, што я засталася
адна, і пры
ехалі да мяне. Адна з іх, цётка Прузына, узяла мяне да
сябе. Докта
ра нідзе не было, і цётка лячы
ла мяне сваімі лякарствамі. Я
хварэла доўга, але цётка мяне вылечы
ла, і я цяпер бадзёрая, вясёлая і
ТАНЯ АЛАЙ (1933 г.)
Бягомльскі р
(Заўвага рэдакцыі.)
Люты 1943 года. Стаяла ціхая і ясная ноч. Звечара чуліся далёкія
Ноччу я прачнуўся ад нейкага шуму. У хаце ўсе былі ўстрывожаны.
Я выскачыў на
двор, але немец вярнуў мян
е назад. Я здагадаўся, што
рылася нешта нядобрае. Ля кожнай хаты стаяў нямецкі патруль і
Калі зусім ра
звіднела, немцы падагналі машы
ны і пачалі грузіць
на іх людзей. Браць з сабою ні
чога не дазвалял
і. У адну з машын
3 намі было двое малых дзяцей старэйшай сястры Каці. Яна
была
хворая на тыф і знаходзі
лася ў асобнай хаце, куды немцы сабралі ўсіх
тыфозных. Даведаўшыся, што людзей вывозяць, яна кінулася шукаць нас.
Збегала дадому,
але там нікога не знайшл
а. Мы ўжо былі за вёскай.
ны якраз чагосьці
спыніліся. Сястра ўбачыла і па
бегла да нас.
Загудзеў матор, грузавік гатовы быў вось
вось крануцца. Але ўсё
яна паспела дабегчы. Мы дапамаглі ёй узлезці на машыну. Сястра збялела
закрычаў я, але яна не адказвала. Апусціўшы галовы, мы
моўчкі ста ял і над ёй. «Як выратаваць сястру?»
думаў я. Але
На суседняй чыгуначнай станцыі гр
узавікі спыніліся. Я саскочыў з
машыны, набраў у банку снегу, растапіў я
го і даў сястры вады. Яна
Нас згрузілі ў якісьці хлеў. У ім мы прасядзелі два дні. На
Двор, дзе мы знах
одзіліся, быў абгароджаны калючым дротам.
Паабапал вузкіх варот стаялі нямецкія жандары
з бляхамі на грудзях.
Яны пра
пускалі па адным чалавеку. Выносіць нічога не дазвалялі. Калі ў
каго быў за плячыма клуначак, яго адразалі. У матак забіралі з рук
Нарэшце мы сяк
так пагрузіліся. У вагон за
столькі людзей,
што нават стаць не было дзе. Дзверы наглуха заб
ілі і ноччу нас павезлі
У вагоне стаяла невыно
сная духата. Людзей мучыла смага, а вады
не было. Асабліва цяжка прыходзілася дзецям. У нашым вагоне некалькі
малышоў не вытр
ымалі і памерлі, мусщь, яны за
дыхнуліся ад цяжкага
паветра. Калі цярпець стала немагчыма, мужчыны праламалі ў сцяне
кую адтул
іну. Усе былі рады, што цяпер можна падыхаць свежым
I вось эшалон стаў. Людзі хацелі выскачыць з вагона, каб набр
аць
вады ці снегу. Нямецкі кан
ваір так грозна крыкнуў, што ніхто не
адважыўся гэта зрабіць. Потым нас зноў павезлі. Цягнік ішоў надта
марудна, тузаўся то ўперад, то назад, часта спыняўся. На адной станцыі
немцы дазволілі на
браць вады. Канчаўся люты, снег раставаў і ўтва
раліся лужыны.
Вада ў іх была мутная і нясмач
ная. Але людзі рады былі
раз некалькі хвілін пачуўся свісток, і нас загналі ў вагоны.
Цягнік спыніўся ля якогасьці балота. Людзей выгрузілі з вагонаў
і пагналі ўперад. ГІа ўсім ві
даць было, што тут раней былі такія ж
няшчасныя, як і мы. Паабапал
дарогі валяліся розныя рэчы, чалавечыя
Ад голаду і смагі людзі так аслабелі, што ледзь рухаліся. Калі
Прыгналі нас у спаленую вёску. Я на навокал была абнесена
калючым дротам. П
а краях стаялі вышкі. Ha іх знаходзіліся нямецкія
вартавыя, якія пільна сачылі, каб ніхто не ўцёк. Размясціліся на
снезе, будынкаў ніякіх не было. Зварыць страву таксама не было дзе.
Сястру Кац
ю мучыў тыф. Яна
кідалася, ста
гнала. Маці п
шукаць больш зацішнае ме
сца. Каля аднаго хлява я на знайшла кучу гною.
Мы хутчэй узяліся раскопваць яго. На дне ён быў цёплы, і з яго ішл
пара. Разаслалі коўдру, пала
жылі сястру і яе двое маленыах дзетак і
Тры дні пратрымалі нас пад ад к рытым небам. На чацвёрты дзен
зноў загадалі збірацца. Пеха
той пагналі далей. У дарозе прыйшлося
наглядаць шмат жудасных малюнкаў. Вось ідзе маладая жанчына з дзіцем,
а побач з ёю бабуля. Немцы дзіця перадалі бабулі
, а матку забралі.
Другая маці не хацела аддаць дзіця, яго тут жа забілі. Былі і такія
выпадкі. Калі жанчына знясільвалася і садзілася адпачыць, то пракляты
фрыц забіваў яе, а дзіця кідаў на абочыну дарогі ў снег. Мы раз
Я змарьіўся і ледзь ішоў. Даволі было трохі адстаць, як канваір
цкаваў сабакам. Сабака рваў на мне вопратку і кусаў за ногі. Акрамя
таго, мяне некалькі разоў білі палкамі. Я думаў, што выб'юся з сілы,
упаду і тады мяне скінуць з
дарогі на страшную смерць. Але я ўсё
Нас загналі ў балота, за калючую агарожу. Тут было таксама, як і
на першым месцы: валяліся розныя рэчы і забітыя людзі. Прабылі мы тут
нядоўга. Адсюль нас павезлі далей на машынах. Нідзе не ві
даць было ні
Нам загадалі злазіць. Каця ўжо зусім не магла ісці. У яе быў
вялікі жар. Яна гаварыла абы
што. Разам з другімі хворымі немцы
Дваццаць пяць кіламетраў брылі мы галодныя і хало
дныя. Многія
то прыйшлі, а што сталася з Кацяй?
казала мама плачучы.
Ноччу нехта падабраў і прывёз у лагер Кацю з дзеткамі. Мы вельмі
калі ўбачылі яе. Яна ледзь трымалася на нагах
хвароба
яе была ў разгары. Збудавалі маленькі буданчык і палажылі ў ім сястру
з дзецьмі. Самі ляглі каля будана. Мы так стаміліся, што, нягл
едзячы
Раніцой я прачнуўся і не мог узняцца
: нас прысыпаў снег. Сяк
так
Збегай, сынок, пашукай сухога галля. Рас
палим агонь і
Я пусціўся ў пошукі. Іду і бачу
там ляжаць двое адубянелых
людзей, там чацвёра. Як ляглі адпачыць, так і не падн
яліся. Шмат
Але пагрэцц
а нам не давялося. Немцы не да
зволілі распальваць
вогнішчы. Адну цётку, якая расклала агеньчык, немец закалоў штыком. Па
другіх «самаволынчыках» стралялі з аўтаматаў. У многіх не было цёплай
Пацягнуліся дні цяжкай няволі. Нечуваныя пакуты і здзекі
Іншьі раз немцы строілі нас у шарэнгу і праз агарожу кідалі
хлеб. Людзі хапалі яго. Каму ўдавалася, у таго стралялі.
Часта рабілі
і так. Калі людзі ўлягуцца спаць, немцы наставяць мін, а на міны
ць хлеба. Як толькі хто падыхо
дзіў да хлеба і хацеў узяць, міна
Аднойчы пад в
немцы забегалі каля дрота
вай загарадкі. У іх
быў спалоханы выгляд. Потым па лагеры прайшлі
нямецкія сувязісты, якія
Ноччу мы заснулі, а ўранні глядзім
нідзе ніводнага немца. Усе
адразу кі
нуліся на другі бок
набраць дроў. Але дарога была
У поўдзень
у лагер прыйшлі пяць нашых раз
ведчыкаў. Колькі было
радасці, калі мы ўбачылі сваіх воінаў
іцеляў! Людзі абдымалі іх
і агледзелі агарожу і сказалі: нікому не выходзіць,
Праз некаторы час прыйшоў узвод мінёраў і размініраваў дарогі і
лагер. Мінёры сказалі
сама, што павінны прыйсці машыны. Але людзі
не чакалі машын і разыходзіліся хто
куды. Кожнаму хацелася хутчэй
дабрацца да сваіх. Тыя, што не маглі ісці, засталіся. Такіх набралася
вельмі шмат. У азарыцкім лагеры смерці знаходзілася некалькі дзесяткаў
Тых, хто застаўся, размеркавалі па вёсках. Нам выдалі ваенны
паёк: су
хары, кансервы, цукар, тлушчы. Праз некал
ькі дзён адправілі па
ША ДЗЯТЛАЎ (1930 г.)
Вёска Змяёўка, Гомельская вобласць.
Наша вёска Я гадка стая ла каля самага лесу. Як наступал
і нем
цы,
дык пасля баёў там застава
лася шмат зброі. Я і надумаўся збіраць яе
для партызанаў. Ал
е аднаму рабіць гэта было страш
навата. Аб сваім
намеры я расказаў суседскаму хлопчыку Марату Добушу, які сябраваў са
Вечарам таго
ж дня мы ўзялі торбы і на
валіся на «работу».
Прайшлі агародамі
і ў лес. На ўскрайку спыніліся, прыслухаліся і
пайшлі далей. Для смеласці трымаліся паблізу адзін ля аднаго.
Неўзабаве мы наткнуліся на кучу гранат, якія ляжалі пад маладой
развесістай елачкай. Мы аж затрэсліся:
гэтулькі зброі мы яшчэ не ба
Мы прынеслі гранаты на ўскраіну і закапалі ў яму пад арэхавым
Потым мы зноў падаліся ў
пошукі. У адным месцы знайшлі с
танковы
кулямёт, каля якога ля
жаў забіты чалавек, уткнуўшыся тварам у зямлю.
Ля правага вуха
яго чарнелася маленькая дзірач
ка. Кроў, якам цякла з
раны, паспела засохнуць. Вакол кулямёта валяліся адны гільзы. Відаць,
к да апошняга патрона вёў агонь і як ге
рой загінуў у барацьбе
з немцамі. Мы наказалі дзеду Сідаровічу Пракопу. Той употай зрабіў
пу і прынёс яе ў лес. Мы дапамаглі яму выкапаць магілу і пахаваць
кулямётчыка. Дакументаў пры ім ніякіх не было, і м
ы не
Кулямёт мы прыцягнулі ў вёску і схавалі каля нашай хаты ў старым
склепе. Потым знайшлі яшчэ ручны кулямёт, тол, бікфордаў шнур. Усё
У вё
ску пачалі прыязджаць партызаны. Яны цішком дапытваліся, у
Аднаго разу яны прыехалі ноччу і пачалі стукаць у дзверы. Маці
Маці расштурхала мяне і сказала, у чым спра
ва. Я адразу
амісар атрада прасіў, каб ты да
аў гра
сказаў адзін з
пахваліў старшы і загадаў двум партызанам
схадзіць на пасёлак і ўзяць каня. Тыя пайшлі і хутка вярнуліся з
падводай. Пагрузіўшы на
воз гранаты, старшы раптам спы
таўся, ці ёсць у
мяне запалы. Я сказаў, што з
араз у мяне іх няма, але я магу дастаць.
Раніцай я пайшоў да Марата і расказаў, што было ноччу. Ён
Я адкрыў яму сакрэт. Недалёка ад нас жыў селянін Левановіч. Яго
сын Ігнась прынёс з лесу скрынку запалаў. Аб гэтым ён расказваў сам.
Дзе ён схаваў яе, я не ведаў. Цяпер
ён збіраўся ісці ў паліцыю.
Жадаючы паказаць сваю адданасць нем
цам, ён хацеў занесці ім і скрынку
з запаламі. Каб яны не дасталіся ворагу, мы павінны былі адшукаць іх і
Падпільнаваўшы, калі Левановічы пайшлі на поле, мы кінуліся ў
разведку. Мы к
ружыліся каля хаты з такім выглядам, нібы што згубілі і
цяпер шукаем. Пасля доўгіх пошукаў мы заўважылі, што ў адным месцы на
прызбе зямля была нібы крыху свяжэйшая. Я ўзяў кавалак тоўстага дроту
і пачаў ім торкаць. Хутка ён застукаў аб нешта цвёрдае. Гэта
была
Вярнуліся мы дадому радасныя і пачалі чакаць вечара. Як толькі
сцямнела, я і Марат падкраліся да Левановічавай хаты, асцярожна
адкапалі скрынку і прынеслі да нас. Праз дзень прыехалі партызаны і
забралі яе. У гэты прыезд мы аддалі ім і кулям
ёты. Партызаны ад душы
Праз некаторы час немцы зрабілі налёт на вёску. Яны схапілі
нашых бацькоў. Мы зразумелі, што немцы даведа
ліся аб нашай сувязі з
намі. Я і мой брат Толя паспелі ўцячы. Прыбеглі ў лес, які быў
жа за агародамі. Ва ўмоўле
ным месцы нас ужо чакаў Марат.
Адсопшыся крыху, мы сталі наглядаць, што робіцца ў вёсцы. Мы бачылі,
як забіралі нашых бацькоў і павялі ў падвал лесапільнага завода. Мы
знаходзіліся не
далёка ад іх і не маглі нічым дапамагчы. Ад гэ
тага было
вельмі крыўдна і балюча, і мы заплакалі. Бацькі, вядома, нічога не
выдалі нямецкім катам. Пазней мы даведаліся, што нашых бацькоў і
Вяртацца ў вёску было небяспечна
нас таксама маглі схапіць і
расстраляць. У нас была адна дарога
у партызаны. I мы ўсе трое
ШУРА НЯМІРКА (1932 г.)
г/п Бярэзіна.
Мы жылі ў вёсцы Раўнаполле, каля Рудзенска. Канец нашай вёскі
ўпіраецца ў саму
ю чыгунку. Мы заўсёды любілі гуляць на чыгунцы.
ГІрыйшлі немцы і забаранілі нам хадзіць па ёй. А крыху пазней, калі ў
раёне з'явіліся партызаны, немцы пабудавалі ўздоўж чыгункі доты і
вышкі. Адна та
кая вышка была насупраць нашай вёскі. На ёй дзень І ноч
находзіліся два немцы з кулямётам. 3 акна нашай хаты відаць было, як
3 другога боку ад вёскі быў лес. У ім часта бывалі партызаны
атрада «За Радзіму». Я пазна
ёміўся з імі, калі хадзіў у ягады.
Камандзір атрада Ганчароў, убачы
ўшы мяне першы раз, падрабязна
распытаў, хто я такі і адкуль. Я расказаў, што сірата, жыву ў цёткі
Пелагеі, а цяпер прыйшоў у ягады. Ён уважліва выслухаў мяне і спытаў,
Тады ён папрасіў, каб я сабраў для яго людзей што трапіцца
Мы ў лесе часта знаходзілі схаваную зброю. Некаторыя хлопцы
бралі сабе, некаторыя проста ведалі, дз
е яна ляжыць. Калі я перадаў ім
просьбу камандзіра, яны дапамаглі мне сабраць каля соткі гранат,
вінтовак і ручны кулямёт Дзег
цярова. Калі я ўсё гэта перадаў
Немцы часцей сталі наязджаць у вёску. Яны забіралі збожжа,
вопратку, сала, курэй, дашчэнту спалілі вёскі Рыбцы разам з людзьмі,
Луцішчы, Зазерку і іншыя. Немцы забілі нашых суседзяў Лук'янавых.
Помню, калі я ўвайшоў у хату,
яны ляжалі, распластаўшыся на падлозе.
Упершыню ў жыцці бачыў я забітых людзей. Мне зрабілася страшна, і па
Ноччу людзі ўцяклі ў лес, да партыз
ан. Я так
сама парашыў
Ці не мог бы ты дапамагчы нам узарваць вышку? Падумай.
Я пайшоў дадому
і стаў абдумваць, як гэта зрабіць. Потым узяў
некалькі яек і пайшоў да немцаў. Малых дзяцей яны не баяліся і
Пан, дай цы
Я дастаў з кішэ
ні яйкі
і падаў н
цам. Яны ўзрадаваліся, нешта
талі па
войму і далі мне чатыры цыгарэ
ты. Я т
ут жа закурыў.
На вышцы я ўба
чыў ложак, чыгун
ную печку і ручны кулямёт. Стаяла
семь. Надвор'е было хмур
нае, халоднае.Немцы баяліся сцюжы і
Я злез з вышкі, назбіраў кавалкаў дошак, што валяліся навокал, і
Праз некалькі часу яны да мяне прывыклі, і я мог свабодна
заходзіць да іх на в
ышку. Пас
ля гэтага я зноў пай
шоу у а
трад і раска
А цяпер ід
зі. Выканаеш задан
бяжы да
нас,
сказаў
Я пайшоў. Дзень выдаўся сонечны. Людзі выбіралі бульбу. У галаву
мне лезлі розныя думкі. Часам здавалася, што немцы здагадаюцца аб маім
намеры, схогіяць
і павесяць. Але я стараўся ада
гнаць такія думкі ад
сябе. «Немцы ведаюць мяне і
нават не падумаюць, што я адважыўся
Я падышоў да чыгункі. Тут знайшоў кавалак дроту і зрабіў з яго
кручок. Назбіраўшы дроў, стаў паднімацца на вышку. На адным слупе я
заўважыў шчыліну,
хутка ўткнуў у яе кручок і за
мац
аваў так, каб ён не
вываліўся. Затым я ўзнёс дровы і кінуў іх каля печкі. Немцы
ўзрадаваліся і далі цыгарэту. Закурыўшы, я пачаў спускацца. Сэрца маё
моцна калацілася, але я стараўся
маць сябе ў руках. Параўняўшыся з
кручком, я хуценька падвесі
ў тол і н
ямецкай цыгарэтай пад
паліў шнур.
Уніз спускаўся хутка, бо баяўся, каб тол не ўзарваўся раней, чым я
на зямлі, я пайшоў хуткім кро
кам, а потым не выцерпеў
і кінуўся подбегам. Бег і думаў: «А што, калі не ўзарвецца?» Але не
аспеў я адбегчы і гоні, як раздаўся страшэнны выбух. Я азірнуўся і
ўбачыў, як угору ўзняліся слуп чорнага дыму і кавалкі дрэва. Мяне
ахапіў яшчэ болыны страх, і я з усіх сіл памчаўся ў лес. Адтуль пайшоў
у пасёлак Баравыя, кіламетраў за пяць ад чыгункі
, дз
е чакалі
Добра. По
йдзем з намі,
сказаў ён і пры
вёў да камандзіра
! Цяпер ты будзеш у нас, у атра
і загадаў
За тэты ўчьшак мяне ўзнагародзілі медалём «Партызану Айчыннай
СКУ
(1931 г.)
Веска Раўнаполл
У пачатку
вайны мы выехалі з Мінска і па
сяліліся ў пасёлку
Смілавіцкага сель
савета Рудзенскаг
а раёна. Тут жылі многія
У навакольных лясах дзейнічаў партызанскі атрад Зельнікава. Мая
мама трымала з і
м сувязь, ёй давалі лістоўкі, а я са сваімі сяброўкамі
Раз мы сабраліся каля лесу і пачалі гуляць «у партызаны». У час
Я кінула гульню і пабегла
ў пасёлак. Мамы дома не было.
Ганна, якая жыла ў ад
ным доме з намі, сказала мне, што прыехалі
паліцаі і забралі маці. А за што, яна і сама не ведае. Я ўся
Майго бацьку
немцы павесілі яшчэ ў 1941 го
дзе. Потым забралі
старэйшую сястру Раю і звезлі немаведама куды. Цяпер схапілі і маму.
Засталася я адна. Што мне рабіць? Я не вытрымала, села на лаву і горка
Праз некалькі хвілін на в
уліцы заскрыпеў снег. Я глянула ў акно.
Да хаты пад'ехалі сані. На іх сядзелі сем паліцаяў. Убачыўшы мяне,
адзін з іх кіўнуў пальцам, каб я выйшла. Я апранулася і пайшла. Слёз
Не твая справа, шчанё!
грозна крыкнуў старшы.
Куды
Я села ў сані. Дзьмуў халодны вецер, але я не адчувала сцюжы. Я
думала пра маму. У дарозе паліцаі распытв
алі мяне пра парт
ызан. Я
вала так, як мяне вучыў камандзір атрада: «Не ведаю» або «У
Мяне прывезлі ў Смілавічы і пасадзілі ў пакой, у якім сядзела
мама. Я вельмі ўзрадавалася, што ўбачыла яе. 3 ёй мне было зусім не
Хутка сцямнела,
і мы ляглі на нары. Але не спалася. Мама абняла
мяне за шыю і доўга навучала, як я павінна трьімацца і што гаварыць на
допыце. «Адказвай на такія пытанні,
гаварыла яна,
на якія можна. Што
ж датычыцца парты
зан, дык ты нічога не чула і не бачыла. Калі буд
біць, не плач і маў
чы. Пакажы, што ты не з плаксі
вых». Я сказала, каб
Назаўтра нас дапытвалі: спачатку маму, потым мяне. У мяне
паліцаі дамагаліся даведацца, дзе партызаны, кольк
і іх, дзе змя
шчаецца
закрычаў начальнік паліцыі і ўдарыў мяне бізуном. Я
Якая матка, такое і дзіцятка,
прасіпеў ён і загадаў вывесці
У Рудзенску нас пасадзілі ў цесную і брудную камеру. Уве чары
нам прынеслі якойсьці мёрзлай бульбы. Мы крыху з'
елі і ляглі на
падлозе, але спаць не давялося. У камеры было холадна, з
пад падлогі
Адсюль нам, дачушка, наўрад ці ўдасца выбрацца,
сказала
мама і цяжка ўздыхнула.
Але, што б нас ні макала, мы павінны трымацца
Раніцай нас паклікалі на доп
ыт. Зноў пасыпа
ліся адны і тыя ж
пытанні. Я гаварыла тое самае, што і ў першы р
аз. На допыце
прысутнічаў палі
цэйскі Сазонаў, які ведаў нас да вайны. Калі мы
Наш рускі чалавек, а дапамагае немцам. Якая ганьба! Як
агідна на яго глядзець. Цяпер нам не мінуць шыбеніцы, абавязкова
Надзеі на выз
валенне не было. Мы сталі ма
ць свайго канца. Мама
Наступнай раніцай з суседняй камеры да нас данесліся злосныя
крыкі. Я зацікавілася і пады
шла да сцяны. Крыкі паўтарыліся яшчэ
мацней. Сценка дашчана
я, і ў ёй была шчыліна. Я пера
магла страх і
прыпала да яе. Тое, што я ўбачьша, прымусіла
мяне задрыжаць усім
целам. У камеры было чацвёра: нямецкі афіцэр, перакладчык і два
канваіры. Перад імі стаяў малады хлапец. Выгляд меў ён жудасны: увесь
у крыві, пад вачыма сінякі, замест вопра
ткі матляліся адны лахманы.
скудлачаныя валасы пасмамі звіса
лі на лоб. За яго спіной, на дзвя
камеры, была выразана пяці
канцовая зорка.
Паказваючы на гэтую зорку,
Пан афіцэр,
прамовіў перакладчык,
гэты нягоднік не хоча
адказваць. Паглядзі
м, што ён скажа, калі такая ж зорка з'явіцца ў яго
Афіцэр матнуў галавой у бок салдат. Тыя, як сабакі, падскочылі
да хлапца і схапілі яго за рукз. Ударам бота яны павалілі яго на
падлогу і пачалі выразац
ь на плячы зорку. Хлапец заста
гнаў. Мне
Калі ўсё сціхла, я зноў глянула ў шчыліну. Хлапец, сабраўшы
апошнія сілы, прыўзняўся на руках і сказаў так гучна, каб, відаць, яго
пачулі другія зняволеныя ў суседніх камерах: «Бывайце, таварышы, я
Канваіры падхапі
лі яго, выцягнулі на двор і кі
нулі ў канаву,
Апоўдні пачуліся крыкі ў камеры з другога боку. Праз такую самую
шчыліну я ўбачыла, што дапытвалі бабульку гадоў васьмідзесяці. Немец
Тут пачалося такое, што і сказаць нельга. Ёй абрэзалі вушы,
Я не магла глядзець, а толькі чула стогны бабулі. Калі яна была
Праз дзень нас выпусцілі. Калі нам сказ
алі, што мы можам ісці
Некалькі секунд мы стаялі як аслупянелыя. I толькі пасля таго як
ся ў атрад, мы пайшлі да каман
дзіра. Мама пра ўсё
расказала яму і на чым свет стаіць начала л
аяць здрадніка Сазонава.
не здраднік. Ён
падполь
шчык. I гэта ён дапамог
Ну, што ж,
ад гэтага яму нічога не станец
ца,
Апрача таго, мы даведаліся, хто такая ба
ка. Яна была матка
камандзіра партызанскай брыгады (прозвішча яго я цяпер не памятаю).
Пад выглядам жабрачкі яна пайшла ў Рудзенск, каб сабраць патрз
бныя
звесткі аб нямецкім гарні
зоне. Адзін здрадні
к пазнаў яе і данёс у
паліцыю. Яе схапілі і замучылі.
Мы засталіся ў атрадзе. Праз некалькі
дзён пачулі, што немцы расстралялі падпольшчыка Сазонава. Мама і я
ПОЛЯ HIКАЛАЕВА (1933 г.)
г. Мінск, вул. Іванаўская, 36.
Раніцай у нашу вёску Рыбцы наехала шмат немцаў. Яны ланцугом
акружылі сяло і пачалі паліць з таго канца, што ад чыгункі. Палячы,
Мы таксама сабраліся ўцякаць. Мама нават звязала ў клункі
ежу, крыху яды. Але да нас зайшла цётка A ran a, i мама пачала
Можа, яны спаляць некалькі хат, а ўсіх не будуць,
I то праўда. Навошта ім губіць усіх лю
згадзілася
емец не стаў
больш распытваць і знік. Пасля
яго ў хату ўб
ег
другі, у руках ён трымаў вы
стаўлены наперад аўтамат. Цётка Агапа
стаяла каля печы, а мама сядзела на лаве, каля акна, і на руках
трымала мен
шага браціка Пецю, я кому пайшоў толькі чацвёрты год.
Немец выстралі
ў другі
раз. Цётка Агапа заста
гнала і змоўкла.
Тады ён выставіў аўтамат на ма
му. Яна не скранулася з месца. Немец
стрэліў і папаў маме ў плячо. Мама захісталася і звалілася з лаўкі
Я сядзеў на печы і з
коміна сачыў, што рабілася ў хаце. Н
зірнуў на мяне, але не за
чапіў. Мне тады было сем гадоў, і ён падумаў,
што я малы і з хаты нікуды не ўцяку. Калі ён выйшаў, мама варухнулася
завойкала. Я злез з печы і пад
бег да мамы. 3 пляча ў яе цякла кроў.
ыўшы кроў, я заплакаў. Пеця таксама пачаў усхліпваць. Ён ляжаў пад
мамінай рукой. Я асцярожна падняў яе руку і вызваліў браціка. Рукаў
яго кашулі быў у крыві. Пеця баязліва азірнуўся і пабег да ложка. Я
Сынок, падай мне вады
папрасіла мама. У кутку, ля печы, на
лаве стаяла вядро. Я схапіў конаўку, зачэрпну
ў вады і падаў маме. Яна
Раптам я пачуў, што ў сенцах нешта трашчыць. Я выглянуў у
дзверы. У сенцах гарэла сена. Ад яго загаралася страха. Полымя паўз
па сценах. Белы горкі дым ішоў у хату. У хаце станавілася дымна і
горача. Я паспрабаваў выцягнуць маму, але ў мяне не хапіла сілы. У
Бяжы, сынок, хутчэй,
сказала мама і цяжка застагн
ала. Я
Праз агонь у
дзвярах рынуўся ў сенцы, а ад
туль на двор. На
прыгуменні ў нас стаяў стажок сена. Я пабег да яго. Вакол гарэлі
днія будынкі. Ад гарачыні рас
таваў снег, і вада хлюпала па
Немцы ўбачылі мяне і п
ачалі страляць, Але я стаў бе
гаць вакол
стога, каб немцы ў мяне не папалі, Другія нем
цы лавілі кароў, аве
Калі ўся вёска была ў агні, немцы паехалі. Я адышоў а
д стажка і
ўбачыў суседзяў Д
раздоў. Яны намагаліся па
тушыць с
ваю хату, але гэта
У склепе с
ядзелаіх двое дзяцей: хлопчык Шура і дзяўчынка Галя. Я
сеў побач з імі. Прабыў там пакуль не прыйшла Драздзіха і не сказала
Ад вёскі нічога не засталося, толькі дагаралі галавешкі. Мы
абышлі пажа
рышча і пайшлі на пасёлак, што за чыгункай. У пасёлку
ўцалела некалькі хат. Мы з
айшлі ў адну з іх. Там сабрала
ся шмат
Назаўтра вярнуўся з млына мой бацька. Ён клікнуў цётку Таццяну,
і мы пайшлі ў св
аю вёску. Ад нашай хаты за
сталіся адны вугалькі. Мы
палі костачкі згарэўшых мамы, Пеці і цёткі Агапы, злажылі ў
скрыначку і пахавалі на сялібе, бліжэй да лесу. Пасля гэтага татка,
цётка Таццяна, яе Толя І я пераехалі ў вёску Пярэжыр і пасяліліся жыць
ГЕНЯ ШЫМАНОВ
(1935 г.)
Да вайны я
жыў у вёсцы Марынішча Расонска
га раёна Віцебскай
вобласці. Маці працавала ў к
алгасе, а бацька быў начальнікам пажарнай
дружыны. Я закончыў два класы Марынішчанскай
школы. Летам купаўся,
Калі пачала
ся вайна, бацьку ў Чырвоную Ар
мію не ўзялі, бо ён быў
хворы. Мы сталі капаць у садзе зямлянку
ховішча ад бомбаў. Т
уды
У той дзень, як немцы ўпершыню абетрэльвалі наша сяло, мы
сядзелі ў гэтым сховішчы. Калі супакоілася, мы вылезлі з зямлянкі. Я
Потым у вёску прыйшлі немцы. Але я іх не
бачыў зблізку. Мы
і ў лес. Карову прывяза
лі за біла, паклалі на воз пажыткі і
Я чуў, што ў нашай вёсцы немцы забіраюць свіней, курэй
усё,
што ўцалела на дварах. Я і Пецька Шырокаў парашылі схадзіць у
салдаты ў зялёных фрэн
чах з белымі каўнярамі
паклалі дзеда Міхала і б'юць. Ён ляжыць на пасланых дошках, а яны
сякуць бізунамі па голай спіне. Мы з Пецем
зад, схаваліся за хлеў,
папаўзлі агародамі за сяло
і ў лес. Мы расказа
лі ўсё, што бачылі
Бацька насварыўся і прыгразіў, каб больш я нікуды не адлучаўся, а
Сям'я наша вярнулася ў сяло. Але як толькі немцы заглядвалі ў
Марынішча, мы зноў хаваліся ў лес. Жыццё зрабілася цяжкім. Зіма
Я вельмі рад
быў, што мой тата будзе парты
зан. Бацька пайшоў.
Мама і я засталіся дома. Калі бацьку здаралася вольная часіна, ён
прыходзіў да нас.Гэта было ў 19
42 годзе. У нашым раёне
зрабіў
партызанскі край. Партызаны стварылі моцную абарону ад немцаў. Я сам
Аднойчы бацька ўзяў мяне з сабой у лес. Мне хацелася пабачыць
партызанскі атрад. У лесе я спаткаў многа дзядзькоў.
Я таксама хаце
Летам нямецкія самалёты спалілі наша жыта. Я дапамагаў маме
ўпраўляцца з хатнімі справамі і час ад часу хаваўся ў лес. Немцы
Нрайшла зіма. Нады
шоў сакавік месяц. У той дзень, як я пачуў
першых жаваранкаў, вечарам да нас ирыехала фурманка. Узброеныя
дзядзькі насцеж расчынілі дзверы і ўнеслі ў хату штосьці доўгае,
захутанае ў кажух. Гэта быў забіты баць
ка. Маці заплакала, загаласіла.
Партызаны пач
алі расказваць, што мой бацька вельмі смела біўся з
немцамі. Асабліва я заплакаў тады, калі закапалі на могілках бацьку і
Застаўся я жыць з адной мамкай. Партызаны нам дапамагалі. Яны
Я парашыў набыць зброю. Я стаў рабіць наган, каб ён страляў
сапраўднымі патронамі. Знайшоў сук, да яго прымацаваў дротам трубку, а
ў яе ўклаў яшчэ адну трубку, заклаў туды патрон так, што цвік,
адцягнуты г
умай, удараў па капсулю. Я пай
шоў страля
ць: як стрэліў, дык
і разарвала мой самаробны наган. I пальцы на левай руцэ да касці
Калі Чырвоная Армія пачала гнаць немцаў назад, мы пачулі, што
зямля гудзе, сталі чуваць разрывы снарадаў. 3 Марынішча ўсе людзі
пайшлі ў лес. Я з маткай спяшаўс
я, але нем
цы на мата
цыклах дагналі нас
3 многімі людз
ьмі я ўцёк. Спыніўся, апамятаў
ся, мне стала шкада
мамы. Я стаў думаць, што мне рабіць, куды мне іс
ці, і ўспомніў
партызан. Я пай
шоў туды, да іх у атрад, каб помс
ціць немцам, як
У атрадзе я паведаміў, што карнікі захапілі нашых людзей і
пастралялі. 3 боем партызаны пайшлі на тое месца, і я пабачыў тады
забітую маму. Толькі доўга змагацца з немцамі атрад не мог. Немцы з
най сілай, з танкамі, з машына
рушылі на ле
с. Партызаны адышлі,
Была восень 1943 года. У партызанскім атра
дзе я стаў дапамагаць
повару мы
ць лыж
кі, міскі. На кухні бульбу скроб, чысціў
Аднойчы немцы напалі на нас і ўвесь атрад раза
гналі па лесе. Я з
Шурам Шуміліным, які быў старэйшы за мяне на шэсць год і таксама
знаходзіўся ў партызанах, забрылі ў глыбіню лесу. Мы так далёка
забраліся, што не ведалі, куды ісці і дзе мы. Ішоў дождж, навокал
дзесьці стралялі. Мы пераначавалі пад елка
й. Есці ў нас не было чаго.
У Шурыка было масла змазваць карабін. I карабін быў. Селі мы з ім пад
Мы пяць дзён харчаваліся ягадамі журавінамі і ўвесь час шукалі
Калі напаткалі знаёмую сцежку, мы ста
лі асцярожна падкрадвацца
да месца размяшчэння нашага атрада. Але там нікога не было, толькі
хадзіла курыца, гадаванка дзядзькі
повара. Мы так хацелі есці, што
злавілі яе, абарвалі пер'е і, паколькі ў нас не было сярнічак, пачалі
Потым пайшл
і далей шукаць каго
небудзь з атрада. Нарэшце
Мы ўжо думалі, што вас немцы злавілі,
сказаў камандзір
Нас завялі ў новы будан і далі добра пад'есці. Дзядзька
повар
Настаў час,
калі партызаны злучыліся з Чыр
вонай Арміяй. Я стаў
прасіцца, каб узялі і мяне. Але мяне не хацелі прымаць. Я сказаў, што
ў мяне няма ні бацькі, ні маці, і тады лейтэнант Красных, камандзір
узвода сувязі,
пры
няў мяне і нават па
чаў зваць «сы
нам». Я і цяпер вяду
Ва ўзводзе я стаў вучыцца вайсковай справе
праходзіў уставы,
вывучаў тэлефонныя апараты. Тут я ўпершыню ў жыцці атрымаў карабін. Я
быў так рады, што нідзе з ім не разлучаўся, Цяпер
на мне была
Наша стралк
овая брыгада знаходзілася ў Ві
цебскай вобласці да 15
мая 1944 года. У тэты дзень мы пайшлі ў наступление. Я ўжо ўмеў ця
гнуць сувязь, выдатна ведаў усе няспраўнасці
тэлефонных апаратаў
сваіх і нямецкіх. Я ішоў услед за разведчы
камі і прымаў удзел у
У Полацку нашу брыгаду расфарміравалі. Наш камандзір стралковай
брыгады загінуў у баі. Цяпер я трапіў у батальён сувязі. I калі пайшлі
ў нас
тупление далей, мне далі гвардзейскі значок. Я стаў гвардзейцам.
3 нашым гвардзейскім батальёнам я прайшоў Польшчу, Літву, Латвію. Мы
многа вызвалілі гарадоў, але назвы іх усе такія, што запомніць цяжка.
Вось, памятаю, у Рызе адзін дзядзька распытаў у мяне
, як я трапіў у
Я і тры разведчыкі
Кузьмін, С
аўчанка і Байкадамаў
айшлі да
немцаў у тыл. Нам трэ
ба было даведацца, колькі ў немцаў батарэй і дзе
яны знаходзяцца. Пайшлі ноччу. Узялі аўтаматы і дзве шпулькі з
нровадам. Цераз лінію абароны ісці было страшна, але мы перабраліся
шчасліва. I шлi разам,
уль ставала проваду. Тады я за
стаўся
наладжваць сувязь, а разведчыкі пайшлі далей. Я падключ
ыў апарат,
паклікаў свой пазыў
ны, сказаў, што ўсё ў парадку, і пачаў маскіра
вацца. Праз нейкі час, калі стала світаць, Саўчанка прынёс мне
паперку. На паперцы
былі запісаны квадраты на карце і колькасць
нямецкіх батарэй. Ён сказаў мне перадаць гэта камандзіру, а сам пайшоў
да таварышаў. Я даў званок, чую
ручка апарата лёгка круціцца.
Значыць, сувязі няма. Я пайшоў шукаць парыву на лініі. Іду, шукаю, а
ўжо сві
тае. Хутка знайшоў адзін канец проваду, потым другі і пачаў іх
Раптам з
за кустоў паказаліся два немцы. Яны ішлі да мяне, але
акуль што мяне не бачылі. Я ха
піўся за аўтамат, прыклаўся і даў
чаргу. Немцы паваліліся. Я хацеў ісці да ап
арата, а пас
ля пара
можа, у немцаў якія важныя дакументы. Пайшоў і забраў усё, што было ў
іх з дакументаў. А зброю іх у кусты пакідаў. Вярнуўся і перадаў па
тэлефоне весткі, а таксама і тое, што са мною было. Камандзір
Схавайся дзе
там, каб нашы
ды не закранулі.
Гвардыі радавы тава
рыш Казлоў, вас узна
гароджваем медалём
Я з яшчэ большай ахвотай пайшоў у насту
пление, помсціць немцам
за бацьку і маці, але хутка настаў Дзень Перамогі. Дзень Перамогі я
Пасля вайны наш батальён тры месяцы стаяў
на беразе Балтыйскага
АЛІК КАЗЛОЎ (1932 г.)
Мінск, чыгуначнае рамеснае вучылішча № 3.
У часе блакіроўкі немцы заб
ілі маю маці. Мы, дзеці, разбегліся
хто куды. Я далучыўся да трох партызан і разам з імі пачаў уцякаць. У
Пціцкім лесе нас сталі даганяць немцы. Схавацца не было дзе, і я ўзлез
на дрэва. Немцы ішлі ланцугом і ўбачылі мяне. Яны размахвалі рукамі і
каб я злазіў. Я не паслухаўся. Тады яны далі некалькі
выстралаў. Паўз маё вуха празвінела куля. Я ўздрыгнуў, але не крануўся
Тады немцы падсеклі елку, і я разам з ёю ўпаў на зямлю. Я так
ўдарыўся, што спачатку не
мог гаварыць. Немцы схапілі мяне і
прывялі ў бункер. Пачаўся допыт. Праз перакладчыка яны с пытал і ў
А каб цябе
забілі, то на свеце не памен
шала б людзей,
злосна сказаў перакладчык і па
даў знак рукою. Мяне завял! за
Мяне прывялі ў вёску Аносавічы і загадалі пільнава
ць захоп
у людзей кароў. Я паспра
баваў уцячы, але гэта мне не ўдалося. Мяне
злавілі, набілі, завезлі на аўтамашыне ў вёску Навасёлкі
Капаткевіцкага раёна
і пасадзілі за ка
лючы дрот. Там ужо знаходзілася
многа нашых людзей. Праз тыдзень нас пагрузілі ў
вагоны, замкнулі і
павезлі ў Германію. У нашым вагоне былі адны толькі хлопчыкі, і так
многа, што мы ляжалі адзін на адным. Шэсць канваіраў сцераглі нас, як
На першай станцыі канваіры адчыні
лі дзверы. Хлопчыкі, як па
згавору, рынуліся ў дзверы, збілі немцаў з ног, пача
лі выскокваць з
вагона і разбя
гацца хто куды. Я сядзеў каля дзвярэй. Калі на мяне
пачалі напірац
ь, я скокнуў і паваліўся на зя
млю. Не паспеў узняцца, як
на мяне пачалі падаць др
угія. Яны так прыціснулі мяне, што я не мог
устаць. Калі яны разбегліся і я хацеў узняц
ца, да мяне падскочыў
канваір, схапіў за каўнер і, ударыўшы нагою ў спіну, павалок назад у
Праз тыдзень нас
выгрузілі ў Берліне і пагналі ў канцлагер. Тут
нас пастрыглі і пасярод галавы выбрылі палоскі. На рукавах зрабілі
нашыўкі, на штанах
зялёныя лампасы.
У лагеры мы прабы
лі нядоўга.
нас перавезлі ў горад Лангель
фельд. Мы апын
уліся ў канцлагеры,
а ага
роджаным калючым дротам. У цёмных сырых ба
раках былі нары ў
чатыры паверхі. У кожным з іх змяшчалася па чатырыста
пяцьсот
чалавек. Дзеці знаходзіліся разам з дарослымі. Цесната была
страшэнная. Кармілі нас вельмі дрэнна. На нагах мы насілі д
калодкі. Часта нас ця
галі на допыт. У мяне хацелі дапытацца, хто я
такі, чым займаўся, дзе і за што мяне злавілі... Я гаварыў, што, калі
3 кожным днём я слабеў усё больш і больш. Хутка я адчуў, што мне
дзе канец, і рашыў уцякаць. Але зрабіць гэта было нялёгка: немцы
Аднаго разу ноччу я заўважыў, што дарослыя выдралі акно і пачалі
вылазіць з барака. Я
за імі. За варотамі лагера мяне злавілі
вартавыя і прывялі ў барак.
На допыце сп
ыталі, чаму я ўця
каў. Я
За гэта мяне так збілі, што ўсё цела было чорнае. Я не мог
падняцца. Мяне прынеслі ў барак і кінулі на нары. Уранні пачалі
выганяць на рабо
ту, але ў мяне не было сілы і
сці. Тады мяне паставілі
На заводзе мяне
прыставілі да станка і паказа
лі, што І як мне
ь. Я павінен быў штампа
ваць шайбы. Я нац
іскаў кнопку, і машына
ла ў шайбе дзірку. Нада мною стаяў наглядчык і
пільна сачыў за
маёй работай. Я не меў права ні азірнуцца, ні глядзець па баках.
Даволі было гэта зрабіць, як наглядчык біў кулаком па карку і на ўсё
Рабочы дзень цягнуўся дванаццаць гадзін, і за гэты час есці
не
давалі. Я так знясільваўся, што ледзь стаяў на нагах. Калі работа
канчалася, нас строілі ў калону і пад канвоем прыганялі ў барак. Там
нам давалі па сто грамаў прэлага хлеба і па літру варанай і н
есалёнай
крапівы. З'еўшы галод
ны полудзень, мы па званку
валіліся на нары.
Сеннікі, набітыя стружкамі, былі вельмі цвёрдыя. У іх вадзілася шмат
насякомых. Ньілі рукі і спіна. У галаву лезлі розныя думкі. Заснуць
На золаку нас паднімалі і зноў пад канвоем гналі на завод. Калі
о не ўставаў ад знясілення ці недамагання, таго моцна білі і
На маіх вачах збілі Галавача Пецю, які так аслабеў, што не мог
Рабочыя не вы
трымлівалі і паміралі. Штодзён
на з барак
аў выносілі
па дзесяць
дванаццаць чалавек. Іх грузілі на аўтамашыну, вывозілі за
Праз некаторы час нас перавялі на другую работу
загартоўваць
часці для самалётаў. Ра
бочыя не хацелі дапамагаць немцам і стараліся
як маглі
. Яны то недагартоўвалі, то пе
рагартоўвалі. Ка
лі
немцам удалося выявіць шкод
ніцтва, пачаліся
допыты, У мяне імкнуліся
дацца, хто з рабочых гэта зрабіў. Я хоць ведаў, але не прызнаўся.
За гэта мяне моцна адлупцавалі. Дарослых збівалі да смерці.
Тонік
Васіль не пера
нёс пабояў і назаўтра ж памёр. Нягледзячы на катаванні,
Немцы ўзмацнілі нагляд, але і гэта не дапама
гло. Рабочыя
Цяжка было ў канцл
агеры. Жылі мы горш за скаціну. Я ўсё часцей і
часцей успамінаў родны дом. «Эх,
думаў я,
каб хоць на хвілінку злё
таць дадому, уб
ачыць сваіх». Але гэта было не
магчыма. Немцы пільна
сцераглі нас і на кожным кроку гаварылі, што мы ўжо ніколі больш не
У пачатку 1945 года да нас у барак трапіў адзін наш
ваеннапалонны баец. Убачыўшы яго, зняволеныя пачалі бедаваць. Тады ён
Я быў р
азведчыкам,
сказаў ён і расказаў, што робіцца на
Ад яго мы даведаліся, што нашы ідуць на Берлін. Усе вельмі
ўзрадаваліся: да гэтагу часу мы нічога такога не чулі. Але некаторыя
Мне чамусьці думалася, што я абавязкова застануся жывы і вярнуся
У канцы красавіка немцы забегалі. Потым пачалі праходзіць
адступаючыя нямецкія часці. Наш завод быў зам
ініраваны. У поўдзень
сталі вы
водзіць здаровых
ей. Тыя, што не маглі ха
дзіць, засталіся
Нас замкнулі, а барак падпалілі з двух канцоў. У бараку
іся страшэнныя крыкі, плач. Лю
дзі лезлі ў вокны, але канваіры
спіхвалі іх назад. Я бегаў з а
днаго канца ў другі, але выбрацца не
мог. Потым і на
сярэдзіне барака пачало прыпя
каць. У адным месцы
сцяна зусім прага
рэла і абвалілася. Я падумаў, што ўсё роўна
загіну, і рынуўся ў гэтую дзірку. 3 гэтага боку канваіры не
Калі я апыну
ўся на двары, на мне гарэла во
пратка. Я хутка скінуў
яе, і ўсё ж у мяне абгарэлі паласы, твар, рукі, ногі. Ад болю я не мог
ісці і прысеў на зямлю. Тут наляцелі амерыканскія танкі і нрагналі
немцаў. Праз некаторы час
усе, хто выратаваўся, адправіліся на
НДРЭЙ БАРАНОЎСКІ (1932 г.)
Капаткевіцкі раён.
