Да сустрэчы… В.Казько

ДА СУСТРЭЧЫ
Памяці Віктара Турава

Ашыр адыходзі. Ён адчу гэты свой адыход амаль яшчэ месяц назад. Пасля той непатрэбнай яму мітуслівай паездкі  Крым. Увогуле ён павінен бы ехаць зусім у іншае месца. У Парыж. Але сталася, што яму было наканавана менавіта  Крым, хоць ён так спадзявася, што паходзіць па Парыжы, а калі не паходзіць, то пасядзіць. На Манмартры, на набярэжнай ера-пейскай папялушкі Сены. Сустрэнецца з сябрамі, возьме з імі чарку якога-небудзь незвычайнага, экзатычнага пітва. Але галонае сябры.
Жывых іх заставалася  свеце пяцьдзесят. А было сяго сто. Сто лепшых з лепшых у свеце за сто апошніх гадо. Пяцьдзесят ужо адышлі. Пяцьдзесят стаялі  чарзе на адыход. ЮНЕСКА вырашыла сабраць іх разам, паглядзець на іх і паказаць іншым. [ яму асабіста, аднаму з усёй краіны, прыйшло запрашэнне ад ЮНЕСКА прыехаць у Парыж. Харчаванне, пражыццё за кошт ЮНЕСКА. Адно толькі дарога за дзяржаны ці свой кошт.
А сваіх грошай у Ашыра кот наплака. I кот плака у яго хаце горкімі слязамі: мышы  халадзілыгіку павесіліся. Не за-сёды выпадала нават купіць "крамлёскай кабасы" крывянкі. I калі заставася адзін, плака разам з катом яго гаспадар, дзівя-чыся, да чаго ж жывучы, важкі, нягледзячы на пагалоднае існа-ванне, яго кот. Як цяжка тупае ён па пакоі. Калі пачынае дурэць, дык рассовас нават дываны. А  апошні час кот дурэ усё час-цей. Скака на ложак у ногі гаспадару, імкліва прабяга па яго целе, лёгенька, сарамліва пакусва аголеную руку, зазіра у вочы і саскоква на падлогу. Прысяда насупраць твару і не зводзі з яго сваіх круглых бліскучых вачэй. Цяжар ката Ашыр адчува тады, калі кот ступа па ім, мімаволі здзіляся: такі маленькі і такі важкі, адкуль толькі што бярэцца жывы, жывы. Жывое, жыццё не з лёгкіх.
Адчуванне кацінага цяжару не праходзіла дога, пакуль кот не развітвася з надзеяй, што гаспадар падымецца і дасць яму што-небудзь на зуб. Гаспадар жа ці стоена мача, ці абнадзей-ва ката:
Пацярпі, пацярпі жо трохі. Вось скора палучка. Атры-маю грошы, пойдзем у магазін і купім. Купім крывянкі і лівсркі, малака і хлеба і, дзе наша не прападала, пачак кіці-юта. I, калі любіць, дык каралеву, а красці, дык мільён. Мільён не грошы, і палітру возьмем.
Ён не прыбядняся і не мані кату, мо толькі трошкі, дзеля гумару і падняцця настрою. Чалавек ён бы завадны, гумарны, натура шырокая, шмат шырэй за кішэню з грашыма. А атрымліва ён штомесяц за сваю працу дзяржаную міласцінутрыццаць-сорак даляра. Мала, канечне, а што паробіш, ён жа не з АМАПа, дзе нават у сяржанта пад патары-дзве сотні даляра. Ён з зусім іншай песні. Ён просты, як кажуць, здабытак народа. I што бабінаму нуку, што жо народу, тое і яму. Раней хоць тое-сёе набягала за сякія званні, адзнакі, але год назад пазбавілі і гэтага. I адзін з яго пароды, таксама песеннік і здабытак народа, калі пачу тую навіну, атрыма інфаркт і скана на месцы. Як-раз наладзіся да касы атрымаць грошы за тое, што ён яшчэ рухомы народны здабытак, арадыё яго папярэдзіла, сказала, каб не ішо, бо яго чакае дуля. А наяных грошай у здабытка было толькі на пачак запалак на месяц па дзве запалкі  дзень.
Калі Ашыр атрыма тэлеграму ад ЮНЕСКА прыехаць у Парыж, у яго кішэні грошай было значна болып аж на цэлы бохан хлеба. Па колішнім, дзіцячым яшчэ яго вымярэнні за-можнасць. У фашысцкім канцлагеры ён і не мары аб тым, каб мець адразу цэлы бохан хлеба. Уга, дай яму тады бохан хлеба, то сёння ён бы бы асілкам, палконікам, а мо нават і генералам АМАПа. А так толькі Ашыр. У сваёй краіне пад чужым про-звішчам зваротам да паважанага чалавека  Сярэдняй Азіі. А ён татарын, нязваны госць у сваёй краіне.
У свой час ён паеха у тую Сярэднюю Азію як майстра, зно жа таму, што бы у ліку сотні лепшых майстро свету. Адзін з лепшых у сваёй краіне, прада, тады яшчэ не пазначаны ЮНЕСКА, таму і не вельмі прызнаны афіцыйна на Радзіме, хаця  сваім коле яго паважалі. Нездарма празвалі Майстрам. А  Ся-рэдняй Азіі такіх, як ён, велічалі Ашырамі. I яго неаднойчы на-зывалі там Ашырам. Свае ж хлопцы падслухалі і панеслі. I на Радзіму ён вярнуся жо Ашырам. I для такога прозвішча ме-ліся се падставы. Было  ім нешта такое, што дазваляла, а мо і вымушала падладжвацца пад таго, з кім вадзі харус, пад усе расы і народы, быць прызнаным за свайго кожным, з кім ён бра чарку, сябрава. I таму яго не раз абзывалі і жыдом пархатым, і чучмекам, і туркам.
3 Сярэдняй Азіі ён прывёз роны і прыгожы загар. Сонца чамусьці таксама адзначыла яго, не апякала і не лушчыла скуру, ашчадна, як геніяльны скульптар, адшуквала і паказвала свету сё толькі лепшае, што закладзена  чалавечай прыродзепры-гажосць, сілу, мужнасць. Сярэдняя Азія выявіла  яго твары ка-чэную, вандроную туркменскую ці узбекскую жацізну, ас-ветленую славянскай крывёю з малаком, татарскія ці кіргізскія шырокія скулы, нос невялічкім месячыкам з мусульманскага мінарэта. Светлыя валасы і сінія-сінія беларускія, магілёскія вочы. Бо ён раз і назасёды бы усё ж беларусам, магілёцам.
I свет прагну бачьщь беларуса, магілёца  Парыжы. І Ашыр, Майстра, прагну паказацца свету. Бо лічы што варты гэтага. За крыху няпоных яшчэ шэсцьдзесят гадо жыцця і працы штодзённай, штохвіліннай, калі кожная хвіліна паміранне і нараджэнне, ён заслужы тое. Цану сабе ён веда. Мо нават не столькі сабе, колькі сваёй краіне. Беларусі, роднаму Магілёву. Беларусі, у якой адабрана права народам звацца, адабрана процьма яе славутых сыно. Бог ведае іх імя. Усе яны Ашыры, майстры на чуж-чужыне. I ніводнага прарока  сваёй роднай хаце. Пустэча, пустэча, пустэча.
I  кішэні пустэча. Раней хоць капейкамі, медзякамі можна было пазвінець пазвінець дый наскрэбці на кухаль піва, а сёння тысячы рублё падцірайся імі. Адно званне, як і яго шматлікія званні, шолах паперы на ветры. Горад перапоне-ны грашыма. 3 будынка ашчаднай касы яшчэ са старых часо свеціцца капейка: капейка рубель беражэ. А ніхто не нагнецца і за пяцёркай, пяцідзесяткай. Гэтыя купюры жо выведзены з ужытку. Але дзе-нідзе трапляюцца на тратуарах, на збочынах дарогі і сотні-двухсоткі. Толькі і перад імі ніхто не кланяецца. Дзвесце рублё пачак запалак. Тайней за паперу, шматкамі якой забіты пад'езды жылых дамо: некага некуды выбіраюць, хтосьці рэферэндзіцца напоніцу працуюць друкарні і смец-цезборачныя машыны. Час смеціць і збіраць смецце. Дзяржа-нае дрэва страсае з сябе непатрэбную лістоту. У дворніка процьма работы.
Мо і яму перакваліфікавацца  дворнікі? Узяцца за венік ды намесці некалькі куча грошай, мільярд ці колькі, каб хапіла дапнуцца да Парыжа. Але нешта ён не ведае дворніка, якія шпацыравалі б па Парыжах...
Ашыр адчува на сённяшні дзень усю крамольнасць нават думкі: паехаць у Парыж, куды яго выклікаюць, запрашаюць, дзе чакаюць. Але  той жа час гонар не дава яму спакою. Звы-чайны чалавечы гонар, які дазволі яму стаць Ашырам і Майстрам, не адступаць нават перад уласным, здаецца, відавочным вар'яцтвам. Калі яно ахоплівае, падступае да цябе, не кідацца нацёкі, а ісці яму насустрач. Першы і галоны закон кожнага сапраднага майстра і мастацтва: аддацца і зазірнуць у вочы свайму вар'яцтву. Паверыць яму. I вас будзе жо двое. Апроч гэтай дваістасці  вас жа яшчэ і пара рук, дзве пары, дзве гала-вы. Прада, абедзве яны могуць закончыць свой век у вар'яцкім доме. Але Бог і любіць бажавільных. Тут трэба толькі ведаць, заховаць мяжу, ісці, набліжацца, але не хапаць Бога за бараду.
I тут хто яго ведае, хто з пэнасцю сёння можа гэта сказаць. Мо  сваёй загнанасці, абражанасці і прыгнечанасці Ашыр крыху перабра, бо дано і сім вядома: "унижение паче гордости". I гэта "паче", здаецца, згуляла з ім сваю жахлівую гульню. У сваім блюзнерстве, падпарадковаючыся першаму і галонаму закону, Ашыр забыся на закон другі: ніколі і нічога не прасіць у "сильных мира сего" самі дадуць.
На наступны дзень пасля атрымання запрашэння ЮНЕСКА ён прачнуся надзвычай рана, хоць пачува сябе не вельмі. Бале-ла галава. Учора сё ж добра перабра. Спачатку трохі з сябрамі, потым з французскім паслом, які, дарэчы, сам давёз яму запрашэнне ЮНЕСКА, рашы пазнаёміцца з сусветнай славутасцю, потым, канечне, зно з сябрамі. Была ж нагода, не да кожнага і не кожны дзень прыязджаюць французскія паслы, не кожны дзень і не абы-каго мольна просяць наведаць сталіцу свету.
Урэзалі добра. Увогуле, трэба сказаць, на колішнія рублікі і медзякі-капейкі раней не пілі так, як пачалі піць сёння на тыся-чы і мільёны. Адно толькі звычай, завядзёнка засталіся старый: як ранен, так і сёння, не хапіла на закусь. Хаця гэта ён ужо нага-ворвае, ранен закусі было мора бляшанка кількі пад бутэль-ку знаходзілася засёды. Сёння ж толькі скарыначка хлеба і літа-ральна рука сарочкі ці пінжака. Але, трэба адзначыць асобна, у мінулы дзень была парушана і гэта завядзёнка: закусі было багата, як і гарэлкі. Гарэлку выпілі сю, а закусь яшчэ і застала-ся. I таму  Ашыра было што зяць самому зранку на зуб і даць кату. Вось толькі курыва скончылася. А без глытку дыму Ашыр дзень не пачына.
У попельніцы ляжалі адны недакуркі. Два з іх і ладныя, адзін лепшы за другі. Выбар бы нялёгкі: напалову толькі выкураная французскім паслом сапрадная гаванская цыгара і прыпале-ная ды адразу прытушаная некім сваім амаль цэлая "Астра". Ашыр вагася нядога, перамагло піжонства:
Баляваць дык баляваць. I калі пачынаць, то зранку,мові ён. I  тую ж хвіліну, як толькі пусці першы дым, бы пакара-ны і вымушаны да новых каментарыя: "Что русскому здорово, то немцу смерть".
Ён куры заморскую пахкую цыгару, як айчынную гродзен-скую "Астру" на поны зацяг і весь дым у сябе. У лёгкія. I таму ледзь не самле, хапішы на дармашчыну нашча салод-кай замежнай атруты. Хаце затушыць, выкінуць яе, але і  такой дробязі застася верным сабе, сваей натуры: пакутаваць, дык ужо да канца. Мужна, уяляючы сябе недзе на Манмартры, пацягва заморскую штучку, пакуль не прыпякло  пальцы: не, нічога, пасалішы, і такое можна есці. I сытна ж накурыся, ачамярэ на цэлы дзень.
Але не зважаючы на галавакружнае адурэнне, борздзенька падхапіся і па сценцы патэпа у ванную. Адтуль выйша све-жы і бадзёры, паголены і мыты. Даста з шафы лепшы свой выхадны касцюм. На пінжаку яшчэ з учарашняга вечара віселі се яго рэгаліі медзь, бронза, срэбра, мо і золата. Па п'янцы начапі, калі се жо разышліся. Медаль "За трудовую доблесть", ардэнок "Веселые ребята" "Знак почета", шматлікія ларэ-ацкія значкі. Нічога сабе бы іканастас і пазвоньва весела: раздайся, гразь, г... плыве. Нічога, нічога... Але толькі немаведама якой краіны, як і немаведама да якой краіны належыць і ён сам. Ад бляску медалё выліты Ашыр, татарын.
Майстра хапатліва, бы нехта падглядва за ім і прыспешва, пача здымаць узнагароды. Садра з шыі і галыптук: "Во табе, паказа люстэрку дулю. Не насі і насіць не буду, бацька-ву дачку пазнаеце і  андарачку". А начапі ён усе гэтыя пры-чапдалы таму, што сёння меся сустрэцца з міністрам. Дамо-лена было задога да атрымання запрашэння, дні тры назад. Трэба было неяк прыстройваць, уладковаць вучня. Іх, як на бяду, у Майстра было багата, і се, лічы, па сённяшнім часе беспрытульнікі. Toe, што яны мелі, здолелі рабіць, было сім без патрэбы. I Майстра спадзявася выбіць у міністэрстве ім нейкую падачку. А заадно, калі жо так сышлося, і самому па-прасіць, каб аплацілі дарогу да Парыжа і назад, далі мо нейкую камандзіроку.
Прасіць за сябе было ганебна, і Майстра яшчэ на падыходах да міністэрства бьг ужо добра заведзены, распалены, і таму не хаце, але адчыні дзверы кабінета міністра нагой. Пашкадава, што рана пачынае выплёхвацца, толькі было позна жо. А міністр як і не прыкмеці яго дэмаршу. I гэта была дрэнная прыкмета. За свой век Майстра нагледзеся і добра зведа самых розных міністра, і не толькі міністра. 1 веда, калі чынонік з першых хвілін сустрэчы вельмі годлівы, дабра не чакай. Угодлівасць засёды папярэднічае адмове. I Майстра яшчэ на парозе міністэрс-кага кабінета вырашы, што будзе працягваць хаміць, каб хоць такім чынам ды абараніцца, дога не насіць у сабе прыкрасць.