Мой дзень пачынаўся і канчаўся на станцыі Шклоў. Наша сям'я была
звязана з партызанамі, і мне было даручана сачыць, калі і што прыбывае
на станцыю. Як я заўважаў што
небудзь цікавае, дык зараз жа праз
Вясною 1943 года, як за
ўеёды, я з сваім тава
рышам Пыжыкам
Барысам туляўся на станцыі, але нічога такога
карыснага для н
ас не
ся. I толькі пад вечар немцы расчынілі вагоны з соллю і началі
яе згружаць. Мы зараз жа пайшлі туды, бо нам вельмі не хацелася
Немцы не адзін раз адганялі нас ад вагонаў, але мы вярталіся
зноў і зноў, пакуль
не панабівалі соллю ўсе нашы кішэні. Аднёсшы
дадому соль, мы прыйшлі другі раз. Немцы ўжо грузілі апошнюю машыну і
вагоны падмялі так, што нельга было сабраць нават на засол аднаго
Але нечакан
а нам пашанцавала. У метрах пя
цідзесяці ад таго
месца, д
зе мы стаялі, у тупіку ўбачылі адзін вагон, якога мы раней
Мы падышлі да вагона.
Ён быў яшчэ запламбі
раваны, але гэта нас
не спыніла. Мы садралі пломбу, разарвалі дротавую прывязь і
рассунулі
дзверы. Toe, што
мы ўбачылі, вельмі нас узрада
вала. Вагон даверху быў
нагружай маленькімі скрыначкамі. Я ўскочыў наверх і ўзадраў дошкі
адной з скрынак. Але было цёмна, і я не мог убачыць, што там
кавалак, я панюхаў і потым па
каштаваў. Ого! Гэта быў
самы сапраўдны пчаліны мёд. Нечакана наш няўдалы дзень скончыўся так
Спачатку мы хацелі завярнуцца і хутчэй бегчы да сувязнога, каб
Мы набралі скр
ынак, колькі маглі, і, хаваючы
ся па
за вагонамі,
панеслі да нас. Мамы дома не было. Мы занеслі скрынкі ў наш хлеў і
схавалі іх у яме, дзе стаяла бочка з капус
тай. Яму загрузілі да краёў,
а наверх паставілі, як і было, бочку. По
тым Барыс пабег да сувязнога,
а я зноў вярнуўся на станцыю сачыць за вагонам
і. Толькі гэта пады
шоў я
да станцыі, як убачыў, што немцы нешта вельмі забега л і каля вагона з
мёдам. Я вярну
ўся дадому. Неяк выйшла, што матцы я так нічога і не
сказаў пра гэтую справу.А калі назаўтра раніцай я бег да Барыса і
параўняўся з будкай вартавога, адтуль выбег немец і схапіў мяне.
Адначасова ў гэты самы момант па вуліцы праходзіў другі, мне незнаёмы,
Як высветлілася пазней, немцы супроць нас ніякіх доказаў не
мелі, і трапілі мы да іх у рукі зусім выпадкова. Майго таварыша па
ас білі і дапытвалі, але мы нічога ім не сказалі. Тады нас
пасадзілі ў барак, які быў тур
мой. Праз дзень мая маці неяк
даведалася, дзе я, і прынесла мне перадачу, якую мы падзялілі з Ва
На другі дзень немцы пасадзі
лі нас у легкавую машыну і павезлі
да майго дому. Я вельмі хваля
ваўся, бо ведаў: калі немцы знойдуць мёд,
Мамы дома не было
яна цэлымі дням
праседжвала ў прыёмнай у
жандармерыі. Я быў такі галодны, што, як толькі ўвайшоў у хату, зара
жа накінуўся на хлеб, а немцы пачалі рабіць вобыск. Перавярнуўшы ўсё ў
хаце, узарваўшы падлогу, перакапаўшы зямлю, яны, нічога не знай
«Ну, зараз я прапаў!»
падумаў я, але рабіць не было чаго, і я
як і ў х
аце, усё перавярнулі, усё пера
гледзелі, нарэшце
падышлі да бочкі, пад якой я схаваў скрынкі з мёдам. Халодны пот
выступіў у мяне на лбе. Сэрца, здавалася, зараз выскачьщь з грудзей. Я
з вялікім жахам сачыў за кожным рухам немцаў. «Хаця б яны не адв
мільгала ў мяне ў галаве. Але ў гэты самы момант, як я аб
гэтым падумаў, маленькі немец плячом перакуліў бочку і засвяціў
ліхтарыкам у яму. Я заплюшчыў вочы... Та
к пастаяў я хвіліну, а мо і
Я расплюшчы
вочы. Яма была пустая, і нія
кіх скрынак там не
У Васіля яны спыталі, ці далека ён жыве. Ба
ешь адказаў, што да
яго дому больш за
два кила
метры, і, паколькі
дарога была гразкая, яны
«Куды дзеліся скрынк
і з мёдам?»
думаў я ўсю дарогу, але нічога
Мы трапілі ў камеру, дзе знаходзіліся людзі, якім пагражала
смерць. Свайго ўчынку я не схаваў ад іх, і яны навучылі мяне, як
адказваць немцам: «Я злавіў некалькі птушак і хацеў для іх зрабіць
леткі, але ў мяне не хапала дроту для пераплёту клеткі,
і я бег да
аднаго свайго тава
рыша, каб ён мне дапамог у гэтай справе. Па да
зе
Так я паўтараў заўсёды слова ў слова, як толькі мяне выклікалі
на допыт. А Васіль ка
заў сваю праўду. Ус
е гаварылі, што нас павінны
пусціць, бо ніякіх яўных доказаў супроць нас не было. Але камера,
куды нас пас
адзілі, была каме
рай смертнікаў.
Значыцца, нічога добрага
мы ча
каць не маглі, і не
вядома, чым бы ўсё гэта скончы
лася, каб не
Аднаго разу да нас зайшоў немец і спытаў, хто тут ёсць добры
сталяр. Адзін стары аб'явіўся. Немец паклікаў яго зрабіць недзе
Увечары дзед
прынёс ахапак стружак, каб па
лажыць сабе па
д бок,
бо падлога была цэмента
вая І спаць был
о вельмі холадна і жорстка. Мы ў
яго выпрасілі
жменю стружак для таго, каб па
грэць рукі. Праз хвіліну
Я глянуў на агеньчык, і тут мне прыйшла ў галаву адна думка. Я
параіўся з Васілём, потым з адным партызан
. Схапіўшы ўсе дзедавы
Пажар! Пажар!
началі крычаць людзі і кінуліся ламаць дзверы.
Наваліўшыся ўсім гур
там, хутка высадзілі іх і пачалі разбягацца. Было
цёмна, узняліся с
трашэнная мітусн
я, крыкі, стрэ
лы... Не ведаю, што з
Калі я вярнуўся дадому, то даведаўся, што мае скрынкі з мёдам
АЛЯКСАНДР ЛЯЎКОВІЧ (1931 г.)
г. Шклоў, школа
СМЕРЦЬ МАМЫ
Наша вёска Валадарск Рэчы
цкага раёна была цэнтрам усяго
партызанскага войска.
вокал яе, у лясах, жылі партызаны. Немцы часта
Людзі таксама пераехалі ў лясок за вёскай. Тут мы пражылі два
дні. Потым наша сям'я
разам з іншымі рашыла перабрацца ў другі, большы
Мы пагрузілі н
а падводу свае манаткі і выеха
лі ў поле. Наперадзе
віднелася вёска Вузнаж. Дзесьці, далека за лесам, нешта гарэла. Дым
Калі прьіехалі ў вёску, то ўбачылі, што яна пустая. Усе людзі
жылі ў лесе. Навокал стаяла такая цішыня, нібы ўсё пазамірала. Неба
Калі мы праеха
лі вёску і зноў апынуліся ў по
лі, рап
там перад
Але не прабеглі мы і метраў сто, як наперадзе загурчаў кулямёт.
Выпусціўшы чаргу, кулямёт на некалькі секунд заціх. Людзі не
ляжалі на месцы. Некаторыя паўзком, а некаторыя перабежкамі кінуліся
Мама кіну
лася за намі. Але, прабегшы не
калькі крок
аў, ян
ўспомніла, што на возе заста
лася мая трохгад
овая сястрычка Валька.
ся да воза, схапіла Вальку і пабегла на ўвесь рост. Зноў
Але яна ча
мусьці не паслухала нас. Мы па
лі назад да
вёскі.
Мама была за намі. Пра
поўзшы крыху, я хацела крыкнуць, каб яна хутчэй
бегла, але ўбачыл
а, што яна ляжыць на зямлі. Ка
лі я к рыкнул а
калькі разоў і яна не адклікну
лася, у мяне ў грудзях нешта
Я з бабкаю
хутка падбеглі да ма
мы. Яна ля
жала бокам, рукі яе
былі падкладзены пад галаву, нібы яна спала. Хустка была насунута на
вочы. Адхінуўшы яе, я ўбачыла, што куля папала ў левае вока І на яго
месцы глыбокая рана. Мама ледзь чутна храпла. Ад
жаху я ўся
закалацілася і кіну
лася ёй н
а грудзі. Я заплакала наўзрыд, пачала
крычаць і зваць маму, але яна маўчала. Маленькая Вал
ька поўзала ў
Але мама не чула яе голасу. Ба
бка прысела ля мамы на калені
моцна загаласіла.Недзе далёка
ад нас пачуўся гул. Гэта руха
ліся ў
вёску нямецкія машыны. Бабка сказала:
Бяжыце, дзеткі, уцякайце, бо
Не хацелася пакідаць на нолі забітую маці, але і заставацца
тут
нельга было. Мы добра веда
лі, што маме нічым не дапаможам,
а нас
могуць забіць немцы. Я пацалавала маму, схапіла на рукі Вальку і
За намі пакрочыла і бабка. На
вокал нікога не было. Усе людзі
Хутка мы нагналі бабулю Аўгінню Гуз, якая бегла па полі, падала,
скоквала і зноў бегла. Яе параніла ў нагу, але не ў косць, а ў мяса,
і ёй можна было бегчы.
Як толькі мы выйшлі на гароды, наша бабка ўпала
ў нізенькі лянок. Ёй было шэсцьдзесят пяць гадоў, і яна вельмі
За вёскай пачыналіся кусты, за імі чарнеў сасновы лес. Я з
Я не паслухалася яго і пабегла: страх гнаў
уперад. Пеця застаўся
Па дарозе я ўбачыла рэчку. Ля яе расла высо
кая трава. У гэты
момант машыны мінулі вёску і накіраваліся на поле. Яны шпарка
Праехаўшы т
рохі, машыны спыніл
іся. Я ўзнялас
я, схапіла сястрычку
і па рэдкім жыце, сярод якога трапляліся кусты, пабегла далей. Немцы
Калі я дабегл
а да таго месца, адкуль пачына
ліся густыя кусты, то
неспадзявана ўбачыла трох чалавек з вінтоў
камі напагатове. Спача
мала, што гэта
партызаны. Але потым, калі ўба
чыла на двух ня
вопратку, з жахам спыні
лася і хацела бегчы назад, але ногі не
Вашы напалі, пачалі страл
яць у людзей; забілі маю маму,
Не ведаю, што б ён яшчэ сказаў мне, але нем
цы заўважылі нас і
пачалі страляць. Кулі, якія свісталі злева і справа ад нас, раптам
задзынькалі ля самых вушэй. Мы ўсе пападалі на зямлю. Адзін з трох,
які быў н
е ў ва
йсковай вопратцы, ускрык
нуў і ўпаў тварам дагары.
Зірнуўшы на яго, я ўбачыла ў яго на грудзях кроў. Астатнія двое
падскочылі да яго, паглядзелі, патрэслі за плечы, а потым узялі з
кішэні нейкія паперы і, прыгі
наючыся да зямлі
, пабеглі ўздоўж кустоў.
Я зра
умела, што гэта былі не злыя немцы, а родныя, блізкія людзі
партызаны. Спачатку я кінулася за імі, але потым спынілася, падумала і
У лесе мне сустрэлася невядомая жанчына. Яна паказала, дзе
знаходзіцца алёс (так у нас н
зываецца месца з высокім густым лесам,
часткова затопленым вадой). Я пайшла ў той бок і хутка ўбачыла алёс.
Галіны абдзіралі нам твары, ногі вязлі ў мутнай гр
узкай твані. Часам я
лася ў багну да калень. Валька ўскрыквала ад страху, але я
я супакоіць яе. Раптам я пачула мычанне каровы. Я пайшла на яе
голас і хутка апынулася
сярод сваіх людей, якіх тут са
бралася вельмі
многа. Яны расказалі мне, што вёска наша спалена ўжо, забіта шмат
народу. У мяне з вачэй закапалі слёзы. Людзі пачалі суцяша
ць і
ўгаварваць, каб я не плакала. Знаёмыя жанчыны далі нам харчоў, але ежа
не лезла ў рот, а Валька пад'ела і заснула ў мяне на руках, не
Увечары зацерушыў дождж. К ночы ўсё неба завалаклося хмарамі і
аліў лівень. Дзьмуў вецер, лес шумеў, скрыпелі і трашчалі дрэвы, і ад
гэтага рабілася вельм
і страшна. Не было прытулку лю
дзям у лесе гэтай
Назаўтра да нас прыйшлі яшчэ людзі. Сярод іх былі баока і брат
Пеця. Яны праляжалі ў ільне цэлы дзень і толькі
ўначы выпаўзлі ад
немцаў. Я вельмі ўзрадавалася, убачыўшы іх. Цяпер не адчувала сябе
Праз тры дні людзі выйшлі з лесу і пачалі
хаваць забітых. 3
атрада прыехаў мой бацька, і мы пахавалі маму на тым месцы, дзе яе
. Паха
ваўшы маму, бацька пайшоў у атрад. Мы з бабкай засталіся ў
РАЯ СЕВЯРЫНЕЦ (1931 г.)
Рэчыцкі раён, г. Валадарск.
Калі пачалася вайна, тата наш сабраўся, пацалаваў нас усіх і
пайшоў на вайну. Засталіся мама і нас трое: я, браты Вова і Ваня. Мне
Пасля з'явіліся немцы і сталі хадзіць у нашу вёску Някрасава.
Яны забіралі кароў і шукалі ггартызан, якія прыходзілі ў вёску. Часта
заны заходзілі і да нас і начавалі ў лазні. Мама нас
ла, каб мы нікому не прагавары
ліся. Асабліва мы ўгаварвалі
Адзін раз у нас быў партызан, якога называлі Грыша. Ён быў
сёлы, добры, і мы ўсе яго любі
лі. Ён гуляў з Ванем,
і той называў
Раптам мы ўбачылі, што да нас ідуць тры немцы. Мы ўсе
перапалохаліся. Грыша хацеў быў уцякаць, але было позна. I схавацца не
Мы з Вовам добра разумелі, але
ўсе баяліся
за Ваню. Мы сталі
гаварыць яму, каб ён называў Грышу татам, каб не забыўся, бо немцы
А немцы былі ўжо на двары. Мама дала Грышу татаву рваную світку,
А ў шафы дзверцы былі паламаныя, л
едзь трымаліся на н
іжняй
Я ўзяла Ваню і паставіла яго ў шуфляду ад шафы, дзе была
Не ведаю, ці яму спадабалася гэтая гульня, ці ён стараўся
наказаць немцам, што гэта яго «тата», але ён больш як трэба гаварыў
А Грыша быў, мусіць, маладзейшы за маму. Ён стараўся не
паказваць немцам свой твар і зноў застукаў малатко
м. Я надбегла да
Тады падыіноў Вова і таксама прытуліўся да «таткі». Я заўваж
На шчасце, немцы не звярталі ўвагі на яго балбатню. Адзін
падышоў да печы, падняўся на
дыбачкі і паглядзеў наверх. Другі
Але нядоўга мы радаваліся. Праз некалькі часу немцы напалі на
нашу вёску, знішчылі
яе і пабілі многа людзей. Загінула і наша мілая
Толькі мы засталіся жывыя і цяпер усе трое жывём у дзетдоме № 1,
ДА ВОЛК
ABA (1932 г.)
У 1942 годзе ў нашу вёску прыехалі немцы і аб'явілі,
што будзе
сход. Людзі думалі, што гэта праўда, і пачалі збірацца ў хату пасярод
вёскі.Да нас у хату зайшло некалькі салдат. Мой
брат Дзёма схаваўся на
печ. Немцы ўбачылі яго і загадалі злезці. Ен не паслухаўся. На яго
пачалі крычаць. Дзёма сядзеў і не дума
ў злазіць. Тады адзін немец
Дзёма ўскрыкнуў, але не крануўся з месца. Яго сілком в
ывелі з
Пачуўшы гэта, я моцна заплакала, падбегла да мамы і ўчапілася ў
яе рукаў. Немец схапіў мяне за плечы і адарваў ад мамы. Яны ўзялі
Я выскачыла на вуліцу і ўбачыла,
што гарыць наш дом. Вярнуўшыся
ў хату, схапіла меншую сястрычку Еўку і браціка Васю і пабегла на ага
род. Але там сядзелі немцы. Заўважыўшы нас, яны пачалі страляць з
аўтамата. Мы вярнуліся назад і залезлі ў хлеў. Аднекуль выскачыла гіа
расё. Немец пагна
ўся за ім. Парасё панеслася проста на нас
. А за ім
Немец разгневаўся і наставіў на нас вінт
оўку. Ён хацеў нас
Мы выскачылі з хлява і пабеглі на агарод. Селі ў ямку і чакаем.
I вось бачу
бяжыць мой старэйшы брат Міша. Дабегшы да дома, спы
Пачуўшы мой голас, ён падбег да нас, схапіў Васю, і мы пабеглі ў
чужы дом, што стаяў на агародзе. Селі ў кутку і гіачалі размаўляць.
Мы пазалазілі пад ложак. Міша таксама схаваўся. Але немец не
Назаўтра бацька
і другія сяляне, якія засталі
ся жывыя, пайшлі
Калі я даведалася, што ў той хаце разам з другімі спалілі і
міленькую мамачку і сястры
чак Маруську і Аню, я плакала датуль, пакуль
не змаглася. Не магла змірыцца з тым, што ніколі больш не ўбачу маму,
Пасля пахава
ння маці бацька сказаў, што па
едзем жыць у суседнюю
вёску Грабаў. Мне вельмі не хацелася пакіда
ць роднае месца, дзе я
лася і пражыла с
толькі год. Але раз бацька ска
трэба
У Грабаве мы пасяліліся
ў нейкай незнаёмай цёткі. Жылося цяжка:
у нас не было чаго есці. Але бацька казаў нам, што хутка прыйдуць нашы
Аднойчы ў Грабаў уварваліся немцы. Мы ўцяклі ў лес. У лесе было
яшчэ горш, але м
ы цярпелі і чакалі, калі настане шчаслівы дзень
I вось ён прыйшоў. Вярнулася наша Чырвоная Армія. Мы былі
вельмі
рады бачыць дарагіх бай
цоў, нашых вызваліцеляў. Тэты дзень застанецца
Мы пераехалі ў сваю вёску. Хутка бацька і
брат Міша пайшлі на
У 1946 годзе мой бацька прыйшоў з арміі. Я вельмі ўзрада
валася
КАЦЯ ГОРБ
АЛЬ (1934 г.)
Петрыкаўскі раён, ст. Капцэвічы.
У НЯМЕЧЧЫНЕ
Аднаго дня немцы акружылі нашу вёску, забралі кароў,
авечак,
Наша сям'я складалася з сямі чалавек: тата, мама, два браты і
тры сястры. Нас усіх пагрузілі на нейкую машыну зялёнага колеру,
навокал абцягнутую палатном. Тата з мамай сядзелі на скрыначцы, у якой
былі харчы. М
ама карміла грудзьмі маленькага Антося. Валя сядзела ў
таты на каленях, схіліўшы галоўку на яго грудзі, і драмала. Мы, як
летняя спякота, а нас у машыне
што селядцоў у бочцы.
Страшэнна хацелася піць, сохлі вус
ны, а вады не давалі. Машыны несліся
на захад некалькі дзён і начэй. Прыехалі ў нейкі горад. Перад намі
барак. Немец грозна загадаў вылазіць. Мы пасыпаліся з машыны, як
Мы ледзь паспелі развітацца з нашым таткам. Немцы крычалі на ўсё
горла: «Шнэль! Шнэль!» Мужчын кудысьці павялі, а нас загналі ў цесны
Засталіся мы з мамкай. Ва ўсіх слёзы каціліся з вачэй. Галас
жанок і дзяцей раздзіраў
душу, але йямецкія бандыты толькі
пасмейваліся. Быў тут і Пранук дзядзькі Кастуся, і Анька цёткі Алесі,
і многа
многа другіх дзяцей з нашай вёскі. Ды не толькі з нашай вёскі,
Віцебскай вобласці, вёска спалена. Спалена жывая і мая м
ама,
і бабуля, сямідзееяцітрох
гадовая, хворая, у якой балела галава, а
Ціха, цётачка, не плач,
сказала другая жанчына,
Калі пачала над
ыходзіць ноч, мамка, сабраўш
ы нашы рызм
паслала нам пасцель. Вячэ
раць не было чаго, і мы, не
еўшы, ляглі
Раненька я абудзілася ад вялікага скаплекня паветра. БыццаМ
камень ляжаў на маіх грудзях, І цяжка
цяжка было дыхаць. Вокны і
дзверы не дазвалялася адчыняць. Людзі спалі на нарах адзін над адн
Працёршы вочы ад сну, я ўбачыла, што няма маёй мамкі. Мне стала
вельмі страшна. Я думала: напэўна, і мамку пагналі ў правы бок.
Гэта была мая мама: яна трымала ў адной руцэ малюсенькі
кавалачак чорнага хлеба, у другой оалдацкі кацялок, відаць, з нечым
Калі я пачула слова «есці» ды ўбачыла хл
еб, запляскала рукамі I
засмяялася. Сваім смехам абудзіла меншых братоў і сясцёр. Мама прысела
каля нас, доўга глядзела на гэту маленькую скібачку хлеба, а пасля
разламала на чатыры кавалачкі. Антосю і сабе не выдзеліла. Я да самай
смерці не забуду та
го ка
валачка хлеба, які дастаў
ся мне ў тую пару. Я
У такім паветры і голадзе мы праседзелі два тыдні. Разы два
мамцы нашай удалося вылезці праз калючы дрот, каб дастаць нам чаш
небудзь паесці. Пасля немцы нацягнулі н
ейкі электрычны провад, да яго
нельга было падыходзіць. Немцы з барака выходзі
ць не дазвалялі, а ў
барак ува
ходзіць пускалі. I вось раз мамка прыйшла з жэбраў
торба
Але хутка мама захв
арэла. Прыйшлі санітары і забралі яе ў
шпіталь. ТолькІ аднеслі мамку, як зараз жа захварэлі таксама два мае
браты і дзве сястры. I іх таксама на насілках кудысьці нанес
ли Гзта,
Надумалася я прасіць у немцаў пропуска ў шпіталь. Так хацелася
ўбачыць сваю мамку. Да братоў і сясцёр я н
расілася: немцы самі,
раючы іх, казалі, што ім зараз жа зробяць «капут». Маленькі Антось
у тую пару быў быццам нежьшы: не крычаў, як бывала р
аней, у я
го былі
Пасля доўгаг
а ўпрошвання аднаго немца я да
білася пропуска ў
шпіталь да мамкі. Сабралася ў паход. Толькі т
ак балюча,
ведаю, мамка
Паглядзеўшы пропуск у шпіталь, мяне
пусцілі праз бра
Павярнуўшы ўправа, я ўбачы
ла высокі белы будынак. Гэта быў шпіталь.
Іду. 3 ганка адразу ўваход у пакой, дзе трое дзвярэй. Мне
Уваходжу. Стаіць шэсць ложкаў. На кожным ложку па два
тры
Гэта мая ма
мка! Ляжала яна з нейкай жанчы
най. Мамкі сваёй я не
пазнала: была яна жоўтая, як воск, апухлая, а словы вымаўляла вельмі
Нічога, мамачка,
кажу я,
нам цяпер д
аюць тры разы есці, і
Праўда, М
анечка, ты як быццам пачала па
Яна заўважыла, што я пачынаю пухнуць, і падумала, што
папраўляюся. Села я блізенька
блізенька каля сваёй мамкі. Мне так бы
ло
добра, што я зноў да яе
прытулілася. Многа чаго гавары
ла мне мамка.
Вельмі прыемна было сядзець з сваёй мамкай, але час н
е дазваляў.
Сюды можна было заходзіць толькі на дзве
гадзіны. Моцна
моцна мы
валіся, і я мусіла п
айсці. Ішла, ледзь перастаўляю
чы нага за
Назаўтра першы раз нам далі паесці супу з качарэжак ад капусты,
чарвякамі запраўленага, ды такога рэдзеньк
ага, што я ў сваім кацялочку
знайшла палавін
у качарэжкі, восем крупінак яч
ных і дзесяць чарвякоў.
Нам проста было дзіўна, адкуль яны бяруць столькі чарвякоў? Чарвякоў
мы выкідвалі. Лыжак нам не трэба было: усе мы суп пілі проста з сваіх
Пасля снедання нам далі загад збірацца на ра
боту. Пад'ехалі
машыны, мы пагрузіліся і паеха
лі. Куды
не ведалі. Я вельмі баялася,
Але не. Спын
іліся мы ў горадзе, перад вялі
кай фабрыкай. Вылезлі
машыны. Жанчынам сказалі ісці направа, а нам
налева. Жанчын павёў
Каго сёння мы дзе паставілі, мусіць там працаваць заўсёды.
Мяне паставілі пры нейкай машыне, адкуль выходзілі шрубачкі.
Працавалі з васьмі гадзін раніцы да васьмі
гадзін вечара. Абедзенны
адна гадзіна. У дванацц
аць гадзін дня нам далі абед, які
складаўся з трыццаці грамаў чорнага хлеба і такога ж супу. Чарга за
супам была вялікая, але я дачакалася. Атрымаўшы малы кавалачак хлеба,
я яго там жа і праглынула, суп выпіла да дна. Раптам як бы мяне хто
кальнуў іголкай
так я падскочыла. Ах! Што ж я зрабіла, з'ела ўвесь
хлеб і не пакінула хворай мамцы! Ад жалю аж слёзы пакаціліся, але
Назаўтра гіасля снедання мы пастроіліся па парах і пайшлі па
вуліцы, трымаючыся правага боку. Па тратуары нам было забар
онена
хадзіць, там толькі хадзілі немцы. У кожнага з нас была нашыўка на
левым рукаве: «ОСТ». У нашым бара
ку кожнаму накалваўся нумар. У мяне
Калі мы ішлі па вуліцы, нямецкія дзеці на нас плявалі, гаво
рачы:
Мы чулі ад сваіх старэйшых, што наш народ не сёння, дык заўтра
Прапрацаваўшы пяць дзён на фабрыцы, я выпрасіла выхадны дзень.
Мне вельмі хацелася наведацца да сваёй хворай мамкі. Бягу па знаём
сцежцы ў шпіталь. Маю два кавалачкі хлеба і супу ў кацялочку
. 3
радасці сэрца гатова выска
чыць. Убачу мамку, прынясу ёй падарунак і
зноў моцна да яе прытулюся. Яна зноў мяне будзе цешыць будучым. Ужо
знаёмыя дзверы, стукаюся. Ціха,
ніхто нічога не адказ
вае. Я адчыняю
ду проста да таго месца, дзе ляжала мая мамка. Там пуста,
толькі адзенне на кожным ложку. Я падумала: напэўна, кудысьці
перамясцілі ўсіх хворых. Але я памылілася. За мною прыбег нейкі немец,
стаў рукамі махаць, нагамі тупаць і крыча
ць: «Тыф! Тыф!» Што ён болыы
Выпусціла я хлеб і кацялочак з рук. Немец схапіў гэты кацялочак,
Прыйшоўшы ў
барак, я плакала ўсю ноч.
У ва
чах маіх стаяла
мамка.
Мне прыпомнілася жудас
ная смерць, якую бачыла я. «Можа, і мамка па
Каля нашага барака стаяў невялікі будынак, на ім надпіс:
ты
цёплая вада». За
гнаўшы ў яго людзей, зачынялі за ім
і шчыльна
дзверы І пуск ал і туды газ. Атручаных забіралі і клалі ў печ, дзе яны
перагаралі на попел. Попел насыпалі каля на
шага барака. Па гэты попел
Значыць, апра
ча галоднай смерці, нас штохві
чакала многа
Гінуў наш
народ, як мухі. Жанчын станаві
лася менш і менш з
кожным днём. Мы, дзеці, лягчэй пераносілі голад і холад і
розныя
Аднаго разу, у суботу, у нас чамусьц
і не стала ніводнага немца.
Мы пачалі разыходзіцца куды хто. Кожны стараўся дастаць чаго
небудзь
Горад напоўніўся амерыканскімі салдатамі. Яны нас сабралі ў адно
месца і праз некаторы час адвезлі ў Берлінхен, дзе мы прабылі два
месяцы. Потым сюды з
'явіліся нашы савецкія камандзіры. Яны сабралі нас
Колькі было радасці і шчасця, калі
мы сустрэ
лі сваіх! Нас,
Мы ўсе да смерці будзем помніць тыя здзекі, што перацярпелі ў
МАНЯ КУЗЬМЕНКАВА (1932 г.)
Віцебск,
Перад вайной мае бацькі паехалі на работу ў За х о днюю
Беларусь. Мы пасяліліся ў раённым цэнтры Жабчыцы Пінскай вобласці.
ваў загадчыкам
гаража, а мама
ам. Увес
ну 1941 года
мне мі
нула сем год, і я з нецярпліва
сцю чакаў таго дня, калі пайду
22 чэрвеня мы ўсёй сям'ёй збіраліся паехаць у Пінск
фатаграфавацца. Нават бабка не хацела заставацца дома, і тата абяцаў
перад выхадным я лёг спаць раней, каб лепей выспацца.
Але паспаць так і не ўдалося, я прачнуўся ад страшэннага грукату,
недзе зусім блізка раздаўся выбух, за ім
другі, трэці... Было пяць
гадзін раніцы. Тата хутка апрануўся і пайшоў у гараж. Я, мама, баб
ка і
малодшы брат Шурык пабеглі хавацца ў поле. Адсюль я бачыў, як гарэлі
ірваліся бомбы. Нямецкія сама
лёты прыляталі бамбіць праз кожныя
дзве гадзі
ны. Начаваць мы засталіся ў полі, а раніцай прыйшлі дадому.
Ад суседзяў мы даведаліся, што тату мабілі
завалі ў армію і ён яшчэ
Увечары немцы зноў бамбілі. На другі дзень маму выклікалі ў
ваенкамат. Там ёй далі машыну, нагружаную жанчынамі і дзецьмі, і
загадалі везці на ўсход. Маці пасадзіла нас на машьгау, і
той жа
ь мы выехалі з горада. У Жытка
вічах мама здала машыну, і далей мы
паехалі эталонам. У даро
зе захварэла бабка, мы не веда
лі, што рабіць.
У Рэчыцы мы сышлі з поезда. Маці спытала, што за горад, вялікі ці
малы, ці можна паступіць на работу. Знайш
лі кватэру на Вакзальнай
Мы думалі, што хутка немцаў адгоняць і мы зноў вернемся дадому.
Але немцы ўсё ішлі ды ішлі. Хутка яны занялі і Рзчыцу. Жьщь стала
цяжка, есці не было чаго, грошай таксама не было. Мы стараліся не
маме віду, што нам хочацца есці. Зрэд
ку мама прыносіла
бульбу, а зi
мой пякла бульбяныя лушпайкі
печцы на па
Лушгіайкі р
абіліся сухія, надутыя і здава
ліся мне вельмі смачныя.
Я ўвесь час маляваў пушкі, танкі, абазначаў пушку зо
рачкай і
маляваў, што яна падбівае нямецкі танк. Мне вельмі хацелася, каб
Тады мама наказала мне афішку і газету «Комсомольская пра
вда» і
Трэба, каб аб гэтым даведаліся ўсе нашы людзі,
Потым яна яшчэ некалькі разоў давала мне афішкі, і я раскідваў
Так прайшло з паўгода. У верасні месяцы 1943 года маму
Вам трэба хавацца, бо
маму будуць му
чыць, і калі яна што
А вы, калі будзеце гуляць на вуліцы і ўбачыце, што ідуць гэтыя
Ноччу мы з брац
ікам пайшлі на вуліцу і пера
начавалі ў траве пад
плотам. Мы ўжо думал
і ўцякаць у лес, але праз сем дзён маці вярнулася
з турмы. Аднойчы, калі я гуляў на вуліцы, мама паклікала мяне дадому.
Калі я ўвайшоў у хату, мама шчыльна зачыніла дзверы і зацягнула
ранкі на акне. Шурыка выправіла гуляць на вуліцу. Потым яна сказала
Тады ты павінен дапамагчы мне. На рагу Луначарскай і Леніна
стаіць нямецкі танк «тыгр». Я табе дам міну,
ты зараз пойдзеш са мной
Калі зрабі
ць разумна і асцярожна, усё бу
дзе добра. Зат
ое,
Мама выйшла на двор і хутка прынесла нешта, загорнутае ў анучку.
Не бойся, яна ўзарвецца толькі праз шэсць гадзін. Гэта міна
I мама падне
сла міну да жалезнага ложка, Міна так моцна
прыстала, што мы ледзь адарвалі яе. Тады мама выкяла з міны нейкую
палачку, падобную на ал
овак, надзела на палачку даўга
ваты чырвоны
Я апрануў палатняныя штонікі, што мне бабка пашыла з мяшка. Там
была вялікая кішэня, і я палажыў туды міну. Паверх яшчэ я надзеў
паліто з дзіравай кішэняю і праз дзірку прытрымліваў рукой міну, каб
Калі нем
цы заўважаць цябе і будуць кры
чаць «стой!», ты не
Яна пацалавала мяне, і мы выйшлі на вуліцу. Мне здавалася, што
ўсе людзі глядзяць на мяне, нібы ведаюць, што ў мяне ў кішэні міна.
Але па твары яе відаць было, што яна таксама хвалюецца. Хутка мы
дайшлі да вуліцы Леніна. Мама спынілася ў завулку, а я пайшоў адзін.
Каля танка нікога з немца
ў не было відаць. Тан
кісты адпачывалі
ў доме,
што быў насупраць. Ад
туль чуліся рога
т і песні. Пасярэдзіне вуліцы
стаяў высок! рыжы немец
рэгуліроўшчык. Паўз яго несліся машыны,
матацыклы, ехалі павозкі з раненымі. Гэта адступалі немцы. Аб гэтым
Каля танка малыя гулялі ў вайну.
Адны наступал!, а другія
адступалі. Я далучыўся да адступаючых і стараўся адступаць к танку.
Але я не мог бегчы хутка, таму што мне перашкаджала міна. Наш
Калі наступаючыя пачалі кідаць
у нас папяро
выя гранаты, мы
кінуліся хавацца хто куды. Я схаваўся за танк, а потым палез пад яго.
Я памятаў, што мама казала, каб я прыляпіў міну з п pa вага боку.
Расшпіліўшы паліто, я дастаў міну і ледзь толькі дакрануўся ёю да
як яна прысасалася
. Тады я выскачыў з
пад танка і з крыкам
Але я не с
лухаўся і бег на іх. А за мной п
ліся і ўсе нашы
адступаючыя. Крыху прабегшы, я завярнуў у адну, другую вуліцу. Дадому
«А што, калі міна не ўзарвецца або немцы знойдуць яе?»
думаў
я. Я і не заўважыў, як сцямнела. Калі я прыйшоў дахаты, было зусім
Мне сказалі, што танк спыніўся на ноч каля бензінавай
Раніцою ў горад
было шумна. Людзі гавары
лі, што ноччу ў
адзе былі партызаны і падарвалі
танк. Маме трэба было ісці ў
атрад, але да часу дня нікога не пускалі ні з горада, ні ў
горад.
Яе муж быў у адным атрадзе з нашай мамай. Мы ішлі дваццаць
кіламетраў і прыйшлі ў лес. Там стаяў будан з галля. Уверсе была
дзірачка, каб выходзіў дым. Але там было так дымна, што слёзы ліліся з
вачэй. Потым прыйшла мама і заве
зла нас да знаёмай цёткі з другога
Мы прабылі ў яе некалькі дзён, калі раптам немцы пачалі акружаць
лес. Адны партызаны пачал! бой з немцамі, а мы разам з другімі
партызанамі пайшлі ў глыб лесу. Усе стараліся ісці ц
іха, каб нем
цы не
пачулі. Цётка ішла спера
ду, а я І Шурык
ззаду за ёй. Так мы ішлі ўсю
Тут толькі я заўважыў, што Шурыка няма. Цётка вельмі
спалохалася. На другі дзень мы знайшлі Шурыка ў атрадзе Ва
рашылава.
Мы вельмі ўзр
адаваліся і пабеглі да іх. Пры
беглі ў атрад і
бачым: Шурык сядзіць на павозцы, брудны, твар як чыгун чорны, і ў
А ён маўчыць. Тады партызаны расказалі, як яны знайшлі Шурыка.
Яны ехалі праз лес і бачаць
у кустах, крокаў за пяць
шэсць ад даро
гі, ляжыць хлопчык. Яны думалі, што ён нежывы. Падышлі, бачаць, ён
Я не мог больш ісці. Мне вельмі забалелі ногі, і я хацеў
Як жа я мог крычаць? Каб прадаць увесь атрад немцам?
Назаўтра мы пераехалі ў вёску Талстыкі, кіламетраў за сорак ад
таго месца, дзе знаходзіўся атрад. Там мы был
ўвесь час, п
акуль не
ТОЛЯ ЗАХАРЭНКА (1934 г.)
Нашу вёску падпалілі
ы. Мая мама, ба
булька І я з брацікам
Толікам уцяклі ў лес. Назаўтра, калі мы вярнуліся з л
есу, вёскі ўжо не
яна згарэла дашчэнту. Над вогнішчам слаўся ўдушлівы дым.
Высокія коміны стаялі, як помнікі на могілках.Мы ўсёй сям'ёй пайшлі ў
суседнюю вёску Варатьшь. Там
жыла мая цётка. Пажыць тут доў
га не
прьійшлося. На вёску, як каршуны, наляц
немцы, падпалілі яе, а ўсіх
жыхароў ад старога да малога пагналі невядома куды. Доўга гналі на
род
па незнаёмых мясцінах. Калі людзі адставалі,
не маючы с
ісці, іх
падганялі гумавымі палкамі і прыклад
амі. Ад хады ногі мае рас
нелі. Мама
несла на руках Толі
ка. Яна так стамілася, што ледзь
ледзь кро
. Яе твар быў страшэнны
белы, з незнаёмымі вачыма
і ўвесь мокры, ці то ад поту, ці то ад слёз
цяжка было пазнаць. Мама
доўга несла Толіка і не заўважыла, што ён мёртвы... Спачатку ён
нібы
заснуў на руках, а потым і памёр, бед
ны, мусіць, ад голаду ды ад
Два месяцы нас гналі кудысьці. По
тым усіх люд
зей пасадзілі на
нейкай стан
цыі ў вагоны і
павезлі. Усіх мучыла сма
га. Некаторыя прыпа
Цягнік спыніўся ў нейкім лесе. Людзей выгналі н
а шырокую
палянку, на якой стая
лі баракі. Вакол баракаў цягнуліся высокія рады
калючага дроту, і было вельмі многа вартавых. Хтосьці сказаў, што гэта
Маю маму спалілі, бабул
я таксама памерла, і я застаўся з усёй
Аднойчы р
аніцою здарылася штосьці незвы
чайнае. Нас не будзілі
гумавымі палкамі, як заўсёды, і каля дзвярэй не было вартавога. Калі
мы выйшлі з барака, на д
вары ўжо былі нашыя чырвонаармейцы. Многія
плакалі ад радасці. Адзін салдат узяў мяне на рукі. Я падумаў: «Вось
АРКАДЗЬ НАВУМЕНКА (1935 г.)
У адну з вясенніх начэй 1943 года ў акно на
шай хаты нехта ціха
Сынок, ты
чуеш? Нехта стукае. Учора гава
рылі, што ў
камендатуру п
рыехала шмат немцаў. Пэўна, гэта яны. Вось калі нам будзе
Камендатура размяшчалася ў Дукорскай МТС, у якім
небудзь
кіламетры ад нашай вёскі Дукоркі. Вядома, маглі наскочыць немцы, але
яны так далікатна не стукаю
ць. А партызаны ў такіх выпадках хаваюцца
за сцяной, і можна ўбачыць толькі руку. Гэты ж чалавек стаіць у акне,
я выразна бачу яго абрыс. Прыт
ым стук
дужа знаё
мы, чуты раней,
значьщь, стукае свой. Пачынаю ўважліва прыслухоўвацца. Стук
сіпіць на мяне мама, падыхо
дзіць да акна і
Мама выйшла ў сенцы. За ёю паспяшыў і я. Бразнула завала,
бясшумна расчыніліся
дзверы, і цераз парог пераступіў мой брат
У хаце ён пацалаваў м
еншага браціка, сястры
чак. Потым прысеў
каля стала і пачаў распытваць пра здароўе,
жыццё, гаспадарку. Мама
Як бачыш
, жывы, здаровы,
весела прага
варыў брат, гладзячы
Маці пачала гаварьщь, каб ён асцерагаўся, таму што ў камендатуры
Брат папрасіў маму, каб яна прыгатавала што
небудзь п
еракусіць
Шурык, мне трэба пакарміць двух коней. Знойдзеш якога
Мы выйшлі на двор. Толькі я хацеў адчыніць дзверы хлява, як брат
мне кажа, што коні накорм
лены, і
садзіцца на камень. Я сеў побач з ім.
Ён пачьгаае раснытваць, ці баюся я немцаў, ці ходзяць яны ў в
ёску, ці
Немцы прыносяць у вёску сахарын, брошкі і мяняюць на яйкі. Калі
немцы заходзяць у хату па аднаму, я іх тад
ы не баюся. А
вось як па
сем чала
век, тады страшна. Думаецца, што ідуць па нас. 3 нашай
вёскі пакуль што ў партызанах два чалавекі, і немцы могуць прыйсці і
забраць партызанскія сем'і. Але яны баяцца партызан. Заходзячы ў вёску
ў камендатуру я хадзіць не баюся. Немцы не ведаюць, што я брат
партызана, і прапускаюць. Такія носяць у іх пакоі дровы, возяць ваду,
чысцяць коней. Стараста загадвае ісці на работу. Камендатуру спачатку
агарадзілі калючым дро
там, а цяпер робяць сцяиу ў ме
тр таўшчынёй.
Вось шт
кажа мне брат.
Сёння рані
цой схадзі ў
камендатуру, як быццам табе трэба купіць цыгарэт, і пастарайся
даведацца пра
нем
цаў, якія прыехалі ўчора: колькі іх, на чым прыехалі,
у што яны апрануты
, якія ў іх знакі адрознення, якія знакі на машынах.
Аб усім гэтым раскажаш мне
. Пасля абеду прыйдзеш на пажа
рышча (назва
Сынок, ці не думаеш ты і Шурку забраць з сабою?
нечакана
Не, ма
адказаў я,
гэта ён кажа, дзе сустрэцца, калі нам
Ну вось, Шурык, я цябе б
уду чакаць на пажарышчы. За
помні: як
Гэта на выпадак, ка
лі сустракаць буду не я, а хто
небудзь з
нашых партызан. Ён цябе спытае: «Грушы ёсць?»
адкажаш ты.
Дадзім, як возьмем у атрад. Калі будзеш дастаўляць дакладныя
Брат з
таварышам пад'елі і паехалі. Я ляжаў у пасцелі і думаў,
як лепш выканаць яго задание, сабраць падрабязныя звесткі. Перад
лі нямецкія машыны з незразумелымі знакамі, немцы
станавіліся папярок дарогі і гаварылі: «А, ты пасланец партызан!»
Хапалі і
дапытвалі, але я ім не гаварыў ні слова... Часам мне
Калі я прачну
ўся, мама паліла ў печы. Я апра
нуўся, узяў пяць яек
і, не сказаўшы ёй ні слова, выйшаў з хаты. Іду і
думаю, як пра ўсё
даведацца. За мной паўзе страх, але я стараюся адагнаць яго. За спіной
Набліжаемся да нямецкаг
а паста. Стаяць двое: немец і паліцэйскі.
На мяне глядзіць немец і, здаецца, вось
вось скажа: «Куды ідзеш?
Адлягло ад сэрца. Ступаю смялей і сам сабе кажу ў думках: «Хіба
яны могуць здагадацца, што я іду ў разведку? Такіх, як я, тут швэн
Тыя, што прый
шлі раней, у баку ад камендату
ры рэжуць і
колюць
дровы. Больш нікога навокал не відаць. I маш
ын ніякіх няма. Вось
вялікі двухпавярховы будынак. Узнімаюся па прыступках
Разам з немцам вяртаюся да дроў
. Ну, думаю, цяпер
то я траплю
пакой! Набралі дроў і панес
лі. Але не ў пакой, а на кухню. На дварэ
цеплыня, і ў памяшканнях не паляць. Не шанцуе. Ідучы назад, я
адлучаюся, заходжу ў першыя дзверы і трапляю ў афіц
эрскі пакой.
Афіцэраў двое. Да
стаю тры яйк
і І прашу цыгарэты. Адзін бярэ яйкі і дае
мне цыгарэту, другі паказвае, каб я чысціў боты. Я рад, што магу
Першы ўстаў, апрануўся, а на шыю начапіў якуюсьці бляшку з
арлом. Раней я такіх не бачыў. Пэўна, гэта і ёсць тыя, што ўчора
ысціўшы боты, я выйшаў і адправіўся на канюшню. Там сустрэў
хлопчыкаў, якія хадзілі кожны дзень. Пачаў размаўляць з Валодзем. Ад
яго даведаўся, што ў камендатуру прыехала палявая жандармерыя, а
3 канюшні рашыў зайсці яшчэ
ў адзін пакой,
у мяне
ж было два
яйкі. Трапіў у кара
вульнае памяшк
анне, але зрабіць абмен не ўда
лося:
Больш хадзіць пабаяўся і з гэтымі дадзенымі вымушан быў
вяртацца. Ідучы дадому, адчуваў сябе дарослым: я
ж пачаў дапамагаць
Зноў у камендатуру пайшоў праз дзень. На тэты раз убачыў рэшту
немцаў, якія выязджалі. Ha іх месцы засталася палявая жандармерыя і
Такім чынам, праз некаторы час я ўжо ведаў, што ў гарнізоне
два пасты і адна наглядаль
ная вышка, што тут налічваецца сто чалавек,
два станковыя кулямёты і дзесяць ручных, што ёсць у жандараў аўтаматы,
а ўсіх жандараў
век пятнаццаць. I ўсе гэтыя звесткі я перадаў
Аднойчы мы в
ячэралі. У хату ў
вайшоў дзядзь
ка Аляксей і пач
расказваць, што ён зараз су
стрэў аднаго чалавека з вёскі Турэц, які
роны ён,
сказаў дзядзька.
браму чалавеку ў такі час
Я кінуў яду і, недаслухаўшьі, што гаварыў далей дзядзька,
выскачыў на двор. Пачынала цямнець. Подбегам пайшоў да камендатуры. У
канцы вёскі дагнаў старога. Ён быў абуты ў лапці, ногі да калень
«Гэта і ёсць той чалавек, пра якога гавар
ыў дзядзька,
падумаў
Так абуваюцца толькі с тары я з Турца»
. Я прыцішыў хаду і стаў
Але прасачыць яго мне не
алося. Недалёка ад камендатуры
знаходзілася канава і раслі кусты. Ад іх адна за адной пачалі
аддзяляцца цёмныя по
стаці. Стары параўняўся з імі, і раптам да маіх
вушэй даляцелі нямецкія словы.
гадаўся, што гэта адпраўляюцца
Мінуўшы дамоў восем, спыніўся. Хоць было страшнавата, але
жаданне дазнацца, куды яны пойдуць, пераадольвае
. Прыглядаюся, дзе
можна перачакаць, каб прапусціць іх уперад, і тады сачьщь. На дварэ
зусім с
цямнела. Крокі наблі
жаюцца. Разважаць няма калі. Пад нагамі
адчуў мосцік. Гэта каля Верамейчыка. Залез пад мосцік і чакаю. Шум
Але што такое, мосцік маўчыць, не грукоча. Я зразумеў, што немцы
звярнулі каля Верамейчы
ка ў вулачку. Шум заціхае. Я асцярожна вылез з
свайго ўкрыцця і, прыгнуўшьіся, паспяшыў у вулачку. Глянуў уздоўж і
У канцы вулачкі немцы накіраваліся па даро
зе, што ідзе па
загуменні. Пачаліся прысады. Я выбраў удалае месца, каля вішань, і
пералез цераз плот. Цяпер іду амаль побач з імі, толькі яны
, а я
агародамі. Немцы параў
няліся з сяд
зібай Кароткага
Немцы дайшлі да ўчастка Савіча і спыніліся. Я прысеў на агародзе
Каляды Макара. Адсюль частка немцаў пайшла далей, а частка на агарод
Па дарозе, якая праходзіць у гэтым месцы, часта
партызаны з вёскі Турэц у нашу; значыць, немцы і рашылі падпільнаваць
Калі засада размясцілася, я асцярожна праз агарод Шычко Івана
выйшаў на вуліцу, перайшоў на другі бок і накіраваўся дадому. На
Увесь час
я думаў, як папярэдзіць партызан. Пабегчы да іх? Але
дзе ж іх знайсці? Я прыкідваў так і гэтак. У галаве гудзела ад думак.
Даведаўшыся пра нямецкую засаду, мама ўзрушылася не менш за
мяне. Мы жылі каля лесу, і
партызаны, напэўна, паявяцца з гэтага боку.
Я зайшоў з
а апошні дом і прыслухаўся. На
вокал было ціха. Пастаяў
крыху і пабег к дарозе. Паслухаў
нічога не чуваць. Вярнуўся на
старое месца. Мама стаяла ля варот. Я сказа
ў ёй ісці ў хату, а сам
застаўся. Да самага рання я хадзіў то туды, то назад. Нідзе нічога не
чуў. Значыць, партызаны сёння не прыедуць. Шкадаваў, што не мог
Назаўтра адправіўся ў вёску Чэславое, каб убачыцца
Праз дзень, к
алі было яшчэ відно, мама варо
чалася з поля. Я быў
на двары і ўбачыў таго самага старога: ён ехаў на падводзе Ве
рчука
Я выбег на в
уліцу. Калі падышла маці, я па
казаў ёй на старога і
спытаў, хто ён такі. Яна сказала, што гэта Гірынскі з Турца і што ён
Каля свайго дома Вярчук спыніўся, а стары пайшоў далей. Хутка ён
Гэтыя звесткі я перадаў брату, але сачыць за старым мне ўжо не
А пазней я даве
даўся, што партызаны падпільнавалі яго, і ён
Надышла зі
ма. Аднаго разу я з меншым бра
цікам і сёстрамі
снедалі, а мама рыхтавала карове есц
і. Зрабіўшы сваю работу, яна
Я апрануўся, і
мы вынеслі цэбар на двор. Сту
пілі крокаў пяць і
Шурык, жандары!.. Па нас... Вось калі нам канец,
Уцякаць не было куды. Мы спыніл
іся. Падышл
немцы. Афіцэр
Пан, гэта не яна. Гуло Фацінія пайшла даіць карову.
Заходжу на двор і накіроўваюся да хлява. Немцы ідуць за мною. Ля
драпануць, як голас немца спыніў мяне. У хляве нікога не было.
Немцы выскачылі злосныя з, штурхаючы мяне ўперад, пабеглі на вуліцу.
На тым месцы, адкуль мы пайшлі, стаяў адзін
толькі цэбар. Toe, што
Іду і думаю, як уцячы і мне. Салдаты ледзь не наступаюць на
пяты. Раптам афіцэр штурхануў мяне ў двор Камейкі Ганны. Заходзім у
Пан, няма... А вось яе сын... Ён жа павінен ведаць, дзе яго
Калі я пачуў гэтыя словы, у мяне пацямнела ў вачах і мімаволі
навярнуліся слёзы. Афіцэ
р, ашчэрыўшы зубы, хутка павярнуўся, ударыў
акуль ішлі да нас, мяне ўвесь час шпынял і ў спіну аўтаматам.
Акрамя трохгадовай сястрычкі, дома нікога не заспелі. Перавярнуўшы ўсё
ў хаце і нічога не знайшоўшы,
немцы павялі мяне да Людчыка Мікалая. У
яго ў хаце сядзелі чатыры жанчыны. Афіцэр падвёў мяне да першай жан
3 рота ў мяне пацякла кроў. Я пачаў выціраць яе рукавом. Афіцзр
загадаў выходзіць. На двары ён так аплявушыў мяне, што я не ўтрымаўся
Мяне адвялі ў каравульна
е памяшканне, а ад
у халодную. У
халоднай сядзеў Ахрэмчык Мікалай. Яго адразу выпусцілі. Я застаўся
адзін. Прыгадаў падзеі
сённяшняга дня. Сэрца маё сці
скалася ад болю
Думкі бл
ыталіся ў галаве. На
рэшце пасля доўгага роздуму прыйшоў да
вываду: калі гінуць, дык лепш мне, чым маме. У мамы трое дзяцей,
меншых за мяне. Каб яе забілі, то прапалі б малышы. А так яна іх
У пакоі холад
нельга цяр
пець. Я асмеліў
ся і пастукаў у
дзверы. Немец бразнуў ключом, адчыніў і вывеў на двор. Было зусім
цёмна. На небе свяцілі зорк
і. Я зноў апынуўся ў камендату
ры, у цёмнай
амеры. Падумаў: а можа, і выпу
сцяць? Праз некалькі хвілін мяне
паклікалі на доныт. Пачал
ося для мяне самае цяжкае. Як толькі я
А хто забіў памочніка каменданта і двух немцаў летам 1943?
Мяне зноў кінулі ў камеру. Усю ноч праляжаў я на падлозе, як
мех. А назаўтра зноў на допыт. Увайшоў у пакой і ні на ког
а не гляджу
вочы не паднімаюцца. Мяне падштурхнулі да самага стала. Камендант
Нарэшце ка
мендант убачыў, што ад мяне ні
якага толку дабіцца
нельга, і загадаў вывесці мяне за дзверы. Тут абсту
пілі мяне паліцаі і
Праз дзверы я чуў, што ў каменданцкім пакоі ідзе гутарка пра
мяне. А потым мне аб'явілі, што я магу ісці дадому. Відаць, штосьці
Забыўшыся на боль у целе, выскачыў я на двор, і чым
далей
адыходзіў ад камендатуры, тым шпарчэйшыя рабіліся крокі.
А нарэшце я
Праз тры гадзіны я быў
у вёсцы Чэславое, дзе
мяне сустрэлі мама,
брат і партызаны. Яны завялі мяне ў дом, накармілі, абагрэлі і
расілі расказаць аб тым, што адбылося са мною. Калі я скончыў,
Ну, Шурык, ты сваё зрабіў, а зараз чарга за мною. Пойдзем у
АЛЕСЬ ГУЛО (1931 г.)
г. Дзяржынск, Mi некая вобласць.
Нямецкія в
орагі напалі на ўсю краіну. Да
пялі яны і да нашай
вёскі. Сталі хадзіць па хатах і пытацца, ці ходзяць да нас партызаны.
Мы сказалі
не. Я
ны і паехалі. Адзін раз узарва
лі партызаны на шашы
ўцяклі ў лес. Нас было ўсіх дзесяць: бацькі, сястрычак сем і
адзін, Міша. Маіх сястрыц звалі: Маня, Надзя, Галя, Соня, Зіна
і Ніна. Мы пражылі ў лесе ледзь не месяц. Фаши
сты тады ў нашай вёсцы
Адна дзяўчына з сваім брацікам ехала з Мин
ска, не ведала, што ў
вёсцы немцы. Немцы злавілі яе і сталі мучы
ць. Потым, калі яна прыйшла
моў, расказала пра ўсё свайму бацьку. Бацька яе пераказаў
партызанам, і партызаны прыехалі.
Ямы
хацелі адпомсціць
за дзяўчыну.
Калі стала ціха ў нашай вёсцы, мы вярнуліся з лесу. Аднойчы
вечарам прыехалі партызаны. Мама мая начала гатаваць ім вячэру, а
партызаны сел
гаманіць з бацькам. Мама ўжо згатавала вячэру,
селі за стол. А ж ту
т яна пачу
нешта на двары трашчыць.
Мама выйшла з хаты, а на двары ужо немцы. Яны акружылі наш дом І
забрал і маму, бацьку і двух партызан. А сястру Маню ранілі і не
Назаўтра немцы зноў прьіехалі да нас, хацелі ўзяць раненую
. Але
ноччу, пасля не
мцаў, пры
язджалі партызаны і павезлі сястру ў атрад.
Як ішла блакада, то майго брата Мішу забілі. Ён бьіў смелы і
адважны: калі ні хадзіў у разведку, заўсёды добра выконваў заданні,
хоць кол
ькі ды заб'е немцаў. Як успомнім, то ўсё плачам, што мы
Сястра наша прыйшла з партызан і стала жыць з намі, Аднойчы яна
наехала ў Мінск, і яе арыштавалі і пасадзілі ў турму. Яна сядзела та
тры тыдні. Раз мужчыны выціснулі акно і вылезлі, і мая сястра
за імі
і яшчэ хто мог. Старьія людзі, каторыя прасядзелі па чатыры месяцы ў
той турме, не мелі ўжо сіл, там яны і загінулі. Наша сястра вярнулася
Калі прыйшла Чырвоная Армія, то мы м
оцна ўзрадаваліся.
Скончыліся нашы пакуты. Калі ў маленькай сястрычкі Ніначкі
Ёй было пяць год.Цяпер мы ў дзетдоме ў Смалявічах. Нам тут
вельмі добра. Аб нас клапоцяцца наш
і выхавальнікі. Яны нас
вучаць к добраму, а не к дрэннаму. Мы ім спасібуем, што яны нас добра

ТАНЯ ЗАЛAT
АРОН АК (1935 г.)
рамеснае вучылішча № 26.
У НЯВОЛІ
Да нас пачалі прыходзіць незнаёмыя людзі. Яны пад
оўгу аб чымсьці
шапталіся з маткай. Потым і яна стала зніха
ць з дому. Мяне ўзя
ла
Аднойчы ўранні мама вярнулася стомленая і заклапочаная. Я
падбегла да яе, абхапіла з
а шыю і лісліва спытала, дзе яна так доўта
бьша. Яна спагадна зірнула на мяне, пагладзіла любоўна па галаве і
Зоечка, мне няма калі з табою гутарыць. Трэба рыхтавац
Яна прынесла дро
ў, распаліла ў печы і пачала варыць ежу. Калі
было гатова, яна па
клікала нас. Толькі мы ўселіся за стол, як
у сенцах пачуліся крокі. Маці ўсхапілася і падышла да дзвярэй. У хату
ўвалілася некалькі немцаў. Адзін з іх, высокі, штосьці злосна гаркнуў
нямецку. Я спалохалася, схапіла браціка і прытулі
ла да ся
бе. Немец
паўтарыў сваё пытанне яшчэ больш грозна. Маці раз
умела, што кажа
немец, але пры
кінулася, што не
ведае. Раз'юшаны немец падско
чыў да яе
і ўдарыў гірыкладам у спіну. Маці ўс к рыкнула і с
злася за балючае
месца. Я i Hi
на кінуліся да яе. Немцы груба адштурхнулі нас і загадалі
Гзтыя словы як нажом гіаласнулі па сзрцы. Я і Hi на з лямантам
Далейшае помню, як праз сон. Бачыла, як маці і Ніну павялі па
Мама, мамачка!
закрычалі ў адзін голас я
Таня і
саскочылі на зямлю. Нас падхапілі салдаты і зноў пацягнулі да машыны.
На хаду я азірнулася. Пе
д маімі вачыма мільганула знаё
мая постаць
маёй любімай мамы і схавалася за паваротам вуліцы. Тады я не ведала,
што бачу яе апошні раз. Нас упіхнулі ў кузаў грузавіка і накрылі
Праз некалькі хвілія машына загрукатала і кранулася з месца. Мне
ала страшна. Я абняла сястрычку і браціка і залілася горкімі
слязамі. Наплакаўшыся досыць, пачала думаць, як вылезці адсюль.
Наспрабавала падняць брызент, але ён бьіў моцна прывязаны вяроўкамі.
Пад вечар нас прывезлі ў Віцебск. Я ўбачыла вялікі двор,
агароджаны калючым дротам, ра
д доўгіх будынкаў, а за дротам
нашых,
савецкіх людзей. Нас прывялі ў асобны пакой і старанна абшукалі. У
маіх ботах паліцай знайшоў гадзіннік, які калісьці пада
рыў мне
бацька.
Ты тут з
дохнеш з голаду. Табе ён не па
і паклаў у
Пасля гэтага нас дапытвалі. Здаровы паліцай у черным касцюме
дамагаўся выпытаць ласкай. Я або маўчала, або гаварыла, што нічога н
дам есці, не прызнаешс
будзеш сядзець
Не дабіўшыся
ад мяне праўды, ён запісаў імё
ны сястры і браці
ка і
загадаў вывесці. Нас упіх
нулі ў вяліка
е памяшканне, у якім
Я адказала. Жанчына заміргала павекамі і пайхпла ў свой куток. У
яе сутаргава ўздрыгвалі плечы. Я здагадалася: у яе таксама ёсць дзеці
У бараку был
о сыра, цёмна, брудна. Я разгу
білася І не ведала,
дзе нам прытуліцца. Выратаваў стары дзядуля. Ён паклікаў нас да сябе і
паказаў, дзе ёсць свабо
днае месца. Нары былі ў тры па
верхі. Мы
размясціліся на другім. Таня і В
ася так змардаваліся за дзень, што яны
адразу пападалі на голыя дошкі
і заснулі. Я доўга не магла за
снуць.
Перад вачы
ма стаяў высокі немец, што ўда
рыў маму, а ў ву
шах гучалі
Уранні я прахапілася ад зычнага вокрыку:
то выганялі на работу
дарослых. Адзін рабочы не хацеў паднімацца. Яго збілі гумавымі палкам
і і прымусілі ісці пад канвоем. У бараку засталіся адны дзеці. Тут
былі і хлопчыкі, і дзяўчынкі. Яны былі бледныя, худыя, абшарпаныя.
Некаторыя так аслабелі, што н
е маглі трымацца на нагах. Дзве дзяўчынкі
захварэлі. Пр
ыйшлі нямецкія са
нітары і забралі іх. Болын я іх не
бачыла.Кармілі нас два разы ў суткі: удзень
талерка мутнага варыв
якое празвалі «жыжай», веча
голай гарбаты. Хлеба (з
мі) дава
лі мала і рэдка. Я, напрыклад, за восем дзён атрымала
тры разы грамаў па трыста. Ад галадухі і хвароб штодзённа памірала
Праз тры дні ад недаядання і нечалавечых умоў жыцця захварэў
Вася, а потым Таня.
х забралі і кудысьці панеслі. Што зраб
ілі з імі
цы, я не дазналася. Расставацца з імі было вельмі балюча. Я чакала,
што і са мной будзе тое самае. Хадзіла па бараку, не знаходзячы сабе
Я слабела з кожным днём. Мяне чакаў такі ж канец, што і дру
гіх
дзяцей. Адсюль ніхто не вы
ходзіў жы
вы. «Чым паміраць павольнай смерцю,
хай мяне лепш
заб'юць»,
падумала я і наважы
лася ўцякаць. Аб сваім
намеры рашыла расказаць Мані і Любе, дзвюм дзяўчынкам, з якімі паспела
і, мы ўсё роўна памром,
ла я ім.
Давайце
Ты без маткі, і мы без бацькоў, шкадаваць і плакаць па нас
не будзе каму,
сказала боль
шая Люба і ахвотна згадзілася. Маня
Вартавыя стаялі толькі пры ўваходзе ў барак. Выбірацца можна
было з процілеглага боку.
Там вокны былі забіты сеткаю. Але дрот тонкі
Ноччу, калі зняволеныя спалі, я асцярожна падышла да акна і
пачала ціхен
ька ламаць сетку. Раніцай усё был
о гатова. Але як
перарэзаць ка
лючы дрот вакол лагера? Тут нам пашанцавала. Доктар пры
забыў свае на
жніцы. Наж
ніцы былі невя
лікія і гладкія. Тады
Наступнай ноччу мы вылезлі з барака і пауз
ком дабраліся да
дротавай агарожы. Люба была большая і дужэйшая за мяне і Маню. Яна
на зямлю і пачала рэзаць. Дрот быў стары і ржа
вы. Каб лягчз
было рэзаць, мы асцярожна на
цягвалі яго на сяб
е. 3 вялікімі цяжкасцямі
ся перарэзаць тры
драціны. Пас ля гэтага мы пра
паўзлі пад
агарожай і апынуліся за межамі гэтага жудаснага лагера смерці. Радасці
нашай не было канца. Не верылася, шт
о мы вольныя і можна ісці, куды
За намі пачалі выбірацца другія зняволеныя. Калі вартавыя
паднялі страляніну, мы ўжо былі каля вёскі Дабрэйкі. Тут мы
рассталіся. Люба і Маня рашылі прабірацца бліжэй да дому, а я
у лес,
каб дабрацца да партызан. На
развітанні абняліся і моцна пацалаваліся.
ЗОЯ ВАСІЛЕЎСКАЯ (1933 г.)
У пяці кілам
етрах ад нашага штаба знаходзі
лася веска Бабінковічы
Сенненскага раёна. У ёй пражываў падпольшч
ык Барыс. Я аднесла яму
лістоўкі, узяла неабходньія звесткі і з данясеннем вярталася ў
партызанскі атрад. Ноч была ціхая, месячная. Па в
узкай сцяжынцы я
асцярожна пра
біралася між куст
оў. Калі скончыліся кусты, пай
шоў
сасновы лес. У ім было вялікае круглае
ра. Пасярод возера, на
астраўку, стаяла вёска
Курмялі. Тут і размяшчаўся штаб нашага парты
Недалёка ад в
озера лес скончыўся і зноў пай
шлі кусты. Рантам з
кустоў данёсся ціхі шорах. Я спынілася і прыслухалася. Да вушэй
даляцелі гукі неч
ых крокаў. «Напэўна, партызаны ідуць на задание»,
надумала і пачала чакаць, што будзе далей. Праз некалькі хвілін у
кустах затрашчала сухое галлё. П
ры святле месяца я ўбачыла кон
ніка. Ён
ехаў проста на мяне. Неўз
абаве забрахаў сабака. Ён, мабыц
ь, пачу
На памяць прыйшла размова аднаго вопытнага партызана, які
Калі за табой ідзе сабака,
казаў ён нам,
то с
хаваць с л яды
Звярнуўшы ўбок, я хутка пабегла да возера. Сабака забрахаў
мацней і кінуўся за мной. Я да
бегла да возера і скокнула ў ваду. На
беразе рос вялікі лазовы ці альховы куст. Я пайшла да яго. Вада за и
мал а вышэй пояса. Дно
гразкае, рухацца было вельмі цяжка. Каб не
нарабіць шуму, я лягла на ваду і ціхенька паплыла. Дабраўшыся да
куста, учапілася рукамі за галінкі, прыціснулася да іх нічыльней і
Да берага падбег вялікі сабака і спыніўся на тым месцы, адкуль
ла ў ваду. Ён па
нюхаў, паглядзеу на возера і забрахаў. Я задры
жала ад холаду I страху. Пад'ехаў коннік. Гэта быў немец. Цяпер я
бачыла яго выразна. Ён стаў прыглядацца да берага. Страх мой
узмацніўся, я старалася нават не дыхаць. Немец пастаяў
калькі х
вілін
Калі шум заціх, я вылезла з вады, прыхінулася да куста і пачала
слухаць. У тым баку, куды паехаў коннік,
не чутно было ніякіх гукаў.
стаяўшы крыху, кранулася ісці. Але не паспела ступіць некалькі
, як зноў пачуўся брэх. Я зразумела, што немец хзтраваў: ён
Бераг у гэтым месцы быў абрывісты. Немец, каб і хацеў, не мог
заехаць на кані ў ваду. Зноў падбег сабака і пачаў брахаць. За ім
Мне зрабілася холадна, і я задрыжала ўсім целам. Раптам па назе
ў мяне нешта папаўзло, заказытала і начало ўпівацца ў цела. Потым па
чуўся боль. Я ас
цярожна нагнулася і стала абма
цваць рукамі. Мн
ся нешта мяккае і сліз
кае. Я здагадалася,
што гэта п'яўкі.
Некалькі п'я
вак я адарвала ад нагі, а рэшту, што былі ніжэй, не магла
Немец пастая
ў і, не пачуўшы нічога падазро
нага, паехаў. Я
ачакала з паўгадзіны, вылезла на бераг, села на зямлю і прыслухалася.
Чакала, што будзе рабіць немец. Навокал было ціха
ціха. Я скінула
На пераправе заўсёды дзяжурьіў перавозчык. Ён перавёз мяне ў
лодцы на а
стравок. Я прыйшла ў атрад уся
мокрая. У зямлянцы хутка
апранулася і накіравалася да камандзіра атрада, дзядзысі Алёшы.
Ты хоць і малая, але здагадлі
пахваліў ён.
Заутра будзе відаць,
адказаў ён,
А ця
пер ідзі ў зямлянку і
ОЯ ВАС
ЛЕЎСКАЯ
Вечарам я прыгнаў з пашы карову, пусціў яе ў двор і, зачыніўшы
вароты, пайшоў у хату. На ганку мяне сустр
эла маці. У адной руцэ яна
звярнулася яна да мяне,
насячы дро
ў, а то заўтра не
Адшукаўшы сякеру, я пайшоў да павеці, дзе ляжалі дровы. Маці
падаіла карову, занесла ў хату малако і прыйшла мне дапамагаць. Мы
палажылі на козлы тоўсты кругляк і пачалі рэзаць. Маці была сур'ёзная
і заклапочана
я. Я спытаў, што здарылася, але яна нічога не адказала.
Па вуліцы хадзілі немцы, лаяліся і стралялі. Недзе воддаль
галасіла жанчына. 3 грукатам і непрыемным рьтам пад' ехала падвода і
спынілася кал я нашага дома. У гэты момант з
аскрыпелі і хутка
расчыніліся вароты. Я і мама кінулі работу і ўзнялі галовы. У двор
увайшлі чатыры немцы. Два з іх спыніліся пасярод двара, а два другія
пайшлі ў хату. Немцы, што засталіся на двары, паказвалі рукамі на
карову і паціху аб нечым
раіліся. Аб
одва былі апранутыя ў каляровыя
палаткі, з
пад якіх віднеліся доўгія шэра
зялёныя шынялі. У час
размовы немцы паглядвалі на ганак, чакаючы тых двух. Праз некалькі
хвілін яны выйшлі з хат
ы. За плячыма ў іх віселі кара
біны. Нізкі
трымаў у руках лейцы. Ё
н перадаў іх таўсцяку з аўтаматам. Учатырох
Карова стаяла каля хлява і даядала капуснае лісце. Калі ж немцы
падышлі бліжэй, яна стала кідацца на ўсе бакі. Два салдаты падскочылі
да яе і схапілі за рогі. Таўсцяк з аўтаматам разматаў
лейцы, зрабіў
Паночкі, што вы робіце? У мяне малыя дзеці,
пачала ўпрошваць
Але яе ніхто не слухаў. Высокі штурхануў яе ў грудзі, і маці
ледзь утрымалася на нагах. Хі
стаючыся, яна па
дышла да ўбітай у
калодку
ры, абапёрлася на яе рукою і цяжка ўздыхнула. Потым зірнула н
карову і заплакала. Заблытаў
шы карову, таўсця
к наматаў лейцы на рукі і
нуў. Карова не зварухнулася. Тады ён павярнуўся да яе, напяўся і
пачаў цягнуць з усёй сілы. Другія сталі
таўчы нагамі
ў жывот. Але і
гэта не дапамаг
ло: карова пераставіла заднія ногі, але з месца не
Рантам маці выхапіла з калоды сякеру і з раз
маху стукнула
таўсцяка абухом па патыліцы. Той асунуўся як падкошаны і выпусціў з
рук лейцы. Карова рванул
я назад. Маці пераступіла ляжа
чага і з
паднятай сякерай падскочыла да высокага. У тэты час тоўсты
немец з
бізуном выхапіў у ніз
кага карабін і ўдарыў маці прыкладам па галаве.
Маці войкнула і ўпала на зямлю. Немец нахіліўся да яе, паглядзеў і
Гэта адбылося
вельмі хутка. Я стаяў як аглу
шаны, не ведаючы, што
Немцы застрэлілі карову, пагрузілі на падводу, падабралі
а і паехалі. Толькі цяпер я кі
нуўся да маці і пачаў тармасіць
Назаўтра маму пахавалі. Я, сястра і брацік перайшлі жыць да
дзеда. Дзед часта хадзіў у лес. Што ён там рабіў,
я не ведаў. Аднойчы
ён вярнуў
ся задуменны. У клеці ляжала некалькі старых бочак. Ён доўга
перасоўваў іх з месца на месца, п
рабаваў дно малатком, нешта мармытаў
А ты чаго соваеш свой нос, куды не трэ
упікнуў мяне
Потым ён вынес вялікую бочку, паставіў яе на двух колку
і мо
цна
прывязаў павадком. Уся
рэдзіну гіалажыў ахапак сена, а на яго
сякеру,
рыдлёўку, пілу і некалькі дошак. Запакаваўшы ўсё гэта, ён выкаціў
Пасля вячзры дзед глянуў у акно і выйшаў з хаты. Быканаўшы
такую работу, якую за
гадала мне ба
бка, я выбег на двор. Дзед
Пойдзеш са мной, унучак,
шэптам сказаў ён.
А цяпер ідзі
Рабі, што табе кажу. Мы пойдзем у лес,
буркнуў дзед і
Вось і лес
. Мы пайшлі па нешырокай звілі
стай дарожцы
. Толькі што
ўзышоўшы месяц ас
вятляў нам шлях. Праз паўкіламетра ці больш мы
звярнулі ўправа, пр
айшлі крыху прасекай і спыніліся каля свежай
вывараці. Дзед дастаў з бочкі рыдлёўку і пачаў капаць яму каля самага
дрэва. Ён працав
аў хутка, спрытна. Мяне заціка
віла гэта, але
распытваць не адважыўся. Калі яма была гатова, дзед упусціў у яе бочку
і, не каж
учы ні слова, падаўся ў малады ельнік. Вярнуўся ён са
станковым кулямётам. Мы ўставілі яго ў бочку, с т вал ом уніз. Ён
А цяпер пой
дзем у двух,
сказаў дзед і на
кіраваўся ў ельнік.
У гушчары дзед пачаў
разграбаць купіну. Я прысеў з другога боку
і пачаў прыглядацца. Хутка ўбачыў, што гэта была не купіна, а вялікі
лоўж зброі, пры
крыты зверху мохам. Я дакрануў
ся рукамі да зброі. Яна
была густа змазана я
сьці ліпкай тлустасцю. Чатыры аўтаматы, звяза
шнуркамі па два, дзед падаў мне. Сам узяў больш. Мы прынеслі іх да
вывараці і злажылі ў бочку, у свабо
дныя між кулямётам шчыліны. Ка
лі
перанеслі зброю, дзед дастаў з
пад вывараці мяшэчак і палажыў я
го
Ну, унучак,
табе цяпер, бадай, усё зразуме
спытаў ён у
нашых падабр
аў у кустах ручны кулямёт Дзег
цярова, аўтамат, дзве
Я знайшоў доўгі кавалак звычайнага ка
белю. На адзін кан
ец
чапляў зб
рою, а другі абвяз
ваў вакол сябе. Узлезшы на дрэва,
Хітры ты, жэўжык, хоць і малы. Але спачатку скончым з гэтай
Мы перапілавалі вывараць каля самага камля. Ствол дрэва
ціўся на зямлю, пень выпрастаў
ся і стаў на сваё ранейшае месца,
закрыўшы сабою закапаную бочку. Поты
м адпілавалі бервя
но, нібы для
патрзбы, і аднеслі яго ўбок. Цяпер нікому і
ў галаву не магло прыйсці,
Дзед палажыў у двухколку свае прылады, рэшту зброі, што не
Мы адшукалі вулей і злажылі ў ім зброю. Каб не
кідалася ў вочы,
Не так
шмат той работы, а ўсю ноч пра
прагаварыў
дзед, выціраючы рука
вом лоб. Затым п
адышоў да мяне ўсутыч і сур'ёз
маўчок. Ты нідзе не быў і нічога не бачыў. I сябрам
3 нашай вёскі Прысна тры чалавекі пайшлі служыць у паліцыю.
Сярод іх быў і наш сусед, сын былога кула
ка, Платонаў. Разам з не
паліцаямі ён заходзіў да нас, патрабаваў у дзеда мёду і яблыкаў. Ён,
Я стары
і са зброяй не важдаюся,
сёды адказваў дз
ед і
Паліцаі пачы
налі рабіць вобыск. Яны перава
рочвалі ўсё ў х
аце.
Капаліся ў мамчыным і баб
чыным куфрах, пс
авалі мэблю, але нічога не
Зімою разнесліся чуткі, што ў лясах з'явілася шм
ат партызан
. Аб
іх гаварылася многа незвы
чайнага і таемнага. Я ўважліва прыслухоўваўся
да гэтых размоў. Вельмі хацелася ўбачыць пар
тизана, але гэта не
Начамі да на
с сталі заходз
іць незнаёмыя лю
дзі. Дзед аб нечым
шаптаўся з імі, і яны хутка выходзілі. Я не звяртаў на гэта ўвагі. Ці
мала цяпер ходзіць па свеце бяздомных людзей! Адзін просіцца
Пад вясну нав
едванні ўчасціліся. Людзі захо
дзілі ў хату. Дзе
уставаў з пасцелі, абуваўся, апранаўся і разам з імі кудысьці надоўга
знікаў. Дзед звычайна агню не паліў, і разгледзець, што гэта за людзі,
Аднойчы ўран
ні прыйшлі паліцаі і сталі пра
вяраць дакументы.
Дзед
Пайшоў правяраць пеглі, пастаўленыя на зайцоў,
мы яго петлі!
аў Платонаў.
етлі ноччу не
Яны перавярн
улі ўсё ў хаце, павытраслі сен
нікі, натаўклі
прыкладам шафу, ламамі ўзарвалі падлогу. Мы сядзелі на печы і плакалі,
ная бабуля прыту
лілася да коміна і маўчала. Ка
лі паліцаі
Яшчэ дабяромся і да цябе і да тваіх сцен,
Як дазналіся пасля, у канцы вёскі паліцаі сустрэлі дзеда. У
руках ён сапраўды нёс драцяныя петлі, але ішоў не з лесу, а па дарозе,
што в
ядзе з Магілёва. Дзеда прывялі ў хату і доўга білі. Ён паціху
ты будзеш маўчаць, стары вылю
дак? Чаго хадзіў пад
упаў на абернутую пасярод хаты шафу. Падбегла бабуля. Паліцай
штурхнуў яе, і яна павалілася на падлогу. Падскочыў Платонаў і моцна
тузануў дзеда за бараду. Дзед ссунуўся з шафы далоў, павярнуўся да яе
Платонаў стукнуў ботам дзеду ў грудзі. Дзед паваліўся тварам
уніз і скурчыўся. Галава яго пахіснулася на бок. Платонаў глянуў на
печ. Я, Коля і Ніна шчыльней прыціснуліс
я да коміна. Платонаў зняў з
плячэй аўтамат і даў чаргу па дзеду. Потым перавёў аўтамат на бабулю.
Дзядзька пахаваў дзеда, бабулю, а нас забраў да сябе. Жывучы ў
яго, я часта хадзіў у сваю
хату, якая цяпер
была пустая і закінутая.
мінаў, як мы добра жылі, дзе і што клалі. Іншы раз знаходзіў рэчы,
У страсе
варыўні я выпадкова знайшоў бі
нокль. Схапіўшы сваю
каштоўную знаходку, узле
з на страху клеці. Адсюль відаць была суседняя
вёска Княжыцы
. У ёй размяшчаўся нямецкі гар
нізон. Вельмі цікава было
глядзець на вёску праз бінокль: відаць, як ходзяць людзі, як
паліцэйскія катаюцца па вуліцы на веласіпедах. Каля вёскі, на
я ўмацаванні, абнесеныя драў
лянай сцяной. Па гэтай
Клець пакры
та гонтамі, і сядзець на ёй ня
зручна, дужа муляла.
Тады я прарабіў у зашчытку дзірку, на бэльк
і палажыў некалькі дошак.
маўся палок, н
а якім можна было сядзе
ць і ля
жаць, а галоўнае, я
мог усіх бачыць, а мяне
ніхто. Пасля гэтага я забіраўся туды і
Аднаго разу ў цё
плы летні дзень я з вясковы
мі хлапчукамі гуляў у
чыжа. У разгар гульні з
за будынка паказаўся чалаве
к у парванай
вопратцы, лапцях, з вялікай сівой барадой. Жабрак, дый годзе. Мы сталі
прыглядацца да яго. Ён ступіў некалькі крокаў ад рога і паклікаў мяне
Я Папоўскі, з Шчэгліцы,
і ён крануў сваю ба
раду. Цяпер я
ўбачыў, што ў яго не свая барада, а падклееная з нейкага сівога
Я прыйшоў вось чаго. У цябе, напэўна, засталася ад дзеда
Сустрэнемся ў Шчэг
ліцкім лесе, каля пра
секі. Я прыйду туды
Вечарам сустрэліся на ўмоўленым месц
ы. 3 Папоўскім былі яшчэ два
партызаны. Я павёў іх да вулля і аддаў зброю, схаваную ў ім. Тую, што
была закапана п
ад вывараццю, дзед паспеў пера
даць сам. Папоўскі
спытаў, дзе я назбіраў столькі зброі. Я расказаў аб усім па парадку.
Калі яны забралі зброю, Папоўскі падхапіў мяне пад пахі і
пасадзіў на воз. Потым сам сеў побач са мною. Пагладзіўшы мяне па
Ён быў камандз
ір партызанскай разведкі і мог гэта зрабіць. Яны
Праз некалькі дзён да мяне завітал
і Папоў
скі, камандзір ро
Панічэўскі і разведчык Калі
нін. Яны сказалі мне паглядзець, ці ёсць
хто на даро
зе ў Княжыцы. Не паспеў я выйсці за вёску, як убачыў трох
конных немцаў. Яны імчалі гало
пам. Я на ўсе ногі пабег назад і сказаў
аб гэтым партызанам.
Я к толькі немцы п
араўняліся з нашай хатай,
аны адкр
ылі агонь. Афіцэр, які ехаў па
сярод салдат, перш
ы ўпаў
на зямлю як сноп. За ім паляцеў з сядла другі немец. Трэці хутка па
вярнуў і наўскач панёсся назад. Куля насцігла і яго, ён гайдануўся,
але не зваліўся, а завіс у страмёнах. Як ашалелы, конь памчаў свайго
седака ў гарнізон. Партызаны забралі дакуме
нты і іншыя рэчы афіцэра і
Цяпер табе ў дзядзькі заставацца нельга,
сказаў Папоўскі,
пасадзіў мяне на свайго каня і сеў сам. Мы прыехалі ў вёску
Севасьянавічы, якая была за пятнацц
аць кіламетраў. У ёй стаяла цэ
рота партызан. Было вяд
ома, што немцы хут
ка прыедуць паліць вёску.
Дарога з Княжыц у нашу вёску праходзіла недалёка ад лесу. На
палове шляху лес клінам удаваўся ў поле. Якраз у гэтым месцы партызаны
і зрабілі засаду. Але немцы апярэдзілі парты
зан. Яны прыехалі ў вёску
раней, падпалілі трыццаць пяць дамоў і вя
рталіся назад. Партызаны
сцілі іх на блізкую адлегласць і адкрьші агонь з кулямётаў і
нага мінамёта. Немцы, адстрэль
ваючыся, пачалі ў
цякаць. Пасля бою на
дарозе за
сталося ляжаць два
ццаць пяць забітых фашыстаў і шэсць коней,
запрэжаных у павозкі. У павозках ляжала нямецкая зброя. Забраўшы яе,
Хутка я прывык да партызанскага жыцця. Асманаўскі атрад
, у якім
я жыў, складаўся з ма
ладых хлопцаў. Я спадабаўся ім
, і яны мяне палю
білі. Я таксама вельмі паважаў іх. Я выконваў розныя атрадныя
работы,
чысціў зброю. Хутка на
вучыўся карыстацца карабінам, рэвальверам, пі
сталетам і нават кулямётам. Крыху пазней мяне сталі пасылаць у
Сёння по
йдзеш у разведку ў вёску Княжы
цы. Там немцы капаюць
Цераз плячо начапіў вялікую зрэбную т
орбу. Цяпер я быў
падобен
да сялянскага хлопчыка
жабрака. У такім выглядзе адправіўся ў гар
Я заходзіў у сялянскія хаты і прасіў хлеба, а сам тым часам усё
выглядваў і браў на прыкмету. За час вайны я прывык да ўсякіх
Абышоўшы ўсе хаты, я накіраваўся за вёску, дзе капалі акопы. На
краях акопаў, спусціўшы ўніз ногі, сядзелі нямецкія наглядчыкі і нешта
елі з кацялкоў. Немец паклікаў да сябе, запытаў, што мне тут патрэбна.
Я папрасіў у яго хлеба. Другі, які сяд
зеў побач, выняў нешта з сумкі і
працягнуў мне. Але не паспе
ў я ўзяць, як першы моцна лупя
нуў бізуном
Ідучы туды і назад, я налічыў пятнаццаць роз
ных акопаў, які
размяшчаліся паўкругам да
скі. Пасярод іх былі два вялікія оліндажы
ў атрад, я аб усім гэтым раска
заў камандзіру ўзвода.
Вечарам камандаванне аб'явіла мне падзяку. Я вельмі рад быў, што добра
ВАСЯ САУЛЬЧАНКА (1932 г.)
г. Шклоў, дзетдом № 1.
ДЗВЕ МАГІЛЫ
Было гэта ў першы год вайны, восенню, у ясны дзень, калі так
хацелася выбегчы на вуліцу, пашукаць самыя прыгожыя апалыя ліпавыя
лісты. Але я вымушаны быў сядзець
у хаце. У суседнія вёскі
Конаўку,
Паровіўку, Цёплыя
прыехалі карныя нямец
кія атрады. У нашай вёсцы,
расцянах, карнікаў яшчэ не было, але іх з вялікім жахам чакалі і
т. Страляніна была чуваць наво
кал. Хадзілі чуткі, што карнікі
расстрэльваюць усіх,
каго застануць за вёскай. I мая маці, закла
Паміраць я не хацеў, а таму і не працівіўся матцы. Не адыходзячы
ад акна, увесь час глядзеў я ўдал
ь і гатовы быў схавацца пад печ ці
зарыцца ў пасцель, калі пакажуцца нямецкія разбойнікі. Але дарога была
Першых немцаў я заўважыў здалёк, яшчэ за Таранковым дваром, калі
яны толькі паказаліся на веласіпедах з
за юркі.
хацеў быў схавацца,
але мяне зацікавіла, што побач з веласіпедамі варушыліся дзве
дзіцячыя
постаці. Хутка я раз
гледзеў двух немцаў у касках. Яны ехалі схіліў
шыся, адзін за адным, а за першым веласіпедам беглі два цяплынь
хлопчыкі. На іх тв
арах бы
лі вялізныя сінякі, цёк брудны пот. Вочы
вылазілі на лоб. Яны бесперастанку лізалі языкамі сухія губы. Задні
Немцы паехалі к лесу. Праз кароткі час адтуль пачуліся два сухія
Назаўтра, калі немцы кудысьці зніклі, бацькі знайшлі сваіх
Іх везлі на ка
лёсах праз нашу вёску. Усе хва
расцянцы вый
шлі
насустрач. Маткі дзяцей
божчыкаў ех
алі на тых жа калёсах і галасілі.
Я ішоў побач, і слёзы каціліся з маіх вачэй. Целы забітых былі закрыты
белай прасціной, я не мог іх разглядзець. Маткі нахіляліся да сынкоў
Намазолілі вы вочы разбойнікам... З
а што ж яны вас?.. Няма ў
Пахавалі іх
на тым месцы, дзе знайшлі забі
тымі, і паставілі два
Цяпер я часта хаджу на гэтыя могілкі, і перад маімі вачыма ясна
САША МУКГОРАЎ (1930 г.)
г. Мінск,
Увосень 1943 года фронт падышоў да ракі Проні. Вёска Х
варасцяны,
дзе я жыў, знаходзі
лася ў трох кіламетрах ад ракі, і старыя гаварылі,
Мы жылі ў лесе
: баяліся, каб нас не перастра
лялі ці не пагналі ў
рабства ў Германію. Але, як толькі падымалася сонца, немцы, нібы
ганчакі, бе
па кустах
і лавілі маладых, старых і пад
леткаў.
арам маці і наша суседка Паўлючыха загаварылі аб тым, дзе мне і
Заставацца тут рызыкоўна,
сказала ма
Няхай л
епш ідуць у
я ўжо, калі я з
Паўлюковым Іва
нам выйшлі з вылежанай
цёплай ямкі. Галінкі дрэў убраліся інеем. Я калаціўся ад холаду і
лезці ў тваністае балота не захацеў. Рашыў запаўзці ў бункер, які
сьці з сёстрамі будаваў, і пра
сядзець там да
вечара. Бункер быў
добра зама
, і немцам цяжка прыкмеціць яго. Аб сваім намеры
расказаў Івану. Той не згадзіўся, раззлаваўся на мяне і бягом кінуўся
назад. Я за
лез у бункер і распластаўся на саломе, што ў пасцелі. Побач
былі другія бункеры. У іх чуліся плаксівыя дзіцячыя галасы. Не
ыкмеціў, калі падкраўся сон. Прахапіўся ад жаночых крыкаў,
Раптам ля ўвахода зашастаў лазовы куст, і ў дзвярах я ўбачыў
чорнае дула аўтамата. Я вылез і апынуўся перад самым немцам. Морда ў
яго бы
ла чырвоная і прышчастая, нібы абскрэбеная тупым нажом морквіна.
Аўтамат настаўлены прама ў гру
дзі. Я стаяў і адчуваў, як дрыжыкі
працінаюць усё маё цела, цямнее ў вачах. Штурхануўшы мяне ру
кою так,
што я ледзь не паваліўся, немец загадаў ісці наперад.
прыгнаў мяне
да грамады хва
расцянцаў, якіх немцы вылавілі ў кустах і на ба
Сярод іх быў і Харанёўскі Коля, з якім я вучыўся ў школе. Родных маіх
Нас гналі табуном, нібы авечак, спярша па полі, затым дарогай
праз бярэзнік. Зараснік кішэў ад немцаў. Яны капалі бункеры, ляпалі
сякерамі. Каля дарогі стаяла легкавая машын
а. Ля яе кру
ціўся нямецкі
афіцэр. Калі мы праходзілі міма, ён схапіў мяне за руку, выцягнуў з
натоўпу і адштурхнуў убок. Т
ое самае зрабіў ён і з
скім Колем.
павесялеў. Цяпер я бы
ў не адзін. Да нас падышоў немец з вінтоўкай і
пагнаў перад сабой. Спьшіліся ля шырокай і глыбокай ямы, дзе
гірацавалі дз
яўчаты. Нам далі рыдлёўкі і па
казалі, каб мы лезлі туды
Працавалі ўвесь дзень без
перадыху. Нам не давалі нават
разагнуцца. Даволі было гэта зрабіць, як немец, які стаяў над намі,
гаркаў на ўсё горла і пагражаў зброяй. К вечару я зусім знямогся.
Калі зусім сц
ямнела, нас пасад
зілі на груза
вік і над вартай
прывезлі ў вёску Усушак,
знаходзілася ў пяці кіламетрах ад нашых
расцян. Выгрузілі і
рывялі ў прасторную хату. У памяшканні г
арэла
За сталом ся
дзеў т
оўсты лысы немец і запіс
ваў з слоў
Задумаеце ўцячы, зловім і расстраляем. Не паглядзім на ваш
Амаль да самай зімы нас ганялі на работу з Усушка ў
шукаючы з немцамі вады для раз
мочвання гліны, мне
пашчаслівіла пабыць на тым месцы, дзе я хаваў
ся з сваімі. Я ўзіраўся ў
колле, стараючыся адшукаць прыкмету, якая б сказала, што родныя
яшчэ тут. Але
нічога такога я не ўбачыў. Наткнуўся і на бункер, адкуль
Работа, якую мы выконвалі, была непасільная для нас. Мы то
капалі бункер, то насілі бярвенні для накатаў. Немцы лаяліся, смяяліся
і здзека
валіся з нас, ч
аго я не мог цярпець. Прадуктаў амаль не
выдавалі, хоць нам было вызначана на дзень трыста грамаў хлеба і не
памятаю колькі маргарыну. Жылі
толькі тым, што крадком разда
бывалі ў
3 Усушка нас перагналі ў вёску Астравы. Тут было яшчэ горш.
не дав
алі, а знайсці што
небудзь было немагчыма, бо ўсё надабралі
немцы. 3 кватэрамі было кенска. Лепшыя памяшканні займалі немцы. Не
лічачы дзяўчат, падлеткаў і старых, нас было каля дваццаці чалавек. На
ўсіх адвялі маленькую дзіравую хатку з вокнамі без шыб. У
добрага
гаспадара, як гаварылі старыя, карова стаяла ў цяплейшым хляве. Толькі
тут я даведаўся, што фронт прасунуўся нанерад і зараз пярэдняя лінія
яго не на Проні, а дзесьці ля вёскі Усушак. Ма
ю вёску занялі нашы. Як
ся зараз быць там!
3 Астравоў н
ас ганялі ноччу пад Усушак, на
перадавую, капаць
траншэі. Гэта былі дні сапраўд
ных пакут. Кулі
вісталі над галовамі, а нас па
ставяць на адкрытым нолі, адмераюць на
пяць, а то і болын метраў і
капай. Зямлю скаваў мароз, і мясцінамі
та даходзіла да
паўметра. Я вы
біваўся з сіл, пакуль выконваў
Колькі малад
ых дзяўчат пакалечыла праз нем
цаў у тэты час!
Памятаю адну смаленскую. Ма
ленькая такая, вясёлая. Яна расказвала пра
ку, што служыў
у Чырвонай Арміі, пра маці, якую забілі немцы. Яна
так не любіла немцаў, што гатова была пазас
якаць іх рыдлёўкай. Куля
Шмат загінула дзяўчат з суседняга с
яла Доўгі Мох. Хлопчыку
А ці можна забыць Аню з Усушка? Яна была ўжо самастойная
дзесяць класаў скончыла да вайны. ГІерад самым няшчасцем,
не плачучы, расказвала, што брат яе ў Чыр
вонай Арміі афіцэрам, а
Я пачаў з
адумвацца, як выкруціцца ад ка
таржнай працы.
Рад быў бы
захварэць, і захва
рэць так, каб не падняцца. Але хвароба не ішла.
вартавалі. А працаваць на нем
цаў дужа не хацелася. Не
выйсці на работу так
сам а было амаль немагчыма. Усё ж некаторыя
ўхітраліся ўхіляцца ад працы, хаваліся. Немцы ве
дал! пра гэта і
ўзмацнялі кантроль. Перад тым, бывала, як ісці на работу, выст
раяць у
шарэнгу і давай правяраць па спісу, хто прысутнічае, а каго няма. А
тады по
йдуць па хатах, знойдуць ухіль
шчыкаў, надаюць у каршэнь і
пагоняць на месца. А яшчэ немцы ўвялі талоны. Як прыйдзеш з ра
боты і
здасі патрулю рыдлёўку, табе даюць талон. Наз
аўтра па гэтым талонам
выдавалі паёк. У спісе рабілі паметку, што ты здаў талон, атрымаў
«харчы», а гэта значыць, учора працаваў. У каго не было талона,
Гледзячы на
старэйшых, аднойчы і я не пай
шоў на працу. Зрабіў
так. Яшчэ днём схаваў
рыдлёўку, а калі выганялі на працу, сам залез
пад падлогу. Сядзеў ціха, таму што па хатах часта хадзілі нямецкія
патрулі. Калі вярнуліся рабочыя, хутка апрануўся і пайшоў услед за
калонай. Я так злаўчыўся, што тры ночы ўзапар не выходзіў на работу.