Да сяго ж, міністр гэты перад ім бы хлопчык. I колькі іх, хлопчыка, змянілася  гэтым кабінеце. Былі хлопчыкі са-ноныя, вяльможныя, былі інтэлігентныя, тактоныя, з адчу-ваннем уласнай вартасці і годнасці. А гэты, апошні, бы вельмі годлівы, як, дарэчы, і сама тая трохкапейкавая справа, якой ён служы, якой служы сам Майстра: некалі тры капейкі з рубля, што меліся на рахунку краіны, а цяпер і таго менш, добра, калі цэлая капейка. Адпаведна на гэту капейку ці палову яе і гонару: "по одежке протягивай ножки". Але Майстра добра веда пра міністра і іншае, яго знешняя ліслівасць толькі маска. Як, скажам, і ягоная мянушка Ашыр. Міністр на пасаду прый-шо з органа. Ён сам неяк сказа пра гэта Ашыру  час іх яшчэ першай сустрэчы:
А мы сустракаліся з вамі і раней.
Дзе ж гэта мы маглі бачыцца раней?
У школе КДБ дзесяць гадо назад, калі вы выступалі там. Майстра адчу сябе ніякавата, але ён схава гэтую ніякава-
тасць за думкамі, што мо гэта і лепш, калі чалавек прыйшо на такую пасаду з органа, мо болып будзе парадку і  культуры.
Чамусьці насуперак усяму ён у апошні час, наглядаючы се-агульную разруху і бязладдзе, пача верыць у органы, мо хоць там што-небудзь больш-менш прыстойнае захавалася. Спадзя-ванкі-цацанкі.
Міністр выставі непачатую бутэльку "Белавежскай", гук-ну сакратарцы, каб прынесла кавы і пячэння.
Чаму вы се чынонікі так любіце гэту фарбаваную мяр-зоту, скрывіся Ашыр. Хоць трошкі, ды чырвонымі жада-еце застацца?
Ды не, міністр, здаецца, ніколькі не пакрыдзіся. Гэта больш для маскоскіх гасцей. Тыя канаюць па "Белавежскай" фірмовай.
Дурні, сказа Ашыр. Беленькая лепш.
I я так лічу. Ёсць і беленькая, мая ласная, але толькі пачатая.
Давайце пачатую беленькую, амаль загада Ашыр. Пад беленькую, уласнасць гаспадара кабінета, і пачалася іх гаворка. Добрая гаворка занятых справай мужчын. Міністр абяца Майстру што-небудзь прыдумаць, наскрэбці яго вучням, знайсці нейкі заказ ці ладкаваць іх у якую-небудзь дзяржа-ную багадзельню, дзе яны будуць атрымліваць такую-сякую капейку, каб нс памерці з голаду, найперш, канечне, таленавітыя.
Натхнёны беленькай і лагоднасцю міністра Майстра палічы, што прыспе і яго час. Даста з кішэні і пакла перад міністрам запрашэнне ЮНЕСКА.
Прелесть, прелесть, перайшо на рускую мову міністр, прачыташы паперчыну, што Майстра палічы нядобрым знакам. Міністр загавары на сваёй роднай мове. А на роднай мове чалавек часцей гаворыць, калі ён разгублены і шчыры  сваіх пачуццях. Майстра не памыліся, хаця міністр бы хоць да раны яго прыкладвай і вельмі красамоны, і гаваркі. Гонар, гонар усім нам. Амерыка даведалася пра Беларусь дзякуючы Вользе Корбут, спорту, гімнастыцы. I наша вялікае і прыгожае мас-тацтва адчыніць нам дзверы  свет...
Згодны, дайце паціснуць вам руку, перапыні міністра Ашыр і порстка выкіну руку, так порстка, што міністр аж ад-хіснуся ад нечаканасці і рукі не пада, нават схава яе за спіну. Ашыр засмяяся.
Невялікія грошы, сказа ён. Колькі там, тры ці чатыры сотні даляра да Парыжа і столькі ж назад.
Міністр мочкі напоні Майстру і сабе чаркі рэштай беленькай. I выпілі яны мочкі. J толькі пасля гэтага міністр загавары зно:
Рэферэндум, маць яго... брыдка вылаяся ён. А тут яшчэ да сяго конкурс спевако "Залаты шлягер" у Віцебску, "Славянскі базар"... I праз месяц у цябе ж юбілей...
Вось давайце тыя грошы, што на юбілей, патрацім на да-рогу  Парыж.
Не магу, амаль застагна міністр. Застагна так шчыра, што Майстра не сумнявася: сапрады, чалавек не можа. Час бы падымацца і развітвацца. Але Майстра тую хвіліну пусці, паддася на шчырасць міністра і дума аб тым, як яго супакоіць.
Слухай, слухай, нечакана азвася зно міністр. Ну што табе той Парыж? Давай я лепш у Канатоп пашлю цябе.
Куды? здзівіся Майстра.
Кінь, гэта я так жартую, замаха на яго рукамі міністр. Канечне, не  Канатоп жа. Фарміруецца брыгада  Крым, у Ялту, нейкія пасядзелкі там. Я магу ключыць цябе  спіс. Да-мовіліся? Лады. Паходзіш па Ялце, наведаеш магілу Максіма Багдановіча. Пап'еш сухога віна, херасу. Пакупаешся  Чорным моры і на Радзіму. У Беларусь, на свой уласны юбілей, прама за стол. Лады? Дамовіліся?
Лады, дамовіліся, хаваючы вочы, думаючы аб нечым сваім, сказа Майстра.
Вось так ён апынуся напярэдадні свайго шасцідзесяцігоддзя замест Парыжа  Канатопе у Ялце і адразу па прыездзе туды наладзіся ісці да магілы Багдановіча. Якраз пра гэту магілу ён і дума, калі развітвася з міністрам: на самай справе, шэсць-дзесят гадо, свет пабачы, да чужых магіл пахадзі, а да свайго, блізкага, роднага, так і не трапі, хоць і быва, і не раз, у Крыме, у Ялце. Усё неяк не выпадала і не хапала часу, хоць было яго процьма, ды ён працяка між пальца, як пясок крымскага пляжа.
Вось там, пэна, у Крыме, на марскім і горным скразняку, каля магілы Максіма Багдановіча, і пачася яго адыход, нейкае ціхае і непрыкметнае знікненне, растварэнне  часе і прасторы. Але  той час Майстра не веда і не дума, што гэта папрадзе яго адыход, што менавіта так чалавек знікае, пакідае белы свет. Прыйшло толькі нейкае вялікае супакаенне і замілаванасць усім, што ён рабі, што бачылі яго вочы. А рабіць асабліва нічога не
даводзілася. Было шмат сухота віна, таго ж самага хсрасу. Ен налівася ім зранку, заховаючы ясную галаву і лёгкасць у целе. Напаня херасам нрыхоііленую з дому біклажку. Усе, з кім ёп прыеха сюды, беглі на нейкія пасяджэнні, парады, секцыі, а ён тупа у горы, падымася да магілы Максіма Багдановіча, цяжка дыхаючы, вымаля:
Здаро бы, Максіме.
Дастава біклажку, крапі херасам магілку:
Усё кветкі ды кветкі, а вінца ніхто і не здагадаецца. Вінцо, прада, дрэнь. Херас, адным словам. Але ты белы анёл, ты не пі. Толькі я  гэта не веру. Табе не херасу б зараз, а карчокі нашай, з дымком ядлоца яшчэ, з-пад прырэчнай вольхі ці ра-кіты і ракітавы, лазовы лісцік на закусь, а не гэты абрыдлы віна-град. Ды ты жо прабач, карчокі няма, херас, херас...
I Майстра рабі тры добрых глыткі са сваей біклажкі, так што кропля-другая не паспявала  горла, кацілася па падбарод-ку да кадыка. Ён хапатліва, пальцам правай рукі спыня яе, за-ганя у рот. Грэбліва прыглядася да гронкі вінаграду і ад-шчыква Туманову ю шызую ягадку. Чужое віно, заморскі хмель не бралі яго.
Херас, херас, зно патара ён і надога заміра над магілай, як стары арол на вяршыні суседняй гары. У пасне ён чу таго арла на восеньскім, але яшчэ грэным крымскім сон-цы. Разам з арлом сыціся сонцам і, здаецца, чу слуха да-лёкі падзямельны голас:
Вы, панове, пазіраеце далёка
У блеску сонца з велізарных плеч народных.
Але святло крые шмат чаго ад вока
Днём не бачыце Вы зорак пуцяводных.
Загляніце ж, будзь ласка, Вы  студню:
ѕжо дано яна счарнела і згнівае,
Але дно яе і  ночы і  палудню
У вадзе люстранай зоры адбівае...
гэта тое, што  табе, ты сам. А тут не. трымася і слязу не трыма. Пацёгся рукой спачатку за прыгожым каменем, так званай крымскай "курачкай", а мо і "пенікам", з дзіркай пася-рэдзіне. Адшліфаваныя чарнаморскай хваляй камяні з дзіркай, згодна паданням, прыносілі шчасце. Іх было шмат на магіле Багдановіча, і Майстра мімаволі хапіся за шчаслівы каменьчык. Але  апошнюю хвіліну апамятася: што ж гэта ён робіць, ра-буе магілу, крадзе шчасце  нябожчыка.
Ён збянтэжана азірнуся, але нікога побач не было. Адзіны толькі арол на вяршыні скалы, з якім ён ужо звыкся. Да той скалы было далекавата, арол, мяркуючы па сім, бы стары і не сё мог ужо бачыць. Але Майстра на сякі выпадак супакоі яго:
Не, не, сказа ён. Ты прыгледзься, што я бяру. Звычайны чорны каменьчык. Іх тут багата.
Ён патрыма каменьчык на далоні, нібы зважваючы яго. Звычайны, звычайны, ды толькі і цяжкі ж. Цяжкі, браце, цяжкі. Майстра расшпілі з левага боку сарочкі накладную невяліч-кую кішэньку і апусці туды каменьчык. I адразу адчу, што зрабі нешта не тое, што няварта было гэта рабіць. Адчу, як затахкала, пратэстуючы, сэрца, і млосна, млосна нешта зрабіла-ся, нібыта ён пакла у кішэню каля сэрца не маленькі непрык-метны каменьчык, а скла на грудзі сабс вялізны камень, лёс свой ускла. I каменьчык той Майстра весь час адчува у самалёце, ён муля яму і апяка сэрца холадам, нібы не зяты з сон-цапёку, а дастаны з глыбіні раскапанай магілы, з засёднага змроку і лёду.
Гэта адчуванне змроку і лёду ахапіла Майстра, як толькі ён вярнуся  родны горад. Горад бы чужы яму, нейкі асуджаль-на, а мо і асуджана пахмурны. Лагодны і ветлівы раней, ён за нейкі тыдзень непазнавальна і брыдка перавярнуся, перакруціся. Не горад, а пярэварацень. Вакалак. За адзіны толькі тыдзень, што не бачы яго Майстра, горад непрыемна агаліся, бессаромна, як старая баба, якой ужо нечага сарамаціцца.
Ад'язджа горад ме ціканы дзіцячы тварык, маладыя вочкі якога з дапытлівасцю прыглядаліся да сяго, што на іх трапляла, ён яшчэ не бы і не яля сябе сапрадным сталым горадам, але абяца быць ім. Цяпер жа гэта было нешта скаса-вуранае і змрочнае, не п'янае, але з яным пахмельным сіндро-мам і, відавочна, зусім не ад гарэлкі, а ад застарэлага галанога болю, ад пасядзённага пакутнага пытання: ці развіднее заутра. Гэта бы змарнелы твар напаінтэлігентнага галаснага бомжа ці крыклівай, увесь час нсчым незадаволенай жонкі. Дрэвы скінулі сю сваю лістоту і голлем пазіралі  лужыны вакол іх ствало. Адзіна захавала лістоту толькі жалобная ніцая вярба. Яна магільна цягнулася рознакаляровым перыстым веццем да пажухлай травы і сумна кідала лісцік-другі пад ногі салдатам.
Горад бы перапонены войскам у пачварна балотна-стра-катай уніформе, накшталт вужынай скуры, калі той рыхтуецца скінуць яе. Вужыным цёкам яны займалі се пад'езды і переходы каля Дома рада, усе падыходы да плошчы Незалежнасці, бежкі пазлі да выйсця з метро і застывалі там, як прыкіпалі ці прыклейваліся да мокрага чорнага асфальту. Толькі няспынна, як у барабаны ці тамтамы, білі гумавымі дубінкамі  чорныя шчыты, што трымалі перад сабой і былі вельмі падобны на застаялых жарабцо перад злучкай. Уражанне гэта змацнялі гу-мавыя чорныя дубінкі, што як у раз'юшанага жарабца пад уз-макрэлым ільсняным ад жадання чэравам увесь час падымаліся і пагойдваліся, узляталі і апускаліся на чорныя металёвыя ці пластмасавыя шчыты.
Горад, паркі, плошчы, скверы былі перапонены падману-тымі людзьмі, больш падобнымі на нежыць, нелюдзь, чым на жывых людзей, такія пакутныя і адначасова злосныя і абыяка-выя былі яны на выгляд і з твару. Хоць увесь час няспынна руха-ліся, раіліся, над кожным з іх панавала пакута, пакора і безна-дзейнасць.
Напачатку Майстра прыня іх за нейкіх мітынгошчыка ці сектанта. Але калі прыбіся да іх бліжэй, зразуме, што гэта новая парода дюдзей, выведзеная па сёй тэрыторыі садруж-насці незалежных дзяржа. Я к некалі была так званая "общность" савецкі народ, цяпер пайшла парода падманутых укладчыка. I проста падманутых у сваіх надзеях на жыццё і буду-чыню людзей. I гэтыя людзі яшчэ па-чалавечы топіліся, перабіралі нагамі, снодалі сюды-туды, разялялі раты, але без жыцця, без сло і надзей.
Такая ж падманутасць, безнадзейнасць і безвыходнасць адчуваліся не толькі  людзей, але і ва сім наваколлі, у небе і на зямлі. Неба было  перыстых хмарах, як у вайсковай уніформе, злоснае і гнойна набрынялае. I весь час з яго нешта сачылася, капала, як з каровінага вока, прыпаленага цяжкай немаччу. Хва-равітасць неба перадалася зямлі і сяму на ёй. Патухлі се фарбы, апроч ірдзяных струпа каляровай рэкламы. Гэтая рэклама  апошнія гады замяняла, пераможна выціскала з вуліц гібель-
нага жабрацкага горада былыя савецкія партыйныя заклікі і цяпер панавала пасюдна болей на чужой, ангельскай ці нямец-кай мовах. На кожным кроку гукалі, клікалі. запрашалі, невядо-ма толькі куды: ці то  пекла, ці то  рай. ГЬна, адначасова  пекла і  рай, каму што па густу і па кішэні, дзялілі чалавека па чыстых і нячыстых.