На чац
папаўся. Атрымалася гэ
та таму, што
талоны раздалі не па
У хату ўвайшоў начальнік нашай калоны і, не пераступіўшы парога,
Начальнік вызверыўся і так штурхануў,
што з
мяне ледзь н
выскачыў дух. Думаў, што пры
стрэліць: у такія
моманты ён пускаў у ход
афіцэр учора заходзіў сюды і нікога не бачыў,
Такіх «злачынц
аў», я
к я, сабралі чалавек дзе
сяць: восем дзяўчат,
Вася з вёскі Доўгі Мох і я. Пастроілі і пад вінтоўкай пагналі да
якогасьці яшчэ вьішэйшага начальніка. Сп
ыніліся перад добра
м домам. Праз некалькі хвілін да нас выйшаў обер
т бліснуў вачыма, штосьці бурк
нуў нашаму унтэру і
На тры дні ў халодную. Ноччу будзеце капаць акопы,
а п
рыйдзеце
у халодную. Пра
дуктаў ні грама не атрымаеце. Босыя будзеце хадзіць,
Увесь дзень прасядзелі на марозе ў пуні. Бы
ло вельмі холадна. Мы
зуб на зуб не пападаў. У шчылінкі заглядвалі немцы,
Калі добра сцямнела, пачуўся скрогат металу. Дзверы адчыніліся,
у пуню ўвайшоў вусаты немец і наказаў выходзіць на двор. Два ўзброеныя
немцы прывялі нас да лазні. Лазня была зусім маленькая. Дзяўчаты
ся на палку, я улёгся на вуз
кім услончыку пад падком, а
Васіль прысеў на зямлі побач са мной. Цэлую ноч нас не выпускалі на
гэта была самая горшая пакута. Толькі апоўдні нам дазволілі
Вечарам прама
з лазні, не даўшы нават
чы на кватэру, разам
з другімі нас пагналі на работу. У дарозе Коля і Віця з вёскі
На ўсё жыццё
запомнілася і нямецкая «дэзін
фекцыя». Немцы
забралі
адзенне і розныя лахма
ны, якія былі ў нас,
і аднеслі ў лазню.
засталіся ў сваёй хаце
пуні голыя і чакалі. Я не знаходзіў месца ад
жы. Усё цела пасінела і скурчы
лася. Мёрз не толькі я, а ўсе. Старыя
апошнімі словамі лаялі немцаў. Ім, па
мойму, было яшчэ халадней, як
Гадзіны са тры пратрымалі адзенне ў лазні,
а мне гэты час здаўся
даўжэйшы за мой пражыты век. Пасля гэтага я доўга кашляў, з'явіўся на
смарк, галаўныя болі. Рашыў схадзіць да доктара. Доктар, тоўсты
маленькі немчык, здалёку пагля
дзеў на мяне, усмі
хнуўся ў кароткія вусы
Доктар гаворыць, што замест адной нормы трзба выконваць дзве.
Выйшаў я з «амбулаторыі» моўчкі, але ў сэрцы маім кіпела. Каб
можна было, я разарваў бы на кавалкі і тлустую свінню
доктара і ня
Вясной з Астр
авоў нас перавезлі далей на за
хад, к Дняпру
. Жылі ў
лесе, у бункерах. Што
дзень ганялі папраўляць дарогі. 3 ежай стала яшчэ
горш. Калі
ва Усушку і Астравах мы знахо
дзілі сякія
такія пакінутыя
сялянамі харчы, то тут аб гэтым н
е было чаго і думаць. Вёскі і ў вочы
не бачылі: з лагера нас не выпускалі ні на крок. Уцячы таксама
нельга
Аднаго разу, выбраўшы цёмную ноч, падпоўз я к бункеру, дзе
хаваліся нямецкія прадукты. Ма
ленькае акенца было над самай
зямлёй. Я
рожна выняў з рамы шкло і працягнуў руку. На маё шчасце, там ляжаў
хлеб. Хуценька выцягнуў сем буханак, і гайда. Прынёс у бункер. Мы
паселі каля яго ўкруг
і хлеба як не было. Мяне раза
брала ахвота, і я
зноў набег к «складу». Толькі дастаў
дзве буханкі, як на нроцілеглым
баку бун
кера ляпнулі дзверы. Схапіўшы хлеб, я пабег да свайго бункера.
Немцы заўважылі прапажу і назаўтра ўранні зрабілі вобыск ва
бункерах, дзе жылі калон
нікі (так называлі на
с). Прыйшлі да нас,
выгналі ўсіх з бункера і давай рыцца. Перавярнулі ўсё дагары нагамі,
Прыйшоў час, калі усё часцей і часцей пачалі з'яўляцца нашы
самалёты. Бывалі дні, што яны лёталі цэлымі чар
одамі. 3 вялікай
радасцю мы па
глядалі на іх, ч
акаючы хуткага вызвалення. Ста
Рушылі з ле
су і мы. Нашы самалёты не дава
лі немцам спаксю.
Аднойчы нас гналі між падвод. I то
лькі мы выйшлі з лесу на
палянку, як у небе з'явілася каля дваццаці нашых с
амалётаў. Яны
набліжаліся з вя
лікай хутка
сцю. Падляцеўшы бліжэй, як даж
джом,
сыпанулі з кулямётаў. Немцы драпанулі хто куды. Цяпер ім было не да
нас. Я паваліўся на траву, як забіты
. А кал! немцы разбегліся, я прыў
зняўся і
бягом у жыта, у процілеглы бок. Як мага далей адпоўз ад
дарогі, лёг і суцішыўся. Самалёты хутка зніклі. Немцы пачалі збірацца.
Рантам да ма
іх вушэй данёсся глухі гул, які з кожнай хвілінай
узмацняўся. Я насцеражыўся і крыху прыўзняў галаву. Скрозь жытнія
сцяблінкі ўбачыў дзве нямецкія браніраваныя машыны. Ад
на за адной яны
рухаліся прама на мяне. Спа
я не на жарт, але не ўстаў з зямлі,
прыціснуўся да яе як можна шчыльней, схіліўшы галаву так, ка
б адным
вокам можна было нагля
даць за рухам машын. Ляжаў і чакаў. Сэрца маё
ледзь не вырвалася з грудзей, на лбе выступіў халодны пот. Узняцца і
бегчы немагчыма было. Я ведаў, што, калі паднімус
я, немцы скосяць мяне
з кулямёта. Адна з машын прагрукатала метры за два ад мяне. I цяпер я
дзіўлюся, як у мяне хапіла цярпення і вытрымкі ўлежаць на ме
сцы ў такі
момант. Калі яны прайшлі, я папоўз да кустоў і, толькі дабраўшыся да
іх, павесялеў. У хуткім
часе натрапіў на некалькі тутэйшых жанчын. Тут
САША МУКГОРАЎ
Калі фронт
стаў набліжацца да Бягомля, са
кратар райкома партыі
Муж ваюе, а ты выязджай. Няма чаго та
бе тут рабіць з
Сваё слова сакратар стрымаў. Мы пагрузілі на падводу свае
Каля запаведніка немцы перарэзалі нам шлях і забралі каня. Да
ехаць не было на чым, і мы пешшу вярнуліся ў Бягомль. Але там жыць
доўга не прыйшлося. Бацькаў знаёмы перадаў нам, каб мы ўцякалі адсюль:
Мы сабраліся і ў тую ж ноч выехалі ў вёску Дроздава Талачынскага
Тут было шмат сямей п
артызанаў і савецкіх работнікаў. Тут зна
ходзіўся і штаб мясцовага партызанскага атрада. Мы пасяліліся ў адной
Праз некаторы час у Бягомльск
ім раёне арга
нізаваўся партызанскі
атрад. Камандзірам яго быў наш знаёмы Манковіч. Дав
едаўшыся, дзе мы
знаходзімся, ён п
рыслаў запіску, у якой раіў пе
раехаць да яго ў атрад.
Мы пачалі рыхтавацца да ад'езду. Але не паспелі.
У поўдзень наляцелі
немцы і акружылі вёску. У вёсцы былі партызаны. Між імі
і немцамі
вязаўся бой. Было забіта і ране
на шмат нашых людзей. Мая мама
таксама была ранена ў руку і нагу. Людзей сабралі ў адно месца,
У невялікім падвале змяшчалася каля трохсот чалавек. Духата
цесната былі страшэнныя. Лю
дзі зады
халіся. Есці давалі адзін раз у
Стары дзядок
, які быў каля яе, самлеў, ува
ліўся ў бочку і
захлынуўся. Штодзённа памірала некалькі чалавек. У маёй мамы гнаіліся
раны, але ніхто і не думаў дапамагч
ы. Тады я разарвала хусцінку і
Сярод нас знаходзілася многа партызан. Іх дапытвалі на двары
турмы. Немцы выганялі нас з падвала і пры
мушалі глядзець, як яны
юцца з іх. Калі хто
небудзь адварочваўся, таго немцы моцна
збівалі. Я сама б
ачыла, як адна пажылая жанчына не магла перанесці
выгляду нечалавечых пакут, самлела і ўпала на зямлю. Да яе падскочыў
паліцай і ўдарыў ботам у спіну. Жанчына не падн
імалася. Яе падхапілі,
лі на тое месца, дзе дапытвалі партызан, і пачалі лупцаваць
Тыдзень, праведзены ў талачынскай турме, здаўся годам. По
тым нас
перавялі ў мінскі канц
лагер. У ім было яшчэ горш. Людзей зусім марьин
голадам. Пачаліся хваробы. Неўзабаве захварэла і ма
я бабуля. Яе
палажылі на спецыяльныя нары, на якіх ляжалі і другія хворыя. Калі іх
збіралася многа, пад'язджала вялікая закрытая машына «чорны воран» і
забірала іх. Хворых вывозілі за горад у лес і расстрэльвалі. Так
Потым захварэлі маці і я. Мяне кінулі на тьш самыя нары, на якіх
ляжала бабуля. Я ведала, што мяне чакае смерць. Мне зрабілася страшна.
Я не ўтрымалася і заплакала. Прыйшоў рускі доктар Міхаіл Сямёнавіч,
малады і надзвычай чул
ы чалавек. Каб звярнуць на сябе ўвагу, я
Не плач,
прагаварыў ён і, пад
шы да нямецкаг
доктара, сказаў, што я не ты
фозная хворая, а грыпозная. Немец не даў
веры. Ён памацаў мой пульс, паслухаў і злосна сказаў, што Міхаіл
Сямёнавіч памыляецца: дзяўчьшка якраз тыфозная і яе трэба застрэліць.
Міхаіл Сямёнавіч пачаў прасіць,
каб не рабілі гэтага. Немец доўга не
згаджаўся, а потым згадзіўся. Мяне перанеслі ў
другое, асобнае месца.
чы Міхаілу Сямёнавічу засталася жывая і мама. Рускі доктар
выратаваў ад смерці шмат савецкіх людзей. Як потым выявілася, немцы
Калі пайшло на папраўку, мяне забралі ў памяшканне, дзе
знаходзіліся здаровыя. Затым з'явілася І мама. Я вельмі рада была
бачыць яе. Але, як на бяду, захварэў брат Сеня. Па просьбе мамы яго
ў Міхаіл Сямёнавіч. По
тым я да
ведалася, што Міхаіл Сямёнавіч
Пасля выздараўлення ўсіх, хто быў звязаны з партызанамі або
лічыўся савецкім актывістам, адлучылі ад астатн
іх, старанна агледзелі,
лі рэчы і добрую вопратку і пагналі на станцы
ю. На пуцях стаяў
доўгі цягнік. Нас пасадзілі ў таварны вагон, дзверы зацягнулі
дротам і строга наказалі сядзець і не варушыцца. Пры гэтым было
калі ўцячэ хоць адзін чалавек, то ўвесь састаў паляціць
Калі цягнік крануўся, жа
нчыны кінуліся да дзвярэй. Праз шчы
ў дзвярах пазіралі на род
ныя палі і лясы, якія заставаліся ззаду.
Многія плакалі: куды нас вязуць і што з намі будзе, ніхто не ведаў. Я
У першую ж ноч зняволеныя
аднаго вагона ўзарвалі столь і ўцяклі.
Сярод іх быў і знаёмы дзядзька Цярэшчанка. У нашым вагоне таксама
пачалі праразаць дзірку ў падлозе. Завадатарам гэтай справы была цётка
Франя. Але знайшлася нямецкая прыслужніца, якая да несла аб гэтым
канвою. У час
астаноўкі прыйшлі камендант і сал
даты і цётку Франю так
збілі, што яна ў дарозе памерла. Пасля гэтага канвой узмацніўся. У наш
вагон пасадзілі дванаццаць салдат, якія дзень і ноч сачылі за намі і ю
На д
арогу кожнаму з нас выдалі
па паўбу
ханкі хлеба. Бол
нічога
не давалі. Жыхары вёсак і гарадоў падыходзілі да цягніка і прасілі
канваіраў, каб яны дазволілі перадаць хлеб. Нем
цы бралі і самі
з'ядалі. Людзі хутка слабелі. Ад голаду многія памірал
і. Іх выкідвалі
шостыя суткі поезд спыніўся. Куды мы нрыехалі, ніхто не
ведаў. Некалькі гадзін нас не выпускалі з вагонаў. Потым загадал!
выходзіць. Нас пастроілі ў калону па пяць чалавек і пагналі, Ноч была
нём на я, ішоў дождж з градам. Мы курчыліся ад холаду, бо нашу
Лагер быў агароджаны высокай мураванай сцяной, зверху нахіленай
у бок лагера. Наверсе былі электрычныя правады. Па правы бок ад нас на
У лагер штодзённа
прыбывала па некалькі зшалонаў, больш за ўсё з
яўрэямі. Іх прывозілі з розных краін. Яны прыязджалі ў добрых вагонах,
з вокнамі. Першы прыбыў эталон з яўрэямі, потым наш, за нашым яшчэ
адзін з яўрэямі. На
чальства палічыла, што першыя два эшалоны з
, а трэці
з рускімі. Перш
наперш у ла
гер пагналі людзей л
Спачатку мы ішлі полем, потым увайшлі ў лес. Пасярод яго,
алёка ад дарогі, мы ўбачылі ка
сцёр, на якім нямецкія каты спальвалі
дзяцей. Яны бралі дзяцей і, як дров
ы, кідалі ў агонь. Дзеці страшэнна
На іх крыкі ніх
то не звяртаў увагі. Ад іх кры
каў зрабілася
На ўскраіне
лесу мы ўбачылі крэматорыі, вя
лікія, падобныя на
фабрыку, будынкі з высокімі круглы
мі комінамі. 3 комінаў вырываліся
клубы сівога дыму і часам шугала полымя. На зямлі стаяў страшэнны
смурод. Пахла гарам. Тут мы здагадаліся, што трапілі ў лагер, дзе
Але полы
хутка згасла. Мая сяброўка, Mi
ля Янушкоўская, якая
Каця, нас адлучаць ад дарослых і спаляць на тым самым
Стала ясна, што нас вядуць на смерць.
У гала
ве памуцілася. Я
Па дарозе немцы не дазвалялі ні размаўляць, ні аглядацца па
баках. Адна знаёмая, цётка Map'я, гадоў пад сорак, інвалідка
у яе
Гады, паразіты! За што мучыце народ? Усё роўна ўс
іх не
Да яе падскочыў канваір, схапіў за вопратку, выцягнуў з шарэн
крэматорыя быў агароджаны калю
чым дротам. Нам загадалі
спыніцца. Гадзіны са тры мы ста ял і без руху. За гэты час у крэм
торый прывялі мужчын
яўрэяў. Калі ўспыхвала Полымя, мы здагадваліся,
Як мы сгаялі на двары, да нас падышоў нейкі чалавек і
Вы не хвалюйцеся, нічога дрэннага з вамі не будзе,
Дзет к а мая, не бойся. Вы ўсе застаняцеся жывыя,
сказаў ён
Праз некалькі хвілін падышоў тоўсты пажылы немец
зсэсавец і
загадаў усім распранацца. Людзі не хацелі гэтага рабіць. Немец
паўтарыў свой за
гад. 3 крыкам і плачам жанчыны і дзеці пачалі скідаць
вопратку. Тых, хто не хацеў распранацца, немец лупіў палкай. Многія,
усё яшчэ не верачы, што ix гоняць на верную смерць, звязвалі сваю
ануліся, нас пастроілі ў шарэнгу па адным чалавеку
і сказалі ісці. Мы ўвайшлі ў сырое і цёмнае, без вокнаў, памяшканне.
Сцены і падлога ў ім былі цэментавыя. Холад хапаў за ногі, зрабілася
шчэ страшней. Я з жахам паду
мала: «Вось
вось н
астане мой канец, і
Мінуўшы адзін пакой, увайшлі ў другі. Тут жанчынам пачалі
У трэцім пакоі дзве немкі ў чорных халатах змазвалі нам
галовы
нейкай смярдзючай вадка
сцю. Затым па адной сталі
мы заходзіць у памяш
канне, з якога ўжо траплялі ў печ крэматорыя. Перад уваходам стаяла
вялікае карыта з якойсьці густой сліззю.
Кожны з нас вымушаны быў
У памяшкан
ні гарэла адна малюсенькая лям
пачка. Калі я і Міля
ўвайшлі, мама ў
зяла нас за рукі. Яна ўвайшл
а раней і чакала нас каля
рэй. Я прытулілася да яе мацней. Калі памяшкан
не аказалася бітком
набітым людзьмі, дзверы за намі зачыніліся. Падняўся страшэнны плач,
Раптам я ад
чула, як пад
лога пад намі зава
рушылася і пачала
нахіляцца. Унізе, збоку, мы ўбачылі агонь
гэта і была печ
крэматорыя, у якой спальвалі людзей. Тыя, што стаялі з таго краю, з
крыкам звалі
ліся ўніз. Мы таксама не маг
лі ўтрымацца на слізкіх нагах
Але ў гэты час здарылася тое, чаго ніхто не чакаў. Падлога
чала ўзнімацца. Калі яна выраў
расчыніліся дзверы, і ў
памяшканне ўвайшлі камендант і той самы неме
ц, які прыму
шаў нас
Нас аб
лілі ха
лоднай вадой, якая лілася адне
куль зверху.
Некаторыя жанчыны так сасмяглі, што разяўлялі раты
і з прагнасцю пілі
гэтую бруд
ную халодную ваду. Нас вывелі на супрацьлеглы бок
крэматорыя, пастроілі ў шарэнгу і загадалі чакаць, пакуль не нададуць
ку. Праз гадзіну на ваганетках падалі адзенне, і мы пачалі апра
нацца. Жанчынам далі адны летнія плацці. Мне дасталася падраная белая
сукенка, якая была да пят. Затым па аднае мы падыходзілі да немкі,
якая пэндзлем ставіла на плячах чырвоны знак множання
(«штрайфа»). У
асобнай зале ўсіх нас аглядалі і ставілі кляймо. У мяне на левай руцэ,
ніжэй локця, быў зроблен № 79 645, у мамы
79 646, а ў Мілі.
79
Калі скончыла
ся кляйменне, нас загналі ў па
мяшканне лазні, дзе
мы прасядзелі да вечара. Ноччу нас
авалі па бараках. Я, мама і
ля папалі ў блок №11. Гэта быў цёмны і цеены будынак. Нары
размяшчаліся ў тры паверхі. Лю
дзей было паўнютка набіта. Мы так
На світанні я пра
хапілася ад крыку «апель!». Нас прымусілі
выйсці з блока і пастроіцца па дзесяць чалавек. 3 трох гадзін ночы да
дзесяці гадзін раніцы прастаялі мы без руху пад ад
тым небам. Гэта
было вельмі цяжка. У людзей нылі спіны, падкошваліся ногі. Многія ад
і холаду падалі. Некаторыя тут жа паміралі. На маіх вачах
памерлі цётка Надзя, Дар'я і іншыя. Трупы забіралі і заносілі ў
У дзесяць гадзін у асобных бачках прынеслі цеплаватую ваду
гарбату, у якой плавала лісце бярозы і другіх дрэў. Кожнаму
дасталося
па шклянцы. Пасля таго нам далі на пяць чалавек па місцы горкага
взрыва, без хлеба. Лыжак не было, і мы пілі яго так. Ад такога варыва
людзей вані
тавала. У першы раз я зусім не магла яго есці. Але
Пае л я абеду, з чатырох да
адзінаццаці вечара, зноў «апель»
пакутнае стаянне на адным ме
сцы. Вечарам мы атрымлівалі сто грамаў
хлеба і шклянку гарбаты. У адзінаццаць гадзін абвяшчаўся «лагерруэ»
спакой. Нас упускал! ў блок, і мы лажыліся спаць. Але ў цеснаце і
Недалёка ад лагера была сажалка. Немцы прымушалі зняволеных
залазіць у сцюдзёную ва
ду і вядзёркамі пераліваць яе ў канаву, а потым
Немцы строга сачылі, каб рабочыя нічога не маглі даставаць з
прадуктаў. Аднойчы дзяўчынка Вера прынесла пачак папярос. Немцы
абшукалі Веру, знайшлі пап я.росы і загадал! з'есці іх. Вера некалькі
з'ела, а болей не маг
ла. Яе моцна збілі і паставілі стаяць на каленях
У хуткім час
е дзяцей, якіх налічвалася пят
наццаць чалавек,
адлучылі ад да рослых і перавялі ў блок пад назвай «к
дзіцячы дом.
цяжка бы
ло расставацца з мамай. У «кіндэ
йме»
нас старанна агледзел
дактары. Пяць дзяўчынак, якія былі вельм! худы
я і бяскроўныя, адаслал
назад. А мяне і астатніх пакінулі. Акрамя нас
Аднойчы ў адзінаццаць гадзін дня навічкоў павялі ў «рывір»
ніцу. 3 паўгадзіну ці больш мы сядзелі ў прыёмным пакоі і чакалі.
Сярод нас было некалькі зусім маленькіх дзетак
па два
тры
гады, не болын. Спачатку ўзялі гэтых малышоў. Іх павялі ў асобную
палату. Мы засталіся чака
ць сваёй чаргі. Хутка адтуль данесліся
дзіцячыя крыкі і плач. Яны то заціхалі зусім, то аднаўляліся з большай
сілай. Што немцы рабілі з імі, я не
ведала. Адно было ясна: нешта
Я здрыганулася. Перакладчыца сказала, каб я падышла да гзтай
немкі. Я падышла. Яна ўзяла мяне за руку і павяла ў палату. У палаце
нікога не было. На стале я заўважыла шкляныя трубкі, у якіх была кроў.
Я здагадалася, чаго мяне сю
ды прьюялі. Ад страху я пакусала сабе губы,
Мяне распранулі, узялі за рукі і павялі да стала. Я ўпіралася і
заплакала яшчэ мацней. Тады немка і пе
ракладчыца схапілі мяне пад рукі
і сілком палажылі н
а стол. Рукі, ногі, галаву пры
вязалі гумавымі
жгутамі. Немка ў белым халаце і з завязаным ма
рляй ротам узяла шпрыц і
лола на правай руцэ жылу. Ад болю я закрычаяа і страціла
прытомнасць. Ачуняла я ў
тым самым пакоі, адкуль мя
не ўзялі. Вакол
стаялі мае сяб
роўкі Міля, Тома Стракач і Каця Кудзелька. Твары ў іх
Крыві бралі шмат, і многія дзеці паміралі. Так загінулі
двухгадовы хлопчык Толя з Бары
а раёна,
палеская дзяўчынка Ніна
У болын здаровых і дужых дзяцей кроў бралі па некалькі разо
ў. Я
была вельмі худая і зня
сіленая, і ў мяне болын не бралі.
У Асвенціме я
пражыла больш года. Дні былі падобныя адзін на
адзін. Асабліва цяжка
было, калі мяне разлучылі з мамай, і каля года я не ведала, дзе яна і
што з ёю. Потым кудысьці ўзялі старэйшых дзяўчынак. Засталіся я, Міля,
Тома, Каця. Іншы
раз мы садзіліся на нары і па
чыналі гаварыць пра сваё
Эх, хоць бы адзін разок убачыць сваіх! Та
ды б можна было і
У канцы 1944 года да нас дайшлі весткі, што Чырвоная Армія па
дыходзіць да Асвенц
іма. У лагеры паднялася паніка. Немцы пачалі па
ліць
дакументы, б
аракі, узрывалі крэм
аторыі, вы
возілі людзей. Т
ых, хто не
Памятаю, нас выгна
лі на двор і выстраілі ў калону. Пачаўся
адбор. Камендант лагера
мер, высокі, тоўсты, з лупатымі вачыма, і
некалькі другіх немцаў глядзе
лі, ці можа ісці чалавек, ці не. На
Я з дзяўчынкамі ста
яла і трэслася. Кожны з нас думаў: а ш
то ска
жа камендант? Вось дай
шла чарга і да нас. Ка
мендант зірнуў на Тому,
нешта буркнуў і паказаў пальцам, потым на мяне. Я і Тома з
акрычалі і
пачалі плакаць. Немка, якая стаяла побач з камендантам, штосьці
Немка зноў штосьці сказала. Камендант пачаў крычаць, а потым
згадзіўся. Нас вьшусцілі за вароты. Мы далуч
ыліся да другіх людзей.
ры чуліся крыкі,
енкі, плач, выстралы. Гэта рас
стрэльвалі
збракаваных жанчын і дзяцей. Гарэлі будынкі, і чорны дым клубамі
Здаровых пастроілі ў калону па пяць чалавек, кожнаму далі па
скрынцы з нейкім грузам, і мы рушылі ў дарогу. І
сці было цяжка.
Скрынкі рэзалі плечы, балела спіна. Сілы падалі. Я ледзь цягнула ногі.
Мы кінулі скрынкі ў канаву і пайшлі так. Трое сутак ішлі
я. Я так утамілася, што не маг
ла перастаўляць ногі. Тых, хто
адставаў, немцы расстрэльвалі. Я ведала, што мяне таксама за
стрэляць, калі я
адстану. I ўсё ж я рашыла пры
сесці і адпачыць. Я
сказала аб гэтым Томе. Яна згадзілася адпачыць разам са мной.
выйшлі з калоны і селі на пянёк. У тэты час мы ўбачылі, як адна бабуля
стала і часта падала. Заўважыў
шы гэта, падышоў канваір і спіхнуў яе
Мы чакалі, што будзе з намі. Падышоў той самы канваір і сказаў,
каб мы ішлі. Але мы зрабілі выгляд, што не чу
ем. Ён паўтарыў свой
загад дру
гі раз. Мы не варухнуліся. Трэці раз ён крыкнуў і выставіў
На бліжэйшай чыгуначнай стан
цыі нас па
садзілі на платфо
рму і
прывезлі ў г. Беркенбель
зен. Мы апынуліся ў канцлагеры, дзе было не
лепш, чым у Асвенціме. На
с размясцілі ў бараках, у якіх гуляў вецер.
У Беркенбельзене мы даведаліся пра тых дзяўчынак, якіх забралі
раней. Яны былі ў гэтым самым лагеры. Мы папрасілі польку Стэню, каб
сталі перад ёй на калені і сталі цалаваць рукі. Яна
згадзілася і перавяла. Убачыўшы іх, мы сталі цалавацца ад радасці. Яны
Я і другія болын дарослыя дзяўчынкі хадзілі ў «кіндэрхайм» на
работу. Там мылі падлогу, кармілі і даг
лядалі малых дзяцей. Аднойчы я
і Оля Караленка пайшлі ў «кіндэрхайм» за балан
дой. Раптам Оля
Я зірнула і ўб
ачыла: адзін зняволены ў друго
га зняволенага, які
толькі што памёр, адрэзаў вуха і стаў яго грызці. Немка,
якая
праходзіла міма, заўважыла гэта. Яна падбегла да мужчыны і па
чала біць
яго па твары. 3 рота ў яго па
цякла кроў. Пот
ым завяла на тое
месца, дзе ка
тавалі і вешалі
зняволеных. Няшчаснага паставі
лі на
калені, у зубы дал! вуха, а ў рукі
дзве цаг
ліны. Ён стаяў да таго
Калі англійскія войскі сталі падыходзіць да Беркенбельзена
прыйшоў загад атруціць усіх зняволеных. Ст
рава была падрыхтавана і
на, але яе не паспелі раздаць. У лагер уварваліся англійскія
Неўзабаве прыйшоў наш ваенны чалавек, які быў з англійскімі
Якое шчасце было чуць гэтыя словы! Кашай радасці не было канца
Праз два дн
і ён на машыне адвёз нас у дзі
цячы дом для рускіх
дзяцей. А яшчэ праз месяц нас адправілі ў Расію. Дома я сустрэла маму
і брата Сеню. Жывая засталася і Міля. Яна жыве ў Барысаве, і я
КАЦЯ ЖАЧКІНА (1931 г.)
ль, сярэдняя школа № 1.
Раніцою трыццаць першага сне
жня 1943 года мяне паклікалі да
камандзіра атрада Барыса Уладзіміравіча Мацюгіна. Калі я ўвайшоў у
Перад гэтым я ездзіў у нямецкі гарнізон мястэчка Ільі па трафеі,
некалькі дзен прахварэў на грып. Вось чаму
А калі здаровы, то для цябе і справа важ
ная ёсць,
адарваўшыся ад карты, сказаў Барыс Уладзіміравіч.
Толькі што немцы
аднавілі кар
тонную фабрыку ў Раёўцы. ГІасля Новага года збіраюцца
пусціць яе ў ход. Ну, а мы думаем
пусціць яе раней, сёння ноччу... Ты
Мяне першы
раз збіраліся пасылаць на бая
вую аперацыю, і я з
А цяпер пойдзеш да камандзіра роты Літвіненкі, ён табе
андзір першай роты Як
аў Паўлавіч Літ
віненка падрабязна
Вечарам ён, Віктар Ляўцоў і я прабіраемся ў мястэчка Раёўк
у,
маскіруючыся паблізу картон
най фабрыкі і назіраючы за нямецкімі
Потым Літвіненка і Ляўцоў падпаўзаюць да
да і
кучу старога картону. Каб пры
цягнуць увагу вартавога да
сябе, адкрываюць стральбу з аўтаматаў. Я ў тэты час падбягаю да
Я загадзя паклаў у сумку бутэльку з бензінам, карабок з
3 лагера мы выйшлі яшчэ днём. Да мястэчка трэба было ісці
семнаццаць кіламетраў. У дарозе я ўвесь час думаў аб тым, ці змагу
падпаліць фабрык
у. А што, калі мяне немцы заўважаць раней, чым паспею
дабегчы да фабрыкі? Ад думак нібы распухла галава, і ў душу
Ты што задумаўся, Віця? Не тушуйся, браток. Мы такую штуку
цёплых і бадзёрых слоў Якав а Паўлавіча мая трывога
рассеялася, як дым. Пасля таго як у баі з карным атрадам загінулі мой
На змярканні выйшлі на ўскрай лесу. Метраў за дзвесце ад нас
пачыналіся першыя б
удынкі мястэчка. У вокна
х дамоў свяціліся рэдкія
Пастаялі, паслух
алі і загуменнямі асцярожна пачалі прабірацца ў
мястэчка. Нямецкіх пастоў паблізу не было. Але мы стараліся прайсці
так, каб нас не заўважылі нават цывільныя. Гумны скончьшіся. За імі
пачынаўся невялікі пляц, у канцы якога віднеліся цьмяныя абрысы
Марудна цяг
нуліся хвіліны чакання. Ноч вы
далася ціхая, зорная,
халодная. Нават салома не абараняла нас ад марозу. Ён залазіў пад
кажух, шчыпаў за ногі. Каб не рабіць шуму, мы ляжалі нерухома. Вуха
лавіла самыя н
язначныя гукі. Вось змяняецца каравул. Няме
цкі афіцэр
свойму выкрыкнуў нейкую каманду. Адзін салдат, мусіць, незнарок
стукнуў прыкладам аб каменне, бо да нас даляцеў бразг жалеза.
Пад поўнач у мястэчку зрабілася
зусім ціха. Усе фрыцы, напэўна,
я дзе
небудзь у цёп
лай хаце сустракаць Новы год. Толькі
Ну, Віця, будзь напагатове,
пачуўся над самым вухам шэпт
Якава Паўлавіча.
Калі пачнец
ца стральба, не марудзь ні секунды,
прыгнутыя пост
аці Літвіненкі і Ляўцова аддзя
ліліся ад стога і бясшумна
Я застаўся адзін. Сэрца маё моцна калацілася. Я баяўся, што яго
Аднекуль данесліся крыкі п'яных фрыцаў
. Новы год наступіў.
Мімаволі прьшомнілася, як тры гады назад мы спраўлялі ў школе
навагоднюю ёлку. Колькі бы
ло радасці, весялосці. Але пра
клятыя немцы
адабралі шчаслівае жыццё, пры
мусілі пайсці ў лясы і балоты. Яны
Такія думкі займалі нядоўга. Рантам у тым баку, куды пайшлі
Літвіненка і Ляўцоў, успыхнула яркае зарыва. Услед раздаўся трэск з
аўтамата. Прыйшла чарга дзейнічаць мне. Памятаю, я шпарка дабег да
ысокага дашчанага плота, кінуў
ся туды
сюды, адарваў дзв
е дошкі і
пралез у дзірку. Вартавыя стралялі ў другім канцы двара. На хаду я
дастаў з сумкі бутэльку і абліў бензінам сцяну фабрыкі.
Потым выхапіў
запалку і чырка
нуў аб карабок. Я так хваляваўся, што рукі мае дрыжалі.
I толькі тады, калі белыя языкі полымя
папаўзлі па бярвеннях, я
Адбегшы да лесу, спыніўся. Будынак фабрыкі палаў як
ВІЦЯ ЧАЛАЎ (1933 г.)
22 чэрвеня. Выхадны дзень. На вуліцы нашай вёскі
многа народу.
ляцяць пяць
лётаў. Мы зацікавіліся, але здзівіліся. Потым
Мне тады было восем год, а браціку Мішу
пяць. Я не ведала,
што
Народ заварушыўся. Мужчын стал
браць у армію. Майго татку не
У народзе казалі, што немец лезе на нашу зямлю. А я дума
ла: як
гэта немец адзін лезе на нас усіх? Я ўяўляла сабе: вось цячэ рака; на
тым беразе стаіць адзін страшны немец, а на гэтым беразе
нашы, і
I вось чуем, што немцы будуць у нас. Потым пачуўся стрэ
л. Бачым
яны едуць на веласі
. Прыехалі і пачалі заходзіць у хаты. Мы
На акне ляжала адно
яечка. Ён узяў і паказаў пальцамі,
маўляў,
Тады ён яе
прыкладам. Потым убачыў на дзарьі курку, выбег,
Тут немцаў наехала многа. Яны занялі ўвесь калгасны двор.
Вечарам прыйшлі да нас, сталі крыч
аць і махаць рукамі. Мы зразумелі,
Мы пераначав
алі на двары. Вельмі было крыў
дна, што з тваёй хаты
Немцы паеха
лі далей. У вёску вярнулася не
калькі мужчын
з тых,
каго прызывалі ў армію. Тэты былі здраднікі, яны паступілі ў паліцыю.
Паліцаі хадзілі па вёсках і рабавалі. Людзі сабралі ўраджай, а
зіма. Немцы прыязджалі са стан
цыі Старушкі і забіралі
ўсё, што ім хацелася. Нам не да звал ял і хадзіць у лес па галлё, і мы
жылі ў халоднай хаце. Было вельмі нудна. Раней, быва
ла, пойдзеш
школу, атрымаеш добрую адзна
І так радасна. А ц
япер усё аднялі
так перазімавалі. Прыйшла вясна. Сталі бацька і маці
старацца, каб што
небудзь пасеяць. Коней немцы забралі. Трэба было
араць на сабе. Я таксама запрагалася ў плуг. А паліцай прыйшоў на поле
Маці старалася хоць дзе
небудзь што
небудзь пасеяць. У с
тане
раненька і бяжыць. Потым пpa
студзілася і захварэла на тыф. Уся яе
работа лягла на мяне. Праз два тыдні мамка памерла. Яна пакінула нас,
траіх дзяцей. Мало
дшаму быў адзін месяц,
Па начах я не спала, а ўсё
а браціка. Трэба было прысыгіаць бульбу, палоць грады. Бацька
расіў суседку, каб яна дапамаг
ла. Хлеба не было, малака не было.
Раней, бывала, пойдзеш у краму і купіш, што трэба, а цяпер усё для
мцаў. Пасля шасці гадзін не дазвалялі выходзіць з хаты. Маленькі
Не было солі. На наша шчасце, партызаны падарвалі эталон з
соллю. Мы пайшлі ноччу, на
многа солі і закапалі, каб немцы не
Аднаго разу немцы акружылі вёску і сталі зганяць у кучу ўсіх
Стараста сказаў, што ніхто не карміў, што партызаны як ішлі праз
вёску, так і пайшлі. Нем
цы нас
адпусцілі, але папярэдзілі: калі будзем
карміць партызан, то нас усіх пастраляюць. Але мы яшчэ лепю сталі
Партызаны хадзілі на падрыў чыгункі праз нашу вёску. Яны часта ў
нас начавалі. Паліцаі сталі хавацца. Мы заўсёды былі гатовы ўц
якаць у
лес. Сваю адзежу і хлеб мы закапал! ў зямлю. Думалі: няхай лепш згніе,
Раз пачуўся
стрэл. Я выбегла на двор
чыла, што немцы I
паліцаі зноў акружаюць вёску. Хто з людзей уцяк
аў, у таго яны
стралялі. Баць
кі дома не было. Я ад
разу пабегла за вёску, але
Яго дома не было: я думала, ш
то немцы яго забілі. Але нехта
казау, што ён набег з людзьмі ў лес. Я была вельмі рад
а. У той раз
немцы забілі дзяў
чынку Кацю, год чатырнаццаці. Яна
схавалася ў кустах.
оў немец, паглядзеў на яе і вы
страліў. Былі
ранены і двое
дзяцей. Немцы па
білі б яшчз многа людзей, але яны тады ішлі не на нас,
а на Вялікія Сялючычы. Там спалілі мно
га людзей: сярод іх былі мой
ся ў лес. Бацька мой зрабіў ку
рэнь, і мы там жылі.
Была ўжо зіма, холадна, не было ніякай цёп
лай адзежы. Потым мы зноў
Я па некалькі
дзён не раздзявалася, бо баяла
ся, што немцы
ападуць на нас сонных. Не разу
валася, і ногі былі
мокрыя. Потым
разулася, і акурат у тую ноч партызаны хадзілі на падрыў поезда. Там
забілі дзевяць немцаў, узялі два кулямёты
сем вінтовак. Зрабіўшы
Усе спалі да раніцы. Устаўшы, я кры
ху абу
лася і
стала пячы бліны
ў печы. Чуем
стрэл. Гэта вартавы даў трывогу. Мы ўсе выбеглі на
двор. Нас акружылі немцы. Я прыбегла ў хату, схапіла з ложка коўдру і
Партызан Міця сеў на свіран.і стаў з кулямё
та сячы немцаў. Ён
страляў, пакуль усе людзі не выбеглі з вёскі. Потым і сам набег у лес.
Быў вялікі мароз. Я трошкі адбеглася
і мая нага разулася. Пабегла
босая. Я не ведала тады ні страху, нічога.
Бягу, а навокал мяне кулі
Так мы прабеглі сем кіламетраў. Снег быў да калень. Прыбеглі ў
вёску Грабаў. Калі я ўвайшла ў нейкую хату, нага мая стукнула, як
арэх. Стала мая нага растава
ць I вельмі балець. У мяне зра
білася
Тут прыехаў з вёскі Міхе
давічы адзін чалавек па сваю пляменніцу.
Я папрасілася, каб ён і мяне ўзяў з сабою, бо там жыў мой дзед. Ён
прывёз мяне да дзядулі. У іх на кватэры был
партызаны. Бабуля
прыклала мне да нагі льнянога семя. У мя
не тады моцна балела галава, і
я не магла за
снуць. Тады адзін партызан даў мне такіх кружочкаў, каб
Я не ведала, дзе знаходзяцца татка і Міша. Але потым людзі
сказалі, што Міша ў нашай вёсцы. Дом наш немцы спалілі, але татка
паспеў выратаваць з хл
ява карову, як
ую немцы не агле
дзелі. Ён пакінуў
Мішу і карову ў суседкі, а сам пайшоў у партызаны. Я была вельмі рада,
Калі татка даве
даўся, дзе я, то прыйшоў і пры
нёс мне коўдру.
Потым прывёў партызанскага доктара Рымшу, які сам быў з вёскі
унічы. Доктар сварыўся, што мне прыкладалі льняное семя. Ён зняў з
нагі мёртвую скуру. Вельмі ба
люча было, але
я не плакала. Ён мне нагу
вязаў. Потым ран
яшчэ раз перавязаў. Быў вельмі добры чалавек.
Татка хацеў забраць мяне ў свой лес, бо на гэту вёску часта
немцы. Ён хацеў несці мяне на плячах, але я была цяжкая. Тады
ён пасадзіў мяне на маленькія санкі. Толькі мы ад'ехалі, як людзі
гавораць, што ў Сялючычах (гэта наша вёска) не
мцы. Татка вярнуўся. Я
Потым мы даведаліся, што немцы забралі ў нашай вёсцы ўсіх людзей
і пагналі ў Капцэвічы. Мішу нашы людзі неслі на руках і перадалі там
а пайшоў у свой лес. Я засталася ў дзеда. Нага мая гніла,
лякарстваў ке было. Я лячылася сама: татка надраў з дуба кары, я кару
я і дзед з сям'ёй пайшоў у лес, а мяне пакінулі ў хаце. Яны
Мне было вельмі крыўдна, што яны пакідалі мяне адну. А
што, кал!
прыйдуць немцы і спа
ляць? Вельмі страшна было. Я хадзіла на адной
назе. Есці не бьшо чаго. Я хадзіла есці да людзей. Аднаго разу, калі
Надыходзіла вясна. Раставаў снег. Жудасна было, калі пачыналася
трывога. Усе як пачнуць бегаць, а я не магу. Вельмі балела нага,
ўзяў да сябе чужы дзядзька Сяргей. У яго былі дзеці, і я іх
даглядала. Ён зрабіў у лесе курэнь, і мы та
м жылі. Было лета. Я трошкі
чала хадзіць. Але калі дзе зачаплю нагой, то з яе льецца кроў.
Асабліва, калі нам прыходзілася бегчы. Але калі бяжыш, то ні
чога не
Аднаго разу мы пачулі, што немцы ідуць на Міхедавічы. Мы
ад'ехалі далей ад куранёў. Нем
цы спалілі вёску, двух дзядоў і адну
Падступала восень. Раптам чуем
немцы на людзей ідуць аблавай.
Мы сабраліся і паехалі за раку Арэсу. Праехалі вёску Белы Пераезд,
затым заехалі ў вёску Замосце. I чуем, што немцы ўжо ў Белым
Пераездзе. Не адпачываючы, ноччу мы паехалі далей, у вёс
ку Палічын.
Там пажылі не
калькі тыдняў
і зноў пачулі, што немцы ідуць на нас. Мы
выбраліся ў лес. У чужым незнаёмым лесе нам было нядобра, і мы
падаліся ў наш бок, але зусім другой дарогай, укругавую. Ехалі мы шмат
дзён па розных вёсках. Потым разам з п
тызанамі зноў пад'ехалі да
ракі Арэсы. Н
а ёй не было моста, а толькі дзве кладкі высока, метры на
тры ад вады. Была ноч, вельмі многа людзей. Кожны стараўся перайсці
хутчэй, бо немцы ў дарозе нас часта абстрэльвалі. Дзядзька Сяргей
нанёс адзенне, а я паўзла за ім. Было цёмна, і я вельмі баялася
зваліцца ў ваду. Каровы і коні перапраўляліся ўплаў. Мы ехалі дні і
Нарэшце вярнуліся ў Міхедавічы, у нашы курані. Там жыла наша
суседка. Яна сказала, што немцы блізка, вакол нас, і мы перабраліся ў
А ўвесну немцы зноў пайшлі на нас аблавай. Як сталі ганяць п
дзе ні паслухаеш, усю
ды страляюць. I
нарэшце ўсіх нас палавілі.
вялі на нейкі востраў і сталі пускаць чырвопыя ракеты. Потым павялі
нас да чыгункі. Як убачыла
рэйкі, то горка з
аплак
ала: думала, што
нас павя
зуць у Германію. Мы былі галодньш, нічога не было есці, дзеці
Вечарам нас пагрузілі на платформу
павезлі. Везлі там, дзе
былі нашы курані, дзе я збірала грыбы. Так хацелася саскочыць
лепш
загінуць, чым быць немцу
. На пераездзе нас высадзі
лі і пагналі ў
У Грабаў прыйшлі ноччу. Паставілі нас у шарэнгу і з ліхтарыкамі
сталі лічыць. Потым далі баланды
на дзвесце чалавек бак. А есці не
было чым. У
цемры мы шукал! па двары банкі і чарапкі. Потым адвялі нам
тры скляпы, напхал! туды нас і над кожным с
клепам паставілі вартавога.
заўтра завезлі ў Белы Пераезд і размясцілі ў ха
тах, па пяць
Праз некалькі дзён немцы сабралі ўсіх людзей на сх
од. Я думала,
Ніхто не згадзіўся. А на другі дзень немцы ўцяклі. Мы паехалі
Тут я даведалася, што татку майго н
емцы за
білі. Яны злавілі яг о
ў лесе, павялі ў вёску
Брынёў, дзе знаходзіўся Міша, мучылі,
Я вельмі плакала і ўсё думала, што хутка прыйдуць нашы і
адпомсцяць за здзекі. Раз мы сядзелі ў лесе каля шашы і ўбачылі, як
немцы бягуць і ўсё на хаду кідаюць. А потым з'явіліся нашы.
Нам
Я расказала д
арагім вызваліцелям, як я адма
розіла нагу, як
Я хачу цяпер
сказаць пра тых паліцаяў
нікаў. Гарошка я
пачуў, што ідзе Чырвоная Армія, то павесіўся. А яш брат Антон ехаў на
машыне, і яго партызаны забілі з засады. Машука Васіля партызаны
ЭНЯ ЕЎСТРАТАВА (1933 г.)
Мільгаюць палі, лясы, вагон дрыжыць, а я
сяджу і гляджу праз
акно. Рапт
ам нейкі вялізны чалавек трасе мяне за плячо і крычыць:
3 намаганнем расплюшчваю вочы, але нічога не магу зразумець.
Нешта гу
дзе, вые, дом увесь дрыжыць. Што гэта
бура, ці
Тата бярэ мяне пад пахі і ставіць на падлогу. Раптам
ны
Хутчэй апр
анайцеся і ідзіце ў склеп,
жа тата,
а я пайду
У пяць гадзін раніцы бамбіць перасталі. Мы вярнуліся на сваю
У шэсць гадзін
на вуліцы затрашчалі матацьік
лы, і хві
лін праз
Дзесяцімесячная сястрычка Іначка спала на маім ложку. Афіцэр
закрычаў, затупаў нагамі, падбег да ложка, ухапіў за канец матраца і з
усёй сілы скі
нуў яго на падлогу разам з сястрычкай. Пад матрацам бы
рэмень, канец якога немец па
лічьгў за партугіею. Штурхануўшы нагой
Сястрычка так моцна стукнулася галавой а б жалеза, што тыдні
праз два памер
ла... Сусед, які служыў у немцаў, загадаў казаць усім,
Немцы ў Брэсце больш за ўсіх праследавалі тых савецкіх людзей,
якія пераехалі сюды з 1939 года. Таму да нас яны прыходзілі амаль
кожны дзень
. Жыць стала немагчыма, і мы перасяліліся на ўскраіну
горада, дзе нас ніхто не ведаў. Туды прыйшоў і бацька,
які да гэтага
часу недзе хаваў
ся. Ён ад усіх таіў, што ён машыніст, і, нарэшце, калі
не было куды
дзецца, пайшоў на працу чорна
рабочым. Мама дастал
У нашай ква
тэры пад кухняй быў добры бета
наваны склеп. Акно, што
выходзіла з яго на двор, татка замураваў і засыпаў зямлёй. Калі ў
горадзе з'явілася злектрычнасць, татка зрабіў дзірку ў
куце за печкай
і па
за шпалерамі правёў у склеп провад. Там устанавіяі радыёпрыёмнік.
Дзверцы ў падлозе перарабілі ў падлогу, а за мест таго ў сенцах, пад
ай з вадой, пакінулі непрымаца
ваныя дзве дошкі. Да нас прыходзілі
Тата стаў рабіць вёдры, паяць каструлі, і да нас пачалі
прыходзіць заказчыкі, але ўсё адны і тыя ж. Мама стала шыць, але
прымала заказы толькі ад сваіх людзей і часта аддавала іх нязроб
Набліжалася дзевятая гадзіна вечара, да якой можна было х
а мамы ўсё не было. На
рэшце ў дзесяць гадзін мама прыйшла бледная,
хістаючыся, у запэцканым адзенні. Яна сказала, што была ў суседз
яў,
праз вуліцу, што яе
хаў сабака і яна па вал і л ас я ў гразь.
Распрануцца яна не магла, і мне прыйшлося дапамагаць ёй. Я ўбачыла,
I толькі пазней, калі я стала дапамагаць маме ў яе падпольнай
рабоце, мама мне ра
сказала, што тады яна была на канспіратыўнай
кватзры, што іх заспелі там немцы, і мама скочыла праз акно з другога
Увесну 1943 года арыштавалі многа моладзі. Была арыштавана і
дачка мамінай падругі, Вера Краўцова, з дзесятага класа. Яна была ў
ас піянерважатая. Разам з ёю арыштавалі сакратара камсамольскай
арганізацыі Барыса Аноткіна. Іх расстралялі. Я іх добра ведала, і мне
Аднаго разу мама сказала мне, што ў адных знаёмых трзба ўзяць
скруткі, а ёй ісці туды нельга. Тады я пр
апанавала пайсці самой. Мама
Гэта вельмі сур'ёзная і небяспечная спра
ва. Калі ты баішся, то
Я ёй сказала, што хачу быць такой, як Вера і Барыс. 3 таго часу
я хадзіла па кватэрах, раз
носит і брала
пакункі.
У нямецкай аптзцы
Увосень 1943 года зноў быў правая. Былі выданы дзве
канспіратыўныя кватэры. Арышта
валі сакратара падпольнага гаркома
партыі тав. Жулікава з сям'
ёй і многіх таварышаў, якія
ходзілі да
яго, не ведаючы пра засаду немцаў. Там быў арыштаваны і мой тата, але
яму ў дал ос я адгаварыцца, бо ён нёс запаяную каструлю. Тады
У сакавіку 1944
года мама пайшла ў партызан
скі атрад, куды яна
часта хадзіла з за
. Суседзям мы казалі, што мама пайшла ў вёску
працаваць. На тэты раз мама затрымалася на цэлы месяц. Мы ўжо лічылі,
што яна загінула. Але яна трапіла ў акружэнне і пасля месячных ба
Вярнуўшыся, мама сказала, што большасць падпольшчык
аў
адклікаецца з горада, а мы за
стаёмся. Хутка
мы даведаліся, што Галя
Баючыся, што нашы самалёты будуць бамбіць Брэст, немцы на ноч
выходзілі за горад і начавалі ў сховішчах. Брат Сярожа пазнаёміўся з
аднымі такімі немцамі,
і яны пачалі пускаць яго ў сваё сховішча. Тады
тата і мама сталі даваць яму тол, які ён адносіў у сховішча і хаваў за
абшыўку ў сцяне. Калі толу набралася чатыры кілаграмы, ён палажыў туды
зараджаную міну, якая павінна была ўзарвацца
ў гадзіну ночы. У тую
У мяне была
добрая памяць, і мне часта да
ручалі сачыць
за рухам
нямецкіх войск. Я вы
ходзіла за горад, дзе злучаліся шасэ з Масквы і
Ковеля, хавалася ў канаву і затевала, колькі машын
ідзе, у які бок,
чым гружаныя, якія знакі на машынах. Праседзеўшы да вечара, я несла
звесткі маме. Я в
ыяўляла таксама, дзе стаяць зе
ніткі, дзе знаходзяцца
склады баявых прыпасаў гаручага. Вельмі радасна было пачуць, што, па
Аднаго разу мама ўзяла рыдлёўку, кошык, і мы з ёю пайшлі за
горад, на могілкі. Там мы сталі папраўляць магіл
ку Іначкі. Раптам з
кустоў вый
шла да нас жан
чына. Я пазнала цётку Надзю Ся
рову, якой ужо
Яна выняла
за пазухі магнітныя міны, за
смяялася мне і знікла ў
кустах. Мама наклала ў кошык міны, зверху мы наклалі кветак. Кошык
Пасля таго я стала хадзіць адна, і не толькі н
а могілкі, ал
е і ў
На вуліцы Карла Маркса быў трохнавярховы дом, дзе размяшчаліся
нямецкія мотачасці. Раз мама даручыла мне аднесці ў гэт
ы дом тол і
Але я сустрзла Мар
усю на вуліцы і перадала ёй тол. Дом быў
Горш было з домам на вуліцы Маякоўскага, дзе жылі нямецкія
сувязісты, лётчыкі, афіцэры. Ён быў таксама трохнавярховы, і ля
дзвярэй яго заўсёды стаяў вартавы. У доме гэт
ым працавала Насця
Паршына, якая часта заходзіла да нас. Мама спачатку зняла план дома
знадворку, потым Насця ў нас дома зрабіла ўнутраны план. Увесь гэты
матэрыял ма
ма панесла ў атрад, там абмер
кавалі яго, распрацавалі план
У горадзе не хапала хлеба, і жыхары, асабліва дзеці, выменьвалі
яго на яйкі. Мне клалі ў кошык тол, засыпалі мякінай, а наверх лажылі
яйкі. Я прыбіралася прыгажэй, на валасах завязвала бант і ішла к д
ому
на вуліцы Маякоўскага. З
біўшы перад вартавым рэверанс, я на польскай
мове прасіла п
рапусціць мяне да «паноў афіцэ
раў», каб памяняць яйкі на
хлеб. Пры гэтым я да
вала вартавому два
тры яйкі. Ён мяне прапускаў на
ожны раз, кал
і я ішла з яйкамі, у мяне сціс
калася сэрца, але я
Аднаго разу повар не пайшоў па хлеб, а сам стаў выбіраць яйкі.
Ён капаўся ў мякіне, а я з жахам думала, што зараз ён дабярэцца да
дна.,. Тады Н
асця за яго спіной бразнула на падлогу каштоўнае блюда.
Немец павярнуўся і стаў лаяць Насцю, а я тым часам выбрала з кошыка
Калі дома я расказала аб гэтым маме, яна збялела, абняла мяне і
А каб цябе выкрылі, пасадзілі ў турму, ты б ска
зала, чыя ты
Я тад
ы думала б пра нашых камсамоль
цаў, якія загінулі. Яны
Дачушка мая, а ты не крыўдзілася б на нас, што мы цябе
Ганаруся вамі і гэтай справай і з радасцю памру, калі трэба
Нарэшце прыйшоў дзень, калі Насця завяла міну і пайшла прама ў
У хуткім часе
татка з м
амай завялі нас з бра
там у партызанскі
КАЛЕРЫЯ ЗАЖАРСКАЯ (1930 г.)
У апошні ча
с наш атрад перабраўся з Амель
каўскіх лясоў на другі
бок Дняпра, бліжэй да Лоева. Наш кам
андзір Васіль Анатольевіч Зару
мяне ведаў, бадай, лепей за ўсіх: ён да вайны быў дырэктар нашага
Вось шт
о, Косця,
сказаў ён,
ты паві
нен выканаць а
дно
Я ўважліва слухаў Васіля Анатольевіча. Мне нрьіемна было
адчуваць, што ён даручаў мне важнае задание. Прытым жа цікава б
дзець будынак нашага дзетдома, дзе мы раней займаліся. Там цяпер
Ты ведаеш в
ыхады і ўваходы ў дзетдом лепш за ўсіх, а гэта
зараз якраз і патрэбна,
гаварыў далей Васіль Анатольевіч, пакурваючы
люльку, якую да вайны мы
і яму ў дзень імянін.
Міну з
адказаў я, здагадаўшыся, што паш
буду рабіц
Мы ў
То вось г
этую міну трэба падсунуць срры
цам на абед, калі
Мне та
ды здавалася, што падлажыць мі
ну будзе зусім
лёгка. Васіль
Партызан Косця Бадравец, ідзі да майго памочніка Валодз
ькі;
У Вішнёўскім пасёлку, у бабулі Насты, якая была сувязной у
традзе, я надзеў лахманы, вялі
ю барановую шапку, а маленькую міну
заматаў у анучы і падвязаў да нагі. У дарозе ўвесь час ішоў мокры
снег. Ад доўгай хады нага, да якой была надвязана міна, пачала млець.
Я перайшоў раку і нарэшце ўбачыў Лоеў. Парк, што стаяў над ракой, быў
ечаны, і та
м тырчалі адны толь
кі пні. У атрадзе Васіль Анатольевіч
з Валодзькам мне параілз зайсці да Арцёма, былога вадавоза з нашага
а. Часта ён расклейваў на лоеў
скіх будынках лістоўкі, якія мы
Я пастукаў у нізенькае акенца. Хутка мне адчыні
ла Арцёмава дачка
Бацькі дома няма,
сказала яна.
Яго па гнал і салдаты мост
Яшчэ ў зямлянцы Васіль Анатольевіч мяне папярэдзіў, каб
я не
Назаўтра я падышоў да будынка былога дзет
дома. На ганку стаяў
нямецкі варта
вы. Пад павет
кай, дзе раней
у нас змяшчалася сталярная
стэрня, дыміла палявая кухня. Я рашыў перш за ўсё прабрацца да
што, калі завесці механізм і як
небудзь укінуць міну ў
Я смела накіраваўся да паветкі.Раззлаваны немец, што стаяў на
ганку, гроз
на выставіў аўтамат, які вісеў у яго на шыі. «Не пусціць»,
умаў я, паказваючы вартавому, што я галодны. Ад
нак немец адышоў ад
ганка і за
махнуўся на мяне вальком, што валяўся каля сцяны. Тоўсты
повар завіхаўся ля кухні і скоса пазіраў на мяне. Бачачы, што я ўсё ж
такі кірую прайсці да кухні, вартавы злосна зароў і
схапіў аўтамат. Я
Начаваў я зноў у Галі, якая баялася адна без бацькі. I толькі на
Спачатку я спалохаўся. Мне здалося, што не
мец бачыць за маёй
пазухай маленькую чорную штучку. Повар па
ў на сякеру і дровы. Я
зумеў, што ён хоча, каб я іх пакалоў. Я азірнуўся на вартавога. Той
ківаў галавой. Повар узяў адну каструлю з чорнай кавай і панёс у
Поруч стаяла яшчэ адна такая каструля. Я захваляваўся і не папаў
сякерай па палене. В
артавы азірнуўся на вуліцу. У гэты момант я хутка
выцягнуў міну і завёў механізм. Сэрца маё калацілася, мне здавалася,
што міна доўга не заводзіцца. Але яна ўжо ціхенька стукала, як
кішанёвы гадзіннік: механізм завёў на дзесяць мінут. Праз дзесяць
мінут ян
а павінна ўзарвацца. Напружана азіраючыся па баках, апусціў
Потым я схапіў сякеру і з сілай пачаў секчы дровы. У гэты час
падышоў повар і заківаў гала
вой, паказваю
чы на жывот, што мяне добра
Цяпер трэба было ўцякаць. Але як бегчы, калі вартавы затрымае і
прымусіць зноў секчы дровы? Здалося, што мяне нехта абліў варам. «Праз
дзесяць мінут
думаў я. Мне ўяўля
лася, што там, у
пакоі,
Раптам вартавы выцягнуўся на ганку. Да шта
ба падкаціла маленькая
зялёная машына. Зараз жа з пакоя вьіскачылі два афіцэры і адчынілі
дзверцы. 3 машыкы выйшаў сухен
ькі дзядок з крыжам на грудзях. У той жа
час з дзвярэй спрыт
на шмыгнуў тоўсты повар і заківаў на мяне, каб я
Не памятаючы сябе ад радасці і хвалявання, я праскочыў праз
разбураныя вароты і пабег вуліцай. Потым завярнуў улева і цераз воккы
аптам загрымеў выбух. Застрачыў
аўтамат, прагудзела
грузавая машына. Але я ўжо быў далёка. Спыніўся аддыхацца ў хмызняку,
ад крутым берагам Дняпра, і за
смяяўся: «
Гэта вам Васіль Анатольевіч
валак дзетдомаўскага цукру пасла
ў. Ад яго і зубы, мусіць,
Пасля мы даведа
ліся, што міна разнес
ла на кавалкі чатырох
афіцэраў і сухенькага падпалкоўніка. Васіль Анатольевіч к
азаў, што
асабліва я добра ўла
дзіў з падпалкоўнікам,
па загаду якога не адна
не ўзнагародзілі медалям
«За адвагу» і «Партызану Айчыннай
Цяпер я вучуся ў Лоеўскай сярэдняй школе, а Васіль Анатольевіч
працуе дырэктарам дзетдома ў Васілевіцкім раёне. Нядаўна ён быў у
Лоеве, і мы аглядалі тое месца, дзе адбыўся выбух
. Там зараз
адрамантаваны клас і знаходзіцца канцылярыя нашай школы. Н
а месцы ж
паветкі нам пабудава
лі лесвіцу і добры турнік для фізкультурных прак
тыкаванняў. Ніяк нельга пазнаць цяпер гэтага месца. А фіз
руком у нас
КОСЦЯ БАДРАВЕЦ (1931 г.)
Пачалася вайна. Уваліліся немцы і ў наша сяло Галубіцы. Пуста
адразу стала на вуліцах. Усе людзі зрабіліся невясёлыя, маўклівыя. Ад
разу шмат люд
зей пайшло ў партызанскія атра
ды, з імі
мой старэйшы
Бацька па заданию партызан стаў на службу да немцаў. Пашле ён
падводы па соль для немцаў і накажа партызанам, а тыя і перахопяць
соль. Загадаюць бацьку прыгнаць маладняку, а бацька перакажа
партызанам. Яны прыйдуць, загоняць скаціну ў л
я сны гушчар і схаваюць
там. Прыедуць немцы па жывёлу, а бацька і кажа, што не мог выканаць
Аднаго разу два немцы, зайшоўшы вечарам да нас, завялі
з бацькам
Немцам гэта вельмі не спадабалася, і яны пайшлі. Бацька а
дразу
здагадаўся, што нехта в
даў яго, і сказаў, што нам трэба ўсім ісці ў
лес. Мы пачалі збірацца. Але немцы апярэдзілі нас. Раніцай вялікая
машына спынілася ля нашых акон. У хату ўскочылі некалькі немцаў,
схапілі маму і бацьку і пацягнулі на вуліцу. Спяшаючыся, усцягнулі іх
на машын
у і павезлі ў Петрыкаў. Два т
дні іх му
чылі там, білі
усё
хацелі да
знацца, дзе знаходзяцца партызаны, але нічога дабіцца не
Мы засталіся адны. Дзядзька Іван баяўся, што і нас забяруць
немцы, і сказаў, што трэ
ба нам перабірацца да партызан. Мы закапал!
адзежу ў зямлю, узялі хлеба, мяса, круп, запрэглі вала,
на досвітку
Хаваліся мы ў Чэрскім лесе. Удзень не так ужо страшна было, а
вельма жудасна. Нам усё здавалася, што нехта ідзе
па нас. А то
яшчэ дождж пойдзе ці вецер разгуляецца, тады прытулімся адно да аднаго
пад кустом і ціхенька сядзім. Нам вельмі шкада было бацьку і маму.
Сёстры плакалі, а я не паддаваўся, хоць мне і зда
валася, што
некалькі дзён у лес прыйшлі людзі з на
шай вёскі. 3 імі
дзядзька Іван. Нам зрабі
лася весялей. Усе разам пачалі ставіць
курані. У куранях жылося куды лепш, і было цяплей і дождж не залі
Увечары мы галінамі шчыль
на застаўлялі ўваход, каб не відаць
было
Аднаго разу
на наш след напалі немцы і па
абстрэльваць.
Курані былі недал
ёка ад ба
лота. Мы ўсе кінул
іся туды і паляглі. Было
на, зуб на зуб не пападаў, а сзрца так моцна сту
кала, што я
баяўся, як бы яно не выскачыла. Немцы прайшлі мет
раў за шэсць ад нас,
але нікога не заўважылі. Мы паляжалі яшчэ трохі і, калі стала зусім
Пачалася восень. Было вельмі холадна, і дзядзька Іван забраў нас
у вёску. Там у нашай хаце мы пачалі жыць з дзядзькам Іванам і цёткай
Оляй, яго жон
. На ўсякі выпадак зрабілі схо
вішча ад немцаў. У нашых
сенцах быў склеп, мы пракапалі ход на двор, з двара ў хлеў. У хляве
выкапалі яму, паклалі наверх дошак, а на дошкі накідалі гною і
рагарадзілі хлеў. Гной так зля
жаўся, што падымеш, бывала, дошку і
пакладзеш зноў, дык і не відаць, што чапаў. Там сядзелі мы падоўгу,
Не як адну ноч я спаў у хаце, і якраз у гэтую ноч на с ял о
наляцелі немцы. Адзін уваліўся ў на
шу хату, і я не паспеў
схавацца. Ён
схапіў мяне за рукаў
пачаў цягнуць на вуліцу. Я ўпіраўся, казаў, што
хворы. Але ён цягнуў. Тады я ўскінуў світку на плечы і нехаця пайшоў з
Выходжу на вуліцу, а там многа ўжо дзяцей. Бачу, сярод іх і
таварыш Пеця Марозка. Я ажн
о па
весялеў, падміргнуў яму, а сам падумаў:
Нас пагналі ў школу. Ідучы, мы даведаліся, што нас збіраюцца
везці ў лагер. I, стукаючы босымі нагамі па х
алодным бруку, мы
Школа была не новая. У адным месцы зусім абвалілася падмуроўка,
нехта выцягнуў некалькі цаглін, і зрабілася велікаватая дзірка. Калі
мы падышлі да школы, я штурхнуў пад бок Пецю і кіўком галавы даў
Ён папрасіў даць яму ножык і адразу пачаў праціскацца ў выбоіну.
Неўзабаве прыехалі тры нямецкія грузавікі, і дзяцей пачалі
кідаць на машыны. Дзеці плакалі, упіраліся
, кр
алі. Пачалася сумятня.
Я адбег крыху і апынуўся ля дзіркі. Паспрабаваў лезці, але світка
перашкаджала. Скінуў яе з сябе і праз хвіліну ляжаў ужо побач з Пецем.
Але мне не ляжалася: я падпо
ўз да дзіркі і асцярожна зазір
нуў на двор.
А на двары быў такі крык,
што не вытрымаць. Жа
нчыны з плачом кідаліся
Крыху паво
ддаль стаяла мая цётка Оля з не
вялічкім клуначкам у
Дзяцей пагрузілі на машыны і
павезлі. Доўга яшчэ немцы не маглі
разагнаць жанчын. Яны ўсё стаялі і пл
акалі. Нарэшце усе разышліся.
тала ціха. Раптам мы
пачулі крокі над галовамі. Па
прыслухоўвацца. Нехта хадзіў па класу. Прайшоўшы некалькі разоў па
пакоі, ён стрэліў два разы ў па
длогу. Кулі ляглі недалёка ад нас. Мы
баяліся дыхаць. I зноў усё сціхла. Мы яілчэ паляжалі трохі, з
атым
папаўзлі праз двор на ага
роды, там пасядзелі дацямна і тады пайшлі да
Там сядзелі дзядзька Іван, ц
ётка Оля і мае дзве сястры. Яны
вельмі ўзрадаваліся ўсе, як мяне ўбачылі. Цётка Оля пакарміла мяне.
Мы ўжо ведалі, што Чырвоная Армія гоніць немцаў, і ўсё чакалі,
Перад адыходам немцы пачалі ўсюды ставіць міны. Узарвалі школу і
мост. Мы баяліся, што немцы ўзарвуць нашу хату і хлеў, і ноччу прабра
ліся праз агароды на поле і схаваліся ў жыце. Праз некаторы час
Азіраючыся, я пайшоў пад сваю хату, гляджу
на нашым двары
корпаюцца ў зямлі два немцы. Я прытаіўся за хлявом і выглядаю з
за
вугла, што яны будуць рабіць. Яны пакалупаліся ў зямлі і скора пайшлі
На другі дзе
нь я прыйшоў на свой двор і па
чаў уважліва
Асцярожна пачаў разгортваць зямлю ў два бакі і раптам б
ляжыць невялікая скрын
ка і нешта чорнае тырчьіць. Я ўзяў і адкруціў
чорную палачку, а там белы капсуль. Яшчэ дзве міны зняў на нашым
Немцы паўц
якалі, а праз некаторы час пры
ехалі да нас на маторках
матросы. Людзі збегліся з усяго сяла. Усе былі вельмі
рады, цалавалі,
Дапамагалі і мы байцам. Каля нас недалёка была вёска Снядзін.
Перад адыходам немцы ўсю яе замініравалі.
Я, Пеця Марозка, Слава
скі, Васіль Бойдаш хадзілі здымаць міны і ў гэтую
вёску. Ездзілі
туды на суткі, а то і на двое. Мы размін
іравалі поле, шлях, вуліцы і
агароды. Усяго мы ўчацвярых знялі каля васьмі тысяч мін. Каб здымаць
міны, не патрэбна ўжо такая вялікая навука, але т
олькі патрэбна
Аднойчы я і Пеця Марозка здымалі міну. Ён неяк наступіў на яе і
ся. Яго забіла, а мяне цяжка раніла. Доўга я праляжаў у Петры
каўскай бальніцы. Мяне вылечылі, і зараз я жыву ў г. Петрыкаве, у
ФЕДЗЯ ПАШУ
К (1932 г.)
г. Петрыкаў.
Я знаходзіўся тады ў радыёроце асобнага батальёна сувязі і
працаваў радыстам на станцыі. У наш абавязак уваходзіла перадаваць
ы пасля паветранай і артылерыйскай падрыхтоўкі мы пачалі
Станцыя мела
важнае значэнне, і немцы ўпар
та абаранялі яе. Потым
яны перайшлі ў контр
атаку. Мы в
ымушаны былі заняць абарону. Ня
мецкія
танкі і пяхота шалена
рваліся наперад. Справа і злева а
д нас ім
удалося крыху ўклініц
ца ў размяшчэнне нашых часцей. Генерал, які
знаходзіўся н
а нашым назіральным пункце, за
гадаў трымацца да апошняга
Наша радыёстанцыя знаходзілася каля доміка на ўзгорку.
Калі
гарматы пачалі аб
стрэльваць узвышша, мы пераехалі ў роў, які
быў наперадзе ад нас, і там працавалі далей. У час работы мы ўважліва
сачылі за тым, каб да нас не падпаўзлі нямецкія салдаты. Раптам адзін
Глядзіце, вунь нямецкія сувяз
істы цягнуць лінію. Знішчым яе
Услед ішлі чатыры нямецкія радысты. Было вырашана сувязістаў не
Сувязісты пайшлі далей. Схаваўшыся ў кустах, мы пачалі наглядаць
за радыстамі. Немцы Ішлі прама на нас. Я з цікавасцю і трывогай сачыў
Падышоўшы да нас метраў на пяцьдзесят, яны спыніліся,
агледзеліся па баках і, н
е заўважыўшы нікога, пачалі ў
станаўліваць
радыёстанцыю, Раз
мясціліся яны ў яме, сярод маленькіх кусцікаў. Калі
яны сталі звя
звацца са сваімі часцямі, стар
шы радыст старшына Андруша
Нас было чацвёра. Разбіўшыся на дзве трупы і
трымаючы напагатове
, мы папаўзлі да іх. Я поўз побач
з сяржантам Іванам
вічам. Ён увесь час паглядваў на мяне і лагодна, па
Я яшчэ шчы
льней прыціскаўся да зямлі. На
пружанне ўзрастала.
й білася сэрца, але я стараўся
не звяртаць на гэта ўвагі. Кал
падпаўзлі бліжэй, то ўбачылі, што два немцы акопваюцца, а два ўжо
штосьці перадаюць. Па сігналу старшага радыста мы адкрываем агонь.
Першыя двое страляюць па тых, што был! каля радыёстанцыі,
а я і Іван
па тых, што ахопва
ліся. Ты я, што акопваліся, был
забіты адразу. Два другія начал
адстрэльвацца. Хутка той, што з
навушнікамі, быў смяртэльна ранены. Застаўся толькі адзін. Тады мы
ўзняліся і кінуліся на яго. Ён быў застрэлен
ва ўп
ор. Усё гэта
Старшына ўзяў дакументы
зброю забітых. Я забраў п
Вярнуўшыся да сваіх, старшы радыст
далажыў начальніку
Мы пагр
узілі трафейную рацыю ў аўтама
шыну, яка я стаяла тут жа,
ю прыйшло падмацаванне пяхотай
танкамі,
мы зноў
ў наступление. Ня
мецкая чыгуна
чная станцыя была ўзята, і нашы
Я ВАСЯНКОЎ (1932 г.)
Было гэта ўзімку. Немцы вазілі з лесу дровы. У адзін з такіх
н я, мой брат Валодзя, яго сяб
ры Алесь Аб
рамаў, Толя Байкоў і іншыя
гулялі на вуліцы ля казармы. Выйшаў нямецкі афіцэр і паклікаў нас д
сябе. Калі мы падышлі, ён вы
браў самых болыных і дужэйшых і павёў у
Я быў меншы за астатніх, і мяне не
ўзялі. Прыйшлося ісці дадому.
Вярнуўшыся з работы, Валодзя па сакрэту раек аз аў мне, што адбьзлося
Некалькі немцаў таксама згружалі дровы. Яны так угрэліся, што
паскідалі з сябе верхнюю вопратку і паразвешвалі яе хто дзе. Вінтоўкі
На крыле пярэдняга кола аўтамашыны ляжаў шынель, над ім, у
кабуры, відаць быў рэвальвер. Валодзя заўважыў яго з самага пачатку.
Вы бываеце каля немцаў, ку
пляеце ў іх папяросы ды іншую дрэнь.
А вось «купіць» ці «пазычыць» зброю не здагадаецеся. А яна нам дужа
I цяпер, носячы дровы, Валодзя пачаў ламаць галаву, як
Раптам на сцежцы ён убачыў тоўсты, без разьбы, сагнуты болт.
алі хто наступаў на это, ён другім канцом хлопаў па наску бота. На
рэшце адзін немец штурхнуў нагой так, што болт адляцеў убок і ўпаў
спераду машыны. У гэты час з кухні выйшлі па дровы афіцыянткі. Ад па з
іх спынілася на тым месцы, дзе ляжаў болт. Яна раз
маўляла з немцам,
смяялася, пакручваючы нагою болт. Немец доўга глядзеў на яго. Калі
дзяўчына адступілася, немец так моцна ўдарыў наском па канцы болта,
што ён падляцеў угору і стукнуўся аб паднятую сякеру чалавека, які
калоў дровы. Неме
ц гучна зарагатаў і
пабег сцяг
ваць з машыны плашкі.
Афіцыянткі набралі дроў і пайшлі. Чалавек падняў болт, паглядзеў і
Валодзя ўсё гэта бачыў. У яго галаве ўзнікла думка, што болт
можа яму спатрэбіцца. Ён пачаў чакаць зручнага
моманту, каб узяць яго.
Але па
куль што нельга было: ад машыны да штабеля дроў увесь час
Праз колькі хвілін на двор стала ўз'язджаць другая машына. Яна
была высока нагружана, дро
вы раз'ехаліся па баках і чапляліся за шулы.
Шафёр некалькі
разоў прабаваў праехаць у
ы, але гэта яму не
ўдавалася. Т
ады афіцэр пасла
ў на дапамогу сал
дат. Паспрачаўшыся крыху,
Як толькі с ал даты пайшлі, Валодзя падняў болт, хутка адшпіліў
кабуру, узяў рэвальвер, а на яго месца палажыў жалязяку. Дрывасекі
да яго спіною і нічога не бачылі. Сунуўшы рэвальвер у кішэню,
ён узяў палена і панёс да штабеля. Штабель шчыльна прылягаў да дашча
нага плота, які аддзяляў двор ад другой вуліцы. Валодзя падышоў
плота, азірнуўся і, не ўба
чыўшы нікога, хт
о б мог заўважы
ць, ударыў
кай у дошку. Дошка адскочыла ад жэрдкі, да якой была прыбіта. Ён
палажыў рэвальвер на дровы, крыху збоку ад адбітай дошкі, і прыкрыў
Сябры глядзелі і радасна ўсміхаліся. Валодзя паграззў ім
Як толькі машына ўехала на двор, зазвінеў званок на абед
. Немцы
борзда пабралі свае шы
нялі, зброю і падаліся ў казарму. Хлопцы так
дазнаюцца, што прапаў рэ
вальвер, то пачнуц
шукаць, а знайшоўшы,
пытвацца, хто ўзяў.
Гаварыце, што не бачьілі і
Пакуль немцы не хапіліся, рэвальвер трэ
ба забраць.
Брат хутка п
адышоў да выбітай дошкі, пра
сунуў у шчыліну руку і
выцягнуў адтуль рэваль
вер. Схаваўшы яго ў кішэню, ён махнуў сябрам,
каб ішлі, а сам п
акрочыў па другой вуліцы. Прый
шоўшы дадому, ён схаваў
На н
аступны дзень уранні маці пагналі капаць акопы. Я і Валодзя
засталіся дома. Мы гулял і з меншымі дзецьмі. У сенцах пачуўся грукат,
і ў хату ўвайшлі
тры немцы. Яны пачалі дапытвац
ца пра рэвальвер.
Немцы перар
ылі ў хаце ўсе манаткі, але зброі не знайшлі. Н
яўдача
раззлавала іх. Яны накі
нуліся на Валодзю і збілі яго да крыві. Але і
Немцы забралі Валодзю і павялі. Афіцэр, які вёў допыт, спача
тку
хацеў узяць ласкай. Ён ска
заў, калі Валодзя прызнаецца і аддасць
то зараз жа будзе адпушчаны дадому і атрымае падарунак. Але
старанні фрыца былі дарэмныя, Валодзя паўтараў
старую песню. Тады яго
пачалі катаваць. Білі бізунамі да страты прытомнасці, аблівалі
халоднай вадой і зноў білі, голага садзілі ў халодную, Калі і гэта не
падзейнічала, яны сабралі разам трох хлапчукоў і пачалі гаварыць, што
яны адзін на аднаго даказалі.
Застаецца выявіць, хто з трох вінаваты,
а хто не. Пры гэтым яны ўважліва сачылі за хлапчукамі. Тыя моўчкі
Пераканаўшыся, што ад іх нічога не выве
ет, яны Толю і Алеся
адпусцілі, а Валодзю працягвалі мучыць. Але ніякія здзекі не маглі
зламаць яго ўпа
ртасці. Калі надакучыла важдац
ца з ім, немцы рашылі
Яго павялі ў камеру смерці. Калі ён увайшоў, то ўбачыў двух
немцаў, яны трымалі вял
ікі мя
шок. Валодзя не раз чуў пра гэту кару.
Так немцы распраўляліся з
партызанамі, якія на допыце ад
Брат мімаволі спыніўся каля дзвярэй. Да яго падскочылі два
жандары. Адзін сха
піў за рукі і з сілай заламаў назад, другі
когі, потым паднялі і сунул
і ў мяшок. Валодзя моцна запла
каў і
паспрабаваў торгнуць нагою. Ад удару ботам у бок у Валодзі ажно заняло
дух. Ён войкнуў і замоўк. Яго паднялі, вынеслі на двор і кінулі ў
ну. Праз некалькі
хвілін грузавік за
тарахцеў і крануўся з
Лежачы ў машыне, Валодзю здалося, што ў кузаве, акрамя
яго,
больш нікога няма. Ён пры
слухаўся. У м
ашыне не чутно было ніякага
Паміраць яму не хацелася, і ён пачаў думаць, як выбрацца
мяшка. Але ш
то ён мог зрабіць голымі рукам
? Рантам у галаву прыйшла
думка: у яго ёсць зубы. Ён сабраў у камяк тканіну і стаў хутка жаваць
яе. Прагрызшы невялікую дзірку, нранусціў у яе пальцы абедзвюх рук і з
сілай пачаў раздзіраць мяшок. Калі дзірка па
большала, ён засунуў нагу
і дзве рукі, напяўся, і мяшок распоўзся. Пас
ля гэтага Валодзя
асцярожна вы
сунуў галаву і агледзеўся па баках. У кузаве сапраўды
нікога не было. Гэта яго ўзрадавала. Машына шпарка імчалася па дарозе.
Валодзя скінуў з сябе мяшок, ух
апіўся рукамі за борт, злаўчыўся і
Недалёка быў лес, і Валодзя папоўз да яго. Рукі дубянелі ад
холаду, але ён не звяртаў на гэта ўвагі. Яму хацелася хутчэй дабрацца
Прапоўзшы з паўкіламетра, Валодзя пачуў цяжкі тупат конскіх ног.
Ён імгненна азірнуўся. Па дарозе ехаў паліцай на кані. Убачыўшы чада
века, які паўзе, ён пагнаўся за ім. Валодзя хацеў узняцца і бегчы,
ў гэты момант наляцеў кон
нік і моцным удара
м бізуна па галаве збіў яго
Паліцай прыгнаў Валодзю ў ПІклоў і здаў у камендатуру. Яго
пасадзілі ў турму, дапытвалі, хто ён і адкуль. Валодзя не прызнаўся.
Праз некалькі дзён яго перавялі ў канцлагер. Разам з другімі яг
Я часта насі
ў яму перадачу. Калі мы сустра
каліся, ён расказваў
мне, як немцы здзекаваліся з яго ў гестапа, як ён выратаваўся ад
смерці. Аднойчы ён сказа
ў, дзе схаваны рэвальвер. Я ад
шукаў яго і праз
Валодзя прабыў да прыходу Чыр
вонай Арміі. Адступаючы,
КОЛЯ КАЙКУЛІН (1931 г.)
г. Шклоў.
Наша вёска называлася Грані. Яна была не
далёка ад горада
Полацка. Па
мятаю, як мамка або татка ездзілі
на кірмаш I прывозілі мне
ныя абаранкі і цукеркі. Мне ішоў тады сёмы год,
я быў адзін у
бацькоў. Быў яшчэ старэйшы брат, Васіль, але ён служыў у Чырвонай
Я добра не разумеў, што здарылася, толысі заўваж ыў, шт
о стала
трывожна, чулася гаворка пра вайну, пра немцаў, потым пра нейкіх
зан. Я прыслухоў
ваўся, распытваў і сяк
так зра
зумеў, у чым
Аднаго разу ноччу пачуўся стук у акно. Я прачпуўся і ўбачыў, як
татка падышоў да акна і сказаў камусьці: «Ужо,
ужо», а потым пайшоў
адчыняць дзверы. Упоцемку я ўбачыў, што ў хату ўвайшло многа людзей.
Гаварылі яны ўсе шэптам. Я здагадаўся, што гэта партызаны. Мама
Татка пачаў спешна апранацца, мама памагала
збірацца, клала ў
торбу чыстую кашулю, анучы, хлеб, сала. Калі было ўсё гатова, татка
бабулю ў руку і ў галаву. 3 мамкай таксама моцна абняўся і
Потым падышоў да мяне, узяў на р
і і так моцна прыціснуў да
дзей, што я аж войкнуў. Усё гэта рабілася хутка, але я паспеў
Усе выйшлі з хаты. Загасіўшы агонь, мы з мамкай, абняўшыся, доў
га сядзелі
акка. Гля
дзелі на тую сцежку, што крута завароч
вала ў
лес, куды пайшлі незнаё
мыя разам з татам. Мам
ка расказала мне, што
сёння ноччу ўсе нашы мужчыны адправіліся ў партызаны, бо заўтра немцы
будуць браць лю
дзей сабе на службу. А хто ж захоча служыць вора
гу?
Там, у лесе, мно
га партызан, і яны бу
дуць дапамагаць нашай арміі. А
Прайшло колькі ча
і раптам нашу вёс
ку сталі абстрэльваць
снарадамі з Полацка. А ту
т яшчэ з
'явіліся са
малёты і таксама гіачалі
бамбіць. Людзі кінуліся хто ў лес, хто ў поле, а хто дома шукаў
Гудуць снарад
ы, гараць будынкі, народ уцякае, а мая мамка
гіавалілася ў сенцах і варухнуцца не можа. Я кінуў
ся да яе, але яна
Бабуля сказала, што трэба ўцякаць у лес, у акопы. Яна нічога не
памятала і не
ведала, што рабіць, а мне прый
шло ў галаву выратаваць
нашу карову і
ўзяць кумпяк свініны. Я завя
заў карове за рогі нейкі
Толькі пады
шлі да акопа, як недалёка раза
рваўся снарад і ра
ніў
рову. Яна зарыкала і па
валілася. Але нам было не да яе. Мы схав
ў акоп і са страхам адчу
валі, як трасецца зямля.
Калі стала ціха,
вылезлі наверх. Над вёскай стаяў
чорны дым. Я падумаў, можа, мамка не
памерла, а толькі самлела, і набег дадому. Там ужо былі немцы. Наша
ўбег у сенцы і ўбачыў, што мамка, таксама як
раней, ляжыць
А тым часам
немцы на вёсцы злавілі дзевяць п
артызанскі
х сем'яў,
загналі іх у хлеў і падпалілі. Я забыўся на ўсё сваё гора, калі ўбачыў
Людзі з лесу пачалі збірацца ля нашай хаты. Прыйшла і мая
бабулька з раненай каровай. Мы з бабуляй абняліся і доўга пла
калі.
Суседзі памаглі пахаваць маму. Казалі, што яна памерла ад
Людзі меркавалі, як цяпер жыць, што рабіць, але раптам зноў
I тут жа пачалі грузіць нас на машыны. На тры машыны пасадзілі
Прывезлі нас на станцыю Грані і высадзілі на нейкі пляц. Там мы
праседзелі двое сутак, елі хто што меў. Мы з бабуляй былі н
еразлучныя.
Яна цяпер больш шкадавала мяне, і я баяўся ад яе адстаць. Нашых кароў
кудысьці пагналі. Мне вельмі шкада было сваёй раненай кароўкі, якая
ішла сярод другіх, апусціўшы галаву. Той ручнік, што я прьшязаў за
Сонейка яшчэ
ўзышло, як нам сказалі гру
зіцца ў цягнік. Нас
павезлі на станцыю Граева. Там нам зрабілі
медыцынскі агляд, павялі ў
ню, а потым упершыню дал
нейкага супу. Пасля абеду зноў пагрузілі
ў вагоны. У вагоне шмат было і друі іх людзей, не толькі з нашай
Прывезлі нас у горад Кенігсберг. Там быў лагер, абнесены
высокай
мураванай сцяной, а на
версе яшчэ быў калючы дрот. Нас увапхнулі за
гэтую сцяну. Тут
нас пачалі аглядаць немцы, да
тыкаючыся не рукамі, а
Наш лагер ліч
ыўся самы горшы. У ім былі ста
рыя, жанчыны, дзеці,
Работы нам не давалі, а толькі людзей ад нас бралі,
больш мы
тых людзей не бачылі. Іх з'ядала «печка
душагубка», яка
я была за
сцяной, за жалезнымі дзв
ярамі. Кожны з нас чакаў страш
най смерці ў той
печцы. Аднаго разу немец забраў у нас чаты
рнаццацігадовага хлопчыка і
вёў яго да жал
езных дзвярэй. Хлопчык, набраў
шыся адвагі, усадзіў
немцу ў грудзі нож. Немец упаў. Хлопчы
ка зараз жа падхапілі другія
Потым нас усіх выгналі з баракаў на пляц і паставілі вакол двух
слупоў, укапаных у зямлю. На слупах была п
еракладзіна, а да яе быў
цаваны жалезны крук. Прьівялі хл
опчыка і паве
сілі яго нагамі за
гэты крук. Пад ім на
лілі гаручага і запалілі. Хлопчык крычаў, матляўся
і гарэў... Усе людзі плакалі, стагналі, адварочваліся, а нем
цы білі
Не ведаю, з якой прычыны, але на другі дзень мяне перамясцілі ў
другі лагер. Тут было лепей, не трэба было кожны дзень баяцца страшнай
смерці, але для мяне было мала радасці, бо я ўвесь час думаў, што маю
3 гэтага лагера хадзілі ўжо на работу. Пачаў хадзіць і я.
зіў у сем гадзін ран
іцы, а пры
ходзіў у барак а восьмай вечара. На
абед давалі суп з бручкі, а пад вечар
сто грамаў хлеба з чорнай
Мая работа была
чысціць паравозы, Аднаго разу я чысціў, чысціў
і захацелася мне сёе
тое пакруціць. Рантам паравоз засіпеў і паехаў
. Я
чаў хапацца за ўсялякія крукі і калёсікі. Паравоз спыніўся. Дагналі
Яны паверылі і нічога мне не зрабілі, толькі строга наказалі
Відаць, м
ая с
прытнасць спадабалася машы
ністу, і ён раз узяў мяне
з сабой. Прыехалі мы ў Каўнас, а потым у Вільнюс, а потым паехалі да
лей к фронту. К
алі спыніліся ў Мададзечне, ма
шыніст некуды адышоўся, а
Прыбег у нейкую (назву забыўся) вёску, чер
ны, брудны,
галодны.
Трапіў да адной добрай цёткі, якая мяне пераапранула, накарміла і
алажыла. Так мне добра зрабілася, нібы я трапіў да мамкі. У
цёткі я прабыў два месяцы, дапамагаў у гаспадарцы, асабліва любіў
Нарэшце дайшла да нас радасная вестка: нем
цы адступаюць. Як
прайшло гзтае адступленне, я нават не памятаю. Памятаю толькі, з якой
дасцю ўбачыў я нашых чырвонаармейца
ў. Я кі
нуўся да іх з плачом,
А потым мяне пацягнула дадому. Што там цяпер? Хто ж
ыве ў нашай
То пешшу, то на возе, то на вайсковай машbi
ne дабраўся я да
Hi вёскі, ні нашай хаты няма. I няма ніводнага чалавека. Месца,
дзе пахавана мамк
а, зарасло буйной травой.
Там, дзе згарэла дзевяць
занскіх сем'яў, нехта паставіў дзевяць вялікіх крыжоў. Слёзы
паліліся ў
мяне з вачэй. Я па
хадзіў, захацеу есці, але шчога не
знайшоў. Мне здавалася, што я застаўся адзін на ўсім свеце. Што
Я пайшоў на стандыю Грані, Там убачыў вайсковы абоз з кухняй. Я
парашыў далучыцца да іх.
ж таксама магу што
небудзь рабіць, чым
I я разам з н
ашым войскам зноў пайшоў у Г
манію. Зноў пабываў у
Як радасна было адчуваць, што цяпер ужо мы тут гаспадары! Я меў
магчымасць пабываць і
нашым страшным лагеры. Цяпер тут было пуста,
ціха. Я абышоў
усе знаёмым куткі. Плакаць ха
целася, калі я ду
маў, што
тут спалена мая мілая бабуля. Ці паспелі ўцячы тыя каты, што здзека
валіся з хлопчы
ка? I яшчэ вельмі хацелася ўба
чыць тых нем
цаў, што
ПЯТРУСЬ БУДНЕВ
Ч (1935 г.)
Гзта было ў 1943 годзе. Я
мае сябры Васька
знаходзіліся тады ў артылерыйскай брыгадзе, якой камандаваў палкоўнік
Пастух. Яна
стаяла ў абароне, і баёў на гэтым участку не было. Мы
чысціць гарматы, нраціраць сна
рады, навінчваць
на іх
У той час мы с
таялі ў лесе. За намі знаходзі
лася старая лінія
абароны, і там былі траншэі. Раз мы ўтрох найшлі туды. Каля
паўразбуранага хлеўчука ўбачылі нямецкі матацыкл з каляскай. Падышлі і
Васькава прапанова спадабалася нам, і мы ахвотна ўзяліся за
справу. Адзін з нас садзіўся ў каляску, а два
другія штурхалі. Поле
было ня
роўнае, і матацыкл марудна каціўся наперад. Але мы
рады былі,
што ён усё
такі рухаецца. Калі нам надакучыла з
аймацца гэтьм, я
Мы прывалаклі матацыкл у распалажэнне паркавага ўзвода. Старшы
Мы зараз жа прыступілі да працы. Круцілі яго так і гэтак,
абмацалі кожную частку, але што трэба зрабіць
не даведаліся. Пайшлі
да Пічу
гіна і пачалі прасіць, каб ён паказаў, што ж патрэбна
паправіць. Ён сказаў, каб мы замянілі свечкі і э
лектраправодку, і
матацыкл пойдзе. Але і пасля гэтага ў нас нічога не выйшла. Тады ён
сам адрамантав
аў яго. Начальнік гаруча
вачнага склада, малодшы
сяржант Лаба да, даў нам бензіну. Мы заправілі матацыкл і праверылі.
Ён пайшоў. Мы вельмі ўзрадаваліся
, калі пачулі чмыханне. Васька ўмеў
Але радавацца доўга не прыйшлося. З'явіўся начальнік тыла маёр
Грыншпан і адабраў у нас матацыкл. Мы засумавалі. Асабліва падзейні
чала гэта на Васьк
Ён не стрымаў такой «неспра
вядлівасці», пайшоў да
камандзіра брыгады і пачаў скардзіцца, што ў нас адабралі наш трафей.
Палкоўнік чула адносіўся да нас. Ён загадаў маёру вярнуць матацыкл і
дазволіў нам вучыцца ездзіць. Васька вярнуўся да нас на матацыкле.
ззяў ад задавальнення. Я і Колька былі рады не менш. Тут жа рашылі ўсе
разам пракаціцца. Васька завёў матацыкл і сеў за руль. Я і Колька
Мы выехалі нанерад, у пралесак, і началі ездзіць туды і сюды.
Быў гарачы дзень, навокал усё
спакойна. Нас усе ведалі і не звярталі
ўвагі. Выбіраючы свабодныя мясцінкі, мы гіасоўваліся наперад і ўбачылі
вёску. Нам вядома было, што гэтая вёска нічыя і што там часта бываюць
Толькі пад'ехалі, як у нас спусціл
а кола. Вась
ка саскочыў і
пачаў аглядаць яго. Мы таксама вылезлі. Насоса ў
нас не было. Мы
пачалі азірац
ца і ўбачылі, што з
за адной хаты тырчыць кузаў
Пайду да шафёра і вазьму ў яго насос,
сказаў Васька і набег у
той бок. Мы засталіся каля
машыны і пача
лі сачыць за ім. Ён
ся да аўтамашыны і рантам, як заяц, адскочыў ад яе і,
тулячыся бліжэй да будынкаў, навярнуў назад. Мы ўстрывожьшіся. Ён
падбег, усхваля
ваны, і наведаміў, што там немцы. Нас ахапіў страх. Мы
адцураліся матацыкла і
кінуліся ў кусты, якія раслі ля самай дарогі.