Майстра адчу, што гэта дзяленне прайшло і па ім. Адчу, як яго цела, набрынялае чалавечай, нябеснай і зямной безвыход-насцю, безнадзейнасцю, заходзіцца, аплывае ад тупа разлітага  ім болю, душа драбніцца, раствараецца еярод непагадзі, натопу падманутых яна і тайна людзей з чырвонымі і бел-чырвона-белымі сцягамі, натопу людзей без усякіх сцяго, захлынаецца душа ад плачу: па салдаціках-кентарах, па тых, хто падняся і ажы з праху сярэднявсчча, паганства і ператвары іх у кентара, у пачварную прывіднасць і адметнасць сённяшніх дзён. I гэта яго душа, а не мокры жоклы ліст жалобнай плакучай вярбы адлятае і кладзецца пад ногі салдапікам, прыліпае да іх чорных шчыто, да іх душ, таго, што прагнуць зрабіць з іхнімі душам і разам з тым маленькім і вузенькім лістом жалобнай вярбы, адарваным восеньскім немачным ветрам, здасцца, адарва-лася, пайшла лунаць і душа самога Майстра, знікла адчуванне ласнага цела. Яно як расцяклося, распляскалася і легла на брудны асфальт пад шоргат падэшватых, хто па ім ішо. I сам Майстра ішо разам з імі. Крочы па ласным целе і душы, якая жо адышла. Адышла невядома куды, мо прыпала да той жа вярбы і сумавала, і плакала цяпер разам з ёй. Але цела яго яшчэ жыло. На прамілы Бог прасілася жыць, хоць і сыходзіла зямной і нябеснай сукравіцай, раздзіралася на шматкі пад нагамі тысяч і тысяч людзей.
I як гэта ні неверагодна, але  гэтым была своеасаблівая асалода. Асалода пакутніка і злачынцы, прыгаворанага, асуджана-га самім сабой і нейкім невытлумачальным вышэйшым судом да смсрці. Асалода ахвярнасці: па ім ідуць, і ён ідзе. Асалода зліцця імгнення і вечнасці, еднасці і гармоніі гэтага зліцця. I ні кроплі шкадавання да сябе, бо сё ж ён бы сапрадным Май-страм, хоць мо і не засёды і не ва сім. Але вялікія хвіліны былі яму дараваны Богам ці д'яблам. А хутчэй за сё і Богам, і д'яблам.
I цяпер, здаецца, і той, і другі, клікалі, забіралі яго да сябе, таму што час, вельмі падобна на тое, адрыгну яго пад ногі сабе.
Сама гісторыя стуніла і пайшла па ім над чырвоным і бёл-чыр-вона-белым сцягамі. Гісторыя гэта якраз і ёсць той самы кліент, пад якім пяварта мітусіцца пікому. Трэба прымаць, якая яна ні ссць, бо іншай усё рона не будзе. I гэта засёды разлік і плата за мінулас. Жывыя сшючваюць за мертвых.. Ты сам плоціш за сябе, за пражытае. Дык трэба мець плаціць, разлічвацца за грахі свае вольныя і міжвольныя. Самому сё за сябе сплоч-ваць, каб не давялося рабіць гэтага тваім нашчадкам, дзецям тваім, у якіх, можа так стацца, не будзе ні грошай, ні сілы тваёй, бо ты сё патраці толькі на сябе і для сябе.
Гэтыя думкі, такая разважлівасць былі  навіну самому Майстру. Раней ён лічы, што, сапрады, трэба жыць як набяжыць, што азначае не азіраючыся, віхурна і непакорліва. А тут рангам як насланнё нейкае, такая пакора, ціхмянасць і спакой, нібы ён зараз ужо не на віры жыцця, а на тым свеце. I гэта так абурыла яго, што ён выпрастася, развё плечы, ускіну га-лаву, памкнуся наваг некуды бегчы. Ужо рвануся наперад. Рвануся і асе.
Рвануся і асе. амаль тыдзень шмыгала носам: нешта ад патэльні не тым, ці не мышамі патыхае. А ён мача, як мыш пад венікам. I здзілення, і думкі сваёй аб конскіх каштанах не перамяні. Была, была  іх усё ж нейкая таямніца і загадкавасць. I сіла нейкая  іх была, пругкасць, цвёрдасць. I памкненне да нейкага інакшага жыцця, мо нават не зямнога.
Яны мелі страляць. Страляла, выбухала  маі квецень іх, недзе, пэна, уначы ці пад самы ранак. Колькі ён ні сачы, ні цікава за тым, калі гэта адбываецца, а прасачыць, уцікаваць так і не здоле. Прачынася і апякася вачыма аб іх бела-ружо-вы агонь.
I неба, і сонца таксама здзілены і апечаны тым жа агнём, свечкамі квету конскага каштана. Конскі каштан страля і потым, напрыканцы лета, на пачатку восені. Страля плодам. Бу-ры, дзёр сваю хату-шкарлупіну, з усіх бако у бародаках і рожках, што смож ці слімак на асфальце. Вылузвася і скідва, як жаба-царэна, сваю брыдкую, зямную абалонку-скуру і яля сябе свету добрым малайцом. Падскоква ад радасці на зямлі ці асфальце, шчасліва скрыква і каціся, шыся ад вока і ног людскіх у траву. I там заміра. Восенню яго яшчэ можна было знайсці. Але з зімы ён не выходзі, як скрозь зямлю правальвася, некуды цяка.
Куды гэта пытанне таксама вярэдзіла галаву Майстру. Ці мо знаходзіліся і нябачна прыходзілі нейкія незвычайныя не-зямныя коні, збіралі іх і некуды адвозілі. Бо ніводзін каштан там, дзе ён лёг па восені, не прараста, не зыходзі. I ад яго не заставалася нават знаку. Такі патаемны і здзіляльны бы гэты плод.
3 цягам часу Майстра забыся на сваё дзіцячае здзіленне перад ім. I вось конскі каштан зно напомні яму аб сабе. Абудзі яго былую дзіцячую душу, такую чыстую некалі, што, як квецень таго ж каштана, як яго знятая  неба свечачка, была здольна трызніць і прыходзіць у захапленне ад самага звычайнага, пару-шынкі пад нагамі ці перад вокам, у нерухомым адчуваць рух, у мёртвым знаходзіць жыццё.
А цяпер, і не толькі цяпер, а дано жо, ён, не азіраючыся і не зважаючы, ступа, ішо па гэтым жывым, трушчы і забіва яго. У сваёй хадзе ён прыспа і здрадзі сваёй былой дзіцячай памяці, як прыспалі яс се шматлікія іншыя, з кім ён выправі-ся  свой зямны шлях. Такое адбылося і з тымі, хто прайшо наперадзе іх, такое ж, пэна, будзе адбывацца і з тымі, хто толькі
А куды, уласна кажучы, бегчы, кінуцца куды, да каго ці да чаго прыбіцца, прыгарнуцца? Наперадзе натоп, натоп. Адны толькі плечы ды патыліцы. Сумныя панурыя плечы, сівыя, па-ныла зморшчаныя патыліцы старых людзей. А вочы іх, вочы яшчэ больш жахлівыя, чым патыліцы, як у малпа у няволі за крахам і, у звярынцы. А з абодвух бако кентары з чорнымі гумавымі дубінкамі.
Вось на гэтыя гумавыя дубінкі і рвануся Майстра. Рвануся і асе. Не таму, што спалохася, мыш, як кажуць, капы не баіцца. Голас пачу Енк і плач.
Трапі пад нагу і разляцеся на друзачкі пераспелы, успое-ны буйным летнім сонцам конскі каштан. Раструшчыся, рас-цёкся жотым брудам па мокрым асфальце. I Майстра, як зача-раваны, прыпыніся каля яго. Ён адчува, як нешта хруснула, парвалася і  ім.
Яшчэ  дзяцінстве ён з зачараваннем і здзіленнем прыгля-дася да гэтых конскіх каштана. Было, на яго думку, нешта  іх ад плоду і жывёлы. Такія прыгожыя, такія прыгожыя, і ніякай карысці ад іх прыгажосці. Есці нельга, нясмачныя, коні імі грэ-буюць. Чыта, чу, што іх усё ж недзс ядуць, у той жа Францыі. Смажаць і ядуць. 1 ён у свой час паспрабава іх смажыць. Цэлую патэльню. I прада: "паскудства, брат, і не пытайся". Маці рыхтуецца выправіцца  дарогу. Людзі толькі падмапваюць сябе, супакойваюць, калі кажуць, што вечны сон гэта там, на тым свене. Тут ён, на зямлі, сон, здрада і падман сябе.
У іэтым каштане пад яго нагамі таілася нешта жывос, што магло і навінна было адрадзіцца жывым, асвяціцца, азарыцца, выбухнуць у маі свечкай. Цяпер ужо не адродзіцца, не азорыц-ца. Ён патушы тую свечку, непрыкмет забі жывое, настуні і раздушы. Ён жа добра чу, як нешта хруснула і парвалася так, як ірвсцца чалавечая плоць. Вось так нешта хруснула і парвалася і  ім. I здалёку набег і ахапі яго журботны голас. I голас той набіра моцы.
Спачатку далёкія і ціхія, як у Хатыні, званы. Лле тыя яго званы вушшу тут з кожным імгненнем набліжаліся. I вось ужо бэзавы звон і колер заглушылі і абклалі і зацяглі сё навокал. Нічога нідзе не чутно і не відно. Толькі бэзавы звон, толькі бэза-вы пошум. Пагойдванне і пошчак гумавых кола кентара. На сё астатняе заклала вушы і засляпіла вочы. Секс-шоп, падума па-замежнаму Майстра, а па-руску кажучы, бардак.
Майстра зразуме, што гэта з ім зараз адбываецца, і нічога не адчу. Ні абурэння, ні страху, ні трывогі. Адбывалася самае звычайнае, самае будзённае. Toe, што раней ці пазней павінна адбыцца з кожным на гэтым свеце. Толькі ці не занадта рана гэта са мной, падума ён, яшчэ ж шасцідзесяці няма, наперадзе ж юбілей. I немагчыма, каб той юбілей справілі без мяне. Гэта ж вельмі няправільны юбілей без юбіляра...
У гэтым ён выразна і з болем адчу сапрады нешта вельмі жо няправільнае і неверагоднае: якое ж гэта свята, калі яго на ім ужо не будзе. Яго не будзе на ласным гобілеі. Як жа гэта так, ён жа засёды бы, прысутніча на сваім дні нараджэння. А цяпер дзень гэты як згубіцца, растворыцца, што драбок цукру  кубку кавы. I ніхто нічога не згадае, не спомніць. Каву вы-п'юць, пракатнуць, як катаюць звычайную ваду. Кубак спа-ласнуць і мочкі паставяць на паліцу. I, не азіраючыся, пакро-чаць, пабягуць у дзень наступны. У дзень, у якім ад яго не будзе жо ні паху, ні знаку. Ён нават не пакурыць у той дзень.
Вось гэта больш за сё і абурыла Майстра. Не сам адыход, а ягобудзённасць: будзённая няспыннасць адліку часу. Наваттады, калі  жыцці чалавека адбываецца другая па значнасці пасля яго нараджэння падзея. Сонечнае зацьменне назірае амаль сё чалавецтва. Дзівіцца, жахаецца, смуткуе. А тут сонца тухне на-засёды і сім да лямпачкі. Ты нават сам з таго свету ня- здольны прыйсці і паглядзець, дасведчыцца, што незваротнае жо здзейснілася. I без твайго всдама і дзелу. I здзяйсненне гэта ііс запарушыла нават табс вока. I се вакол глядзяць на белы свет чыста і светла, нібыта нічога не адбылося, нібыта такіх, як ты, хоць гаць гаці.
I абурэнне Майстра было таксама светлым і чыстым, хоць і з прысмакам вялікай жальбы і журбы. Да свайго юбілсю ён адно-сіся даволі спакойна, больш як да воцату, чым да чаго-небудзь салодкага і смачнага. Воцат той у чыстым выглядзе ніхто з людзей нс прымае. Але і без яго амаль што сякая страва прэсная. I Майстра ніколі нс дума, што дажыве да свайго юбілейна-га часу. Да тае пары, калі час гэты пойдзе з адмоным знакам. Са знакам блізкага жо адыходу, з адценнем і прысмакам алею.
Больш таго, недзе падсвядома ён адмаляся ад гэтага часу. Вось ужо некалькі апошніх гадо адчувалася стомленасць. Час адбіся і праявіся  ім амаль што понай стратай жадання жыць. Раней ён жы так: прачнуся на вуліцы ідзе дождж, мяце снег, добра, а свеціць сонейка, то і вельмі добра. Выдат-на вясна, лета, зіма, восень, горад і веска, ноч і дзень. Усё выдатна. Цяпер жа амаль што сё раздражняла, злавала, вы-водзіла з сябе. Усё было не так, не па нораву, не па густу і нс даспадобы. I гэта было не старэчае буркацснне, не сцярвоз-насць натуры. Стомленасць, бацылы якой, здаецца, былі рас-пасюджаны  самім часе. Бо вельмі ж багата раптона выявится стомленых людзей і вакол яго. Людзей, якія не жылі на свеце, а адбывалі свой век, нават не елі, а "употребляли пищу". Як яго маці казала яму некалі  дзяцінстве: ці то ты ясі, ці то ежа есць цябе. Жыццё з'ядала іх, абгрызала да костачак ці пушыла да памера дубовай калоды, пазбаленай стрыжня. Толькі балонь, абалонка чалавека без усякай існасці. Так адбывалася і з ім, хоць існасць заставалася, тлела недзе прыхава-най у падсвядомасці іскрынкай.
Так іскрынка зусім патухала, калі ён пачына думаць аб тым, што будзе далей, што там, наперадзе, аб тым, што за-вецца сэнсам жыцця. Тухла зусім, калі аб гэтым сэнсе за-водзілі гаворку, пачыналі спрачацца. Яму рабілася вельмі сумна, нават роспачна. Жыццё не мела сэнсу, нават малень-кага, прывіднага. Усё "суета сует", мышыная мітусня і вал-тузня. Як ты ні жылься, хоць са скуры лезь, а сё рона адчу-ванне часовасці і няпэнасці сяго. Сваёй уласнай часовасці і няпэнасці свету і тваёй падняволепасці на гэтым свеце.
Падняволенасці, што адбівала рукі, аглавушвала, адбірала розум.
Адзіным выйсцем з такога стану была чарка, гарэлка запой. Брыдкі, працяглы і вельмі цяжкі. I такое ж цяжкае і брыдкае працяглае адмаканне пасля запою. Бясконцае амёбнае ля-жанне  ложку, без думак, без напружання, з адным толькі жа-даннем: не падымацца жо ніколі, не творачы фаху, ціха адысці туды, дзе вечны спакой. Ляжаць і вінаваціцца  падрымоце, што ахапіла, здаецца, не толькі цябе, а прыйшла, скруціла і ла-дарыць, пануе пасюдна, на сёй зямлі, пазбавіла стваральнай сілы сё жывое на свеце.
Ён адчува, што нікому не патрэбны  гэтым свеце ні сабе, ні людзям. I смерць адмалялася прыбіраць яго  такім развінча-ным, разабраным стане. На тым свеце, пэна, таксама жадалі мець людзей здаровенькіх, з нармальнай псіхікай. Вар'яцтва, па сім, заразнае і пранікальнае нават на той свет. I людзі там ашчаджалі сябе, мо нават больш, чым тут, клапаціліся аб сабе і сваім будучым лесе. А зямля, відавочна, вар'яцела па-дурному, бяздарна і бессэнсона, пазбаленая пракаветных ахоных інстынкта, як у летаргічным скразным сне.