У гэты час з
нашага боку загрукатала артыле
рыя, і над галовамі
са свістам наляцелі снарады. Яны падалі ў другім канцы вёскі. Адзін з
іх трапіў у дом, дзе стаяла аўтамаш
ына. Дом разляцеўся на шматкі. Нам
зрабілася страшна, і мы рашылі схавацца ў больш надзейнае месца.
Насупраць стаяў дом без акон. Мы хуценька ўскочылі ў яго. Ён быў
пусты. Мы зайшлі на кухню, дзе акно было цэлае, і селі на падлогу.
Васька як смялейшы узлез
на падаконнік, каб паглядзець, што робіцца на
двары. У г
эты момант недалёка ад дома ра
зарваўся снарад. Шкло ў акне
разляцелася І асколкамі рассекла Ваську шч
аку. Па твары па
цякла кроў.
Праз некаль
кі хвілін артылерыйская страля
ніна спынілася,
і мы
пачулі кулямётныя і вінто
вачныя стрэлы. Яны ўсё болыл і больш мацнелі
і набліжаліся. Я зацікавіўся і падышоў да акна. Toe, што ўбачыў,
прымусіла мяне ўздрыгануцца ўсім целам. 3 с
аду выскачыў высокі немец і
кіраваўся ў наш дом. Зброі ў нас не было. «Ну, капут нам усім»,
падумаў я і са страхам пачаў сачыць за немцам. Узбегшы на ганак, ён
чамусьці спыніўся, пастаяў некалькі секунд і пабег назад. Падбег да
Я павесялеў і толькі цяпер
расказаў хлопцам, якая небяспека нам
пагражала. Сябры таксама заненакоіліся. Мы збіраліся ўжо ўцякаць з
дома, як раптам у вёсцы раздаліся крыкі «ўра».
Мы зда
гадаліся, што
гэта наступаюць нашы, і падскочылі да акна. Нашы
прыгінаючыся, пера
ад хаты да хаты. Страху нашага як і не было.
Мы кулём выскачылі з дома і пабеглі ім насустрач. Убачьіўшы нас, байцы
здзівіліся і спы
талі, адкуль мы ўзяліся. Мы расказалі. Яны за
смяяліся і, сказа
ўшы: «Ого, ваякі, з адным мата
цыклам сяло ўзялі!»
Мы цішком падбеглі да ўборнай. Я вырваўся наперад і адчыніў
дзверы. Пера да
мной стаяў той самы немец. Бача
чы, шт
о нас трое, ён
падняў угору ру
кі. У яго каля ног ля
жаў пісталет. Я хутка падняў яго.
Ён быў пусты. Блед
ны, перапалоханы немец
адной рукой дастаў з кішэні
такарткі і падаў мне. На фота была знята жанчына з дзіцем. Я
Мы прывялі яго да матацыкл
а. Я і Васька заст
аліся вар
таваць, а
Колька па
бег шукаць нашых ба
йцоў. Хутка ён вярнуўся з стар
лейтэнантам. Мы перадалі я
му немца. Старшы лей
тэнант выняў з планшэтк
блакнот і запісаў, што такія
та выхаванцы такой
та часці затрымалі
Мы гірыехалі ў часць і далажылі палкоўніку аб сваіхпрыгодах.
Палкоўнік усердзіўся, што мы паехалі без дазволу, і загадаў адабраць
матацыкл і даць нам па пяць сутак гаўптвахты. Мы адседзелі як
міленькія. А калі нас выпусцілі, былі здзіўлены: нам была аб'яўл
ена
ЮРЫЙ МАМАЧКІН (1930 г.)
Летам 1943 года на нашу вёску Наваселле Прапойскага раёна напалі
немцы. Абступіўшы яе кругом, ян
ы выгналі людзей на пляц, пася
рэдзіне
вёскі. Людзей раздзялілі на дзве роўныя часткі
ладзь і старых з
Маладым д
зяўчатам і хлопцам загадалі па
гружацца ў аўтамашыны. Іх
вывезлі з вёскі. Ста
рых, жанчын і дзяцей загналі ў калгасныя будын
кі, дзе ляжала салома, аблітая газай. Дзверы забілі, а навокал
Стогны, пра
клёны, плач дзяцей і жанчын чу
ліся сярод трэску агню
і страляніны. Некаторыя спрабавалі в
ыскачыць з агню, але немцы
Мама была на двары і немцаў заўважыла, калі яны забягалі ў
суседнія хаты. Пад падлогай у нас был
о зроблена сховішча, і мы ўтраіх
схаваліся туды. Я чуў, як немцы ламалі і варочалі ўсё, што траплялася
рукі. У некаторых месцах узры
валі падлогу, але не над склепам; мы
каля сцяны ў
другім месцы. Нарэшце немцы па
кінулі хату і
выйшлі. Мы моўчкі
сядзелі ў склепе і ўслухоўваліся ў навакольны шум.
Была чутна страляніна, крыкі і плач людзей, трэск агню. Пажар нас
Пад вечар, калі ўсё супакоілася, мы выйшлі з склепа. Будынкі, у
якіх палілі людзей, дагарал
і. 3 пажарышча валіў чорны смуродны дым.
Кучы трупаў валяліся н
а плошчы. Многія, відаць, спра
бавалі ўцякаць.
Трупы іх былі акрываўленыя і ляжалі там, дзе на
сцігла іх куля. У двух
жах былі патоплены дзеці, а зверху прывалены хламам. Жывых з
Цяпер нам, сынок, жыць тут немагчыма,
сказала маці,
Мы хацелі пайсці да партызан са зброяй. Мама сказала мне, што ў
вёсцы Ракасец (за два кіламетры) у хаце дзядзькі Змітрака немцы зра
Ты ведаеш яго хату,
казала яна.
Гэтая хата выходзіць
вокнамі на агарод, у садок. Вартавы стаіць каля плота, ля ганка або
Назаўтра раніцай я сустрэўся з сваім сябрам Васем, які
жывы таму, што схаваўся ў калгаснай кузні за горнавым мехам. Я
У гарнізон мы пайшлі апоўдні. Прайшлі жыта і па бульбоўніку
папаўзлі да хаты. Узнялі галовы з бульбоўніку, гіаслухалі, па
навокал нікога не было. Мы падпаўзлі да хаты. Шыбы ў акне былі не
закітаваны, а прыбіты ганталёвымі цвікамі. Я выдраў
іх, выняў шыбу,
адшчапіў круч
кі і адчыніў акно.
Хутка і ціха мы ўскочылі ў па
кой. Ля
сцяны стаяла многа вінтовак. Пасярод хаты
ў двух вялікіх штабялях былі
складзены адна на адну скрынкі. У кожнай з іх ляжала па чатыры міны, у
другіх былі снарады. У адной скрынцы, без верху, было насыпана да
паловы патронаў. Мы выкінулі па дзве вінтоўкі, а потым набілі пазухі
На двары было ціха. Сонца пякло да стомы. Навокал па
нікога не было. Я пашка
даваў, што мы пас
пяшаліся і мала выкінулі
вак, але падум
аў, што можна будзе прыйсці дру
гі раз. Паўзком пр
аз
бульбоўнік в
ыцягнулі вінтоў
кі, а жытам, прыгнуўшыся, выбеглі на
сцежку, якая вяла праз сенажаць да нашай вёскі.3 Васем мы не былі
суседзі. Я жыў з гзтага канца, куды мы ішлі, а ён
пасярод вёскі.
Мне яны патрэбны. Я не для сябе... Я іх перадам партызанам.
Зброю І патроны яна ўклал а ў вялізны мяшок і ўкруціла яго
Пад в
ечар яна
панесла зброю ў атрад і вярну
лася толькі ноччу,
Да зімы будзем жыць тут. Я атрымала задание весці ра
А стане больш небяспеч
на, пяройдзем да іх. Я расказала камандзіру, што
Мы яшчэ схадзілі два разы і прынеслі восем вінтовак і каля
ысячы патронаў. Таксама ціхень
ка падпаўзалі, выдзіралі шыбу і зноў яе
Чацвёрты раз мы рашылі зноў пайсці
ўдзень. Сонца моцна пякло, і
было млосна ад такой гарачыні. Мы думалі, што немцы дзе
небудзь сяяць
эты раз, як
раней, мы падпаўзлі да акна, адчынілі паціху
яго і ўскочылі. Усё на тым месцы, як і было. Глядзім у вокны
ры ні душы. Рашылі пашныпарыць, абысці кругом. Нічога асаблівага:
да сцяны пр
стаяць раней
шыя вінтоўкі, тая ж самая колькасць
два штабялі снарадаў
мін пасярод хаты. Але вось што гэта?..
У кутку двухпавярховая койка, накры
тая коўдрай. А
каля яе на
невялічкай вешалцы два фрэнчы. На кожным з іх вісіць па кабуры.
«Напэўна, наганы»,
падумаў я. Адшпіліў іх, сунуў адзін наган за
пазуху, а другі даў Васю ў рукі. У пазухі дабіраем патроны, бяром па
ах!.. Вароты з
двара на агарод рыпнулі... 3
за іх выйшаў
тоўсты, з заспанымі вачыма немец. Ён ішоў да ўборнай на агародзе. Ішоў
глядзеў сабе пад ногі. Мы стаялі скамянелыя і са страхам сачылі за
ім. Нават дыханне стаілі. Сэрца білася моцна і часта, думалася, што
пачуе яго стук і гляне на нас. Хацелася, каб ён хутчэй пайшоў, а
ён, як знарок, ішоў зусім паціху. Раптам ён нахіліўся і падняў с а
сцежкі камень і стаў, нібы паварочваецца да нас. Мы ўжо думалі, што ён
падымае камень на нас. Але ён марудна, нібы гэты каме
нь важ
ыў пяць
пудоў, падняў яго I ад
кінуў у наш бок. Нам палягчэла... Але ён раптам
утаропіўся ў нас..
. Потым выхапіў з халявы піста
лет і шпарка
пайшоў да
нас. Уваччу ў мяне па
цямнела, рукі і ногі трэсліся, і я ледзьве стрым
Немец падьішоў. Вася так і астаўся з рас
крытым ротам. Немец
кожнага з нас стукнуў наганам пад бараду. Вася заплакаў
стаў мар
У камендатуры ён нешта крыкліва раска
зваў каменданту. Той слухаў
і чамусьці быстра міргаў вачыма. Мы маўкліва стаял
і супроць яго. Я
дзеў сабе пад ногі
нічога не бачыў. Кругі розных колераў сьшаліся
з маіх вачзй. Пазухі нашых ка
шуль адвісалі ад туга набітых патронаў.
Гукнулі перакладчыка.
У пакой убег маленькі, хударлявы І быстры
чалавек. Камендант сказаў яму нешта ўпаўголасу, ён хутка падскочыў да
нас і выцягнуў нашы кашулі з
пад рамянёў. Наганы выпалі, і патроны
кучай пасыпаліся далоў, балюча б'ючы па босых нагах. Д
а горла
Хто вас паслаў сюды красці зброю?
зноў запытаўся
А, ты не хочаш па
крыкнуў перакл
адчык і зірнуў на
Я цябе інш
м чынам прымушу гаварыць.
I ён некалькі разоў
Я сарваўся з м
есца і забегаў па пакоі, шукаю
чы дзвярэй. Ля парога
мяне збіў ботам у жывот паліцэйскі. Не пам
ятаю, што было далей, дзе
ся Васіл
што з ім сталася. Толькі я ачнуўся ў цёмным сырым
ўбачыць хоць бы невялікую шчы
лінку, але колькі я ні
ўглядаўся, не мог знайсці яе. Я не мог зразумець, што цяпер на дварэ:
ноч ці дзень? Мяне мучыла думка: «Чаму са мной няма Васі?.. Мож
ён
расказаў усё і яго адпусці
думаў я. I чым больш я аб гэтым думаў,
Прачнуўся ад вострага болю і страшэнна закрьічаў
мышы паўзлі па
маёй спіне, галаве, перабягалі па твары, а
адна нібы ўкусіла мяне за
нос, Я сеў на дошку, што ляжала пад
бокам. Ха
целася ўбачыць хоць
Змучаны стомай і бол ем, я то засынаў, то прачынаўся. На двары
было ціха, а тут мышы шныпарылі і пішчалі. Ад гэтага рабілася жудас
Каля дзвярэй
зашурхалі чыесьці крокі, і за
бразгаў замок па
усміхнуўся паліцэйскі.
Мусіць, цяпер усё
I ён павёў мяне да эсэсаўцаў. У пакоі былі камендант і некаль
кі
паліцаяў. Мяне сустрэлі лас
кава, пасадзілі і зноў сталі пытаць тое
самае: маё імя, прозвішча, а
дкуль я
, хто мяне пасылаў. Абя
цалі зараз
Дык вось чаму ты не можаш гаварыць?
сказаў перакладчык.
Мне паднеслі два акрайчыкі хлеба з маслам. Я сха
іў і з
прагнасцю стаў есці, глянуўшы на каменданта. Ён усміхнуўся, кіўнуў мне
Цябе, мус
іць, падгаварылі, так? Яны зна
рок пасылаюць дзяцей,
б іх тут забілі. А мы зробім інакш. Ты нам толькі раскажаш, і мы
Тады камендант закрычаў, стукнуў кулаком па стале і адвярнуўся
ад мяне. Адзін эсэсавец вырваў у мяне недаедзены кавалачак хлеба, а
два схапілі за рукі і
ногі і вынеслі ў суседні пакой. Кінулі мяне на
доўгі нізкі стол і перавярнулі спіной угору. Адзін прыціснуў мне ногі,
другі абхапіў ля далоняў
рукі і прыціснуў імі маю гала
ву. Трэці
ў мяне бізуном па плячах. Я за
крычаў і паспрабаваў паварушыць
, але скрануць іх з месца не мог. Раз за разам лажыліся ўдары. Я
Я толькі стагнаў ад болю. Кат некалькі разоў выцяў мяне і
спыніўся. Паліцэйскія
падхапілі і пасадзілі мяне на стол, вызваліўшы
рукі і ногі. Але я не мог сядз
ець. Тады на мяне лінулі з паў
вады. Я саслізнуў са стала і бразнуўся аб падлогу. Усе выйшлі, а я
Прачнуўся ад удару ботам у спіну. Паліцай падхапіў мяне і зноў
Усе неяк здзіўлена пераглянуліся паміж сабой і падалі мной не
даедзены кавалачак хлеба. По
тым перакладчык наліў у шклянку вады і
Вось вада, але вып'е
ш ты не раней, як ска
жаш, што ў цябе
За кожным разам, як толькі я адкусваў хлеба, мяне два разы
ралі бізуном. Ад болю я ўскрык
ваў і зрываўся з месца. Мя
не штурхалі
назад. Але есці не пакідаў, стараючыся адкусваць як мага большыя
кавалкі, каб было менш удараў. Тады я стаў жаваць павольна, а ён
цярплша чакаў. Апошнія ўдары былі такія моцныя, што я страціў
У пакоі стаяла маці. Я яе не пазнаў адразу. Яна была без хусткі,
на галаве былі зблы
таныя ў камячкі, а пад вачыма нібы вымазана
Сынок мой!.. Што яны з табой зрабілі?
піўшы крокі два
Кашуля мая
прыліпла да цела. Я не мог па
варушыцца ад болю.
Галава, твар былі апухлыя, а засохлая кроў моршчыла скуру. Рукі
Вось тв
ая матка,
сказаў мне пераклад
Яна прыйшла
вызваляць цябе. Калі ты скажаш, хто цябе пасылаў і дзе партызаны, мы
Ты маўчыш!
вызверыўся перакладчык і моцна сцебануў мяне
Каты вы! Навошта яго б'яце? Вінавата я! Я сама пасылала яго
На маму накінуліся немцы і пры мне пачал! збіваць яе, пытаючыся,
дзе партызаны. М
ама стагнала і не прамовіла больш ні слова. А мяне
схапіў немец і ўштурхнуў у нейкую цёмную ка
морку. Прасядзеў я там,
нібы ў сне, не ведаю колькі часу. I вось раптам прыходзіць паліцай і
Я бег па вуліцы да сваёй вёскі. Ля аднаго дома, каля калодзежа,
стаялі чатыры немцы. Калі я па
раўняўся з імі, яны заступілі мне
дарогу. Двое з іх схапілі мяне за рукі. Нічога не гаворачы, хутка
панеслі да калод
зежа. Трымаючы за рукі, прыгну
ліся, сха
пілі за ногі
шпурнулі галавой уніз. Помню, штось моцна стукнула ў галаву, а як апы
Вада была надзвычай халодная, і я адразу ачнуўся. Якім чынам
апынуўся на нагах, ніяк не магу зразумець
ляцеў жа я галавой уніз,
Ледзяная вада даходзіла мне да грудзей. Не адчуваючы болю, я
трымцеў ад холаду і стараўся выкарабкацца на барты скрынкі. Яна
Наверсе з
арыпела вядро і ўск
рыкнула жан
чына. Яна вьшусціла вядро
і стала глядзець уніз. Я пачаў рабіць ёй знакі рукамі, бо толькі цяпер
адчуў, што гаварыць не магу. Жанчына зноў узялася за вочап і хутка
стала спускаць яго з вядром. Як толькі яно дайшло да вады, я абхапіў
Нас абступілі іншыя жанчыны. Я ляжаў на траве і не зусім
разумеў, што са мной робіцца. Мяне прынеслі ў хату і пераапранулі ў
Праз некалькі гадзін я ачуняў. Жанчына мя
не пакарміла і
адпусціла дадому. Я асцярожна выйшаў з вёскі і пайшоў як мог. Дома ўсё
было разрабавана, п
адлога ўзарвана, ложкі перавер
нуты, чарапы ад
За пуняй я знайшоў сваю маму. Яна ляжала бокам, тварам да сцяны.
Спачатку я
думаў, што яна спіць. Нахіліўш
ся да яе, я жахнуўся: твар і
доўга плак
аў каля яе, пакуль мяне не зма
рыў сон. I сам не
Прачнуўся ад холаду. Было ранне, але сонца яшчэ не ўзыходзіла. Я
ў шукаць рыдлёўку. Доўга хадзіў па закутках двара і ніяк не мог
знайсці. Прабр
аўшыся праз плот, зайшоў на су
седні двор. У хату я не
заходзіў, бо ведаў, што ў жывых там ніко
га не засталося. 3 двара
У вёсцы не б
ьшо ні душы. Дзе і як пахаваць маму
ніяк н
е мог
прыдумаць. Потым дадумаў
ся выкапаць яму каля яе, бо аднесці яе ў
другое месца не бьшо
сілы. Ямы мне не ўдалося выка
усюды быў
дзёран. Як кі сек рыдлёўкай
адвярнуць яго а
д зямлі не здолеў.
Прабаваў к
паць у розных месцах
нічога не выходзіла: яма была малая
і не мела ніякай формы. Ногі, спіна і рукі моцна балелі, кружылася
Я кінуў работу, пацалаваў маму і пайшоў у хату. Хацелася есці, а
знайсці нічога не мог. Тады я ўспомніў, што ў сенцах у д
зяжы закопана
Рыдлёўкай узарваў некалькі дошак і адкапаў дзяжу. Наверсе ляжалі
два скруткі высушанай на сонцы каўбасы. Яе мама пакідала к часу жніва.
Я адламаў добры кавалак, стаў кусаць яго
і шу
каць якую
небудзь торбу
для сала. Знайшоў пад страхой вялізны брудны мех. Укінуў у яго рэштку
каўбасы і столькі сала, колькі мог несці. Дзяжу закрыў і зноў закапаў
Сярод ірван
ай адзежы выбраў цалейшыя порт
кі і кашулю.
Пераапрануўшыся, перакін
уў мяшок цераз плечы і выйшаў. Вольны канец
Я ішоў да
тызан. Яны былі ад нас кіламет
раў за дзесяць, але
Каб патрапіць да іх, мне трэба было перайсці
на другі бераг
На мосце мяне затрымаў нямецкі патруль. Та
ды толькі я сцяміў,
што з часу гібелі на
шай вёскі і яе жыхароў мостам завалодал
і немцы.
Падышлі яшчэ два немцы. Заглянуўшы ў мой мяшок, яны за
рагаталі:
Абмацаўшы маю кашулю, двое павялі ў сваё памяшканне і перадалі
Я прыпомні
ў свае ранейшыя пакуты і запла
каў. Яны абмацалі маю
распухлую галаву, рукі і запыталіся, з якой я вёскі і
куды іду. Я
адказаў, з якой вёскі, і зманіў, што іду ў суседнюю вёску да дзядзькі.
Афіцэры рагаталі. Напзўна, падумалі, што я выпаўз з
заваленага
калодзежа ці вырата
ваўся з агню. 3 задаволеным рогатам вьісцебалі мяне
Цела маё
балела, і я пад нарамі стагнаў і плакаў. А п'яны
я немцы
рагаталі, гучна размаў
лялі і не звярталі на мяне ўвагі. Нарэшце я
зусім змарыўся і стаў драмаць. Але я намагаўся, каб не заснуць. Я
хацеў сачыць за немцамі. Адзін немец некалькі разоў нагінаўся, каб
паглядзець на мяне. Калі бачыў, што ў яго згінаюцца калені, я
Нарэшце, калі я бадай што чуць не заснуў, адчуў, што ў пакоі
зрабілася ціха. Я расплюшчыў вочы, прыслухаўся
немцаў не было. Тады
я вылез з
пад нараў і паглядзеў у акно. Навока
л нікога. За акном раслі
Паўзці было лё
гка, але, здавалася, вельмі ма
рудна. Вось
вось
загагочуць немцы, забрэша іхні сабака, пачуюцца стрэлы, засвішчуць над
галавой кулі... Нарэшце я да
да кустоў, устаў, азірнуў
было ціха па
нейшаму. Адразу зрабі
лася неяк лёгка, нібы з плеч
Але зараз жа ахапілі слабасць і млявасцы Хацелася піць. А вады
адмацаваўшыся ягадамі, я пайшоў далей у лес па вядомых мне
Перад самым лагерам мяне спынілі паставыя і сталі распытваць.
Але я расплакаўся і не мог ім расказачь толкам. У лагеры жанчына
доктар адразу ж стала перавязваць мяне. Прыйшлі камандзір і д
руг
партызаны. Пакуль мяне пера
вязвалі, я расказаў ім усё, што са мной
СЫРОК
, ты ў галаву сабе вельмі не бяры. Будзеш ж
ыць з
Ляжаў я ў асобнай зя
млянцы ра
зам з ранены
мі партызанамі. Раны
мае гаіліся марудна, а по
тым пачала злазіць скура з плеч і галавы. А
Мяне ўсе любілі, я жыў, як у сям'і. Хадзіць на задание мне не
дазвалялі, хоць іншы раз прасіўся. Ч
асам мне даручалі розныя гаспадар
АН СІМАНАЎ (1932 г.)
г. Магілёў.
(Заўвага рэдакцыі.)
ша сям'
я жыла ў Барысаве, па Рэспублі
канскай вуліцы, у сваім
уласным доміку, які по
тым згарэў. Сям'я была вялікая: бацька, маці,
брат Стась дваццаці гадоў, Уладзік семнаццаці гадоў, замужняя сястра і
яе муж Пеця, малодшая сястра Ядзя, якая по
тым зрабілася
скай
Пеця працаваў інжынерам на запалкавай фабрыцы. Калі прыйшлі
немцы, ён кінуў работу, звязаўся з падполынчыкамі і стаў ім
дапамагаць. Да прыходу немцаў ён быў інструктар радыё
ка, таму ў
нашым доме мелася некалькі вельмі добрых радыёпрыёмнікаў. Пеця
пераканструяваў іх і пераправіў у раён Гнюта, дзе тады началі
арганізоўвацца першыя партызанскія атрады, Сабе ён пакінуў адзін
маленечкі радыёпрыёмнік, які быў не большы за тую шкатулку, дзе ма
ма
хавала розную
дробязь для шыцця. Гэты прыём
нік вельмі лёгка было
Мы часта слух
алі Маскву. Але гэта было вель
мі небяспечна.
Недалёка ад нас стаялі эсэсаўцы. Яшчэ горшыя былі нядобрыя
суседзі
Яны сачыл
і за кожным нашым крокам. Асаб
ліва падазроным было
тое, што Пеця нідзе не працаваў.
Ён быў звязаны з партызанскімі г
ў раёне Кам
ёнкі і возера Палік і перапраў
ляў туды зброю. Уся
Відаць, немцы сёе
тое пранюхалі і аднаго разу ўваліліся да
Звычайна наш прыёмнік зна
ходзіўся ў склепе, завалены рыззём і леташняй
прарослай бул
ьбай. Але ў гэты дзень Пеця ча
мусьці перанёс яго ў хату і
павесіў у коміне. Не паспеў ён адысці ад печкі, як
уварваліся немцы.
Яны сталі пытацца пра партызан, пагражалі ўсіх нас расстраляць, потым
зрабілі вобыск ва ўсім доме. Нічога не знайшоўшы, яны выйшлі. Але мы
Мае браты, Стась і Уладзік,
служылі шафёра
мі на запалка
фабрыцы. Яе ўзарваць не па
спелі, і яна цяпер працавала на немцаў. Усім
было крыўдна I сорамна, што прыходзіцца працаваць на немцаў. Але
пакуль што для нашай сям'і бьшо выгадна мець двух чалавек на службе ў
Але Стась на
рэшце не вытрьімаў і рашыў уця
чы да партызан.
Параіўшыся са сваімі, ён пайшоў да дырэктара фабрыкі Рымера і стаў
прасіцца, каб ён дазволіў паехаць на машыне за горад дастаць
прадуктаў. Рымер сказаў, каб Стась і яму прывёз сала, і адпус
ціў
Стась паехаў, не заязджаю
чы дадому, але мы ведалі, што ён не вернецца,
А на другі дзень маці ўварвалася ў кабінет да Рымера і пачала
галасіць, што сын яе н
е вярнуў
ся і што людзі гавораць, быццам
Хутка выявится, што машына ўзарваная, і ўсе загаманілі, быццам
Нам стала крыху лягчэй. Тым болей што Уладзік старанна вадзіў
Увесну 1942 года прыйшоў да нас хлап чу к у кажушку і лапц
ях. Ён
падаў маме запіску, пад
пісаную Стасікам. Мама начала адмаўляцна,
гаварыць, што Стась забіты партызанамі, і ншзат заплакала. Але мне
хлапец спадабаўся, і я адразу паверыў, што ён
не шпіён. Калі прыйшоў
Стась пісаў, каб мама і я прыйшлі да яго ў Белыя Лужы, што
завядзе нас гэты хлапчук, іх сувязны. Прасіў яшчэ медыкаментаў і ма
Назаўтра мы трое рознымі шляхамі выйшлі за горад і сустрзліся ва
леным месцы, Наш праваднік увесь час
ішоў паперадзе моўчкі,
ны. Ён быў старэйшы за мяне гады на два, і я глядзеў на яго з
павагай: ён ж а выконвае важныя даручэнні! Запіску ў атрад Пеця
Па дарозе
іхто не спыняў, але было страш
навата. Сувязны павёў у
абход Белых Луж, праз лес. Потым спыніўся і стаў прыслухоўвацца. Мы
пачулі шорах, і з
за дрэў выйшлі пяць чалавек з аўтаматамі. Сярод іх
Не пл
ч, мамаша,
сказаў адзін парты
мы тут жывём добра.
Сярод па
ртызан быў адзін старзйшы, няго
лены чалавек, якога
называлі Сяляннікавым. Наш праваднік падаў яму пісьмо ад
Пеці. Тут я
даведаўся, ш
то сувязнога завуць Міша Паўло
віч, што сам ён з Белых Луж.
Сяляннікаў падышоў да мяне і адвёў убок, Я не чакаў, што хутка
Ты, мусіць, есці хоч
сказаў ён,
зараз цябе і маці
Адпачнеш і пойдзеш з маткаю ў горад. Яна там застанецца, а
Гэта добра, што Пеця паказваў, але цяпер ніякага пісьма табе
не дадзім. Скажаш Пятру, каб ён арганізоўваў і накіроўваў да нас
моладзь. I няхай ваш Уладзіслаў прыязджае. Хопіць яму гуляць па
вы дасцё мне які
небудзь паке
такі папрасіў
Тут мы дагаварыліся, што праз два дні апоўдні мы сустрэнемся на
гэтым самым месцы, каля бярозавага цурбана. Калі тоўсты кане
ц будзе
жаць так, як цяпе
р, то можна ісці далей па сцеж
цы, кал
і ж будзе
павернуты ў другі бок, то трэба ісці да Белых Лу
ж. Апрача пісьма я
На другі дзе
нь я з пісьмом ад Пеці зноў ад
авіўся ў Белыя Лужы.
У руках у мяне быў лубяны кошык, у ім бінты, ёд, табак, а потым
рыззё, печаная бульба, хлеб. Пісьмо, згорнутае ў маленькі камячок,
у да Белых Луж і сустракаю вар
тавога. Чаго ён тут? Учора
Ён мяне прапусціў. Калі я стаў уваходзіць у вёску, то ўбачыў,
што там далёка стаяць у дзве шарэнгі мужчыны, перад імі
кулямёт і
немцы. Я пасунуўся ўбок, ды па
за хатамі, агародамі выбраўся з
вёскі ў
лес. Там сустрэў Сяляннікава і перадаў пасьілку і пісьмо. Ал
е ў
атрадзе мне пабываць не пры
шлося. Сяляннікаў даў мне дру
гое даручэнне,
і я зараз жа адправіўся назад. У Белых Лужах
немцаў ужо не было. Яны
валіся, дзе па
ртызаны, настрашылі людз
ей, ка
госьці арыштавалі і
Тут я даведаўся, што маму арыштавалі. Пеця дома не начаваў. У
мамы дапытваліся пра Стася. Відаць, нехта нешта пранюхаў і данёс. Але
мама казала адно: сына забілі пар
тызаны за тое, што ён служыў у
немцаў. I маму выпусцілі. Аднак мы адчувалі, што за нашым домам пільна
сочаць. Нас хацелі захап
іць з партызанам!. Але і мы са
чылі за
паліцэйскімі шпіёнамі. Калі зрабілася ўжо зусім небяспечна, прыйшоў
наш знаёмы Міша з пісьмо
м ад брата: усім нам пакінуць горад як мага
Лёгка сказаць: усёй сям'ёй выехаць, калі за намі ўвесь час
сочаць! Доўга раіліся, як пера
хітрыць нямецкіх сабак. На
рэшце мама
Мы пачалі
рыхтаваць дровы н
а зіму. Купля
лі воз, другі, адчынялі
хай усе бачаць. Сена вязём для каровы, свінню гадуем. Суседзі
глядзяць і зайздросцяць. Маці пачала прыбіраць хату, расчыніла ў
вокны, мые іх, а падлогу ша
руе гарачай вадой. Бацька беліць кухонную
печку. Уладз
ік або Пеця страху папраўляюць, стукаюць малатком на ўсю
На вяселле едзем, а потым маладыя да нас прыязджаюць. Яны
Уся вуліца пра
гэта ведае. Ве
даюць і паліцэй
скія. Уладзік на
машьше прыязджае, возіць маму на рынак, катае нас. Зусім шчаслівае
Паглядзі за нашым домам. Карову падоіш. Свінню пакорміш.
Пад'ехаў Уладзік з машынай. Уся наша сям'я весела размясціл
ася ў
ёй. У мяне ў руках гармо
нік. Мы пакацілі з горада, пакінуўшы ўсю нашу
Ідзеш ноччу па бальшаку. Вакол ціха і
на, але капружанне
надзвычайнае. Усё здаецца, што нехта сочыць за табой. Вось там павінна
ць нямецкая застава. Я зварочваю з дарогі і праз балота абыходжу
Падыходжу да горада, прабі
раюся па знаёмых мне завулках да дома
Папекава Гогі, перадаю яму
лістоўкі і мокрую ад поту запі
ску
Але начаваць у сваім родным го
радзе небяспечна, і
я зараз
ГІасля кожнага паходу мне даюць некалькі дзён адпачынку. Я
скідаю свае ла
пці і рваную світ
ку і бадзяюся па зямлянках. Атрад ужо
быў вялікі і рыхтаваўся да сур'ёзных аперацый. Перад
аваць партызанскія
Вось што, Віця, мы дамо табе падводу, паедзеш у гора
д і
Мы распаролі
хамут, напхалі туды лістовак і
зноў зашылі. Потым
запрэглі ў санкі каня, і я па
ехаў. Доўга еду па снеж
ных глухіх
дарогах. Пры
ехаў у горад, на вуліцу Розы Люксембург. Там жыве жонка
нашага партызана Адамовіча. Заехаў
у двор, дастаў лістоўкі, перадаў
пісьмо і атрымаў машынку. Закапаў у сена і паехаў назад. Пры вы
езд зе
з горада спыніў мяне нямецкі вартавы і спытаў, куды я еду. Я спакойны,
Пачаў тлумачыць:
Да хаты еду. У вёску Сорская.
Мутэр кранк
паверыў і адпусціў. Калі я пры
вёз машынку, то ўсе хвалілі
Такім самым чи
нам я прывёз яшчэ шэсць вінтовак
і пяцьсот
Але бывалі і непрыемнасці. Так, 3 са
ка 1944 года я пайшоў у
горад, каб перадаць пісьмо сувязному Анохіну Вік
тару. Перадаў пісьмо,
пад'еў і заст
аўся начаваць. Раздзеўся, накрыўся і пачаў дра
маць.
Раптам чую
пад'ехала машына і спынілася л
я дома.
выскачыў праз акно ў агарод. Бегчы далей баю
ся, бо я белы,
у адной
бялізне. Схаваўся, ся
джу, дрыжу ад холадуі ад страху. Эсзсаўцы ўвайшлі
ў дом, усё ператрэслі і, нічога не знайшоўшы, паехалі. Я вярнуўся ў
У тым жа сак
авіку была ў мяне яшчэ адна непры
емнасць. К
амандзір,
адказаў я, хоць не разумеў, чаму гэтае да
ручэнне
Але ў гэты раз,
на ўсякі выпадак, мяне азнаёмі
лі са зместам
пакета: атрад пераходзіў на другі бок чыгункі. Можа, таму я і папаўся,
што адчуваў вялікую важнасць справы і меў не такі спакойны вытляд, як
А ў мяне ні
якага пропуска не было. Што ра
біць? Трэба плакаць.
Плачучы, пачаў тлумачыць, што іду да матк
і ў бальніцу. Паказваю свой
шык, у ім луста хлеба, кавалачак сала, некалькі яек. Але вартавы
Там мяне абшукалі, але нічога не знайшлі. Каб мяне зусім
Сяджу ля печкі. Немец ад мяне не адыходзіць. Пакет пры мне. А
што, калі зноў пачнуць шукаць? Загадаюць раздзецца дагала? Тады і
У гэты час пад'ехала легкавая машына. 3 яе выйшлі два унтэр
афіцэры і адна жанчына, п
кладчыца. Унтэр
афіцэры прывялі жанчыну да
мяне, а самі
выйшлі. Жанчына пачала мяне да
пытваць, Ходзіць па пакоі,
курыць, падыходзіць да акка, глядзіць у
яго, чакае ад мяне адказу.
Жаваць пап
ру, хоць і з хлебам, вельмі ня
смачна. Ледзь
Нічога не дабіўшыся
, перакладчыца выйшл
а, але замест яе, астаўся
афіцэр. Некаторы час ён моўчкі хадзіў па пакоі, а потым падышоў
Тады ён удары
ў мяне кулаком па твары.
Я зва
ліўся. Кроў пайшла з
носа і рота. Я паспрабаваў падняцца, але ён зноў збіў мяне. У вушах
Потым мяне павялі ў паліцыю. Ахапіў яшчэ большы жах: там служыць
Мардасаў, які ведае мяне і ўсю нашу сям'ю... На шчасце, Мардасава
не
Ну, самагон
справа невялікая,
сказаў ён.
Бяры рыдлёўку і
Разам са м
ной ён узяў яшчэ двух арыштава
ных. Мы пайшлі чысціць
двор. Пр
аз некаторы час у кутку двара я заўважыў уборную, якая
часткова хавалася за будьшкам. За ўборнай быў звычайны плот. Я
папрасіўся туды. Вартавы мяне адпусціў. Падышоўшы да ўборнай, я
павесіў знадворку на відным месцы сваю куртку, зайшоў у куток і
плот у агарод, а потым прабраў
ся на рынак. Там я
пайшоў ціха, павольна, пакуль не дайшоў да кватэры Адамовіча. Мне далі
запэцканую спяцоўку, я вымазаў яшчэ сабе твар і выбраўся з горада.
Праз некаторы час я быў ужо ў сваёй трупе, якая знаходзілася
вёсцы
Аднаго разу
прыйшоў я змораны. Вельмі бале
лі крывавыя мазалі на
пальцах ног. 3 радасцю лёг спаць і быў упэўнены, што і на гэты раз, як
чайна, буду некал
ькі дзён адпачываць. Але ў два
наццаць гадзін ночы
Я нічога слухаць не хачу, брыкаюся, закрываю галаву, але голас
Нічога не зробіш. Калі начальнік кліча, трэба ісці. Устаю,
Вось што, Віця. Хоць ты і стаміўся, але т
ба ісці. Заўтра
Барысаве. Яго жонку называлі Кабачыхай. Усе ў горадзе ведалі не
толькі яго, але і яе.
Яна была маладая, прыгожая жанчына, франціха,
Але разважаць не прыходзіцца. Сабраўся, прыладзіў пісьмо ў
Зноў пачалася знаёмая дарога. Але на гэты раз ісці было цяжка.
Удзень падышоў да дома начальніка паліцыі. Увайшоў у кухню і
Наліла чаю, паставіла вішнёвае варэнне, булачку. 3 вялікай
ахвотай пачаў я есці, а яна з пісьмом выйш
ла ў другі пакой. Потым
Раптам з вуліцы ўвайшоў Кабакоў. Памятаю, ён быў у цёмна
сінім
кіцелі, з нямецкімі пагонамі, з шасціканцовай нямецкай зоркай на
Я ўстаў, апусціў рукі па швах і чакаю, што ён скажа. Але ён
сказаў начальнік і нават стаў мне кудлачыць
Вельмі прыемна, калі начальнік партызанскага атрада цябе хваліць
Я і да гэтага часу не ведаю, якое даручэнне бы
ло жонцы
НЦ (1929 г.)
Барысаў.
У канцы красавка 1943 года камандзір дванаццатай кавалерыйскай
брыгады імя Сталіна Ціхаміраў загадаў адправіць за лінію фронту пяць
цяжка раненых байцоў і шас
цёра малых дзяцей. Сярод іх былі я, То
ня I
на нова. Святлана Урублеў
ская, Соня Сухман, Эдзік Глушко, які ў зімнюю
Мая мама працавала нартызанскім доктарам, бацькі Тоні
байцы,
маці Святланы была ў а
дзе, а бацька ў ар
міі. Сонін бацька
чай роце. У Эдзіка з родных нікога не было: баць
ка ваяваў на
Нас пасадзіл
і на чатыры падводы, далі сані
тарку цётку Веру, двух
конных разведчыкаў і шасцёра байцоў. 3
Чэрвеньскага раёна нам трзба
было прабрацца ў Клічаўскі, ва Усакінскія лясы, дзе знаходзіўся
партызанскі азрадром. Мы ведалі, што хутка будзем на Вялікай зямлі, як
гаварылі партызаны, і ехалі з ахвотай. Плакала толькі Святлана: яна не
Не плач, дзіцятка, ты ж едзеш да таткі, за фронт,
Мы развіталіся з бацькамі, мамкамі і пасля абеду крануліся ў
дарогу. Ноччу пераправіліся цераз раку Бярэзіну і прыехалі да бацькоў
Веры. У іх
двое сутак. Разведчыкі, паела
ныя наперад,
Увечары трзцяга дня мы был! ва Усакінскіх лясах, на аэрадроме.
Ён размяшчаўся ў густым лесе. Гэта была
вялікая паляна. Дрэвы на ёй
сечаны пад корань, а зямля старан
ка разраўняна. 3 аднаго боку бьшо
балота, а з другога
сасновы бор. Па краях ляжа
лі кучы дроў, сям
У лясным гушчары, бліжэй да балота, убачылі тры буданы,
абстаўленыя яловымі лапкамі. Побач нашы партызаны збуда
валі яшчэ два
Недалёка ад
аэрадрома знаходзіўся партызан
скі атрад № 208.
Старшы групы Жора пайшоў у штаб, каб дал
ажыць аб нашым прыездзе. Мы
дзелі і чакалі. Калі ён вярнуўся, мы абступілі яго і спы
талі, ці
Кладзіцеся спаць, самалёта не буд
казаў ён.
Раптам ноччу
запаліліся кастры. Мы паўскак
валі і памчаліся на
радром. За намі пабеглі і байцы
. У будане застаўся адзін тольк
Эдзік. Ён аж заплакаў ад крыўды, што не можа бегчы. У паветры
прагудзелі два самалёты, зрабілі ис
кал ькі кругоў і кінулі чырвоную
ракету. 3 зямлі пусцілі белую. С
амалёты скінулі груз на парашу
тах і
Мы вярнуліся ў будан. Доўга шушукаліся між са
бой, шка
давалі, што
Назаўтра вечарам з штаба прыехаў нейкі дзядзька і сказаў адвезці
раненых і дзяцей на аэрадром, на самую паляну. Як пачулі мы гэта, ад
Прыехалі і сталі чакаць. Праз гадзіну,
а мо і болей, угары нібы
дагадаліся мы і пазадзіралі га
ловы. Глядзім, а
нічога не бачым. Гудзіць, і толькі. На зямлі запалілі чатыры кастры, а
потым яшчэ шэсць. На паляне стала відно, як уд
зень. Самалёт пачаў
і зніжацца. Ракету чырвоную кі
нуў. I з зямлі кін
улі чырвоную.
А потым ён выныр
нуў з цемры і з ровам пабег па зямлі. I так загрука
цеў, што ў вушах зазвінела. Прабег па зямлі і стаў. Мы
да яго. Сэ
рца
дрыжыць, і радасць у гру
зях. Падбеглі, а прапелер круціцца і вецер
гоніць. Такі вялікі, што мы
не ўтрымаліся на нагах і пава
ліліся.
Бедная Святланка аж заплакала: як толькі паспрабуе падняцца, яе і
Падбег камандзір і загадаў усім адысці. А нам не хочацца. Бачым
адчыніліся дзверы, і па лес
віцы з самалёта злезлі тры лётчыкі. У
скураных вопратках і шапках. Партызаны сталі разгружаць самалёт. А мы
Усіх забяру, усіх,
адказаў адзін лётчык і, дастаўшы з сумкі
пачаў частаваць нас. А другі булак даў. Добрыя лётчыкі,
самалёт, раненых палажылі. Дай
шла чарга да нас. Мы
развіталіся з байцамі, з цёт
ка й Верай і палезлі ў самалёт. А ў ім
крэслы па абодвух баках.
Смешныя такія. Адкінеш яго,
дзіш і сядзіш.
Сядзім, а сама
лёт як зараве
ледзь не паглу
шыў. I пакаціўся, А
потым стаў. Яго павярнулі. Ён пракаціўся і зноў стаў. Потым яшчэ і
яшчэ. Як з
атым дазналіся, многа паклалі на самалёт, і ён не мог
узняцца. Тады хадзячых выгрузілі. Нам таксама прыйшлося злезці, хоць і
не хацелася. А Эдзік застаўс
я. Самалёт яшчэ два разы прака
ціўся і
паляцеу. А тут начало світаць. Сама
лёт падцягнулі да кустоў
Усіх выгрузілі з самалёта, а Эдзіка не. Калі яго хацелі
Днём мы аглядалі самалёт, залазілі ў яго. Тольк
і цяпер убачылі,
к сцямнела, самалёт узяў цяжка раненых, пошту і Эдзіка,
збегся і паляцеў. А мы засталі
ся. Прыйшлі ў будан сумныя. Ляглі
спаць, але сон не ішоў. У вачах стаяў самалёт, які павёз Эдзіка.
На другую ноч меліся прыляцець яшчэ два са
малёты і забраць
Уранні над лесам паказаліся нямецкія самалё
ты і пачалі кідаць
бомбы. Ад выбухаў дрыжала зямля. Пасля пачу
страляніна з гармат,
У дзесяць гадзін прыехаў з штаба пасыльны і сказаў, каб усіх
Нас пасадзілі на падводы і прывезлі ў ат
рад. Там іхнім абознікам
Пакуль ехалі, страляніна ўзмацнілася. Цяпер ужо грымела навокал.
Над лесам кружыліся сама
лёты і скідалі бомбы і лістоўкі. Зрабілася
страшна. Тут мы прасядзелі цзлы дзень. Вечарам сказалі
збірацца.
Ездзілі ц
элую ноч, але выехаць не ўдалося. Немцы акружы
лі ле
с кальЦом.
Вечарам падьішлі баявыя групы. Нам загадалі пакінуць падводы і
праз балота ісці пешшу. Ба
лета было гразкае, а навокал ц
ёмна. Хутка мы
змарыліся, прысталі і не маглі ісці. Нас і некалькі раненых байцоў
неслі на руках. Выйшлі на сухое месца. На коней, якія засталіся,
На світанні выйшлі на палянку, якую называл
палігонам. Раптам
лі чатыры самалёты і па
чал! бамбіць. Усе пахаваліся. Мы плакалі.
Калі самалёты паляцелі, мы ўзняліся. Ісці было цяжка. Дарослыя бралі
нас па двое за рукі і цягнулі. У час бамбёжкі двое было забіта і
Зайшлі ў балота і селі. Недалёка ад нас немцы палілі лагер. У ім
чуліся выстралы, крыкі салдат, брзх сабак. 3 трэс
кам гарэў лес. Тут мы
Уперадзе пайшлі
матчыкі, за імі ўсе астат
нія партызаны і мы.
Воддаль была рэчка. Злева ад нас гарэў лес. Пайшлі каля яго, таму што
Усе беглі наперад. I м
ы за імі. Я трымалася за руку цёткі Веры.
Жора вёў Тоню, дзядзька Вася
Соню, Лёню
малады партызан Міша, а
і паваліўся. Міша хутка пад
няў яго і, сказа
ўшы:
Усе бегл! наперад, стралялі
«ўра!»,
цётка Вера
Да яе падскочыў нейкі партызан. А я з дзецьмі пабегла далей. А
потым стала так
страшна, што я упала на зямлю.
паднялася,
партызан паблі
зу ўжо не б
о. Яны крычалі і стралялі недзе наперадзе.
Я пайшла адна і хутка пачула плач. Па галасах пазнала Тоню і Святлану.
Убачыўшы дзяўчынак, я ўзр
адавалася. Утраіх мы праседзелі ноч, а
раніцай падаліся ў глыб лесу. Мне тады было дзевяць гадоў, Тоні
сем,
Чым далей мы ішлі ў лес, тым ён станавіўся гусцейшы. Высокія
тоўстыя сосны і елкі абступалі нас. Мы прабіраліся між іх,
як мурашкі.
Страшна было ад
ным у гзтым непраходным, бязлюдн
ым лесе. Але
мы ішлі і
Зноў настала ноч, а мы ўсё ішлі. Раптам шщ, лесам успьіхнула
вісячая ракета. Як вялікі ліхтар, яна асвяціла ўсё навокал. Мы
ўважліва прыгляда
ліся, але дарогі не было. Хутка натрапілі на якуюсьці
кую, зробленую сялянскай падво
дай, дарожку. Пайшлі па ёй. Калі
Звярнулі з гэтай дарожкі ўлева і пайшлі далей. Неўзабаве лес
Замест высокіх сосен стаялі тонкія, абгарзлыя елачкі і
хвойкі. Унізе таксама ўсё выгарала: зямля была голая, чорная. Раптам
каля адной елачкі ўбачыла абпаленага чалавека. Ён ляжаў тварам дагары.
Валасы ў яго абгарэлі, вочы закрыты, а на шчоках відаць былі
раны I
запёкшаяся кроў. Левая рука падабрана пад сябе, а правая, з
растапыранымі пальцамі, адкінута ўбок. Адна нага была ў чаравіку, а
Мы спалохалі
ся і адбегліся ад яго. Праз не
калькі крокаў з жахам
ажылі другога забітага, а потым яшчэ і яшчэ. Хто так
я былі
загінуўшыя, мы не ведалі. Азіраючыся, абышлі гэтае месца і рушылі
далей. Куды мы ішлі
не ведалі. Помню толькі, сонца ў нас стаяла
Мінуў дзень,
надышла ноч. Мы
зайшлі ў граз
кае балота, выбрацца з
якога ўжо не маглі. У лесе нічога не было відаць, і мы вельмі
змарыліся ад доўгай хады. Пашапталіся і рашылі астацца тут на ноч.
Пачалі шукаць месца, д
зе б прысесці. На
трапілі на зламанае дрэўца,
Гэта была тонкая бярозк
а. Паз нал і яе па белай кары. Мы паселі на
бярозку і прыціснуліся адна да адной. Святлану, як меншую, паса
дзілі
пасярэдзіне. Нам было цё
пла, але мы дрыжалі ад страху. Не спалі ўсю
На світанні рашылі перайсці ў лепшае
месца, каб нас не заўважылі
немцы. Вельмі хацелася есці, але ў нас нічога не было: свае кавалачкі
Мы елі заечую капусту. Гэта такая трава. На ёй тры лісцікі,
роўная сцяблінка, на смак кіслая. Цэлы дзень мы вандравалі па лесе,
лі і елі гэтую капусту. У
нізкіх месцах было шмат чарніч
ніку. Ён
якраз цвіў. Мы абрывалі кветачкі і з'ядалі іх. Рабілі звычайна так.
Адна з нас ішла збіраць капусту, а дзве заставаліся ва ўтульнай
мясціне. Потым другая ішла. Так мы і мяняліся. Гуртам хадзі
ць баяліея,
У атрадзе мы часта спрачаліся, а цяпер між намі завязалася
моцная дружба. Кожная з нас думала пра сваіх сябровак. За
некалькі дзён зайшлі далёка ў г
лыб лесу. На сваім шляху не су
стрэлі
ніводнага жывога чалавека.
Нас мучьша смага, а навокал было толькі
гразкае балота. Ча
сам у ямках і выб
аінах блішчала мутная, жаўтава
тая
вада, у якой п
лавалі апалонікі і нейкія дроб
ненькія казюлькі. I м
Цяжзй за ўсё нам было ноччу. Асабліва нас
палохалі дзікія
непрьіемныя крыкі пугачоў і соў. Нам здавалася, што недзе паблізу
сядзіць немец і падае сігналы. Мы падоўгу ўзіраліся ў чорную цемрадзь,
Калі зусім станавілася цёмна, мы выбіралі сушэйшую мясцінку,
іся на купіну, накры
тую густым мяккім мохам, і па чарзе
адпачывалі. Легчы нельга было: з
за кожнага дрэва і куста па нас
пазіралі розныя страхі, і мы з Тоняй не маглі нават закрыць во
чы.
Спала толькі маленькая Свя
тлана, палажыўшы сваю галоўку на нашы
а прачнулася пачуўшы гэтыя сло
вы, таксама п
ачала
Дзяўчаткі, плакаць і баяцца не тр
эба. Мы не прападзём,
Святлана, калі нас знойдуць немцы, мы павінны
Мы ўцякалі
ад бамбёжкі ў лес. Нас
лі мамы, калі мы
заснулі ў лесе. Партызан мы не бачылі І не ведаем, якія яны,
навучала
Святлана. Спачатку яна блыталася, забывалася, гаварыла другія
На чацвёрты дзень у Святланы пачалі анухаць ножкі. Яна
Не м
агу ісці, баляць ножкі,
плакала яна і садзілася на
Нам прыходзілася браць яе за рукі і весці. Яна ледзь
Не ўстанеш, пакінем адну. Цябе з'ядуць ваўкі або зловяць
Яна паднімалася і з вялікай цяжкасцю ішла. Мы рады былі, што не
Каб пад нагамі
не трашчала і нас ніхто не па
чуў, стараліся
абыходзіць купіны, зламаныя сучкі,
сухое галлё. Брылі і з нецярпеннем
Потым з усіх бакоў пачуліся стрэлы. Яны ўвесь час набліжаліся.
Кулі са свістам праляталі над нашымі галовамі. Яны стукаліся ў дрэвы і
сукі, па
ўніз, на зямлю. Мы шчыльней прыціскаліся
адна да адной і
На шосты дзень, уранні, да нашых вушэй стал
даносіцца няме
цкія
Пачалі шукаць
выгаднае месца. I вось мы ўба
чылі многа спі
лаваных
Першая ў адтуліну папаўзла Святлана, потым
Тоня, за ёю я.
Забраліся ў самы дальні куток І сядзім. Праз не
калькі хвілін пачуўся
трэск ла
мачча, і скрозь шчыліны мы ўбачылі немцаў. Іх было шмат.
Узяўшыся за рукі, яны ішлі ціха, не страляючы, часта паўтараючы слова
Наблізіўшыся да нашага ўкрыцця, яны сталі паднімаць галінкі
дрэў. Мы ляжалі, затаіўшы дыханне. На наша шчасце, яны на
с не
Пасля таго як яны пайшлі, мы доўга япічэ ляжалі і дрыжалі,
баючыся вылезці. Нам здавал
ся, што немцы пільнуюць дзе
Мы паслухалі яе і засталіся на ноч. Але нават у сховішчы не
Раніцай вылезлі, агледзеліся
усё ціха.
мі хацелася есці.
На восьмыя сутк
і, у полудзень, зноў пачуліся стрэлы і крыкі.
Недалёка ад нас расла невысокая маладая елачка. Яе густы я галінкі
спускаліся да самай зямлі. Прыгнуўшьіся, пабеглі да яе, залезлі пад
Вось паказаліся шарэнгі немцаў. Як і перш
ы раз, яны ішлі
ланцугом. Хутка яны падышлі да нас усутыч, але на нашу елачку не
звярнулі ўвагі. Мы думалі, што ўсё абыдзецца добра. Але вый шла зусім
не так. Тры паліцэйскія, што ішлі апошнія, захацелі заглянуць пад
3 выстаўленымі наперад аўтаматамі збегліся немцы. Яны са злосцю
Немцы глядзелі на
нас і штосьці балбаталі па
свойму. Мы іх не
Высокі лыс
ы н
емец з круглым тварам і вялікі
мі, як у савы, вачыма
Мы адказвалі так, як умовіліся. Святлана і тая гаварыла, бы па
пісанаму. Немец, мусіць, здага
даўся, што мы хлусім. Ён узлаваўся і
спачатку мяне, а потым Тоню і Святлану нейкай гібкай жалезнай
Не дабіўшыся толку, немцы пагналі нас перад сабой. Галодныя,
змучаныя, мы ледзь рухаліся. Салдаты ўвесь час п
адганялі. Толькі і
Лагер размя
іпчаўся ў сасновым бары і скла
даўся з кекалькіх
буданоў з галля. Навокал яго стаялі гіавозкі, ч
ымсьці нагружаныя
даверху і на
крытыя брызентам. Пасярод лагера ярка палаў касцёр
. Каля
яго завіхаліся паліцэйскія: секлі дровы, варылі ў ка
тлах яду. Некалькі
Ля аднаго будана нас зноў сталі дапытваць: хто мы, чые мы, якіх
Пра г
этых камандзіраў мы ведалі, але нічога не сказал!. Тады
немцы паспрабавалі задобрыць нас: давалі бутэрброды, шакалад, цухеркі.
Мы былі вельмі галодныя, а
таму бралі і з прагнасцю з'яда
лі ўсё, але
Вечарам немцы і паліцаі пачалі збірацца. Нас пасадзілі на
у і павезлі. Прывезлі ў якуюсь
ці вёску
яна был
а цэлая
змясцілі ў хаце
наго селяніна. Потым сталі выклікаць на допыт у
У штабе было
чацвёра. За сталом сядзеў чала
век у пенснэ і курыў
папяроску. Перад ім ляжалі паперы, стаяла по
пельніца. Астатнія трое
ціліся ля акна, на лаве. Той, што ў пенсн
э, назваў сябе
Ты гавары праўду. Я таксама за партызан і дзяцей партызан
Расказала так, як аб гэтым умаўляліся з Тоняй І Святланай у
Святлану павялі. Што цяпер будзе? Я сядзела і плакала. Баялася,
каб яна не нагаварыла абы
чаго. Потым яна вярнулася, а ўзялі Тоню. За
гэту я хвалявалася менш. У хаце, акрамя
трох маленькіх дзяцей, нікога
не было. Я падышла да Святланкі, абняла яе і ціхенька стала
Затым прыйшл
а Т
оня. Я распытала ў яе. I яна
гаварыла тое самае,
Прайшла ноч. Настаў дзень. Раптам пачалася трывога. Немцы
Я глянула ў акно. Не відаць нікога. Адчыніла дзверы і зірнула на
Выйшлі з хаты на двор, а адтуль на вуліцу. За
вёскай зусім
блізка пачынаўся лес. Мы падаліся ў той бок. У канцы вёскі стаялі
патрулі. Абышлі іх агародамі і пабег
лі прама ў лес. Зашыліся ў гуш
чар
Толькі ўранні ас
ліліся выткнуцца з лесу. Было ціха, і мы па
шырокай дарозе пусціліся наперад. 3 перадышкамі прабеглі кіламетраў
шэсць. Паказалася вёска. Немцаў у ёй не было. Пакуль мы лазілі па
лясах і балотах, вопратка ў нас паабрывалася, пратаптаўся абутак. Ногі
былі на
цёртыя, апухлыя і моцна балелі. Дужа ныла ў жываце. Мы зайшлі ў
Бабуля накарміла нас бульбай з квасам, дала памыць ногі. Потым
прынесла ахап
ак сена, раза
слала на падлозе і паклала нас спаць. Мы
Назаўтра яна зноў накарміла на
с. Мы спытачі, дзе тут знайсці
е, дзеткі, прама, там спытаеце.
I яна паказала, у які
бок ісці. Мы шчыра падзякавалі добрай бабулі, развіталіся і рушылі
Цётка Вера б
ыла з пасёлка Лучны Мост Сяліб
скага сельсавета
ага раёна. Мы рашьші прабірацца ў той бок. Навакольныя сяляне
Так мы прайшлі дванаццаць сёл, пакуль не трапілі ў вёску
Барсучына, якая бьша недал
ёка ад гэтага пасёлка.
Спыніліся ў хаце
селяніна Кар
дымона. Тут мы ўжо не баяліся
немцаў і блізка не бьшо.
селяніну, хто мы такія. Ён сха
дзіў на пасёлак і наказаў
Алесю Барысевічу, баць
ку цёткі Веры. Тыя забралі нас да сябе. Але
заставацца ў і
х нам нельга бьшо. Сюды часцяком наязджалі паліцаі. Мы
папрасілі Барысевіча, каб ён, убачыўшы партызан з брыгады Ціхамірава,
Праз два дні прыехалі два партьізаны: Жора і дзядзька Віця. Мы
Пайшоў і ўжо далёка,
сказаў дзядзька Віктар.
Каб вы
Дзядзька Віктар і Жора адвезлі нас
у парты занскую вёску
Я трапіла ў сям'ю Паўла Рыгорав
іча Запр
уцкага. Я хутка прывыкла
Добра пазнаёміўшыся з гаспадыняй, цёткай Анютай, расказала ёй,
што я
яўрэйка, што май мама і с
шая сястра ў партызанах, а
ка ў Чырвонай Арміі. Але я папрасіла яе, каб яна аб гэтым нікому
У Паўла Рыгоравіча было чацвёра дзяцей, ус
іх гаспадарку
разрабавалі паліцаі. Гаспадары харчаваліся адной
бульбай. Але гэта
былі надга добрыя людзі. Яны адносіліся да мяне, як да род най. Я
пражыла ў іх год і два месяцы. За гэты час на вёску часта рабілі
налёты паліцаі і немцы. Гаспадары завозілі мяне на які
небудзь хутар
або ў лес. Павел Рыгоравіч і цётка Ан
юта чула а дно сіліся да мяне.
нойчы я сказала, што хачу наву
чыцца прасці, і дзядзька Павел зрабіў
У чэрвені 194
4 года прыйшлі нашы. 3 брыгады
прыслалі партызана,
які забраў мяне і адвёз у ат
рад. Тут я сустрэлася з мамкай. Ад рад
не вытрымала і заплакала. Потым яна спытала, як мы бадзяліся па
Пас л я расфарміравання брыгады я з мамай прыехала ў Mi не к.
Хутка вярнулася сястра. Я пайшла вучыцца ў 2
ую с
ярэднюю жаночую
ІНА КРАСНАПЁРКА (1934 г.)
г. Мінск,
3 Міхасём Заловічам мы шчыра сябравалі. Жыў ён ад мяне недалёка.
Мы разам вучыліся ў школе, разам коўзаліся на самаробных к
ньках,
каталіся на санках, гулял
і ў снежкі. Улетку працавалі на калгасных
палях, а ў вольны час бегалі на рэчку
купацца. I часта на лузе, дзе
ебудзь пад кустом, праседжвалі цэлыя гадзіны за чытаннем цікавай
кнігі. Чыталі мы звычайна ўго
лас, па чарзе. Люб
ілі таксама памарыць аб
тым, як мы, скончыўшы сямігодку, паедзем у горад вучыцца, кім хто з
нас будзе. Апрача ўсяго, Міхась ведаў шмат
казак і ўмеў іх цікава
Вечарэла. На вуліцы, як звычайна, было шумна ад нашых галасо
I раптам усюды загаманілі: «Вайна...», «
...». Такую
страшную ве
стку прынёс з мястэчка адзін наш калгасн
ік. Мы кінулі
гульні і засмучо
ныя разышліся па хатах. Гэта была апошняя бесклапотная
Праз некалькі дзён вайна дайшла і да нашага калгаса. Спачатку
мы
чулі выбухі, ад якіх дрыжа
ла зямля. Потым выбухі гэтыя пач
алі мацнець,
і ў вокнах нават звіне
лі і высыпаліся шыбы. А вечара
мі мы бачылі
самае страшнае і горшае пачалося з таго часу, калі да нас
уварваліся немцы. У першыя дні яны, як галодныя ваў
кі, накідваліся на
курэй і
сюкоў, а потым пачалі распраўляцца і з людзьмі. Якія толькі
Мы з Міхасём хадзілі на балота і там хаваліся ад немцаў, бо яны
часта наляталі на нашу вёску. На гэтым балоце пасля баёў застало
нямала зброі. I вось мы пачалі збіраць зброю. Увечары, як цямнела, мы
вярталіся дадому і прыносілі з сабой то вінтоўку, то рэвальвер, то
гранату або яшчэ што
небудзь. Усё гэта хавалася ў патаемныя мясціны.
Хавалі мы свае трафеі паасобку і думалі, калі х
то і знойдзе, дык не
ўсё. Вядома, я ведаў Міхасёву схову, а ён маю. Частку зброі мы
Аднойчы ў асеннюю ноч немцы з паліцаямі зрабілі налёт на нашу
вёску. Яны ўварваліся ў хату Міхасёвага бацькі. Міхась паспеў
Пусці мяне,
смела сказаў Міхась.
Я не з гэтага дома, я
Паліцай паве
рыў і прапусціў яго. Было холадна, дзь
муў сыры
ецер. Міхась быў у адной сароч
цы, але ён не зважаў на холад і з усёй
Тым часам немцы схапілі Міхасёвых бацькоў, трох сясцёр і меншага
брата і, не даўшы ім нават апрануцца, выгналі на двор. Потым іх
пагналі за вёску. Брат Міхасёў кінуўся наўцёкі, але тут жа быў
смяртэльна ран
ены. Бацькі рвалі на сабе вала
сы, бачачы, як па
мірае іх
Нямецкія каты прызялі сям'ю Заловіча да гумна, якое стаяла за
Цяжка і апіса
ць, як балюча перажываў мой та
варыш смерць сваіх
бацькоў і родных. Некалькі дзён ён плакаў горкімі слязьмі. Лю
дзі
стараліся суцешыць яго, ды гэта не дапамагала. Цяпер ён застаўся
Міхась не знаходзіў сабе месца. У яго была адна думка:
Недалёка за лесам праходзіла шаша. У ціхія дні адтуль дано
да нас шум нямецкіх машын. Гэта навяло Міхася на думку найсці на
дарогу і зрабіць засаду. Ён адкапаў дзве гранаты, дастаў з
пад бэлькі
Прыйшоў на дарогу, выбраў зручнае месца, уставіў запалы ў
Неўзабаве н
а дарозе паказаліся машыны. Мі
хась падрыхтаваўся
сустрэчы. Першую машы
ну ён прапусціў: на ёй ехалі салдаты. Але вось за
ёй ідзе другая
, адкрытая легкавая машына. Мі
хась убачыў афіцэраў з
срэбнымі пагонамі. «Вось каго я паві
нен знішчыць»,
парашыў ён. I калі
машына падышла блізка, ён размахнуўся і
нуў гранату. Раз
Задняя ма
шына з салдатамі спынілася. Мі
хась, не доўга думаючы,
Пакуль пад'ехал! новыя машыны, Міхась быў ужо далёка. Не
мцы
ўзнялі страшэнную страляні
ну. Кулі барабанілі па дрэвах, свісцелі ў
галлі і над галавой у Міх
ася. Але яму пашанцавала выска
чыць з
У гэты дзень Міхась упершыню за апошнія часы адчуў радасць: ён
адпомсціў фашыстам! Цяпер яму хацелася толькі аднаго: знайсці парты
зан
І далучыцца да іх. Між іншым, у ваколіцах усе ведалі аб см
елым нападзе
партызан на нямец
кія машыны ў той дз
ень, але ніхто не здагадаўся, што
гэта зрабіў дванаццацігадовы Міхась Заловіч, які яшчэ ні разу партызан
А пра партызан ужо ўсюды ішлі чуткі. То тут, то там яны нападалі
на немцаў і знішчалі іх. Людзі пасмялелі, б
о ведалі, што ў іх ёсць
ы. Немцы ж і іх паслугачы
паліцаі падцялі хвасты. Цяпер яны ў
некаторыя вёскі і носу не паказвалі. Нават у гарнізонах сваіх праз усе
I вось аднойчы, позняй восенню, у нашу вёску прыйшлі нейкія
ўзброеныя людзі.
Іх было шмат. Спачатку мы не ведалі, што гэта за
войска, і
ліся хавацца ў свае норы. А трэба сказаць, што ўсе, хто
толькі мог, выкапалі за гэты час сабе для схованак бліндажы. Іх
маскіравалі так, што нават і суседзі не ведалі, дзе ў каго выкапана
Якая была радасць! Нарэшце мы на свае вочы ўбачылі самых
сапраўдных партызан
нашых заступнікаў! Ці варта і казаць, як
I вось Міхась стаў партызанам. Ён папрасі
ўсясам, і яго прынялі
Мне не пашанцавала: па хваро
бе мяне ў партызаны не ўзялі. Цяпер я ўжо
радзей сустракаўся з Міхасём. Але ўсё ж сяды
тады ён наведваў мяне. Я
аддаў яму ўсю сваю зброю, зака
аную асобна. У самога Міхася было
схавана пяц
ь вінтовак І два
ручныя кулямёты, ды ў мяне сёе
тое
Міхась павеся
леў яшчэ больш. Разам з парты
занамі ён хадзіў у
засады, прымаў удзел у другіх баявых аперацыях. Ён паказаў сябе не
толькі смелым, але і спрытным партызанам. Не было таго,
каб ён не
Хутка на гру
дзях майго таварыша закрасаваў
ся ордэн Чырвона
Зоркі, які ён атрымаў за пад
рыў нямецкага эталона і чыгуначнага моста
пад Магілёвам. За ўдз
ел ва ўзяцці нямецкага гарнізо
на ў Клічаве ён быў
узнагароджан мед
алём «За адвагу». Больш таго, яму даручыл
і нават
Прыходзячы ін
шьі раз у вёску, Міхась расказ
ваў мне пра сваё
баявое жыццё. Я з цікавасцю слухаў і прасіў яго, каб прыняў у сваё
Праўда, адзін раз ён згадзіўся ўзяць мяне ў разведку. Мы хадзілі
Аднойчы Міхась расказаў, як ён трапіў быў у палон да немцаў і як
Камандзір атрада паслаў яго і яшчэ двух пар
тызан у разведку
Цёмнай ноччу разведчыкі прый
шлі ў вёску, дзе стаяў нямецкі гарнізон.
Заходзяць на адзін двор. Раптам моцна забрахаў гаспадароў сабака.
Нямецкі патруль адкрыў агонь. На стрэлы
збегліся немцы. Разведчыкі,
ьваючыся, па
даліся назад цераз агароды. Яны б уцяклі ад не
бяспекі, каб не аўчаркі, якія наваліліся ім на
пле
чы. Немцы акру
зведчыкаў прывялі да афіцзра. Як ні люта
ваў а
фіцэр, але яны не
ала сві
таць. Афіцэр загадаў звязаць ра
ведчыкам рукі і в
есці
на расстрэл. За вёскай, на
ўскрайку лесу, б
ыла яма, дзе немцы
Смерць, здавалася
, была немінучая. Але Miхась не траціў
надзеі
да апошняй хвіліны. Па
дарозе ён непрык
метна варушыў рукою і расхіста
вяроўку. I ўжо
амаль каля самай ямы ён адважыў
ся на апошнюю спробу
выратавацца: з усёй сілм тузануў рукамі. Вяроўка развязалася. У той ж
момант Міхась накінуўся на немца, збіў яго з ног, а сам
у лес. За
У лесе таварышы перавязалі Міхасю руку, i
шчасліва вярнуўся ў
Камандзір паслаў Міхася з аддзяленнем на дарогу, у засаду. Іх
Міхась прывёў сваё аддзяленне на месца.
ам ужо была гру
Хутка разведка паведаміла, што па дарозе ідуць нямецкія машыны.
Падпусціўшы ворага метраў на сто, партызаны адкрылі агонь.
ыны спыніліся, і з іх выскоква
лі нямецкія салдаты. Шма
т іх пакасілі
Але прыбывалі ўсё новыя і новыя машыны. Не зважаючы на ахвяры,
Сілы былі няроўныя, і камандзір заставы аддаў загад адыходзіць у
Міхась з адным кулямётчыкам прыкры
ваў адыход. Ён страляў з
Рантам кулямёт змоўк. Міхась аглянуўся на момант і ўбачыў, што
яго таварыш ляжыць забіты. Паўзком ён падаўся да кулямёта. У гэты час
куля трапіла яму ў правую нагу.
Паўзці стала цяжка. Усё цела ахапіла
Тым часам фрыцы асмялелі. Яны думалі, што ўжо нікога жывога ля
кулямёта не засталося, калі ён маўчыць. I яны на ўвесь рост рынуліся
Але ў той ж
а момант кулямёт аж
ыў. 3 ляман
там фрыцы падалі на
зямлю. Потым немцы зноў адкрылі агонь па
кулямёту. Міхась адчуў, як
шта гарачае апякло яго левую руку. Ён толькі мацней сціснуў зубы і
рабіў сваю справу правай рукой. Яму трэба было ўжо адыходзіць, але ў
пасе яшчэ застав
аліся патрон
ы, а Міхасю хацела
ся знішчыць я
к мага
Захапіўшыся боем, ён не чуў, як да яго ззаду падкрадаліся два
немцы... Яны наваліліся на яго знячзўку, сціснулі і пацягнулі да
Немцы прывезлі скрываўленага, ледзь жыв
ога Міхася ў свой
гарнізон. Два дні яны мучылі яго, дапытваючыся пра сілы партызан.
Толькі ўсё гэта было дарэмна. Не с
казаў ім Міхась ні слова. Нічо
га не
Ля магілы майго таварыша рас
це маладая бярозка. Яна ц
іха шуміць
пад ветрам. Паслуха
і здаецца, што гэта яна спявае жалобную
пра таго, хто тут нахаваны і памяць пра каго до
доўга будзе жыць у
ЖОРЖ РАБАЎ (192
Клічаўскі раён, в. H. Набаркі.
Мы ведаем Рыму Кунько са школьнай парты. Разам з ёю вучыліся з
Яна была жывая, рухавая дзяўчынка, шчырая сяброўка. Сама
Памятаем такі факт. Рыма вельмі любіл
а ге
аграфію і заўсёды
адказвала толькі на «выдатна». А ў класе было
некалькі адстаючых. Яна
У нас ёсць н
екалькі таварышаў, якія адста
юць па геаграфіі.
Гэта не да твару піянерам. Мы павінны вучыцца так, каб да канца
навучальнага г
ода не мець ніводнай дрэннай адзнак
і і ўсім да аднаго
Вучні падтрымалі прапанову Рымы. Пасля гэ
тага яна знаходзіла
час, каб і самой вывучьщь урокі і папра
аваць з адстаючымі. Яна ра
ла, паказвала на карце, задавала пытанні. Да заняткаў рыхтавалася
сур'ёзна. Калі чаго не веда
ла, звярталася д
а выкладчыка, і Нікіфар
евіч Ламака дапама
гаў парадамі. У выніку ўсе вуч
ні ў тым годзе
Рыма вызначалася а
саблівай настойлівасцю. Калі ян
а хацела чаг
небудзь дабіцца, то абавязко
ва дабівалася. Аднаго разу яна запрасіла
нас да сябе на наваго
днюю ёлку. Сабралася шмат дзяў
вучаніц. М
Рыма падышла да нас і спытала, ці праўда гэта. Мы сказал
, што
яна сапраўды танцуе няважна. Рыма парашыла ав
алодаць танцам! і
У вольны час мы заставаліся ў шко
ле, заход
лі ў пусты клас !
яе танцаваць. Кал
не выходзіла, паўтаралі па некалькі разоў.
Рыма цяр
пераносіла няўдачы. Яе старанн
не прапалі дарма. У
хуткім часе яна танцавала не горш, а лепш за нас. 3 танцам
выступала
на школьных вечара
х, удзельн
ла ў раённых
абласных алім
самадзейнасці. Яна неаднаразо
ва прэміравалася за свае
Дікавая гісторыя адбылася з ёю зімой 1940 го
да. Вось што
У чае вайны з Фінлян
дыяй старэйшы брат Рымы Валодзя добраахвотна
з інстытута пайшоў на фронт. Кал
аб гэтым даведаліся Рыма
лодшы
Аднаго разу да іх прыйшлі дзве настаўніцы і падал
тэлеграму на
імя Мар
ка. Мац
ўзяла тэлеграму
прачытала: «Ваша залічэнне ў армію
ўзгоднена з
камандаваннем. Неадкладна выязджайце». Рыма заззяла. У
эты час у хату ўвайшоў Марк. Ён глянуў
на сястру, а потым, нібы
Маўклівая Рым
а хадзіла як цень. Маці думала,
што дачка
непакоіцца за жыццё братоў, і ста
ся развесяліць яе. Ал
е не гэта
Маці пачала ўгаварваць, кажучы, што яна яшчэ малая і нават
Ты, мама, не права. Гады тут ні пры чым. Усё, усё мож
на
зрабіць, калі захочаш. А работа мне знойдзецца. Буду раненых ратаваць
Не трэба, каб адразу забівалі...
юся выратаваць
Маці прытуліла да сябе дачку і ласкава сказа
ла, што цяпер рана
Рыма маўчала. А на другі дзень цішком уцякла з дому. Маці
здагадалася, у чым справа, кінулася на станцыю і села ў цягнік.
Дагнала ўжо ў О
ршы. Рыма нецярпліва глянула на матку і скрозь слёзы
Я ведаю,
чаму ты не пускаеш мяне. Баіш
ся, каб не забілі. Як
Матцы было сорамна, і смешна, і крыўдна. Па дарозе дадоглу Рыма
Рыма не толькі
добра вучылася, але і любіла чы
таць мастацку
літаратуру. Чытала яна сістэ
матычна і абдуман
а. Беручыся за творчасць
небудзь пісьменніка, старалася прачытаць усё, што можн
а было
Мы заўсёды адчувалі, што яна ведае больш за нас. Часта па тых ці
іншых пытаннях звярталіся да яе і атрымлівал
і адказ. Але ніколі нам не
ходзілася заўважаць, каб яна задавалася сваімі ведамі,
сваёй
Вясёлая, ж
ыццярадасная, яна любіла пажар
таваць, сказаць во
страе
слоўца. Летам разам купа
ліся ў Свіслачы, каталіся на лодцы. Хадзілі ў
лес па ягады, грыбы, а ранняй вясной збіралі кветкі. Рыма любіла
кветкі. Вакол іх дома былі клумбы. Тут ц
вілі астры, вяргіні,
настурцыі, гваздзікі. У яе пакойчыку, на стале, заўсёды можна было
на ніколі не
грубіяніла і не пераносіла грубасці другіх. П
I мы, яе сяброўк
і, ва ўсім імкнуліся бр
аць прыклад
з яе. Яна
неяк выдзялялася з асяроддзя сваіх равеснікаў умением зрабіць уплыў на
другога. Не паслухацца яе, не падначаліцца ёй было проста немагчыма.
Іншы раз, сабраўшыся групкай, мы пачыналі марыць, к
ім будзем,
калі вырасцем. Рыма гавары
ла, што яна ско
нчыць дзесяцігодку і пойдзе
Успыхнула вайна. Пачалася мабілізацыя. Мужчыны і хлопц
адпраўляліся ў армію. На дру
гі дзень і мы пайш
лі п
раводзіць сваіх
цаў у мястэчка Ліпень. Сустрэліся з Рымай, якая ў той час
была дома адна. Валодзя быў у Мінску
ён вучыўся ў політэхнічным
у Магілёве, а маці
на лячэнн
і ў Севастопал
і. Рыма
ведала, што немцы бамбардзіравалі Се
вастопаль, і вельмі хвалявалася за
Рыма маўчала. Дадому пайшлі заклапочаныя. Пасля гэтага доўга не
бачыліся з ёю, таму што немцы хутка занялі Ліпень і мы баяліся хадз
У нашай вёсцы Брыцалавічы, што ў чатырох кіламетрах ад Ліп
еня,
з'явіліся партызаны. Адна
го разу яны зрабілі налёт на паліцаяў. Тры
Марк дружыў з Нініным братам Васілём. Яны ўстанавілі сувязь з
і сталі ім дапама
гаць. Хутка вярнуўся дадому і Валодзя. Ён
адразу пайшоў у партызаны. Браты параіліся між сабою і рашылі
адправіць сястру ў Дукору, да бабулі, але Рыма не згадзілася. Яна
Неяк уранні да Ніны прыбегла Рыма.
Яна была ўся мокрая. Ніна
дала ёй пад'есці. Затым Рыма палезла на печку, каб прасушыцца. Ніна
Марку даручылі ўзарваць будынак гарнізона. Далі ўзрыўчатку. Ён
прынёс яе дадому і схаваў пад камодай. Але тол
патрэбна бьшо
пераправіць бліжэй да гарнізона. Зрабіць гэта ўзялася Рыма. Яна
палажыла ў кошык тол, зверху прыкрыла бульбянымі лушпайкамі і аднесла
Ноччу брат падпоўз да гарнізона, без шуму зняў вартавога і,
падлажыўшы пад сцяну тол
, пад
паліў шнур і
ду. Хутка пачуўся выбух.
Да ра
ніцы Марк прасядзеў у кустах. Затым вярнуўся дадому. Рыма ча
яго ў садзе. Брат стаў пе
раапранацца, а Рыме загадаў пільнаваць. Не
паспеў ён надзець сарочку, як прибегла Рыма і сказала, што ў
садзе
ы. Рыма і Марк выска
чылі з дому, пераплылі раку І кінуліся ў лес.
Марк астаўся паглядзець, што будуць рабіць немцы, а яна пабегла да
Некаторы час мы пра яе
нічога не чулі. Потым Марк
лі заходзіць да нас. Яны сказа
, што Рыма ў атрадзе Каралёва, і
даручылі нам перадаваць запіскі ў Ліпень Мазалеўскаму (ён быў стараста
Узімку немцы начал
часцей наведваць Брыца
лавічы і распраўл
яцца
з жыхарамі. Ту
т яны схапі
лі і забілі Мазалеўскага, сяброўку Ніны Олю
Альховік, спалілі спачатку пяць хат, а потым усю вёску разам з
Каля адной зямлянкі Ніна сустрэла Рыму. Яна несла ваду.
Яны абняліся і шчьіра пацалаваліся. Рыма папрасіла зайсці ў
Яе нары знаходзіліся ў кутку. Дзяўчыйкі селі і разгаварыліся.
Ніна паведаміла, як уцякла з дому, а Рыма сказала, што
яна была ў
атрадзе Каралёва і нядаў
на перайшла ў гэты. Ніна спыта
ла, чаму яна не
У тым атрадзе,
расказвала Рыма,
мяне паслалі ў гаспадарчую
роту. Я вымушана была чысціць бульбу і выконваць іншыя дробныя рабо
Але мне не ха
целася сядзець склаўшы рукі,
не для гэтага я пайшла ў
партызаны. Прасіла залічыць у баявое аддзяленне, каб помсціць нем
Мяне не пу
сцілі. (Рыме тады ішоў пятнацца
ты год.) Я рашыла пакінуць
Гэта здарылася тады, калі загінуў яе старэйнш
брат Валодзя. Вось
Валодзя быў смелы і адважны партызан. Не адзін раз ён наводзіў
страх на немцаў. У снежні 1942 года на заданні яму адарвала абедзве
Са шпіталю яго прывезлі ў лагер. Рыма балюча перажывала стр
любімага брата. Але, убачыў
шы яго мёртвага
, яна знайшла ў сабе сілы
мацца і не заплакаць. Маўчала яна і тады, калі Марк угаварваў яе,
абмылі Валодзю, апранулі ў чыстае адзенне. У
ю ноч
прасядзелі ля т
рупы. Леп
шыя воіны
партызаны стаялі ў пачэсным
каравуле. Рыма ўсё аб нечым думала. I ўжо глыбокай ноччу яна рантам
Пахаваем Валодзю, і я ад
разу пайду ў ба
явую роту, каб
адпомсціць немцам. Адпусцяць мяне ці не адпусцяць, захочуць неравесці
Раніцай, у дзесяць гадзін, Валодзю пахавалі на партызанскіх
могілках, недалёка ад лагера. Ён клаўся ў зямлю трэці з атраднікаў.
Усе байцы і камандзіры прысутнічалі на пахаванні. Камісар Шыёнак
азаў аб мужкасці і бясстрашшы загінуўшага. Слухалі з увагай.
Настаў момант развітання. Марк кляўся адпомсціць за заўчасную смерць
дарагога брата. А Рыма пацалавала Вало
дзю, стала на кале
ні, прыклала
Валодзя, над тваёй магілай я клянуся, што кожная кронля
тваёй крыв! будзе каштаваць не аднаго нямецкага жьщця. Ляжы спакойна,
Труну закрыл
і апусцілі ў яму. Сястра
брат кінулі першыя
жмені жоўтага жві
ру. За імі гэта зрабілі астатнія. Хутка над зямлёй
вырас невялікі ўзгорак. Раздаўся трохразовы салют з аўтаматаў. Усе
пайшлі, а Рыма, Марк і двое самых блізкіх Валодзевых сяброў доўга яшчэ
ў зямлянку, Ры
ма падсела да Пе
лагеі Аляксандраўны
Сакольчык, бабулі, з якой разам працавала ў гаспадарчай роце,
Канечне, няма,
адказала бабуля і пачала супакойваць:
А ты
Заставацца тут я больш не магу. Пайду ў атрад Баразны і
Як веда
адказала Пелагея Аляксанд
не стала
...Ніну залічыл
і ў аддзяленне, у якім была і Рыма. Рыма ў гэты
час разам з дарослымі хадзіла ў засады, удзельнічала ў баявых
аперацыях. Hi на зайздросціла сяброўцы. Не раз яна прасіла ка
Кунько ўжо вывучыла зброю і навучылася валодаць ёю,
адказаў
Пайшлі дні партызанскага
жыцця. Рыма, як і раней, хадзіла н
заданні. Мы выконвалі, галоў
ным чьінам, гаспадарчыя работы. Неяк мылі
Гуртам пайшлі ў зямлянку і прапанавал
і хлопцам, каб яны далі нам
Рыма пачала настойваць. Яна сказала, штэ нам усё роўна
памыць
Мы старанна вымылі, высушылі, выпрасавалі
і самі аднеслі
аддзяленне. Убачыўшы чысцень
кую, акуратна складзеную бялізну,
партызаны шчыра падзякавалі нам. Мы таксама былі рады, што наша работа
Пасля гэтага
выпадку дзяўчаты другіх аддзя
ленняў пачалі рабіць
Мыццё бял
ізны было ў нас самай вясёлай часінай. Сядзім, б
ля кастра, жартуем, смя
ёмся. Будучы разам, мы ніколі не бачылі, каб
Рыма ніколі не
сядзела без работы. Яна хадзі
ла на аперацыі, у
У вольны час чытала. У гэтым відаць
было колішняе захапленне
мі. Асабліва падабалася ёй аповесць Гогаля «Та
рас Бульба». Яна на
памяць дэкламавала цэлыя ўрыўкі з гэтага твора. Па душы прыйшлася ёй
Часам Рыма выказвала неза
давальненне сваім становішчам. Гэта
было ў такія моманты, калі ёй не дазалі волі. Аднаго разу яна пачала
размову аб тым, каб самавольна пайсці на адказнае задание, напрыклад,
ыў варожага эшалона. Яна падга
варвала і нас. Мы сказалі, што за
гэта нас могу
ць прагн
аць з атрада за недысцыплінава
насць. Рыма
Тады я пайду адна. Толькі аб гэтым нікому ні слова. Не
Але Рыма не
ведала, як абыходзіцца з капсу
лем. Памеркав
У гэты дзень партызаны былі заняты хто чым. Адны спалі пасля
начнога паходу, другія чысцілі зброю, трзці
я елі. Ротны «спец»,
нік Алёша Міцюраў, раскладваў свае капсул
. Рыма падышл
а да яго
Той нават не пацікавіўся, навошта ёй. Ён, мусіць, лічыў, што
кожны партызан павінен ве
да ць падрыўную
справу. Ён тут жа пачаў
чыць, як зроблены капсуль, як ён ужываецца. У Рымы была добрая
памяць, і яна ўсё адра
зу зразумела і запомніла. Затым яна наблізілася
да Міцюрава і нечакана выхапіла ў яго з рук адзін капсуль. Міцюраў
Пасля доўг
ай спрэчкі Рыма прызналася. Мі
забраў капсуль і
Падрыўная справа вельмі небяспечная. Малейшая
Рыма і слухаць не хацела. Скончылася тым, што яна пасварылася з
Ну, цяпер я адпомшчу і за Валодзю, і за твайго брата, і за
У душы мы былі згодны І не згодны з ёй. Toe, што яна хацел
помсціць, было і нашым жадан
нем. Але што яна збіралася ісці адна, ды
яшчэ самавольна, тр
ывожыла нас
. Мы імкнуліся пера
канаць, каб яна не
Пасля сутычкі
Міцюраў хаваў бан
ачку з капсу
лямі ў галавах сваіх
Міцюраў вяр
нуўся з задания. Ён вельмі пры
стаў і змарыўся. Не
распранаючыся, паваліўся на нары. Рыма не спала і сачыла за ім. Як
толькі Міцюраў заснуў, яна ціхенька падышла да нар і ўзяла адзін
капсуль. Яна ведала, што ўзяць тол і бікфордаў шну
р потым будзе не
Рыма ўзрадавалася і пачала рыхтавацца да выканання задуманага.
Мы параіліся паміж сабой і рашылі сказаць Міцюраву, каб ён схаваў тол
і шнур. Ён так і зрабіў. Калі ў наступны раз Рыма хацела ўзяць
Рыма здагадалася, што гэта падстроілі мы, усердзілася і пачала
Вы думаеце, што зрабілі мне лепш?
пакрыўджана казала яна.
Падпільнаваўшы, калі ў зямлянцы не бьшо ні Міцюрава, ні другіх
партызан, мы ўзялі шнур і некалькі толавых шашак, якія звязалі разам.
Усё гэта склалі ў мяшок і схавалі гіад нары. Калі даведалася
Рыма, яна
Той жа ноч
чу яна пайшла, пакінуўшы каман
дзіру атрада запіску
«Я пайшла на жалезку. У лагер не вярнуся да
туль, пакуль не
арву эшалон. Аба мне не турбуй
А Міцюраву ў пісьме, я кое ён
«Цяпер я ўзяла яшчэ адзін капсуль. Задуманае выканаю. Усе твае
кананні дарэмны. Угава
рваючы мяне, ты думаў, што робіш мне дабро.
У сапраўднасці ты быў шкодны і злы для мяне чалавек. Калі мне ў
спусціць эталон, то,
нуўшыся ў лагер, можа быць, і буду размаўляць
Знікненне Рымы першы заўважыў камандзір аддзялення К
узняцоў
Іван. Ён прыйшоў у зям
лянку, разбудзіў нас
стаў дапытвацца, дзе
Не дабіўшыся ад нас праўды, ён далажыў камандзірам узвода і
Ім мы адказвалі адно і тое ж: нічога не ведаем. Тады нас
паклікаў начальнік штаба Патапейка і камісар Шыёнак. I гэтым мы
сказалі, што не ве
даем. Нарэ
шце з пісьма камандзіру атрада яны
Вярнулася Рыма праз трое сутак. Яна была стомленая, мокрая, але
вясёлая і задаволеная. Вочы яе блішчалі ад шчасця. Яна кінулася да нас
У першу
ю ноч цягнікі зусім не ішлі. На другую таксама. Ад крыўды
Рыма аж заплакала. Але ўсё ж яна наважыла дачакацца. Ноччу Рыма ля
жала каля палат
на чыгункі, уважліва прыслухоў
ваючыся да навакольных
гукаў і да болю ў вачах узіраючыся ў густую цемру. Днём залаз
іла ў
стог сена І адпачывала. На трэція суткі ішоў ваенны эталон. Рыма
падклала міну, прывяз
ала шнур, ад
паўзла І пачала чакаць. Калі падышоў
цягнік, яна тузанула шнур. Раздаўся выбух. Сэрца яе забілася ад
радасці і шчасця. Яна паглядзела яшчэ, як валіліся
пад адхон вагоны, і
Я схадзіла ў вёск
у Залессе і папрасіла ў сялян,
У атрадзе спачатку не далі веры, што адна дзяўчынка магла
ўзарваць цягнік. Каб праверыць, ці праўда гэта, ка
мандзір выслаў
разведку. Тая вярнулася і дала
жыла, што на перагоне між стан
цыямі
Татарка і Асіповічы, якраз у тым месцы, якое ўказвала Рыма, сапраўды
спушчаны пад ад
хон нямецкі воінскі эталон. А раз ніхто другі з атрада
Пасля гэтага выпадку ў партызан з'явілася яшчэ большая ахвота
Але Рыма не супакоілася на гэтым, а адразу ж узялася за
стварэнне першай у атрадзе падрыўной групы з адных толькі дзяўчат. У
яе ўвайшлі мы
дзя Суравец. Рыма была кіраўнік. Яна вучыла, як
падпаўзаць, падкладаць тол, устаўляць кап
суль. Калі мы авалодалі
падрыўной справай, яна папрасіла камандзіра атрада, каб ён дазволіў ёй
са сваёй групай пайсці на жалезку. Камандзір згадзіўся. Памятаем, яна
скочыла ў зямлянку радасная, узбуджаная. Твар яе ззяў, ярка блішча
Мы падхапіліся з нар і началі збірацца. Узялі тол, шнур,
харчы, зброю і завідна адправі
ліся ў дарогу. Лесам ішлі
пятнаццаць к
іламетраў. Цямнела, калі выйшлі на ўскраіну, адкуль відаць
была чыгунка. Спыніліся, аг
ледзеліся. Паблізу нікога не б
о. Заляглі
і сталі чакаць. Але ў першую ноч нам не пашанцавала
цягнікі не ішлі.
кіламетры тры ад нас, на лузе, стаяў стажоксена. Мы забраліся
ў яго. Трошкі сагрэліся і заснулі. Прахапілі
ся ў поўдзень. Пад'елі,
пагутарылі аб тым
сім і зн
оў адправіліся на чы
гунку. У ляску
Пакуль ляжалі, Рыма размеркавала, што каму рабі
ць. Поля і Надзя
засталіся ля шнура, а Ніна і Рыма з толам панаўзлі да палатна.
Недалёка ад яго пачуліся неч
ыя крокі. Дзяўчынкі прыціснулі
ся да зямлі
і стаіліся. Гэта ішлі два нямецкія вартавыя. Прапусцілі іх, пачакалі
крыху і
лей. Толькі падпаў
воддаль пачуўся ціхі гру
цягніка. Фінкай зрабілі падкоп пад рэйкай, залажылі тол, уставілі
капсуль са шнурам. А
шум цягніка нарастаў. Рыма і Hi
на хутка папаўзлі
назад, а потым ускочылі і пабеглі. Калі цягнік падляцеў блізка, яны
ўпалі на зямлю. Поля і Н
дзя тузанулі шнур. Раздаўся аглушальны выбух
над паравозам, і ўгору ўзляцеў велізарны слуп агню. Пачуліся трэск,
лязгат, стогны. 3 вартавых будак па нас адкрылі агонь з кулямётаў.
Немцы стралялі наўгад, і
кулі не маглі прынесці нам ні
якай шкоды. Мы
і да таго часу, пакуль не спынілася страляніна. Затым узняліся і
рушылі ў лагер. Гэта была Рыміна другая, а наша першая баявая аперацыя
Праз некальк
і дзён мы зноў пайшлі на жалез
ку, але на
с сустрэ
ла
няўдача. Цягнік, не падышоў
шы да нас, спыніўся. На другім участк
партызаны рвалі рэйкі. Мы думалі, што гэта падрыўнікі наша
га атрада.
Вельмі шкадавалі, што не ўдалося ўзарваць э
шалон. Асабліва перажывала
Як потым высветлілася, рэйкі рвалі не нашы гіадрыўнікі, а
Рыма і Поля адправіліся на ст.
Татарка. Яны падлажылі
пад рэйкі мшу і сталі чакаць. Ранен іх на дыверсію пайшоў Міцюраў са
сваімі падры
ўнікамі. Яны ўзарвалі эшалон і пайшлі. Немцы пусцілі
дапаможны ц
ягнік, які ха
дзіў то ўзад, то ў
перад. Узрываць яго не было
якага сэнсу. Нягледзячы на дождж, дзяўчынкі цярпліва чакалі. Вось
прайшлі вартавыя, але шну
ра не заўважыл
і. Затым са станцыі выйша
журны з кішзнным ліхтарыкам. Ён падышоў да гэтага месца і ўбачыў
Тая пацягнула за шнур. Выбух. Дзяўчьшкі ляжалі ў некальк
іх
метрах ад чыгуначнага палат
, і іх аглушыл
а выбуховай хваляй. Яны не
лі адразу падняцца. Праз некалькі хвілін усё
такі ўсталі і,
На другі дзе
нь разведчыкі данеслі, што дзя
журны немец быў
Каб абараніцца ад
партызан, немцы началі мініраваць абочыны
У наступны раз Рыма пайшла на жалезку з партызанам Патапейка
Васілём. Яны наткнуліся на нямецкую міну, і абое былі ранены. Рыма
левую сківіцу, а Васі
у нагу. Ісці ён не мог. Перамагаючы боль,
Лячылася Р
ыма ў грамадзянскім лагеры. Бу
дучы хворая, яна часта
прыходзіла ў атрад. У гутарках з намі яна шкадавала, што часова выбыла
са строю.
аправіўшыся крых
у, яна стала прасіцца, каб яе выпісалі.