Ва сепераможным разбуральным сне знаходзіся цяпер большую частку свайго жыцця і ён, Майстра. Ён спа на працы, робячы выгляд, што вельмі дзейсна і стваральна працуе. Спа у атобусе і метро еярод такіх жа сонных людзей. Спа у сваёй хаце на ложку і на крэсле перад уключаным тэлевізарам. Спа і сам у сябе пытася, калі ж той, хто спіць, прачнецца, хто яго абудзіць і ці магчыма абуджэнне. Ці адолее ён, а разам з ім і чалавецтва, гэты сон. Ці не станецца так, што гэты сон непрык-метку пяройдзе  вечны.
Абуджэнне прыходзіла нечакана, на самай вяршыні, на піку сну, калі здавалася, што сё жо на вякі замглёна туманам не-быцця. I тут успыхвала тая самая іскрынка падсвядомасці. Раз-гаралася полымем, калі знаходзілася сапрадная справа, калі ён пачына працаваць, выракася пасядзённасці, пакіда гэты свет з яго абавязковымі і дробязнымі клопатамі. I яны, неіснуючы свет бы куды больш гожы і прывабны за гэты, існуючы, снулы. Ён бы рэальны, жывы і вельмі патрабавальны. Патрабавальны да прады, якая пачала зводзіцца і ці не звялася жо з зямлі. Прады не на кожны дзень, абыходкавай, а вышэйшай, абса-лютнай, дзе б, здавалася, самая неверагодная, непрымальная лухта, хлусня і брыдота на самай справе і былі той найвялікшай і адзінай прадай, за якую варта і трэба было ісці на агонь, на самаспаленне. I ён, Майстра, босаю душой ішо і сходзі на гэты агонь, палі і спапяля сябе бяскопцым трызненнем, пэ-пасцю і няпэнасцю, у чужых пакутах, журбс і смутку. Вогніш-ча было дай Бог, дро хапала, і качагары меліся добрыя, ворагу не пажадаеш.
I Майстра, калі адыходзі ад працы, страса яе з душы, адчу-ваючы зно набліжэнне новай вялікай абыякавасці і нападры-моты, часам дума, што гэта сё ад таго спапяляльнага агню, сусветнага вогнішча, на якос ён сам сябе прыгавары. Ён сап-рады спалі сябе, адсюль стомленасць і нежаданне жыць. Ва сіх жа астатніх, пармальных людзей зусім інакш нармаль-на. Але, як гэта выпадкова высветлілася, і з нармальнымі людзьмі адбывалася тое ж самае.
Аднойчы, якра і пасля завяршэння чарговай сваёй вялікай работы, сядзе ён з сябрамі, бра чарку. Настрой бы пераходна-мінорны. I пад той настрой ён шчыра мові:
А ведаеце, калі б прыйшлося мне сёння памерці памёр бы з радасцю.
I я б таксама памёр, адразу ж азвася адзін з яго сябро, токар на заводзе, рабочы.
Другі, бізнесмсн, трошкі памуляся, бы ён разважлівы і да нудоты думлівы. Але і ён сказа:
I я таксама згодны памерці...
I надога сталявалася нейкая вельмі добрая, усёдараваль-ная цішыня. Нібыта сама кашчавая нябачна наведала іх сумнае застолле. Наліла і йаднесла ім сваю пазбаляльную чару. I налілі сабе яшчэ самі. Мочкі скінулі гару кілішкі і без чокання выпілі, як п'юць па нябожчыку. Трос яшчэ даволі маладых му-жыко, як кажуць, у самым саку. Рабочаму гадо пад сорак. Бацька траіх дзяцей. Бізнесмендык зусім яшчэ хлопчык, добра, калі спонілася трыццаць. Майстра абодвум ім мог быць бацькам. I іхняе, хоць мо і вымушанае, але шчырае прызнанне, было для яго вельмі неспадзяваным і нечаканым. Ён лічы сябе на тую хвіліну самым няіпчасным сярод іх. Завод, на якім рабі токар, бы не з апошніх у горадзе, працава на поную моц. 1 рошы, і не малепькія, плацілі акуратна. Бізнесмен жа наогул бы не просты, на пабягушках, хлопчык, а прэзідэнт нейкага банка.
Усе трое па сённяшнім часе заможныя людзі. I на табе. Усе трое пры сёй іх заможнасці, дабрабыце -трухлякі без стрыжня, без галонага жадання жыць. Дык на чым жа тады трымаёцца весь астатні свет, калі  ім знікла жаданнс? Дзе, калі і чым ён так перасыціся, аб'еся, атруціся? Які агонь спапялі іх, які ж гэта павінен быць агонь, каб так нішчыць чалавечую пароду, зводзіць яе на карані? Зводзіць тых, хто яшчэ досталь не нацешыся жаданнем, не паспыта ні салодкага, ні горкага.
Тады  Майстра яшчэ не было адказу ні на адно з гэтых пытання, і яму заставалася адно: валачы гэты воз і марнець, гібець пад яго цяжарам, як гібслі яны се трое над рэіп ткамі гарэлкі  застоллі. Гарэлка рантам зрабілася зусім нясмачнаю. У іх не было слова пі пад яе, ні за сваё сяброства. Слова знікла, нібы  кож-нага адняло мову. Самае галонае яны жо выказалі, а цяпер спахапіліся і саромеліся адзін аднаго. Саромеліся нечакапай шчырасці, якая звяла на нішто весь іх баль, пазбавіла яго ся-кага сэнсу. Папрадзе ж. навошта піць гарэлку, калі нішто на свеас цябе жо не хмеліць. Навошта любіць, вымагаць кахання, калі  цябе на гэта не адгукаецца ніводная жылка.
Але заставася яшчэ сорам. За аголенасць і бездапаможнасць душы. За тое, што яны нечакана для сябе так прылюдна скала-муцілі, згвалцілі свас дуіпы. Пад гарэліцу дазволілі гэтым сваім душам, якой запознена, а якой зачасна, распусціцца, расцвісці. А квецень атрымалася нечакана недатыкальна брыдкай, якую нельга паказваць людзям; не паказваць яе нікому і на панюх, бо брыдота распазецца, як чарнобыльская радыяцыя пазе па зямлі разам з жывёльным і чалавечым гноем і брудам. Адна толькі думка аб гэтым ужо сама па сабе атрутная. І самае жахлівае, што гэта думка сёння перадаецца жо і малым дзецям. I трое дарослых мужыко саромеліся той думкі. Услых яны больш не мовілі адзін аднаму ні слоца, нібыта ступілі  змову мачаць аб тым, што адбылося за іх сталом, да канца сваіх дзён.
I гэта абнадзейвала. Калі жывы яшчэ сорам, то застаецца і надзея перахварэць і вылечыцца, загаіць безнадзейнасць. Неда-рэмна ж на вёсцы спрадвеку і па сёгшяшні дзень ніхто са старых і разумных людзей не пачне жаліцца на сваю ці сваіх дзяцей сур'ёзную хваробу. Будзе больш распавядаць, дзе ломіць і як страляе. Але аб тым, як баліць на самай справе, прамачыць. Бо сорамна ж казаць, што  цябе ці твайго дзіцяці нешта не так, як у іншых. Па-першае, гэта аднаму толькі Богу вядома: так ці не так. А па-другое, можна і сурочыць, наклікаць бяду і хваробу: не называй чорта слых, і ён цябе не зачэпіць. А па-трэцяе, зно жа сорамна. Сорамна і сё.
А вось хто ніколі не ме сораму і нічога не веда аб ім гэта сённяшняя лада і дзеці. Яны  апошні час як памяняліся ролямі і месцамі. Улала, здаецца, здзяцінела, была бессаромна хлуслівай, а дзеці, як зачасна састарэлі і зрабіліся такімі ж не-спатыкальна прадзівымі. Толькі прада іх была жахлівай да жудасці.
Упада клялася, што кажа праду свайму народу на кожным кроку і кожны дзень, пачынаючы зранку, і пад вечар ужо выракалася той прады, з нязменнай шчырасцю пазіраючы  вочы таму, хто паспе паверыць і дажыць да вечара, уключыць зно тэлсвізар. Той тэлевізар - хатні хлус лепш было не ключаць, не глядзець і не слухаць. Што Майстра і рабі не хапала нерва. Гэта ж за каго яго толькі лічылі, за каго прымалі, з быдлам так абыходзіцца, і то вельмі грэшна. Быдла сё ж больш трымасцца пастаянства, бо без гэтага  яго весь час будуць гарэць засцерагальнікі да страты інстынкту і понага адмалення вучэння Палава. Пашчасціла сё ж быдлу яно нічога не ве-дае аб гэтым вучэнні. А як быць чалавеку? Чалавеку адмалялі  розуме, у яго здольнасці думаць. Адбывася нейкі спірытычны сеанс з пасамі заклінальніка гада. 3 таго свету і навідавоку сяго свету выклікалі тых гада-нябожчыка і адразу ж хавалі іх зно і запэнівалі: не-не, не было гэтага, бо гэтага не магло быць ніколі. I адначасова адной рукой нешта давалі, абяцалі, а другой адразу ж выхоплівалі жо з адкрытага твайго роту, адбіралі і гумавай дубінкай білі па галаве да страты прытомнасці, да набыцця веры  тое, што так і толькі так і трэба. Да-водзілі да роспачы і вар'яцтва, страты сэнсу жыць далей.
Нішчымніцу, а часам і голад і холад яшчэ можна было тры-ваць, у час вайны трывалі і перансслі і не такое. Зводзілі і забі-валі пагарда і абраза. не хапала ні сілы, ні часу цірацца ад пляко у твар, у вочы. Раней, здаецца, апошпі злодзей і жабрак былі  болыным гонары і болыпай пашане, у іх усё ж бачылі чалавека. Цяпер жа, мяркуючы па сім, надыходзі час, калі бачачы перад сабой чалавека, трэба было адразу пачынаць лаяцца і ма-Ціогацца, пакуль ён не зарохкае ці не адмовіцца ад самога сябе.
I, падобна, гэтую непавагу да чалавека і чалавсчага, хоць мо і падсвядома, але вельмі выразна адчулі і зразумелі перш-на-перш дзеці. Таму, як ні горка аб гэтым гаварыць, яны пачалі адмаляцца ад жыціш. ПагарДа і абраза да іх бацько адбіліся і па іх. Падымалася, гграрастала атручанае, ачмуранае часам нападение, ці не ирыгаворанае жо па пачатку жыцця да свайго выходу, жадаючас, як і Майстра, і тыя двое, з кім ён выпіва, токар, прадпрымалыіік хутчэй памерці.
Праз нскалькі дзён пасля той іх застольнай сумнай гаворкі да Майстра завітала жонка токара, што рабіла ііастаніпаіі у школе:
П'еце,сказала яна. Усё п'сце. Хопіць, дапіліся. Дзеці гінуць. Дзеці гінуць...
Дзе, дзе яны гінуць? азірнуся Майстра, спрабуючы спыніць яе, перавесці гаворку на жарт. Нешта не відно пя-божчыка.
У тым мо і жах, што не відно. Калі чалавек не бачыць перад сабой нябожчыка то ён ужо сам на тым свеце.
Шчаслівы чалавек, амаль шчыра сказа Майстра.
Не жартуйце, тут вам не жартачкі, абсекла і гэтую яго шчырасць настаніца. Калі свінню смаляць, ёй не да парасят. Л тут якраз той выпадак, што і свінні, і парасятам прыпякае...
Высвсглілася, што  школе трэцякласнікі пісалі нешта на-кшталтсачынення "Вашазапавстная мара". I амалькожны пяты з дзяцей напіса: памерці. У тым ліку і дачка вось гэтай жанчыны. Сачыненне дачкі ёй наказала сяброка.
Я не ведаю, як і падступіцца да яе, сказала жанчына. Мы ж усё для яе... Можа, вы б з ёй пагаварылі.
Майстра абяца. I незабаве адбылася сустрэча і гаворка з юнай самазабойцай. Ён абставі усё так, каб гэта здарылася як мага больш натуральна. Папрасі дзячынку прагуляць свайго ката і прынесці яго назад. Дзячынка была  кватэры Майстра першы раз і асвяціла яе здзіленнем: як багата  яго кніжак. 3 кніжак і пачалася іх размова.
А на англійскай мове  вас кніжкі ёсць? запыталася  яго дзячынка, калі крыху асвойталася.
Тут ужо здзівіся Майстра:
А на рускай і беларускай мове ты жо се кніжкі прачы-тала?
А што іх чытаць, рускія, тым больш беларускія?
Не падабаюцца мовы?
Пры чым тут падабаюцца, нс падабаюцца. Гэта ж як хлеб, і чорны да таго ж, яго багата не з'ясі. Я вучуся  школе з англійскім ухілам.
Ясна, яснснька, сказа Майстра, трохі падаадасваючыся пад гаворку дзячынкі і жо недзе саромеючыея яе: такое малое, а жо спікае.
- Маладое пакаленне выбірае снікерс. Дзячынка пырснула смехам і з прыязнасцю паглядзела  вочы Майстру. I той зразуме, што адносіны паміж імі наладжаны. А тут яшчэ і кот дапамог, лашчыся і вуркаце ад задаваль-нення пад яе цёплымі далонямі.
Я люблю гаварыць сама з сабой, сказала дзячынка. I каб ніхто не падслуха, не лез.
Ага, так, падтакну Майстра. Ты як тая кошка, што гуляе сама па сабе.
Па стрэхах і  дождж.
Чаму па стрэхах і  дождж? Па сонцы і зямлі, траве мо ж лепей?
Не, вы не разумееце. Вышыня сё ж. Трохі страшна і нікога, хто б падгледзе твой страх і пасмяяся.
А з цябе што, смяюцца?
Яшчэ як, уздыхнула дзячынка. I  школе, і нават дома...
Чаму ж яны смяюцца? Дзячынка сё больш падабалася Майстру. Ён адчу яе шчырасць, адзіноту, непадобнасць да сіх астатніх. Але хаце яшчэ паслухаць. Чаму ж яны смяюцца з цябе?
Смяюцца... горка мовіла дзячынка. Не ведаю сама чаму. А вы не будзеце з мяне смяяцца?
3 чаго ж тут смяяцца? Ты разумная, разважлівая... I кім жа ты будзеш, калі вырасцеш?
Дзячынка выпрабавальна паглядзела на яго, і пэна, вагаю-чыся, запытала:
А маме не скажаце?
Ніколі. Во табе крыж, перахрысціся Майстра. Дзячынка, здаецца, паверыла яму:
А прастытуткай, сур'ёзна адказала яна і сціпла апус-ціла сінія вочкі, абцягнула сукенку і схавала каленкі. А мне вельмі падабаецца ваш коцік...
Майстра збянтэжана аслупяне, толькі выгляду не пада. Хаця  гэтым не было нічога новага яму. Ён чу аб гэтай з'яве жаданні дзяцей ісці  прастытуткі і рэкет шмат ад каго. Але адна справа чуць гэта ад некага, у пераказе і зусім іншая на свае вушы. Чуць і бачыць маленькую будучую прастытутку перад сабой. I хай у гэтым яшчэ шмат неасэнсаванага, хай гэта толькі гульня, пераймальнасць дарослага жыцця, але сё ж жыцця.
Нішцяк, сказа ён. Другая старажытная прафесія на свеце...
Во як? здзівілася дзячынка. А я і не ведала... А першая, першая якая?
Пляткар і хлус, адказа Майстра. Нехта ці нешта падобнае на мяне.
Як цікава, як цікава, ажно  далоні запляскала дзячынка. А се навокал: прастытутка ды прастытутка, путана і б... Абражаюць так...
Ты сур'ёзна хочаш стаць прастытуткай?
Валютнай, удакладніла дзячынка. Таму і англійскую мову вучу. А потым буду яшчэ і французскую. I яшчэ якую-небудзь...
Майстру дано жо было непамысна. Але ён вымушаны бы працягваць гаворку. Вельмі супярэчлівыя і, трэба прызнацца, зусім не настаніцкія, педагагічныя думкі ахоплівалі яго. I яму было хоць і жудасна, але і цікава: няжо наскочы на Лаліту, няжо тая Лаліта не была прыдумкай, не трызненнем, не гульнёй мастацкага ялення. Ніколі б не падума, не сасні нават у вар'яцкім сне, што Лаліта параджэнне часу, параджэнне яго айчыны, сціплай і засёды сарамлівай Беларусі... Дзеці страшных гадо Беларусі...
А што, мо  гэтым ёсць і здаровы сэнс. Мо ёсць у гэтым усё ж нейкая рацыя. Калі гэтай дзячынцы сёння не дадзена іншай, лепшай долі, хай будзе прастытуткай. Прафесійнай. Харошая, разумная і адукаваная будзе прастытутка. I прыгожая, сінявокая і русакосая. Майстра падума так і застагна ад абурэння. Вось да чаго можа дадумацца чалавек. Ці ёсць, ці існуе на свеце мяжа і дно чалавечага падзення?..
А ты хоць разумеет, што такое прастытутка на самой справе?
А што тут разумець? Секс і сё.
А што такое секс?
Тое, чым жывуць усе людзі. Тэлевізар апоначы, не задумваючыся адказала дзячынка.
А што, што гэта, што гэты тэлевізар апоначы'? Майстра адчува, што ступае  забароненую і небяспечную раку. I з той ракі можна не выплыць яму. А дзячынка, па сім, плавала  ёй, як маленькая залатая рыбка  хатнім акварыуме.
Другое жыццё. Прыгожае і сапраднае. А не гэтае: што, дзе і па чым сёння, а ты зно напіся, а ты зно не слухаешея. а... звар'яцець можна. Такі дзень, а як надыдзе ноч прыгожа. Пакоі, мэбля, людзі усё прыгожае. Яна  ложку і на жываце яе вішня ці клубніка, ён ліе на яе шампанскае...
Хопіць, хопіць, ты мяне пераканала, амаль шчыра мові Майстра. Нармалёк. "Сладкая парочка..."
"Полероид, живи настоящим, дядя", падхапіла дзячынка. "Сникерс съел и порядок..."
Н-да, толькі і знайшося што адказаць Майстра. А як бацькі твае адносяцца да гэтага?
Да чаго гэтага? перапытала дзячынка. - Яны мне  носе не дазваляюць калупацца, а самі...
- Зразумела, зразумела, ; спыні дзячынку Майстра, па-сапраднаму жо баючыся яе шчырасці. I таму твая запавет-ная мара памерці?
А вы адкуль ведаеце?
Рабога такая. Першая старажытная прафесія на свеце.
Яно і відно. Дзячынка незразумела чаму заплакала.
У кожнага дарослага такая работа. Усе вы аднолькавыя. На-станіца абяцала: ніхто не даведаецца. Пішыце толькі праду. А сама... Ненавіджу, ненавіджу. Усіх вас ненавіджу...
Дзячынка адштурхнула ад сябе ката, скінула яго на падлогу, злосна выцяла нагой і зайшлася, забілася  сапраднай істэрыцы. Майстра ледзь выве яе з гэтай па-даросламу глыбокай істэрыкі. Адцягну увагу на таго ж ката, якому, гавары ён, ба-люча. Вельмі балюча і крыдна, таму што  яго няма рук і ён няздольны нікога дарыць, абараніцца. I толькі што яна песціла і лашчыла яго, каток даверыся. А яна мо яшчэ горшая за настаніцу. Цяпер кот таксама плача пад канапай. 1 няма каму пашкадаваць яго. Дзячынка паступова адыходзіла, пачала прыслуховацца да яго сло. I незабаве апынулася пад канапай. Яшчэ трохі паплакала жо разам з катом. I пачала гуляць з ім. Так яны і цешылі адно аднаго некаторы час. Ласкавы хатні каток і сінявокая гуллівая дзячынка. А Майстра працягва з ёй нейкую дзіную і не зусім зразумслую гаворку, таму што, здаецца, гэта ён перад дзячынкай бы маленькі-маленькі і няцямны, а яна дарослым, сталым чалавекам. I ён задава ёй дзіцячыя пра-каветныя пытанні, а яна крыху паблажліва па-даросламу адказвала на іх.
Дык чаму ж ты сё ж хочаш памерці, не хочаш жыць?
А што такое жыццё?
Майстра мача. Не, ён, канечне, веда, што такое жыццё. I, здаецца, добра веда. Толькі сяго яго ведання цяпер не хапала, каб проста і дакладна сказаць, растлумачыць гэтай дзячынцы. Лтрымлівалася як у тым старым анекдоце пра перабудову: як чалавек я не магу адказаць з иэунасцю, але як член партыі адка-жу... Божа, амаль роспачна і з нейкай насцярогай і жахам дума Майстра, а што такое сапрады жыццё: з'яленне ці знікненне. Рост і змена зубо у роце ці понае іх выпадание, каб нічога і нікога немагчыма было жо кусіць. I разгубленасць, разгубле-насць, калі  канцы цябе спасцігае тое, што было напачатку, калі сыходзяцца канцы з пачаткамі, і тады сё знікае, ці толькі зно начынаецца? Ён не веда, нічога не веда, і вымушаны бы звярнуцца за дапамогай да дзячынкі, да немаляці, лічы:
А ты, як ты думаеш, што такое жыццё?
Жыве вецер, жывуць зоркі, сонца, туманы... адказала яна і замокла.
А ён чака, нібы толькі што пачу упершыню чалавечы голас, як з неба па.
Ну і што? прыспешы Майстра дзячынку.
Яны жывуць. Жывуць і сё. Ветру рознага на свеце, як і людзей, і зорак... I яны жывуць, і іх ніхто не прымушае да таго, чаго яны не хочуць. Ходзяць сабе вольна па зямлі і небе. А тут...
Што. Што тут?
Чаго вы да мяне прычапіліся. А тут, а тут. Вось вы таксама і з тым жа самым, што і се. У ката лепш свайго спытайце... Ну, не хачу я так, як усе. Я як вецер хачу, як зоркі, туман. Я думаю, што так вольна людзі і павінны жыць. Жывуць, толькі жо на тым свеце. Мо яны гэта і ёсць вецер, зоркі. Таму людзі і памі-раюць, уцякаюць туды. I ніхто з іх не вяртаецца назад. Я так сваю бабулю прасіла вярнуцца. Яна абяцала і не вярнулася. Ніхто не вяртаецца. Няма чаго вяртацца. Яны толькі стогнуць, мірга-юць і плачуць па нас. I я пайду і не вярнуся...
Як жа гэта так, запыта Майстра  дзячынкі. Калі ты пойдзеш, ты ж не станеш ужо нават прастытуткай. Нікім не станеш. Гэта ж ужо зусім-зусім канчаткова...
Дзячынка пакінула ката і задумалася. У яго атрымалася. Майстра прымусі яе думаць.
Я падумаю. Я падумаю, запэніла яна Майстра на раз-вітанне. Я прыйду яшчэ да вас.
Але дзячынка больш да яго не прыйшла. I ён часам нават сумнявася, ці на самай справе была тая сустрэча з ёй, ці гэта ён прыдума яе, сасні. Але, як бы там ні было, ён бы удзячны і сну, і яве. Прывідны жахлівы сон і страшная ява як абудзілі яго на нейкі час. Ён адчу, што знаходзіцца  так званым стане на-параспаду, як і се, пэна, хто бы з ім побач. У стане напа- распаду, напаразбурэння дзеці і старыя. Ён мо і зачасна стары, сагнуты  крук жыццём: толькі пад ногі сабе і пад ногі. Няма калі распраміцца, зірпуць у неба, адчуць вецер, убачыць зоркі. А дзеці  зорках і  ветры бачаць смерць.
I Майстра недзе  душы бы рады, што дзячынка да яго больш не прыйшла. Хапала крывавых хлопчыка у вачах. На-огул, у жыцці ён цурася і пазбяга усяго новага і нсзнаёмага. Яго незнаёмае і новае было не  пасядзённасці. Майстра часам папіка сябе за гэта, але перайначыцца бы няздольны. Ён, канечне, зразуме і шкадава дзячынку, але больш спалоха-ся. Нешта вельмі сугучнае, што адбывалася з гэтым дзячом, адбывалася і з ім. Дзеці, застаючыся дзецьмі, вельмі рана і жорстка пасталелі і састарыліся. Раней гэта называлася проста акселерацыяй. А цяпер, цяпер... Яны рана і перакручана спазналі, завяршылі тое, што адпушчана чалавеку на сё яго жыццё. Рас-чараванне і стома іх бацько спасціглі іх яшчэ  дзяцінстве. Наперадзе  іх змрок і ненрагляднасць. Цемра і змрок іх бацько пакаранне не бацькам, а дзецям. Расплата, што непазбежна рана ці позна спасцігае кожнага за кожнае яго слова і крок.
I вось цяпер на вуліцах роднага восеньскага горада Майстра бачы, што адбываецца самае страшнае, самае жахлівас з таго, што можа адбыцца. Горад, а разам з ім і народ, уся яго краіна страціла надзею быць, жыць. А разам з надзеяй у адначассе пазбавіліся і сораму. Адзін з самых патаемных і самых сарамлівых народа у свеце пазбавіся сваёй глыбіннай сутнасці: агаліся фігуральна-літаральна і фізічна. Тыя, што сарамліва і мочкі неслі з веку  век крыду, боль і кро на сваіх руках і нагах, цяпер неслі іх як на выставу, з лямантам і крыкам. Усе вакол і адразу раняліся  жабрацтве, галечы і нішчымніцы. Усе сталі роныя, і можна было не саромецца.
Бессаромна і безнадзейна каналі, адыходзілі век, эпоха і падманутыя імі людзі. Людзі без сораму і жадання. Сорам і жаданне гэта спапялялася, выпальвалася  іх амаль што сё апошняе стагоддзе. I толькі больш чуйныя з іх разумелі гэта. Яшчэ на пачатку стагоддзя яны былі асуджаныя, прыгавораныя да памі-рання. Прыгавораныя памерці, застаючыся жыць. Смерць пе зводзіла іх у магілу, яна наракла ім зведаць усё гэта пры жыцці, на гэтым свсггс. Яны яшчэ, але жо...
Самае жахлівае, нарачонас  прадказанйях продка спрадзі-лася. Мёртвыя плачуць па жывых, нябожчыкі шкадуюць жывых. I не лада, не банкі, не хцівыя і хіжыя банкіры падманулі іх. Яны падмапутыя па сваёй волі і ахвоцс, і, як гэта ні дзіна. па сваім жаданні, прывідам, што колькі жо стагоддзя снода па Еропе. Снода і дапя да яго, Майстра, краіны. Замарочы, ачмуры, прымусі усіх дурманна забыцца, заснуць. Л ацвера-зслі, прачнуліся яны се голымі. Усе да адзінага каралі і се голыя. Іх абтрэслі, як восень абтрасае з дрэ лістоту. А цяпер час, эпоха, зямля атрасаецца ад іх.
Ні адзін з іх не патрэбны надыходзячаму тысячагоддзю. Зямля выракаецца іх. Зямля выракаецца і яго. Майстра, бо ён таксама адзін з гэтых падманутых эпохай людзей. Мо нават больш падмануты, чым усе яны, разам узятыя. Каму ж гэта з іх цюкне хадзіць па кабінстах, міністэрствах, прасіць грошай, каб трапіць у нейкі Парыж. Грошы трэба зарабляць ці красці, а не прасіць. Не снадзявацца, што нейкі дабрадзей уважыць цябе, зробіць ласку і падасць міласціну.
А ён прывык да гэтай міласціны з панскіх рук. Панскія рукі прыручылі яго, як і сіх астатніх, хто  гэты час знаходзіцца на вуліцы, галосіць і лямантуе таксама патрабуе міласціны. I новыя паны на старой звычцы спадзяюцца, што  іх хопіць на кожнага той міласціны. Малыя паны з працягнутай рукой таксама бягуць да вялікіх пано, вялікія - яшчэ да большых. і ат-рымліваецца заганная вечная кругаверць вечных жабрако. А век гэты жо канае сам, бо яму  часа няма чаю прасіць, ды там і не падаюць. Час не зважае і не прызнае жабрацтва, як і таго, якога колеру ты трымаеш у руках сцяг, якому Богу ты молішся. Час не разумее і не ведае "халявы", і пад ім няварта мііусіцца, мазалі толькі на каленках ці яшчэ на якім месцы наб'еш. А ён, Майстра, мітусіцца.
I Майстру зрабілася брыдка за сябе, за сваю непазбытную, чалядную халуйскую сутнасць. Сутнасць, якую ён адмаля, але сё ж увесь час кіравася, хай падсвядома, ды сё ж падманва сябе. Мо таму сёння і ён, хоць яшчэ жывы, толькі жо без жадання, без жадання. Прымусова жывы яшчэ, але ці надога.
I гэта адчуванне прымусовасці жыцця і нядогавечнасці, як ні дзіна, абудзіла жаданне сё ж працягнуць яго. 1 назло сяму справіць юбілей. Справіць якраз назло. У мяне ж і касцюм ужо, сапрадны смокінг на юбілей заказаны, падума ён не без жалю і журбы. Навошта ж прападаць дабру.
Гэта жо было адступленнем і здачай перад тым, што толькі хвіліну назад дума і гавары сабе Майстра, але, узгадашы пра смокінг, ён па-сапраднаму і абурыся, і разгубіся. Што ж гэта такое, як гэта так атрымліваецца: яго жо не будзе, а смокінг застанецца. Зусім новы, ніводнага разу нават не апрануты. Дурнота нейкая, ні больш, ні менш. Што яны там, наверсе ці нізе, усс з глузду з'ехалі? Яны ж павінны там ведаць, як яму, Майстру, хочацца апрануць той смокінг, чорны, што вароніна крыло. I чырвоная бабачка па белай сарочцы. Вось гэта і ёсць сапрадны Майстра. Маэстра. Такім ён павінен быць. Анёл і д'ябал. Мо нават больш д'ябал, чорт. Бо без нячысціка  сабе сапрадны Майстра не існуе. Без чортагэта проста нудная падробка.
Майстра мары пра смокінг усё жыццё. Нават сам не помпіць. з якога часу. Ці не з таго маленства, калі не было яшчэ і памяці, і жадання, нешта сё ж запала, запарушьгла вока, і парушынка тая засталася на сё жыццё. Шчаслівая парушынка мірнага часу і пры бацьках. А мо і няшчасная, хутчэй наваг няшчасная. Бо дзе і на кім у даваенны час на скраіне Магілёва ён мог убачыць той смокінг. Хутчэй за сё гэта здарылася  Нямеччыне. Адбьглося на яве ці прымроілася  тыфозным бараку канцлагера. Мо тады і якраз там ён сасні сваю будучыню, тое, што яму наканавана  будучыні. I гэта выратавала яго, выхапіла з-пад касы кашчавай.
3 марай аб гэтай чорнай, як сажа, і белай, як вэлюм нявесты, апратцы ён пача сваё жо асэнсаванае жыццё. У такім адзенні ён падчас бачы сваіх настаніка, прафесара, акадэміка і гавары сабе, што нічога, прыйдзе чае, і ён, магочы на гэта се падставы, апранецца не горш, чым яны сёння. I Майстра, тады яшчэ нікому невядомы, сарамяжьг хлопец з чыгуначнай ускраі-ны Магілёва, добра яля, як на плячах яго будзе хрумсцець крухмал сарочкі, заільсняцца пад крышталём люстра лацканы. Гэта не перашкаджала яму насміхацца і кпіць з самога сябе: і крошачкі сабра швейцар у рэстаране. Але ж мара застава-лася марай усе шэсцьдзесят гадо жыцця, напачатку вяснова кар говага, потым балоневага, а  апошні час багемна-інтэ-ліі ентна-джынсовага.
I  гэтай змушана прадпісанай апратцы, як у чортавай ску-ры, у той жа апошні час ён ужо забыся пра сваю наіную дзіця-ча-юнацкую мару. Узгада аб ёй толькі тады, калі атрыма за-прагйэнне  Парыж. Узгада і яві сябе  Парыжы  смокінгу і з бабачкай. I дога добра і шчыра рагата: Халімон ходзіць па фае і смаліць самакрутку... Але смех гэты, хоць і шчыры, бы оркім. I незабаве, перад самым ад'сздам у "Канатоп" у Крым, ён прымусі сябе пайсці  атэльс і заказаць смокінг, нягледзячы на тое, што гэты смокінг бы хоць і па плячы яму, але зусім не па кішэні. Патраці на яго амаль усе свае камандзіровачныя, занёс у букіністычны магазін і тое-сёе з бібліятэкі, што збіра усё жыццё, як абакра сябе. Але ад гэтага крадзяжу прыкра было толькі тыдзень. Не больш. Пакуль вока не звыклася з пустотамі на кніжных паліцах. А потым па душы зрабілася нават хораша. Як жа добра само па сабе атрымалася: ён пазбавіся ад атруты, наркоты. Занёс у букіністычны магазін амаль усе дэтэктывы, глянцавы абярэмак жаночых цыцак і голых поп, кніжак-робата, што канвесрам апошнія гады гна сюды Захад. Тут яны таксама адразу запускаліся на канвеср, бо большага жо няварты былі. Увесь іх змест, як на далоні, адразу ж на вок-ладцы. I адну вокладку можна было тыражыраваць на се кніжкі, гаму што голая попа гэта ж не твар, і як ты яе ні круці і ні прыгожвай, хоць гальштук павяжы і адэкалонам папырскай, попа застанецца попай.
А вогуле дэтэктывы Майстра любі. Любі іх чытаць, калі не працавалася, бы у прастоі, мачалі душа і розум. Дэтэктывы супакойвалі, давалі гультайству адчапнога: глядзі, можна і з курынымі мазгамі добра пачувацца. Але калі ён засаджва сябе за работу, дэтэктывы знікалі. Ён амаль фізічна пакутава ад іх, бо спрыманнс прачытанага, не толькі прачытанага, але і бача-нага, чутага адбывалася напрамую. Ён як пазбаляся скуры, цела крывавіла. I вось на гэту голую рану сё накладвалася і рабілася вельмі балюча ад чужога фалыиу, дубовай мовы, а пра-дзівсй, ад бязмоя, немачы пустапарожняга балення часу. Нічога не зробіш, які век, такое і мастацтва. Другое тысячагоддзе пнулася, курчылася  родах, каб даць, аб'явіць новаму, трэцяму тысячагоддзю нешта прыстойнае, вартае дваццаці стагодцзя існавання розуму і думкі, і пакуль што сыходзіла на брудныя воды, пену і смецце. А мо гэта было жо прадбачанне і прадвес-це нараджэння сатаны. Ад бруду, гною, крыві, усё гэта неяк не па-сапраднаму, неяк незнарок. Бруд, кро, гной Fie мелі паху, былі цывілізавана вытанчаны, да брыдоты парфумаваныя пад Фрэйда і Босха, Чыкаціла і Чэхава, Дастаескага і Аль Капонэ з дамарошчаным сент-экзюперызмам.
Вось тады Майстра далёка закідва дэтэктывы, брася за класіку, хоць ужо і чытаную, вывучаную на памяць. I кожны раз атрымлівалася, што памяць яго і класікі не супадалі. I пасля збалення ад дэтэктыва ён тайна радавася злой непрыгожай радасцю: нейкі бэйбус іх купіць і, прыціскаючы да грудзей, панясе дамо. Не адзіны ж ён, Майстра, дурань на свеце. Толькі ён зусім не дурань. У яго будзе, ужо амаль што ёсць, смокінг.
I Майстра яля сябе  сваім смокінгу, як ён будзе  ім, чорны, што сажа  коміне, і белы, як першы малады снег. Ад гэтага снегу і сажыяго галава, дабешка смешлівая, адлітая з мармуру і срэбра, смокінг будзе сядзець на ім як уліты. Зусім не так, як на іншых, на кім ён бачы той смокінг, прафеса-рах, акадэміках, маэстрах нібы на вешалцы ануча ці як цес-ны хамут на шыі сівога мерына. Ён жа, Майстра, і нарадзіся над смокінг. Толькі вось жыццё, час яго бы картовы, балоневы ды джынсовы. Ноу смокінг новы, новы. Ее смокінг? ёсць, ёсць. Якія блізкія, якія падобныяанглійская і беларуская мовы. На якой ні скажы, а сё гэта будзе значыць, што нарэшце  яго ёсць новы смокінг. Можна і паміраць. Можна і паміраць...
Нібыта сам сурочы сябе. Праду людзі кажуць: ніякае на-хабства не застаецца без пакарання, "жадность фраера сгубила". Кожны з людзей, а тым больш з майстро, павінсн у сваім лёсе зрабіць выбар: ці то догае жыццё, ці прыгожы, кідкі смокінг на адно кароткае імгненне на свята. Гэта і ёсць лёс
чалавека: імгненне, адзіны дзень, але мой, бліскучы і яркі, у смокінгу, ці непрыкметнае гібенне  дзіцячых картовых штоні-ках. І з тых штоніка далей, далей, мо нават і ад бацькоскай хаты, ад радзімы далей, як Максім Багдановіч. Але далей сёння гэта зусім не тое, што і затра будзе далёка. Час разбурае прастору і адлегласць, рушыць межы. Зно жа пра гэта можна мер-каваць па тым жа самым Багдановічу. Ён адначасова далёка і блізка. Далёка, там, дзе і належыць быць Багдановічу, каб цябе не паляпвалі па плячы. А побач у кожным і з кожным, у тым ліку і з ім, Майстрам. Каменьчык з той магілы  кішэні яго са-рочкі, камень на грудзях яго. Толькі вось ён сам схібі, паддася імгненню. Абра імгненне, паквапіся на смокінг, ноу смокінг, ес смокінг, што  перакладзе сё ж значыць: курыце і не куры-це. Яму закарцела пакурыць. I каб над ім і перад ім пакурылі, напусцілі куродыму, фіміяму.
Вось таму і абудзіліся, забілі  ім званы. Бэзавы звон у галаве і перад вачыма, бэзавы пошум уваччу і чорны пошчак чорных гумавых дубінак кентара. Кентары ідуць, кентары акружа-юць, кентары наступаюць. А яму трэба адступаць, час ады-ходзіць. Час збірацца  дальнюю дарогу. Пайсці па ёй і прайсці яе так, каб потым не давялося прасіць прабачэння. Бо не будзе  каго прасіць і самому не будзе калі. Трэба ісці. Трэба ісці. Вось яна перад ім, яго дарога, прамая, як дошка. Гэта і ёсць дошка, масток кладачка праз ручай. Кладачка ад аднаго да другога берага. Трэба яе перайсці. I Майстра пайшо.
III
Ах, як ён прыгожа ішо, каб хто толькі гэта ды бачы. Так ходзяць адзіны раз у жыцці і  зорны час. Гэта і бы яго зорны час, хоць свяціла сонца, адначасова разам з месяцам на небе. I снег бы як намыты, улсжаны, лёгкі ходкі. Дрэвы, кусты, хмызы, што трапляліся на трасе, здаецца, не раслі тут засёды, а сышлі, збеглі з аконнага шкла, дзе іх толькі пад раніцу нама-лява дзед Мароз, злаві напавыдыху. Такім і пакіну на па-дыханні, спыпі, пакла на палатно зямлі, абрамленас чысцінёй сняго і бязмсжным блакітам неба.
I хвоі, і елкі  паравым снежным куржаку, бярозы і вольхі  лёгкім вэлюме свайго ж застылага  марозным ранку дыхання былі падобны да дзячат ці маладзіц у святочных уборах на зімо-вым вяселлі зямлі і неба. Свет бы такі каляровы.
Каляровыя, адцення маладой салаты, лыжы, каляровыя, бел-чырвона-белыя спартыныя куртка і штаны. I вязаная з каляро-вых нітак, з распушчаных маткай фабрычных адыхода, мату-зо, што прызначаліся дэпоскім мазутнікамдля выці рання рук, шапка. I нават гуз на яго лобе, і той бы каляровы.
Добры гузак ірдзе, расцвіта на лобе, ці то свежы, сённяшні, ці то затрашні, будучы пазначася жо тады на яго лобе. Усё пераблыталася. I дакладна якога часу, якой пары той гузак, ён не мог сёння спомніць. Даволі і таго, што ён усведамля, бачы сябе  хадзе, ён ішо. А што тычыцца гузако, то іх было столькі, што кожны трымаць у памяці галавы не хопіць. Не хопіць лобу і галавы, каб памясціць іх усе разам і  адзін час.
Ёсць гузак сёння, напрыканцы дарогі. Дамогся сё ж свайго. Нешта амаль беспрытомнага яго кінула да кентара. I так за-карцела, так закарцела рантам патрымаць у руках гумавую ду-бінку, дасведчыцца, гумавая яна ці сё ж жывая, як яму прыба-чылася, адчулася. Проста сверб нейкі смертны, як дзіцяці дра-бка цукру ці цукерку хочацца. Вось і дасведчыся, паспыта ён дэмакратызатара. 1 цяпер, як нсабвяргальнае сведчанне сапра-днай дэмакратыі  яго сярод лобу вырас рог. Адзін рог тады, другі цяпер буйная рагатая жывёла, што значыць дэмас.
I атрыма ён сваё, як павінен атрымліваць дэмас ад свайго патрона, калі вельмі жо нахабна пачынае нешта патрабаваць ці прасіць у яго, крычаць: аддай маё. Ён, прада, не крыча і нічога не дума патрабаваць, а проста не вытрыма і высунуся. Узня галаву і высунуся. Усеагулыіы народны гне замглі вочы, і кро ці мача дарылі, нрылілі да галавы, што вогуле і павінна было здарыцца і здараецца з чалавекам, калі ён апына-ецца сярод натопу, губляе, страчвае сябе і падпарадковаецца волі і памкненням натопу, пачынае жыць і паводзіць сябе па яго няпісаных, але някосна выконвасмых законах.
Натоп кірусцца не розумам, ён увогуле адмаляе яго. Розум згарае ва схліпах і хвалях святога калектынага гневу і абурэн-ня. I  каго хутчэй ён згарае, у каго менш таго розуму, той і зава-датар, всрхавод у натопе. Таму, пэна, часцей за сё людской зграяй правіць пасрэднасць з непазбытымі  сабе яшчэ інстын-ктамі жывёлы, звера. Яна грае на жывых струнах уласнага інстынкту, а натоп, зграя падыфываюць ёй. Падыгрываюць, бо шмат лгодзей, а хутчэй за сё ніхто з нас не адбегся яшчэ далёка ад дрэва, дзе хвастом уніз да сённяшняга дня вісіць і пагойдваецца наша родная маці.
Вось гэтая маці-малпа абудзілася, раптам прачнулася і  душы Майстра, калі ля выйсця з метро счалася валтузня. Ён пачу аглушальны голас-кліч магілёскай шпаны, магілёскай ускраі-ны: "Нашых б'юць!" I было вялікай ганьбай застацца баку, не адгукнуцца на гэты голас, не схапіць які-небудзь шворан і не кінуцца насустрач яму. А бачышы чужую жо кро, адчуць, што гэта кро зусім не чужая. Твая яна, цалкам твая. Кро таго адзінага цела, што склада натоп, твайго цела.
Каля вахода ці выйсця з метро схапіліся АМАП з маладымі хлопцамі, хутчэй за сё студэнтамі з бел-чырвона-белымі сця-гамі  руках. Сутычка была вельмі кароткай, але жорсткай, бяз-літаснай, як ёй і напежыць быць, калі абодва бакі кіруюцца се-паглынальным, бсзразважным інстынктам. На сцяганосца, пэна, вельмі жо націснулі ззаду, мо некага з іх і штурхнулі на АМАПаца. А іх гумовыя кіі былі жо напагатове. Яны зня-ліся і вайшлі  чалавсчую плоць. I пацякла кро. Нехта з тых, што стаялі побач, кінуся на дапамогу збігым, хутчэй, падобна, каб адцягнуць іх. Кіі АМАПа былі сляпыя і не разважалі. Яны толькі вайшлі  смак, адчулі захапленне. На гэта іх азвярэлае захапленне, натоп выцісну наперад і Майстра.
Гумавай дубінкай яму дасталося мімаходзь, яна адно толькі слізганула па яго шапцы, але добра апякла лоб. Каб гэта ды так па лобе, то мог бы і не падняцца. А гак зляцела шапка і здуся гузак. I сё  ім набрыняла ад адчаю і абразы. За што гэта яго б'кэць, сівога і вогуле законапаслухмянага: ні разу і нідзе  родным горадзе вуліцы нават нс перайшо на чырвоны свстлафор. Але пры сім гэтым адчаі і роспачы ён бы салада з імі, уцёрся б і адышо: супраць лому няма прыёму, апрача яшчэ аднаго лому. Але тут да АМАПа падышла падмога. Падскочылі чорныя "Ма-руські" ці "варанкі". Увогуле не чорныя стракатыя, але з тым жа самым прызначэннем: хапаць, грузіць і везці.
I пачалі хапаць усіх без разбору, хто бы наперадзе, паблізу і нават тых, хто выходзі з падземнага перахода метро. А з таго перахода акурат на тую хвіліну, калі Майстра яшчэ абурася, але жо і выцірася, выхапіся гарэзлівы падлетак, хлопчык з бутэлькай кефіру і батонам у празрыстьтм поліэтыленавым па-кеце. Па сім, хлопчык бы далёкі ад таго, што адбывалася тут. Засяроджаны на нечым сваім, ён светла і весела нават пасміха-ся. Але да яго падскочылі адразу трое ці чацвёра АМАПаца. Бутэлька з кефірам бразнула на асфальт і разбілася, выпа і ліп у гразь батон. Хлопчыка таксама павалілі на зямлю, далі носца-кам па рэбрах, заламалі назад рукі. А ён усё яшчэ працягва усміхацца скасавураным, прада, ад болю крывавым ротам. 1 спрабава гэтым крывавым ротам нешта вымавіць, сказаць. Толькі зразумелых і выразных сло не было. Так, нейкае няпэ-нае балбатанне і віск.
Майстра адразу адчу, што адбываецца нешта вельмі брыд-кае і куды больш абразлівае за тое, што сатварылі з ім. Не разва-жаючы, ён кінуся бараніць хлопчыка, так і не паспешы на-цягнуць на сівую галаву заляпаную граззю шапку. Кінуся з такой порсткасцю, што вокамгненна і ацверазе. Не, нездарма маці яшчэ яго вучыла: на гарачых конях ваду возяць. Бо коні тыя гарачыя нікчэмныя і пустыя, не вясковай, сялянскай пароды, а цыганскія. Так, скура на іх гарыць, дрыжыць і грае кожная жылка. А  пракаветнай і мудрай сялянскай працы няма і боль-шага дурня, чымсьці гарачы цыганскі конь. Ён увесь час у на-пружанасці, напагатове, у чаканні нейкай каверзы, ашуканства, і кожная муха выдае яму за слана. У яго адно памкненне апярэдзіць усіх, даць першаму самаму  хамут. I кожную хвіліну ён гатовы скочыць і панесці, закусіць цуглі, парваць пастромкі, ушчэнт разбіць воз і забіць гаспадара, кожнага, хто апынецца на яго шляху. Такога каня ніводзін памярконы мужык у плуг, у разору не паставіць. Адно на ім добра: вазіць ваду па набітай дарозе. I Майстра адчу, што  гэтую хвіліну ён вельмі падобны на гарачага каня, на якім возяць ваду. I на ім будуць вазіць іую ваду, калі ён не пераадолее гарачую сваю натуру, не паразумнее. АМАПацы жо запіхвалі  чорны варанок усмсшлівага хлопчыка і разварочваліся, каб выбраць новую ахвяру. I гэтая новая ахвяра стаяла перад іх камандзірам, маёрам нсзразумелых войск, і рука маёра жо здымалася, каб паказаць ім чарговую здабы-чу, ужо разагнуся і выпрастаея скураны чорны палец, каб упер* ціся  грудзі Майстру. Але штосьці прымусіла адвссці гэты яго палец і адвесці руку. Майстра, выпрастаны, што цвік ці слуп сярод асфальту, усё таю ж проставалосы пад восеньскім дробным дожджыкам, змешаным з мокрым снегам, дамогся таго, каб маёр паглядзе яму  вочы. Злачынца засёды ловіць позірк сваёй ахвяры, каб вызначыць, што гэта за штука перад ім. Звер, вок ці мядзведзь, пазбягаюць чалавечага вока. Баяцца, чужы розум раздражняе іх. I са злачынцам і са зверам небяспечна са-шчэплівацца вачыма. Мо таму сёння мала хто з людзей у горадзе глядзяць адно аднаму  вочы. Людзі баяцца людзей, звяры-нага і чалавечага  сабе і  іншых. А Майстра прагну сысціся позіркам з маёрам, бо той увесь час старанна хава свае вочы, хаця, здаецца, яму баяцца не было чаго, сіла на яго баку. Ён увішна рабі сваю справу, рупіся казённым вінцікам, вайско-вым атаматам, прызнача і выбіра ахвяры, нялоным рухам галавы, рукі аддава загады. А вочы весь час долу, а калі не долу, то  нейкую неймаверную далячынь.
У гэтым нешта было. І Майстра добра веда што, бо не раз сам знаходзіся  такім станс, калі не хочаш, але мусіш быць падонкам. I як гэта ні дзіна, толькі без гэтага мо і яго, Майстра, не было б і не магло быць, без надсаду, здзеку і рабавання сваёй душы. Тое самае, пэна, рабі зараз над сабой і маёр. 1 Майстра не памыліся, хоць бы ужо гатовы, што вось-вось і яго пако-цяць, дадуць па рэбрах ботам і, як дровы, укінуць у машыну. Але гэтага не адбылося. Маёр сустрэся з ім вачыма, перасмык-пуся, як ад галанога болю: хуценька не адвё нават, а схава вочы, зашторы іх хваравітай і бляклай далеччу, у якой не было і не павінна было быць людзей.
Вочы адвё, зашторы, але загад адда:
Грузіце!..
Майстра сцепану плячамі, скідваючы працягнутыя да яго рукі АМАПаца, угнуся і запоз у чорны "варанок".
У аддзяленні міліцыі, куды яго даставілі разам з іншымі, усё 'Шло па добра наладжаным і адпрацаваным капвееры. Пісарчук у лейтэнанцкіх нагонах карпс над паперамі, складацра-т аколы. Маёр дыктава яму, што пісаць, хоць гэтага можна было і не рабіць. Хапіла б на кожнага аднаго пратакола пад капірку:
Нарушал общественный порядок, выражающийся в непристойных криках и нецензурной брани. Призывал к нарушению общественного порядка, выражающегося в призывах свергнуть демократически избранную власть и лично президента...
Замінка атрымался тады, калі справа дайшла да хлопчыка, якога Майстра імкнуся абараніць, з-за якога і трапі сюды. Той ніяк не мог уцяміць, што ад яго патрабуюць.
Фамилия, имя, отчество, место работы, учебы?! надры-вася лейтэнант.
Хлопчык у адказ толькі лыпа вачыма і мычт.
Обыщите его, сказа маср. Найдите документы.
Дакументы  хлопчыка знайшліся, ён бы иавучэнцам ней-кага прафесійна-тэхнічнага вучылішча. 1 лейтэнант падвё вынікі:
Все ясно. Заношу: выражался нецензурной бранью, призывал к свержению демократически избранной власти и президента...
Вы што, ужо зусім тут... Вы што, звар'яцелі?.. не вы-трыма Майстра.
Попрошу не выражаться и не нарушать, усміхнуся лейтэнант. Не забывайтесь, где вы находитесь... Вы не пьяны ли?
П'яны, сказа Майстра. Я п'яны, але працверазею, а дурань ніколі.
д вот за это ответите в полной мере и на всю катушку. Продолжим, гражданин, оскорблять, чтобы уже на полную завязку или достаточно, интеллигент сраный... Документы!

Не надо документов, спыні лейтэнанта маёр, пэна, пазна. Але Майстра жо выцягну з кішэні пасвсдчанне і кіну яго лейтэнанту. Той, не разгортваючьт, уталопіся на вокладку, здзілена выгукну, і на добрай беларускай мове:
Народны! Глядзі ты на яго. Народных яшчэ не бралі.
Не падышла чарга? спыта Майстра. Няма яшчэ разнарадкі?
Мо і так, пагадзіся лейтэнант. Чарга яшчэ нс па- дышла, але самых нецярплівых мы бяром без чаргі.
Не юродствуй, Якименко, зно паспрабава сныніцв яго маёр. Але лейтэнанта ужо, відаць, панесла: А почему, зачем прятаться? Я не в бирюльки тут играю, а при исполнении. Один народный и пацифист, Адамович, уже сидит. Вот' и компания будет.
Это не тот Адамович сидит, стомлена сказа маёр. Не пацифист, а который "Убить президента" стихи написал. А тот умер.
Как умер? здзівіся лейтэнант. Вот сука, сбежал... Подождите, что-то я не пойму. Кто умер? Кто написал? И как написал, когда умер'? С этими интеллигентами одно безобразие и сплошная путаница...
Вот и вносите ясность, продолжайте оформлять задержанного, маёр забра з рук лейтэнанта пасведчанне і працяг-ну яго Майстру. Потым пача зно дыктаваць лейтэнанту: Выражался нецензурной бранью, призывал...
Хлопцы, сказа Майстра. Хлопцы, што вы творы-це? Як жа гэта лаяся і закліка, калі ён нямы, нямко?
Во гэта фокус, мові лейтэнант і зарагата шч-ыра, го-ласна.
Маёр спахмурне, перасмыкнуся тварам, як і тады ля выйсця з метро, калі Майстра сустрэся з ім позіркам. Яны і цяпер зірнулі адзін аднаму  вочы. Але не коратка, як гэта было раней. Сашчапіліся позіркамі, як прыцэліліся стрэльбамі. Сышліся вачыма, як сыходзяцца два бязмежныя адчаі, два стрэчныя по-лымі, якім наканавана спыніць і знішчыць адно аднаго, толькі  маёра тое полымя  вачах было машыннае, ён лепей і больш бы забяспечаны палівам, бо за ім сапрады стаяла машына. Яна, па сім, ужо спаліла ці на гэту хвіліну дапальвала яго. Вы-ядала з вачэй апошняе, чалавечас, што  іх яшчэ заставалася, пакідаючы мёртвы сіні лёд і распаленую чырвоную сталь.
Майстра веда, што з такім лёдам і сталлю  вачах з чалаве-кам і аб чалавечым гаварыць немагчыма. Як немагчыма было гаварыць і крыху раней. Бо гаворка тая пагражала спыніцца раз і назасёды кароткай і класічнай фразай: як чалавек, але як член партыі... Перад гэтай фразай нямслі, гублялі мову нават палі-глоты. Таму, пэна, і сёння  яго краіне такое мноства глуханя-мых людзей. Глуханямых закліка і такой жа лаянкі.
I не гэты няшчасны хлопчык, навучэнца прафесійна-тэхнічнага вучылішча. што выпадкова апынуся перад міліцэйскай лзяржанай машынай, нямко. Нямком бы і застаецца ён сам, Майстра, і што больш за сё балюча і прыкра, ён жа сам і віна-ваты  гэтай сваёй глухаце і немасці. Бог да яму голас і слова, адмстныя слых і мову. Да тос, чаго мо і  самога мелася ня-шмат, што ён дава мо аднаму толькі на мільён ці нават на не-калькі мільёпа. А ён так бязглузда, бяздарпа распарадзіся гэтым вышэйшым дарам. Прада ты дар, прада сябе. I наваг невядома, каму прада.
Фаст хоць закла душу чорту, мярзотніку, але сё ж інтэ-лекту і сіле. А ён саступі тую ж душу звычайнаму прывіду, хай жорсткай, бязлітаснай, але вогуле дубаватай машыне. Машы-не  пагонах і без, якая так-сяк вывучылася пісаць, складаць пратаколы, вссці дасье, брахаць на дзень светлы і на гарэлы пень, хапаць, цягнуць, саджаць. I хоча ён прызнаваць ці не, але ён таксама хапа, цягну, садзі, дапамага, чысці дарогу той машыне, бо яна набыла, купіла яго. I вельмі танна. Дзярмо ніколі не было  цане.
Трыццаць срэбраніка пры сякім курсе застаюцца трыц-цаццю срэбранікамі. Пры кожнай уладзе і кожным часе. Гэта мы толькі падманваем сябе, што вось адзіны раз схібім, пасту-пімся, а потым выправімся, апрадаемся. Вытрываем здзек, гвал-таванне, атрымаем ларэацкі значок, званне народнага і набу-дзем голас. Узвысімся і загаворым на сю моц. Алс голас той ужо хрыпаты. А табе адразу і ардэнок, каб ты больш гучна соп у свае дзве дзіркі. А тут яшчэ і кватэра трэба, і не абы-якая. I дзеці. дзеці  цябе падымаюцца, падрас таюць. Ім жа таксама трэба жыць. Жонка на глотку наступае.
Вось так і перацінае табе глотку. Вось так цябе і прыруча-юць. Купля, здаецца, волю і спакой, а дамогся, дабіся камфар-табелыіан камеры, турэмных крата і засавак. У адначассе па-збавіся і голасу, і слыху. Аглух, аняме і нават аслеп. I таму такі не давана прывідна, а папрадзе далучаны да таго натопу. што і зараз яшчэ галосіць і дога будзе нема галасіць на скверах, парках і праспектах глуханямой айчыны. I па гэты глуханямы народ міліцэйскія лейтэнанты з дапамогай адукаваных, але з выпаленай душой маёра будуць складаць пратаколы: лаецца і заклікае...
Так что будем делать? нарагатася нарэшце, пазабавіся лейтэнант. Может, все же заговорит, кіну у бок хлопчыка.
Идиот, ціха прабурчэ маёр. Але лейтэнант пачу і пакрыдзіся:
Ну вот, чуть что, так сразу и обзываться. Кто виноват Якименко виноват... А я дело предлагаю. Будег дело и не только глухонемой, но и мертвый заговорит. А народный пойдет свидетелем...
Майстра аслупяне. I на тую хвіліну папрадзе адчу сябе глуханямым. Больш глуханямым, чым той, усё яшчэ нічога не цямячы навучэнец прафесійна-тэхнічнага вучылішча.
Кофе, кофе, нечакана загада некаму маёр, прыадчы-нішы дзверы  калідор.
Каву прынеслі адразу, пэна, добра ведалі жаданні і звычкі маёра. Чайнік кіпню, бляшанку растваральнай кавы, цукар і некалькі кубка.
Вам сладкий, горячий, крепкий? спытася маёр у Майстра.
Вельмі моцную, адказа Майстра. Зусім не салод-кую і вельмі халодную, з лёдам...
Со льдом? Это нечто новое, здзілена лыпну на яго
маёр.
Нічога новага, сказа Майстра. Ведаеце, у мяне  інстытуце бы выкладчык. I ён кожны раз пасля прыёму  нас экзамена заходзі у кафэ і заказва дваццаць порцый марожа-нага. I адразу, запар усе дваццаць з'яда.
Дасціпна растлумачылі, нечакана загавары па-бела-руску і маёр. Мне гэта таксама вядома...
Лёд у міліцыі знайшося. Прада, нейкі брудны, з пацёкамі, ці то сукравіцы з мяса, ці то нечага іншага. Але перабіраць не даводзілася, пайшо і такі. Майстра выпі пяць кубка халод-най моцнай кавы з лёдам. Выкуры тры цыгарэты. За гэты час яны з маёрам не мовілі ні слова. Мача і лейтэнант.
Все, сказа маёр. вы свободны. Честь имею...
Я таксама гонар маю, сказа Майстра. Пайду адсюль толькі з гэтым хлопчыкам, паказа галавой у бок нямко.
Вон отсюда, не здымаючы голасу, ціха і неяк вельмі абыякава загада маёр.
Што? Вы каму? не паверы сваім вушам Майстра.
Вон! цяпер яшчэ карацей, але з той жа абыякавасцю і пераканачасцю мові маёр.
Майстра пача азірацца, усё яшчэ не даючы веры сваім вушам.
Вам, вам. Вон, запэні яго маёр.
Лейтэнант спачатку ціха, а потым усё больш гучна пача ра-1 атаць. Майстра падхапіся з крэсла, наблізіся да нямка, па-кла яму руку на плячо.
Лейтенант Якименко, выгукну маёр. Дежурные! Лейтэнант падскочы да Майстра, з калідора набеглі дзяжур-
ныя міліцыянеры. Майстра адарвалі ад хлопчыка. Паідягнулі з кабінета па калідоры. Адчынілі дзверы на вуліцу і пад зад кале-нам выпхнулі на двор.
Интеллигент сраный, пачу ён услед голас маёра, пакуль зачыняліся за ім дзверы. I дзверы не проста зачынш, іх замкнулі за ім ці зялі на завалу. I дарэмна ён торкася і бі па дзвярах кулакамі. Уваходу не было. Дзверы  міліцыі былі тры-валыя.
I ён пайшо адтуль прэч, хоць і нехаця, але падпарадковаю-чыся загаду маёра. Міліцэйская моцная кава збудзіла яго. Амаль што адняла нрытомнасць і ногі. Але ішо ён жвава і спора, як толькі  маладосці некалі хадзі. Як поны моцы і запалу ішо па лыжні сваёй ганьбы і славы на пачатку жыцця  Магілёве. I зно жа, як тады, ірдзе, набрака на яго лобе ладны рог, першая адзнака юнацкага кахання.
Прада, тады  яго рог бы меншы, бо не было яшчэ сапра-днай дэмакратыі. Шмат чаго не было. Не было прэзідэнта, які жо калі б'е дык б'е, што па нагах, што пад дых, што  лоб з капыто дало. Бы лепшы сябра. Два не разаллі вадой хлопцы з чыгуначнай ускраіны горада Магілёва. А паміж імі яна, з той жа скраіны. Сяброка таго і другога. Прыспе час біцца сяб-рам за яе. Занадта ж вузенькая сцяжынка, двум не разысціся, вяла да яе хаты. А саступіць ні той, ні другі не хацелі, не мелі яны тады яшчэ саступаць. 1  аднаго з іх нос сышо на два румбы з прамога курсу, а  другога вырас прыгожы каляровы рог.
Майстра цинком пасміхася  падушку, узгадваючы той свой першы рог кахання. Боль адышо, і ён сышо, саслізну з лыжні. Ён больш не ішо, ляжа на ложку  бальнічным пакоі. I яму было чамусьці смешна, нягледзячы на тое, што хвіліну назад ён кана ад болю, а зараз яго разбіра смех. Ён веда яго прыроду, гэта была дрэнная прыкмета. Некалі ён сказа: чорта хто ба-чыць у мяне на вачах слёзы, цяжка будзе, буду рагатаць, смерць прыйдзе буду рагатаць. I ён рагата.
I гэта бы зусім не вымушаны смех, непадробны. Было папрадзе смешна, што вось прыспе час і яму паміраць. Дагэ-туль жа Майстра дума, што ён вечны. У маленстве так дума. Калі яго яленне прасторы і часу ніколькі не супадала з уя-лснпем даросл ых. Прастора была абмежанава тым, дзе ён у тую хвіліну знаходзіея. А час бы бязмежны, бо  ім не было месца смерці. Увогуле то яна была. Але толькі вогуле, для іншых. А яго смерці не існавала. Яна яшчэ нс нарадзілася. Яна не існава-ла  яго жыццёвай прасторы.
Хаця там, у дзяцінстве, кожная хвіліна, кожны яго крок бы пад смерцю і да смерці. У канцлагеры людзі, дарослыя і дзеці, мерлі, як мухі. Засыналі і не прачыналіся. Гэта так ім і спрыма-лася сон, звычайны сон. Смерць жа нешта іншае, жудаснае і пакутнае. Значна пазней, будучы жо далёка ад свайго ціхага канання  сне, ён адчу, што  смерці няма нічога жудаснага і пакутнага: калі ты жо нарадзісято маеш прывілею і смерці. Але гэта зно вельмі і вельмі далёка ад яго, у глыбокім недзе космасе.
А потым, калі вабрася  сілу, пача працаваць, на яго аб-рынулася столькі смерця, з аднаго боку яных, прыдуманых ім. А з другога самых што ні на ёсць сапрадных, бо ён кожны раз паміра з тымі, каго прыгаворва да смерці і сам. Памі-ра і адраджася. 1 гэта паміранне і адраджэнне захоплівалі яго гульнёй уялення, адсугнасцю мяжы паміж явай і прыдумкай, крохкасцю і трываласцю сяго існага на свеце. Непарынасцю існага. Гэта была таямніца, якую ён усё жыццё імкнуся, праг-ну разгадаць, спазнаць.
Так прагну, што з нейкай нават радасцю сустрэ прыгавор сам сабе. Прыгавор, які вынеслі дактары яму недзе чатыры гады назад: неаперабельная пухліна. Ён зразуме, што гэта значыць. Да таго часу Майстра бы ужо стомлены жыццём, ушчэнт з'ез-джаны працай. I прыня прысуд сабе як наканаванне і нават нейкае выйсце. Ён не чапляся за жыццё. Нажыся, хопіць. Што ж гэта за жыццё, калі падымаешся ранкам толькі па прымусу, па завядзёнцы, як салдат у казарме па загаду старшыны. Хаце-лася волі, свабоды, адпачынку. I тады, чатыры гады назад, Майстра жо спісалі се, хто яго веда, сябры, ворагі. Пэна, яны ж яго і вярнулі з незваротнасці. Майстра не прывык, каб яго шка-давалі. Шкадаваць іншых, сябро і ворага, было яго пры-значэннем. Яго прызначэннем было і зведаць усё да апошняй кропкі на гэтым свеце, у тым ліку і сваю ласную смерць. Зведаць горкае і салодкае, усю брыдоту гэтага свету і яго прыга-жосць. I не проста зведаць, адчуць самому, але і пераказаць, пе-радаць іншым, абудзіць іх ад той сярэдзіны, якая ніколі, нідзе і нікому не прайграе.
I тут з уласным паміраннем яму было вельмі цікава, як жа гэта яно будзе праходзіць. Гэта ціканасць абудзіла яго. Нанава, як у маладога, прачнуліся се пачуцці. Ён адчу, якое пахкае  маі зранку, аподні і вечарам сонца. Сонца мела пах. I гэта было так няправільна і так дзіна, што з ім, з гэтым сонцам, трэба было разабрацца. Варта было яшчэ крыху пажыць.
Майстра чапіся за працягнуты яму сонцам з неба сонечны прамень, па тым промні выцягну сябе сам з тагО свету. Вырак-ся, адрыну непазбежнае, наканаванае.Настоя на аперацыі. I яму была цікавай тая аперацыя, у яго нешта выражуць. Толькі перад аперацыяй загада самому сабе абавязкова ачомацца. Выйсці з-пад наркозу.
I з тае далёкай пары яму здавалася, што лепш было б не вы-ходзіць з-пад таго наркозу. Заснуць назасёды, непрыкметку, як засынаюць мухі на восеньскім холадзе. Боль бы невынос-ны, суцэльны, непраходны. Але, як ні дзіна, да гэтага можна было прызвычаіцца, калі заставалася падсвядомая іскрынкатаго, што гэта часова. Праз боль ён адчува сябе жывым. Далучаным да жыцця. Веда, што не памрэ. Богам ці чортам яму даравана жыццё і далей, толькі трэба разлічыцца за мінулае, за тое, што ён натвары у мінулым, разлічыцца за шматлікія мастацкія яго смерці і набыць цяпер безумонае права тварыць іх далей, тва-рыць смерць і нараджэнне. I калі на свеце існуе такі смяротны боль, то застаецца, заховаецца і жыццё. Жыццё гэта той жа боль, толькі размеркаваны  прасторы і часе. I якое жыццё такі і боль.
У яго гэта бы боль звярынай нечалавечай надзеі і пэне-насці  тым, што будзе яшчэ нешта і наперадзе, потым, трэба толькі весь час сачыць за сабой, каб не паддацца і не аддацца думцы: гары яно гарам сё, хай будзе што будзе,бачыць увесь час дрыготкае полымя свечачкі наперадзе. Бачыць і не дазволіць свайму ж уласнаму дыханию патушыць тую свечачку, не даць болю замгліць, зацьміць святло.
I цяпер боль бы той жа самы. Толькі без пробліску. Безна-дзейны, чорны, безвыходны. Само сабой неяк адрынулася, па-кінула яго звярынае, засталося толькі адзінае, чалавечае асэн-саванне, што з такім болем, калі нідзе: ні  сэрцы, ні  галаве ні агеньчыка, ні іскрынкі жыць няварта. Усё патухла і выга-рала ад болю  ім. Выгарала. пайшло прахам. I прах той бы яго. Вецер разносі той прах па зямлі, касмічны халодны вецер забыцця і прагі супакаення. Не бачылася, не было веры, як у такім буравеі што-небудзь можа застацца, ацалець, выжыць. Зоркі на небе і  свядомасці і тыя патухлі. Ачахла сэрца, яму нскага было больш любіць на гэтым свеце, не было з кім вара-гаваць. Пляваць яму было на сё гэта, на мастацтва і нават на сё чалавецтва. Пляваць, калі яно дазваляе загнаць сябе  такі нсймаверна безвыходны тунель, у такую чорную закаркава-ную болем безнадзейнасці касмічную дзірку, з якой ён нават не здольны, не бачыць, не ведае, каму і як можа перадаць, пе-раказаць свой боль.
I няварта было нікому перадаваць і пераказваць. Гэта ж некаму толькі пакуты, вечныя пакуты. Не трэба, каб чалавек зведа усё гэта. 3 такога болю чалавек не здольны выйсці, застацца чалавекам, і ён, Майстра, па сваёй ахвоцс сёння апус-кае ці падымае рукі, здаецца. Падымае ці апускае, але сё ж крыху спадзяецца на літасць пачварнага, перамогшага яго часу. У гэтым жыцці  яго засталася яшчэ адна няспраленая работа. Апошняя праца Майстра. I ён будзе не ён, калі не споніць яе.
Гэта Майстра спомні пра смокінг. Яго пашылі жо і пры-неслі яму  бальніцу. Бліскучы і чорны ён вісе перад ім на крэсле каля ложка. Мо гэты смокінг і зводзі яго  чарнату, але ён жа і вароча з нябыту, бо Майстру весь час так карцела стаць з ложка і апрануць яго. I легчы зно у ложак, застыць, знерухо-мець у ім назасёды. Але так проста сатварыць гэта апошняе дзеянне  сваім жыцці: апрануць, легчы, знерухомець гэта было зусім не  яго натуры. I ён мані сабе, калі каза, што сё  ім выгарала, патухла і пайшло прахам. Ён столькі прытварася і ігра у жыцці, што падсвядома жо недзе прагну адрэжысі-раваць, паставіць на агляд усім і сваю ласную смерць, і яго натура, відавочна, была мацней за яго смерць. I на бальнічным ложку, канаючы, ён не адыходзі, а працягва тварыць апошняе дзеянне сваёй уласнай жыццёвай драмы. Смяротнай драмы, дзе сё ж рэжысёрам застаецца не смерць, а ён сам, Майстра, бо што разумее гэта смерць у мастацтве. Набіць руку на вырабе табурэтак, на аднастайнасці рамізніцтва гэта зусім не значыць стаць Майстрам, Ашырам нават не станеш у сваёй айчы-не. Чаго-чаго, а ашыра у ёй хапае. Кожны другі наверсе і нізе Ашыр, татарын ці цыган у сваёй айчыне, з заемным словам, з падробнай гаворкай і непадробным нахабствам самапэне-най пасрэднасці. А непадробных, сапрадных толькі адзінкі на мільёны. I ім нельга марнаваць час нават тады, калі ля ног іх стаіць кашчавая са сваёй саржавслай касой. Пачакае, пакуль Майстра справіць сваю работу і прыме яго.
А зараз у Майстра рэпстыцыя. Боль адпусці яго, пэна, як адпускае, надманліва адыходзіць ад чалавека  яго апошнгою хвіліну, даруе яму хвіліну на роздум і вечпас жо супакаенне. Толькі Майстра вырашы патраціць яс на зусім іншае. Да яго якраз прыйшо паведвальнік, сябра і памочнік, якому ён мог давсрыцца. Увогуле трэба сказацъ, наведвалыгікі, адведнікі ішлі да яго бясконцай плынню. Сябры паглядзець на яго апошні раз і нешта прачулае і добрае мовіць яму на развітанне, ворагі каб на свае вочы дасведчыцца, убачыць, што яго жо не існуе, ёндадуба. I зно жа, трэба адзиачыць, ворагі рабіліся яму сяб-рамі. Майстра рад бы іх бачыць, бо яны былі шчырымі, сябры ж трапляліся сякія.
Людзі ішлі, неслі курыва, ежу, прысмакі, а часам і гарэлі-цу. I з тым-сім ён бра па кроплі, сабе для прыліку, сардэч-наму чалавеку шклянку напоніцу. Не шкадава ні пітва, ні закусі. I ніколі пры жыцці ён не раскашава так, не ме столькі адразу пітва і закусі. Аказваецца, паміраць не так ужо і блага, весялей, лепей чымсьці жыць. Весялей, лепей, чым там, на волі. Вось толькі непярэлікі, не здолс ён ужо піць і есці. Маленькай лыжачкі маннай кашы хапала яму на цэлы дзень. I тую маленькую лыжачку даводзілася запіхваць у сябе. Толькі куры ён па-ранейшаму, цыгарэтай, дымам жы. I агсньчык прыпаленай цыгарэты сведчы, што ён яшчэ жывы. 3 цыгарэтай яму не так маркотна было сустракаць і праводзіць адвед-ніка, сябро і ворага.
Зараз да яго прыйшо сябра і паплечнік. Як веда, патрапі у гадзіну прасвятлення.
Адвярніся і стой, лсдзь не на парозе загада яму Майстра. Зажму рся.
Порстка схапіся з ложка і, пакуль сябра  недаменні ста-я плячыма да яго, хуценька пача апранапь смокінг. Майстра сё ж пераацані свае сілы. Смокінг ніяк не хаце налазіць. Цела азызла, аплыло, набрынялае перадсмяротнай ужо вадой, жывот уздуся гарбузом. 3 вады чалавек прыходзіць, з вадой і адыходзіць, ужо трохі роспачна дума ён. Яго цела, яго рукі не пад-парадкаваліся яму, але сё ж ён справіся з новым, нязвыклым яму адзеннем.
Паварочвайся, можна, глядзі, зно гукну Майстра сяб-ру  парозе.
Той адплюшчы вочы, павярнуся і з простае душы шчыра войкну:
Ну, чысты вярблюд, Ашыр.
А ты бы бегемотам і застася ім... Ашыр...
Сябра цямі, што ляпну нешта не тое, не падумашы, пача апрадвацца:
Не, да твару, да твару... так далёка ад Парыжа, а меюць жа шыць людзі. Нідзе не цісне?
Па плячы, сказа Майстра. Ты што, сумняваешся?
Што па плячы у гэтым сумнення няма. А вось як па цсле?
Калі па плячы, дык і па целе, хоць смокінг, хоць андарак, хоць шатландская спаднічка. I немцу, і беларусу, калі ён ад нараджэння не голы.
Гэга жо так, тут анатомія адна... Ну, Ашыр, ну, кароль. Скажу табе прама і сю праду: ну, і прыгожы ж ты, кароль, таварыш, спадар і містэр. Уразі, забі.
Майстра задаволена засміхася:
Праз тры дні юбілей, не забыся? Каб бы як штык. У меру п'яны, няголены і галодны, як сабака.
Які юбілей, пра што ты гаворыш?..
Сябра пача нешта мармыгаць, панёс такую лухту, што вушы вялі. Накшталттаго, што ён, Майстра, вельмі і вельмі хворы, а юбілей такое