Урачы пярзчылі. Тады яна самавОльна пакінула шпіталь і вярнула
ся ў
...Рыма і Ніна пайшлі на задание. На гэты
раз ім удалос
Рыма ўд
ічала і ў многіх іншых аперацы
ях. Яна была
Вярнуўшыся з аднаго задания, прасілася на другое. Мы дзівіліся,
адкуль браліся ў яе сілы і энергія. Стаўшы байцом, яна ганарылася
У во
льную часіну мы заводзілі размовы аб тым, чым зоймемся, калі
Летам 1944 года са зводак Саўінфармбюро мы даведаліся
аб в
наступленні Чырвонай Ар
ў Беларусі і шп
аркім прасоўванні нашых
войск. Сабраўшыся групай, дзяўчынкі гаварылі пра тое, што хутка
скончыцца вайна, наша родная Бела
русь стане вольная, і мы выйдзем з
лесу. Але тое, што мног
ія не ўбачаць сваіх ро
дных, за
смучвала нас.
I вось у атрадз
е з'явіліся два разведчыкі
Партызанам было аб'яўлена, што атрад імя Ракасоўскага ідзе на
У Ліпені мы ўпершыню ўбачылі на
шых савец
кіх танкістаў. Што гэта
3 Ліпеня мы рушылі ў Асіповічы. У гэты час здарылася тое, чаго
ніхто не чакаў. Па шашы Мінск
Бабруйск рухаліся часці немцаў, якія
рываліся з бабруйскага «катла»
. Яны на
палі на наш атрад. Партызаны
Завязаўся жорсткі бой. Было падбіта два танкі і некалькі машьін.
Рыма з сямю чалавекамі вяла бой са значна большай колькасцю немцаў.
Калі выйшлі патроны, яна паднялася ў
атаку. У гэты час варожая куля
Ужо мёртвую яе прывезлі ў Асіповічы. Тут яе і пахавалі. Над
свежай магілай палітрук роты Мацвей Патапейка расказаў аб баявых
Мы стра
цілі адважную партызан
ку, гара
чую патрыётку, якая ўсе
свае сілы, усю сябе і сваё жыццё аддала за нашу Радзіму, за шчасце
народа. Спі, наш дарагі, юны друг. Справу, за якую ты бясстрашна
змагалася, мы давядзём да канца: даб'ём фашыецкую гадзіну ва ўласным
Партызаны ўсяго атрада сумавалі па Рыме. А мы, сяброўкі, слёзна
плакалі. Вельмі шкода было Рыму, з якой прайшлі ўвесь баяны шлях,
перанеслі ўсе цяжары і нястачы партызанскага жыцця... Асабліва крыўдна
Хоць Рыма Кунько загінула, але яна жыве ў нашых сэрцах і сэрцах
НА БАРАЗНА
в. Ігнатковічы, Асіповіцкі раён.
Мы жылі ў Добрушы, на самым канцы горада. Зусім бл
ізка ад нас
цячэ рака Іпуць, з другога боку
луг і лес. Летам у нас было вельмі
весела. Мы і купаліся, і кветкі збіралі, і ў лес хадзілі. Іншы
раз аж
У адзін сокечны дзень мы ўбачылі многа нашых самалётаў. Людзі
загаварылі, шт
о пачалася вайна. А потым прыляцелі нямецкія самалёты і
, пачалі кідаць на
горад бомбы. Гульні нашы скон
чыліся. Я сядзела дома
Калі немцы пачалі яшчэ больш
бамбіць і страляць, мы ўсёй сям'ёй
пайшлі ў лес. I суседзі з намі. Тата зрабіў будан, I мы жылі ў ім.
Калі зрабілася ціха, в
ярнуліся дадому. Хата наша ўца
лела, толькі не
Калі я ўпершышо ўбачыла немца
ў, то вельмі спалохалася. Ян
здаліся мне страшныя. Ад да
рослых я чула, што яны рабуюць і забіваюць
дзей, І мне ўяўлялася, што немцы гатовы схапіць і пазесіць мяне.
Крыўдна бьшо, што яны тут гаспадараць і праз іх, можа, я не ўбачу
Бацька спачатку нідзе не працаваў, але немцы
прымусілі пайсці на
Да вайны я часта наведвала гарадскі піянерскі клуб. Як прыгожа
ыло ў ім! На сценах віселі роз
ныя малюнкі
плакаты. У асобным пакоі
дзіліся малюнкі, намаля
ваныя піянерамі, рэчы, вышытыя
льным гуртком, і многа чаго ін
шага. На сцэне ставіліся
пастаноўкі, выступалі нашы самадзейнікі. Мне захацелася паглядзець, як
выглядае цяпер
клуб. Апранулася і, не сказаў
шы маме ні слова, выйшла з
У клубе ўбачыла
сябровак Аню Скарахо
Соню Ткачову.
Яны таксама прыйшлі па
глядзець, што здарылася з нашым клубам. Мы
У адным пакоі я ўбачыла паламаныя сталы, параскіданыя кнігі
партрэты. Раптам у кутку заў
важыла чы
скрутак. Падышла да яго,
ла і разгарнула. Гэта быў наш піянерскі сцяг, які вісеў калісьці
на с
цяне клуба. Сэрца маё закалаці
лася. Я не хацела
, каб немцы знайшлі
і здзекава
ліся са сцяга. Дры
готкімі рукамі хутка згарнула яго,
засунула над жакетку
з левага боку і моцна прыціснула да грудзей, каб
Выйшла на вуліцу і агледзелася. Блізка нікога не было. Гэта мяне
крыху супакоіла. Прыйшла дадому спацелая. Мне здавалася, што гэта
Так сабе,
адказала я і пайшла ў хату. Не магла ж я на двары
гаварыць пра сцяг. За мною ў хату ўвайшлі і мама і тата. Тады я
Навошта ты яго ўзяла?
сказала яна.
Што мы будзем з ім
Ну І што ж? А ты ведаеш, што будзе нам, калі яго знойдуць
Я ўзрадавалася, пачуўшы гэтыя словы. А мама падумала і сказала
Я папрасіла
ў мамы што
небудзь, каб загар
нуць сцяг. Яна дала мне
старую хустку. Я стала загортваць сцяг. Бацька не вытрымаў, уздыхнуў і
Ды і ў мяне ў душы кіпіць,
прызналася мама.
Але што ты
Я з
агарнула сцяг у хустку і палажыл
а ў шафу, якая стаяла ў
Мінуў дзень. Настаў другі. Мне не цярпел
ася. 3 галавы не
зілі думкі пра сцяг. Падпільна
ваўшы, калі ў хаце нікога не было,
3 тыдзень у горадзе было ціха, і сцяг ляжаў у шафе. Затым
пачаліся вобыскі. Я спалохалася і схавала сц
яг у стары валёнак, а
валёнак паставіла на печку. Я дума
нікому і ў галаву не прый
дзе,
што ў валёнку хаваецца такая каштоўная рэч. Праз чатыры дні не
ўцярпела і зноў перахавала. На гэты раз загарнула яго ў анучы і
Настала восень. Пачаліся халады. Трэба было паліць печку.
тра выдалася хмурная, туманная рапіца. Я ўзяла рыдлёў
ку і
пайшла на агарод. На буль
бянішчы выкапала ямку і палажыла ў яе сцяг.
Каб ён не папсаваўся ад вільгаці,
укруціла яго ў толь. Ямку засып
ала і
зямлю разраўняла так, што нават зблізку нельга было пазнац
ь гэтае
Мой бацька дзесьці дастаў каровіну скуру і хацеў вырабіць я
е на
сырыцу. Але ён дрэнна пра
саліў, і ў ёй завяліся чарвякі. Тады бацька
ўзяў і закапаў яе пад плотам, на агародзе. Суседка Шура Ісарава, жонка
паліцая, бачыла гэта. Яна пабегла ў к
амендатуру і заявіла, што
Галафаевы с хавал і савецкае дабро. Назаўтра з'явілася шэсць немцаў і
. Яны пачалі дапытвацца ў баць
кі, дзе і што ён х
аваў. Бацька
падумаў, што пыта
юць пра сцяг, і сказаў, што нічога не хаваў. Яму не
паверылі і пачалі рабі
ць вобыск. Перарылі ўсё ў хаце, але нічога не
знайшлі. Выйшлі на двор і сталі прыглядацца, ці няма дзе свежа
Вельмі баялася, каб яны не пайшлі на агарод. Бацька зразумеў,
якая небяспека пагражае ўсім на
м, калі яны знойдуць сцяг. Тады ён
успомніў пра скуру і паказаў, дзе яна закапана. Скуру адкапалі. Немцы
Хутка пачаліся дажджы. Зямля набракла. Я пачала хвалявацца, каб
ее згніў сцяг. Вечарам, кал
начало цямнець, адкапала яго і прынес
ла ў
хату. Сцяг быў сухі. У мяне адлягло ад сэрца. Маці спытала, навошта я
Уранні нечакана прьійшлі немцы і паліца
і рабіць у хаце вобыск.
Яны капаліся ў камодзе, у ложках, у шафе. М
усіць, шукалі зброі. Бацькі
палі каля іх. Я ў гэты час была на кухні. Ад страху не знаходзіла
сабе месца. Мне думал ас я, што яны вось
вось палезуць на печ,
знойдуць сцяг, і тады мы ўсе п
рапалі. Але калі яны будуць пытацца,
навошта я ўзяла яго, усё роўна не скажу. На наша шчасце, яны аблазілі
Аднаго разу я гуляла на вуліцы. Гляджу, бяжыць незнаёмая
А гэта зусім блізка ад нас. Я бягом у хату. Схапіла на печцы
сцяг, сунула яго пад палу і ў лес. Забралася ў гушчар, але так, каб
бачыць, што робіцца на вуліцы. Села на пень і давай с
ачьщь. У лесе
датуль, пакуль паліцаі не абы
шлі ўсю вуліцу. Вярнулася
Пяты раз немцы рабілі вобыск на двары, а ў хату не зайшлі. Я
тады набралася страху, але не так, як першыя разы. Мне чамусь
Неяк малодшы брат Міша поркаўся на печы, залез у валёнак і
Я сіталохалася: да гэтага часу мы яму нічога не гаварылі нра
сцяг. Я хацела была
адабраць ад яго сцяг і вынесці, але Міша
Маўчы, Miша
, і нікому пра гэта не гавары. Калі скажаш, то
Не вучы, сам ведаю,
сказаў ён і даў сл
ва, што ніколі
Сваё слова ён стрымаў. Нават са мною ён ні разу потым не
Нра тое, што я хаваю піянерскі сцяг, акрамя нашай сям'і, ніхто з
пабочных не ведаў. Аб гэтым я не сказала нават сваёй цётцы і
сяброўкам. Праўда,
Іншы раз, гуляючы з дзяўчынкамі, мне карцела
паведаміць ім пра свой сакрэт. Але як надумаю, бывала, што яны могуць
пахваліцца каму
небудзь ці п
рагаварыцца, у мяне адразу пра
падала
ахвота ўспамінаць пра гэта. Я чакала таго дня, калі можна будзе
Настала лета 1944 года. Людзі ўсё часцей і часцей гаварьші, што
наша армія наступае і хутка будзе тут. А праз некаторы час загрукацела
і каля нашага горада. Мы кінуліся ў лес. Колькі прабылі ў ім
не
Толькі аднаго разу ўдзень па лесе разнеслася радасная вестка:
«Нашы прыйшлі!» Мы пабеглі ў горад. На вуліцах было паўнютка нашых
байцоў. Як радасна было бачыць іх! Я падскочыла да байцоў і спытала,
Тут я ўспомніла пра сцяг. Дужа захацелася паказаць яго воінам
вызваліцелям. Я памчалася дадому І расказ
ала аб гэтым бацьку. Бацька
Бацька зрабіў дрэўка, пафарбаваў чырвонай фарбай і прымацаваў да
яго сцяг. Я ўзяла сцяг і разам з бацькам пайшла ў райком партыі. Цяпер
У райкоме з
айшлі да сакратара Мікалая Сця
панавіча Клюева. Я
Прынесла піянерскі сцяг, які я хавала і берагла ўсю вайну,
МАНЯ ГАЛАФАЕВА (1932 г.)
г. Добруш,
Наша група прабіралася па лесе. Ціха, утульна было пад зялёнымі
ў гэты гарачы летні дзень. Мякка ш
амацела лісце ў верхавінах,
дзёра стукаў дзяцел, пераклікаліся птушкі
усё, як звычайна, нібы
Недзе побач павінна бьщь шасэ Бабруйск
Магілёў, але на
нняшні дзень яно нас не цікаві
ыла свая з
адача. Раптам з таго
боку пачу
лася страляніна: у
знікла адразу, без ніякіх папя
рэдніх
Трашчаў кулямёт. Да яго далучы
ліся вінтовачныя стрэлы, потым
застракатаў другі кулямёт, трзці. Агонь узмацняўся і пашыраўся,
Распачалася, відаць, сур'ёзная бойка. Але з кім? Нам добра
вядома, што з нашых таварышаў ніхто засады сёння тут не робіць.
Значыцца, сюды трапілі «чужыя». Хто? Чаму? Якім чынам? Хто на каго
Мы расс
ыпаліся і пачалі прабірацца ў той бок. Бой разгараўся.
Мы прыпыніліся. Што гэта значыць? Ці нейкі незвычайны канец, ці
Яшчэ больш насцярожыліся і п
айшлі далей. Пасоўваліся вельмі
марудна, бо ў гэтай таемнай цішыні кожны шолах і трэск былі далёка
Выпаўзлі на ўскраек лесу і ўбачылі шасэ. На ім гараць два
грузавікі. Можа, на тым баку ц!
недзе побач нямецкая засада? Але
Падпаўзлі да самага шасэ, высунулі галовы
усё снакойна.
на шасэ, азіраемся
кога. Між дзвюх зялёных канаў блішчыць на сон
цы бязлюднае ш
асэ, а на ім д
ымяцца два груза
вікі. Ніхто не страляе
Вось на шасэ некалькі крывавых плям. Відаць, был
раненыя ці
Можна меркаваць так: немцаў бьшо больш як два грузавікі:
партызаны з засады абстралялі
іх; немцы, адстрэльваючыся, забралі
сваіх раненых і забітых і на астатніх машынах уцяклі. Але чаму
страляніна абарвалася адразу? Няўжо ніхто ні ра
зу не стрэліў ім услед?
Ды і наўрад ці маглі яны на адкрытым шасэ, пад абстрэлам,
перагружацца, падбіраць св
аіх раненых і забітых і ўцякаць, не
прадпрымаючы ніякіх аперацый супроць парты
зан. Страляніна сведчыла,
што тут адбывалася значная бойка, што яна пашыралася і ў адзін і ў
другі бок. А калі яны ўсё ж такі нейкім чынам уцяклі, то куды дзеліся
вось воддалі
, на самым краі шасэ, за ўзгор
кам, знайшлі
А потым за дзесяць
пятнаццаць метраў, у балотнай лужыцы,
убачылі забітаг
а. Вакол яго
сляды нямецк
іх ботаў. Відаць, тут тупалі
Забіты быў хлопчык прыблізна чатырнаццацігадоў. Калі выцягнулі
яго і агледзелі, то знайш и на ім шэсць ран. Раны былі такія, ад якіх
i мог памерці адразу. Значыцца, немцы
старан
пілі яго ў
нькай лужыне яшчэ жывога. Стара
ліся, працавалі, трацілі час толькі
дзеля таго,
каб спагнаць на гэтым хлопчыку сваю злосць. Значыц
ца, ён
...Вось гэты невядомы хлопчык дастаў
ручны ку
лямёт. Якім
гэта не дчів
дзіва і тое, што ён на
вучыўся валодаць ім.
3 гзтым кулямётам ён зрабіў засаду сам, адзін. У вя
лікім сэрцы
малога хлопчыка была та
кая нянавісць да во
рага, такая любоў да
, што ён не захацеў чакаць нічыёй дапамо
. I такая адва
га, што
Вось ён залёг тут, у гэтай ямцы, і стаў ча
каць. Здалёк
набліжаліся машыны з немцамі. Колькі іх
не глядзеў. Шт
о будзе з
ім са
ён не думаў. Ён думаў толькі пра адно: чым больш страт
зробіць ворагу, тым больш карысці будзе для ўсіх нашых людзей. Вядома,
сэрца яго моцна калацілася, вяд
ома, нервы яго былі напру
жаны, але ён
быў цвёрды і спакойны, бо іначай не мог
бы не толькі выбіць са строю
Машыны імчацца да яго. Ён цэліцца, выбірае момант, націскае
і ўсё навокал затрашча
ла, загуло, закруц
ілася... Немцы з
крыкам «парты
зант!» выскоква
юць з машын, залягаюць каля
рогі. Ягоныя
кулі косяць іх. Загарзлася адна машына, другая. Немцы страляюць хто
куды з усёй сваёй зброі. За кожным кустом ім здаюцца грозныя
партызаны. Афіцэры мітусяц
ца, каманду
юць. Вось наперадзе заўважылі
партызанскі куля
мёт і накіравалі т
уды галоўн
ы агонь. Але не забы
ваюць
А хлопчыка ўжо раніла адзін раз, другі... Ён аб гэтым не думае,
ўсё страляе і страляе... Рані
ла трэці, чацвёрты, пяты раз... ён,
сцяўшы зубы, страляе... Яму нават лёгка і радасна робіцца, калі
Нямецкае камандаванне загадвае ў першую чаргу ўзяць гэты
партызанскі апорны пункт. Адна група немцаў ідзе ў абход з правага
фланга, дру
з левага.
Спецыяльныя сілы вьшучаны пры
крываць іх ад
есу, з тылу. Справа ідзе аб лёсе ўсяго нямецкага ат
рада. Трэба, чаго
Раптам кулям
ёт сціх. Прыціхлі і немцы. Ста
іліся, наставілі свае
кулямёты і аўтаматы на лес і чакаюць, адкуль
пачнуцца новыя стрэлы.
Але ні
якіх стрэлаў боль
ш няма. Перадавыя часці тым часам наблізіліся
Дык вось з кім яны ваявалі па ўсіх правшах нямецкай ваеннай
навукі! Дык вось каго яны «пе
рамаглі» пасля цяжкай
і ўпартай бойкі
Нават хлопчык гэты, як відаць, не партызанскі, бо кам
у магло б прыйсці
ў галаву пасыл
аць яго аднаго з кулямётам у засаду. I партызанскім
разведчыкам нельга яго лічыць, бо які ж гэта разведч
хлапчук з
цяжкім нязграбным кулямётам? Немцы
бачылі перад сабой аднаго з тых
мільёнаў дзяцей, якія нарадзіліся і выгадаваліся на савецкай зямлі. I,
відаць, адчулі перад ім страх, бо чаго ж тады было ім яшчэ далей
«змагацца» з раненым дзіцем? Мусіць, не адзін з немцаў у гэтую хвіліну
з жахам падумаў:
«Што нас чакае ў гэтай краіне, калі ўсур'ёз
...3 вялікай любасцю і жалем глядзелі мы на невядомага
ленькага героя. 3 пашанай паха
валі яго ў «ку
лямётным гняздзе».
Дружны, шчы
ры ваенны салют рэхам пакаціўся п
а лесе. Мы пай
шлі сваёй
Пазней мы недзе чулі, што гэта сын ляснічага, што з ім нібы быў
яшчэ яго васьмігадовы брат, якога ён адаслаў ці
дадому, ці кудысьці з
нем... Аперацыі і баі закінулі нас далёка ад тых месц і на
некаторы час засланілі ў памяці глты эпізод. А калі я ўспамінаю аб ім
пер, то адчу
ваю, што ён
адзін з самых значных здарэнняў нашага
Н. А. БАРЫСЕВ
Калі пачалася вайна, мой бацька пайшоў на фронт, мац
і, сястра
Ніна і я засталіся дома. У на
шай вёсцы не бы
ло немцаў, яны прыязджалі
кі для таго, каб набраць хлеба, масла, сала і іншых прадуктаў. Яны
спачатку выбралі з нашай вёскі амаль усе пажыткі
, а потым пачалі
К гэтаму час
у ў раёне арганізаваліся парты
занскія атрады. Усе,
хто мог змагацца, пайшлі ў лес. Нямала фашыстаў палягло на тэрыторыі
У 1943 годзе Чырвоная Армія пагнала немцаў на захад і вызвалі
ла
частку нашаг
а раёна. Насель
ва старалася перайсці за лiн
ры вёскі, у тым ліку і наша сям'я, не паспел
і зрабіць гэтага. Каб
не трап
у рукі да немцаў, якія зрабіліся асабліва злосныя і
бесчалавечныя, мы выехалі ў лес
. Выкапалі сабе акопы, замаскі
лі іх
і сталі жыць. Дабро, якое засталося ў нас, схавалі ў вёсцы. Ноччу
паціху хад
зілі ці ездзілі туды, бралі і п
акрысе перапраўлялі ў лес.
Жыць у акопе был
о дрэнна: сыра, брудна. Хут
ка усе мы захва
элі
на тыф, за выключэннем май
го дзядзькі Якава. Ён і даглядаў нас. Калі
мы паправіліся, захварэў дзядзька. Крыху паляжаў і памёр у лютым
Даведаўшыся, што людзі жывуць у лесе, нем
цы пачалі рабіць на іх
аблавы. Злоўленых яны гналі ў канцлагер або
на пабудову Змітраўскага
моста, які раней быў узарваны партызанамі. Мы толькі ноччу
дзіліся ў акопе, а днём забіра
ліся ў лясны гушчар і праседжвалі
Аднойчы раніцай недалёка ад нас пачуўся выстрал. Мы выскачылі з
акопа і аслупянелі:
да нас беглі немцы. Мы схапілі такія
сякія клункі
і кінуліся ўцякаць. Немцы з крыкамі: «Хальт, хальт!»
пусціліся за
намі. Па густым лесе бегчы бьшо нязручна, але мы не зважалі: беглі і
беглі. Каб лягчэй было ўцякаць, паскідалі з сябе клункі, адзежу,
так. Я засталася ў адных панчохах і фуфайцы. Людзі разбегліся хто
Калі я ўзбегла на палянку, немцы выпусцілі па мне чаргу з
аўтамата. Куля трапіла ў правую нагу і зачапіла косць. Я павалілася ў
снег. Людзей паблізу н
е было
. Немцы падышлі да мяне, пасмя
яліся
ь быў халодны, марозны. Я ляжала босая і амаль голая і
вельмі змерзла
зуб на зуб не пападаў. Каб не акалець зусім, рашыла
ўзняцца і ісці. Напружыўшы ўсе сва
е сілы, з цяжкасцю ўстала і тут жа
павалілася на снег. Кроў цякла з маёй нагі цурком, і снег вакол
зрабіўся чырвоны. Я ляжала, можна
сказаць, у лужыне ўласнай кры
ві.
Змяркалася. Я ўжо не адчувала ні болю, ні холаду. Наадварот, мне стала
надта лёгка і цёпла
, так цёпла, што нават здалося, быццам я ляжу на
печы са сваёй мамай, яна расказвае мне якуюсьці цікавую казку. А потым
Ачнулася ў ак
опе сваіх суседзяў, якія выпад
кова натрапілі на
і падабралі. Побач стаялі маркотная сястра Ніна і ўся ў слязах
мама. Ад іх я даведалася, што наш акоп фашысты спалілі. Акрамя таго
што ў мяне нага была паранена, я яе яшчэ адмарозіла.
Лякарстваў не
Пасля гэтага немцы не
пакідалі наш лес. Яны ўсё часцей і часцей
17 сакавіка 1944 года раніца была марозиая. Жанчыны ў акопе
займаліся сваімі справамі. Маці і Ніна стаялі ля майго ложка і
бедавалі. Раптам ля акопа пачуўся тупат нечых ног. Мы хутка
аліся: мама над ложак, а я з сястрой на ложку, пад сеннікамі.
Дзверы расчыкіліся, і ў акоп ускочыў немец з аўтаматам напагатове.
Мы
Адзін немец сабраў усе нашы кашолкі, начоўкі, рэшаты і іншыя
рэчы, склаў іх на нары ў кучу і падпаліў. Сухі лом хутка ўспыхнуў
яркім полы
мем. Дым ахутаў акоп... Ён выядаў вочы. Агонь падбіраўся ўсё
іжэй да мяне. Нарэшце на маёй галаве пачалі курэць валасы. Я тушыла
іх рукамі. Мне стала горача і млосна, але я ляжала і не варушылася. На
Калі немцы крыху адышліся, маці вылезла з
пад ложка, патушыла
нь і пайшла ў глыб лесу. А мне сказала, каб я ляжала, бо ўзяць з
Было столькі
дыму, што за ім не відаць дзвярэй. Унізе дыму был
менш, і я хацела злезці з ложка, але боль у назе не даваў маг
чымасці
нават павар
ушыцца. Тады я сабрала рэшту с
клубком скацілася на
падлогу. Я ўдарылася і доўга ляжала беспрытомная. Уночы
прыйшла мама і
абліла мя
не халод
ай вадой. Кал
апрытомнела, то не магла
высветлілася потым, дым выеў мне вочы, і я два тыдні нічога
не бачыла. Затым я пачала патроху бачыць, а цяпер бачу добра,
але
Я расказ
ала толькі два факты з майго жыц
ця. А колькі іх было
я стала крыху хадзіць. 13 мая нем
цы ланцугом ішлі па
нашым лесе
на адлегласці выцягнутых рук адзін ад другога. Гэта была
іх апошняя блакіро
ўка. Мяне з мамай забралі ў па
лон, a Hi на засталася
ў лесе. Яна разам з маёй цёткай Иаташай і яе дачкой Маняй сха
валіся ў
Нас і другіх сялян, якія трапілі ў іх рукі, пагналі ў канцлагер,
у мястэчка Клясіцы. Адтуль мы надумаліся ўцячы, бо там бьшо дужа
дрэнна. У невялікай хлебапякарні знаходзілася восемсот чалавек, калі
не больш. Стаяць і то не было д
зе, не то што сесці. Трымалі нас пад
замком, на двор выпускалі адзін раз у дзень. Есці давалі паўлітра
Калі змянілася камендатура, мама, я і яшчэ адна жанчына з
суседняй вёскі Паўлава падлезлі пад дрот
і кінуліся ўцякаць. Уцячы
ўцяклі, але спаткалі гора і на гэты раз. Мы туляліся па лясах і
балотах, ніяк не маглі прыйсці ў свой лес. У час бадзяння немцы
злавілі нас і адвезлі ў Латвію. Ніна з цёткай, як я потым даведалася,
Аднаго разу якаясьці жанчына з дзяўчынкай падарваліся на міне
недалёка ад нашай вёскі. Хтосьці сказаў Ніне, што гэта я з мамай. Ніна
Калі Чырвона
я Армія вызваліла Латвію ад ня
кіх захопнікаў, мы
тут жа адправіліся дамоў. У суседняй вёсцы спыніліся адпачыць. Знаёмыя
людзі, убачыўшы нас, вельмі спалохаліся, бо яны лічылі, што мы
У сваёй вёсцы сустрэліся з Ыінай і цёткай. Колькі
радасці было!
Але жыць нам разам доўга не прыйшлося. Увосень захварэла маці і
памерла. Мяне і Ніну ўзяла цётка. У я
е я пражыла год. Пасля яна адд
ала
Цяпер я жыв
у ў дзіцячым доме. Вучуся ў сё
мым класе. Я
хачу як
мага хутчэй вырасці і сумленнай працай аддзякаваць Радзіме за тое, што
ТАНЯ СЯМЁНАВА (1932 г.),
Майскай ноччу 1943 года некалькі партызан
на чале з камандзірам
брыгады «Полымя» Героем Савецкага Саюза Яўгенам Фёдаравічам Філіпскіх
прабіралася ў вёску Новы Горадзень. На ўскраіне лесу Суперж Блужскага
Між партызанамі і немцамі завя
залася моцная перастрэлка. У баі
Філіпскіх быў цяжка ранены: адна куля прабіла плячо, другая
правае
лёгкае. Ён упаў. Памоч
нік камандзіра брыгады Красіль
нікаў і партызан
Мальцаў падхапілі яго і панеслі ў глыб лесу. Астатнія байцы сталі
У самым гушчары гэтага лесу знаходзілася патаемная зямлянка, у
якой партызаны хаваліся ў час небяспекі.
Красільнікаў з Мальцавым і
Я і маці ў той
час жылі ў вёсцы Бабы, у якім
небудзь кіламетры
ад лесу. Позна вечарам
ся страляніна з аўтаматаў і кулямётаў. Мы
хутчэй апрануліся і выбеглі на двор. Стралялі ў лесе. Вогненныя кулі
пораз праразалі начную це
мень. Мы адразу здагадаліся, што
партызаны, напэўна, нарваліся на фашыстаў. Доўга стаялі ля загарадак і
, што нам рабіць: бегчы ў яму ці заставацца дома? Калі
страляніна сціхла, мы вярнуліся ў хату. Пачакалі крыху і, упзўніўшыся,
Мы ўжо засын
алі, як раптам пачуўся асцярож
ны стук у акно, Маці
ька падхапілася з ложка і выйшла ў сенцы. Неўзабаве яна вярнулася
хату, завесіла вокны і запаліла газнічку. Пры яе цьмяным святле я
ўбачыў чориавалосага мужчыну ў вайсковай форме і з аўтаматам у руцэ.
Па яго бле
дным, узрушан
ым твары маці зда
гадалася, што здарылася
штосьці непрыемнае. Яна падышла да партызана і з трывогай спытала,
Філіпскіх ранены,
хмура прагаварыў ён і расказаў, як і пры
яй! Як гэта
вы не ўбераглі такога чалавека?
Сумная навіна ўсхвалявала
і мяне. Я ўжо даў
но падтрымліваў
сувязь з брыгадай і добра ведаў яе камандзіра. Знаёмства наша пачалося
з год на
зад, калі я паказаў Філіпскіх вінтоўкі, сх
аваныя ў дупле
асіны, у лесе.
ён узрадаваўся тады, як дзякаваў мне за дапамогу.
Пасля таго я адшукваў і заносіў у брыгаду гранаты, патроны і іншую
зброю, лякарствы,
якія браў у бацькавага знаёма
га ў Тальцы, збіраў
АднОйчы, гуляючы каля стрэльбішча, на якім паліцаі вучыліся
заўтра раніцою паедзем у Гома
а хлеб. 3 намі
Аб пачутым я
расказаў разведчыкам, яхія пры
ходзілі да нас, а тыя
На дарозе між вёскамі Гоманаўка і Лапічы
іліпскіх зрабіў засаду
і па
ставіў міны. Каля са
ка гітлераўцаў і па
ліцаяў падарвалася на
гэтых мі
нах. Спроба вор
агаў забраць хлеб у вёсцы Гома
наўка была
сарвана. Усё гэта я чамусьці ўспомніў
цяпер, і мне стала вельмі шкада
У зямлянку панеслі, без памяці ён,
адказаў Калнагораў і
А я за лякарствамі і бінтамі прыйшоў. Трэба ж ратаваць
Маці падышла да акна, паглядзела пад зана
веску і з роспаччу
Вяртацца ў такі час у зямлянку Калнагораву было небяспечна,
што ў суседніх вёсках раз
мяшчаліся нямецкія гарнізоны. Яны,
вядома, не
толькі чулі перас
трэлку, але маглі выставіць па
трулёў і зрабіць
Дзядзька, вас лягчэй заўважыць, чым мяне. А калі затрьша
юць
ведаю, што сказаць.,.
надумаўся... Скажу: «У лес іду, па дровы...
Хутчэй збірайся, сынок, час не чакае,
дрыготкім голасам
сказала мац
і, дастаючы з па
емных вузял
коў сваіх лякарствы.
ары знойдуцца,
сказаў Калнаго
не ўпершьшю ў нас такое
то яно
так, але не ўсё яны могуць ведаць. Скажам,
шок даць
няцяжка, але трэба ведаць які. Не той дасі
замест
помачы немач будзе. Або ўкол... Жэня, ты хоць ведаеш, як ён робіцца? I
Маці ўсё ж не
паверьіла і падрабязна расказа
ла, як
што трэба
рабіць. Зат
я ўзяў шп
рыц, бінт, камфару і дру
гія лякарствы, склаў у
ную сумачку і акуратна абвязаў яе вакол сябе. Хутка
Кароткая веснавая ноч была на зыходзе. На ўсходзе пачынала
святлець. Я прайшоў агарод, мінуў калг
асны с
ад і выйшаў у поле, на
якім ра
сло маладое жыта. Дарога мне была добра вядома, таму што я
ькі разоў хадзіў у зямлянку ра
ней. Ішоў шпарка, уважліва
прыслухоўваючыся да кожнага самага нязначнага гуку. У суседняй вёс
цы і
на станцыі Блужа был
і паліцаі, і я баяўся, каб іхнія патрулі
не наскочылі на мяне. Але ўсё абышлося добра. Умомант праскочыў поле I
Зямлянка знаходзілася ў яловым гушчары, ля балота, і была добра
замаскіравана. На
д уваходам у яе расла пышная мал а до я елачка, якая
нічым не адрознівалася ад д
зесяткаў другіх, раскіданых на
вокал.
ы яе, я злёгку пацягнуў за вер
хавінку раз, другі,
трэці і
прыслухаўся. У зямлян
цы пачулі, што нехта тузае за дрэўца
сігналіць.
Лякарствы прынес,
сказаў я і, зняўшы з сябе сумачку, пад
аў
Што б
удзем цяпер рабіць?
звярнуўся Красільнікаў да сваіх
Трэба ук
адказаў Мальцаў, паглядва
ючы на мяне так,
Да ванны мой бацька працаваў ветфельчарам. У час акупацыі ён
дапамагаў раненым і хворым партызанам
. Нядаўна яго арыштавалі і
ў бабруйскі канцлагер. Да арыш
ту ён часта рабіў уколы пры
мне. I заўсёды гаварыў, што як цяжкае ранение, то для падтрымкі сэрца
добра ўводзіць камфару. Тое самае мне казала і маці. Аб, усім гэ
тым я
і паведаміў партызан
ам. Тады Красільнікаў і Мальцаў асцярожна
перавярнулі Філіпскіх на левы бок, знялі кашулю і зрабілі ўкол ніжэй
левай лапаткі. Затым р
асцерлі ў шклянцы таблетку чыр
вонага стрзптацыду
Дняваць я за
стаўся ў зямлянцы. Праўда, Мальцаў спачатку не
згаджаўся. Ён баяўся, каб чаго дрэннага н
е здарылася са мною ў такі
я спаць, а я буду даглядаць ка
прапанаваў
усміхнуўся Мальцаў і для боль
шай пэўнасці прызначыў
Партызаны пападалі на н
ары і хутка паснулі. Я сеў на табурэтку
ўважліва глядзеў на камандзі
pa. Калі ён пачыйа
ў моцна храпці, я даваў
Дзень нрайшо
ў снакойна, і вечарам я накіра
ваўся дадому. Не
наспеў пераступіць
парог хаты, як маці кінулася распытваць, як там
Філіпскіх. Я расказаў аб усім па парадку. Даведаўшыся, што за цэлы
Адпачні крыху, сынок, ды занясі яму што
небудзь з'есці.
Але адпачываць не было калі: я трывожыўся за жыццё камандзіра не
менш, чым маці. Калі сцямнела, я ўзяў лякарствы, якія ў нас былі,
Ноччу Філіпскіх стала лепш. Ён
адплюшчыў вочы, павярн
уўся да
Ведае. Яна сама наслала мяне, каб я занёс вам цукру
Камандзіру цяжка
было гаварыць, ён часта моршчыўся і змаўкаў. Я
разумеў гэта і прапанаваў выпіць малака. Ён згадзіўся. Я зняў з печкі
кубак і падаў яму. Ён выпіў і спытаў, ці дома бацька. Я сказаў, што ён
арыштаваны і сядзіць у бабр
скім канцлагеры. Філіпскіх цяжка уздых
...У наступную ноч я зноў прыйшоў у зямлян
ку. Камандзір на той
час спаў, і я стаў чакаць. Калі ён прачнуўся, я падышоў да яго і
Мама прыслала вам мёду, масла і яек. Яна
казала, каб вы пілі
Я ўжо
о падрыхтаваў,
абазваўся Мальцаў, па
шклянку з жаўтаватай вадкас
цю. Філіпскіх выпіў, усміхнуўся і весела
Мне прыемна і радасна было чуць гэтыя словы. Я ўпэўніў
ся, што
Калі я
вярнуўся дадому, то ў хаце застаў бацьку. Гля
верыў сваім вачам. Худы, зарослы валасамі, ня
мыты, ён выглядаў старэй
сваіх гадоў. Бацька
расказаў, як яму жылося ў канц
лагеры, як ён уцёк
Хоць бацька прыйшоў дахаты неза
ўважаны, але за
ацца ў вёсцы
яму было небяспеч
на. У
тую ж ноч ён пайшоў у партызан
скі атрад.
некалькі дзён Філіп
скіх пераправілі на другі бок ракі Свіслач, у лес,
пад вёску Балочча. Там яго ўжо лячыў бацька, а я па
ранейшаму
Прайшло яшчэ крыху часу, і Філіпскіх зусім паправіўся. Адн
Хопіць вам тут быць,
звярнуўся ён да мамы.
А то немцы як
Ну, Жэня, шчыра дзякую, што
ты даглядаў мяне.
ўсё ж
ыццё
буду памятаць твой учынак.
I ён даў мне на
памяць невялікую прыгожую
ЖЭНЯ БАЕШКА (1932 г.)
г/п Мар'іна Горка, Мінская вобласць.
У адну марознуіо лютаўскую раніцу 1943 года ў паветры пачуўся
гул самалёта, і над нашай вёскай з'явіўся нямецкі бамбардзіроўшчык. Ён
Налёт варожага бамбардзіроўшчыка застаў мяне ў хаце. Пачуўшы гул
Над вёскай і раней часта праляталі нямецкія самалёты, але ішлі
«Няўжо бамбі
ць будзе?»
падумаў я і не па
спеў выказаць св
аю
думку маме, як раптам пачуў
ся сухі трэск кулямётнай чаргі. Мама
разгубілася і не ведала, што рабіць. Сашчапіўшы рукі, яна нерухома
Гарыць Г
арасімава пуня. Ратуйце што
будзь з хатніх рэчаў!
Мой крык вывеў маму з аслупянення. Разам з сястрой яна пачала
Я хуценька
адшукаў свае боты і пачаў наця
гваць на ногі.
ыся, зноў глянуў у акно. З'яві
ліся яшчэ чатыры самалёты, і вёска
Уся наша сям
'я пападала на падлогу. На два
ры рваліся бомбы,
дзынкалі кулі. Мы ляжалі моўчкі, кожны думаючы пра сваё. Я думаў аб
тым, як выйсці з хаты. Нас
пяць чалавек, і выбягаць усім разам
Страшна ж выходзіць на двор. Тут хоць ад асколкаў зацішней,
Я не пярзчыў, і мы засталіся ў хаце. Я ляжаў і прыслух
ўся.
Вось чую
набліжаецца фа
шысцкі самалёт, вось ён праляцеў над хатай і
даў доўгую чаргу з кулямёта. Разрыўная куля трапіла ў акно. На падлогу
Адзін за ад
ным праходзілі бамбардзіроўшчы
кі, сыплючы на зямлю
смертаносны град. «Няўжо
ўсе ў вёсцы таксама ляжаць па хатах і
чакаюць, пакуль на іх звал
іцца бомба?»
думаў я. Мне ха
целася бегчы ў
Думкі мае
бьыі абарваны аглушальным разры
вам, ад якога
пасыпалася шкло з астатніх шыбау. Праз
дзіравыя вокны ў хату папоўз
пах дыму. Пачуўшы яго, мы парашылі, што загарэлася хата. Выбеглі на
двор і пападалі ў снег. Ляжалі нядоўга. Мама загадала мне і
васьмігадоваму браціку Васю бегчы ў лес. Як толькі самалёты
Тут я ўбачыў
страшны малюнак, які застанец
ца ў маёй памяці
на
ўсё жыццё. Я не пазнаў род
най вёскі, у якой пражыў дзесяць год. Мора
anno бушавала навокал. Полымя страшным змеем гу
ляла па хаце дзядзькі
Гарасіма. Густы дым з ты
іскраў узнімаўся высока ўгору.
Трашчала салома. Чуючы пажар, раўла скаціна. У иекаторых хлявах, што
былі з
апалены ў пачатку налёту, гарэ
лі каровы, бо іх не паспелі
выпусціць на двор. А ў паветры кружыліся фашысцкія сцярвятнікі,
сыплючы на зямлю кулі і бом
бы. На вуліцы і ў агародзе віднеліся
Мне зрабілася страшна, і, схапіўшы браціка за руку, я кінуўся ў
Бегчы было вельмі цяжка. Дым I гарачае паветра выядалі вочы,
дыханне спірала. Недалёка ад нас ірваліся бомбы, абсып
аючы сне
гам; то
там, то сям усп
ыхвалі жоўтыя агеньчыкі запальных куль. Мы падалі,
закопваліся ў снег, уздымаліся, беглі і зноў падалі.
На сярэдзіне
вёскі мы мо ў дзе
сяты раз вымушаны былі ўпасці. Паблізу пачуўся рззкі
свіст, тады раздаўся выбух, і нас засыпала тоў
стым пласто
м снегу.
Выкарабкаўшыся, мы кі
нуліся далей. Цяпер беглі з усіх сіл, нягледзячы
ні на кулі, ні на бомбы, ні на глыбокі снег. Калі мы дамчаліся да
Нага брацікав
а пабялела, і я баяўся, каб яна
не замерзла зусім.
Выхаду не было
патрэбна ісці па валёнак. Я
скінуў вопратку, укруціў
ёю Ва
сіну нагу, а сам перабежкамі накіраваўся ў вёску. Пакул
ь збегаў і
Я расцёр брацікаву нагу снегам і надзеў валё
нак. Пасля гэтага
мы
пабеглі ў глыб лесу. Тут неў
забаве натрапілі на жыхароў нашай вёскі.
Дзеці не маглі стрымацца ад плачу. Адны ўсхліпвалі ад сцюжы, у
другіх балелі памерзлыя рукі ці ногі, тр
зція хацелі есці. Жанчыны
койвалі малых, цяжка ўздыхалі і слалі праклёны немцам. У гэтай
Ужо добра сцямнела, калі
я і брацік вярнуліся дамоў. Мама была ў
Разам з намі да нас прыйшлі суседзі, хаты якіх згарэлі ад
бамбёжкі. Вопратка на ўсіх нас была мокрая, і
мы дрыжалі ад холаду.
Калі мы былі ў лесе, немцы зрабілі яшчэ два налёты. У кожным
Аднак ворагу не ўдалося знішчыць жыхароў нашай вёскі. Праўда,
немцы спалілі тры хаты, пяць хлявоў і дзе
сяць гумнаў, ранілі цётку
ку і цётку
. Але цётак хутка вылечылі пар
тызанскія дактары,
КОЛЯ ТОНКАБІЧ (1933 г.)
Лагойскі раён, в. Дашкі.
Нам хочацца расказаць пра выпадак, які быў у часы Вялікай
У нашай вёсцы стаялі немцы. У хаце Алесевага бацькі размяшч
аўся
іхні штаб. У штабе жыў ка
мендант са сваім
перакладчыкам. Мы часта
Чаго вы прыйшл
спытаў камендант, які добра размаўляў па
Мы пака зал і яму яйкі. Камендант усміхнуўся і, узяўшы яйкі, даў
нам тры цыгарэты. Мы хацелі ўжо ісці, як рап
там камендант зрабіў знак
каць. Ён падышоў да печы, узяў пілу і вярнуўся да нас. Мы
януліся: дык вось нашто мы па
трэбны яму? «Трасцу, прац
аваць мы
на вас не будзем!»
аў я. I, нібы згаварыўшыся, кі
нуліся
наўцёкі. Камендан
т выскачыў з хаты, выха
піў рэвальвер і пачаў
страляць. Але мы не звярнулі ўвагі на гэта і з усіх ног імчаліся
Хутка да нашага двара падышоў мой брат і з ім немец. Як поты
м мы
даведаліся, камендант пры
мусіў яго завесці і паказаць, дзе жывуць тыя
паслухмякыя х
лапцы. Заўважыўшы немца, мы па
ў сенцы
Фрыц убачыў нас і па
чаў грозна крычаць, каб мы в
ярнуліся назад. Мы
перапалохаліся і кінуліся з сянец, але выскачыць не паспелі. Немец
схапіў нас за рукі і павалок да
каменданта. Мы ўпіраліся і не хацелі
ісці, бо ведалі, што чакае нас, калі мы трапім у яго рукі. Немец
узлаваўся і ўдарыў мяне нрыкладам, а
ботам у сніну. Мы
заенчылі так, быц
цам нас рэзалі, вырваліся ў яго з рук і кінуліся
ўцякаць у лес, які сінеў недалёка. Салдат схапіў вінтоўку і стаў
страляць па нас. Куля трапіла Алесю крыху ніжэй калена, але ён не
У лесе мы спыніліся і, пераканаўшыся, што пагоні няма, селі пад
Я разарваў сваю кашулю і перавязаў яму нагу. Потым, адпачыўшы
крыху, параіліся па
між сабою і пайшлі ў суседнюю вёску, да маёй цёткі.
Тым часам не
мцы забрал! майго брата ! паса
дзілі ў астрог. Яны
яго часта дапытвалі, збівалі, стараючыся в
ыведаць пра партызан 1
шчыкаў. Але ён стойка перанёс усе з
дзекі і пакуты і нічога не
Неяк уранні прыбегла Алесева сястра і сказа
ла, што немцы выехалі
з вёскі. Гэта навіна ўзрада
вала нас, У той жа дзень мы был
дома. Тут
я даведаўся, што ў суседняй вёсцы знаходзіцца
нямецкі астрог, у
мой родны брат. Параіўшыся з Алесем, я рашыў вызваліць
брата, чаго
б гэта н
каштавала. К гэтаму часу Алесева нага зажыла, і
У нашым
агародзе я калісьці схаваў кi
ал i
а рэвальверы,
Цяпер мы дасталі
х, узброіліся
адправіліся ў вёску, дзе ся
дзеў
брат. Калі сця
мнела, падабраліся да астрога. Ля
дзвярэй убачыл
вартавога, як
, прыпёршыся да сцяны, соладка драмаў. Я шапнуў Алесю
быць напагатове,
а сам папоўз да вартавога
. Кал
я быў на к рок ад
яго, ён раскрыў вочы і хацеў крыкнуць, але кінж
мой апярэдзіў яго
крык... Вартавы ўпаў. Алесь падскочыў да дзвярэй і пачаў цвіком
Адамкнуўшы замок, мы ўскочылі ў астрог. Злева ў кутку заў
брата. Ён з радасц
ш кі
нуўся да нас. Мы асцярожна выйшлі на двор
мы п
райшлі лес
мінаць апошнія кусты, перад нам!
раптам паказаўся ствол аўтама
та і пачуўся злосны вокліч «стой». Алесь
імкліва выхапіў рэвальве
р і стрэліў у фашыста
. Той мяш
ком упаў на
траву, а мы кінуліся ў лес. Немцы пачулі і пачалі с
траляць. Пакуль мы
беглі ў Map
монаву лазу, страляніна спынілася. Мы вылезлі з кустоў,
Дома мы даведаліся, што гэта ехаў нямецкі абоз і спыніўся
Праз некалькі дзён прыйшлі нашы савецкія войскі, і наша барацьба
з фашыстамі спынілася. Мы аддалі байцам сваю зброю, а самі ў хуткім
ВАН ЦАРАЎ,
Дрыбінскі раён, Чэрнеўская СШ
абаў
Баразна
Гэту кнігу, якая неаднаразова выдавалася, напісалі самі
дзеці. Юныя аўтары р
асказваюць пра суровы час Вялікай Айчыннай
вайны, п
ра гітлераўскую акупацыю, звер
ствы фашыстаў, гераізм

Приложенные файлы

  • pdf 1667815
    Размер файла: 700 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий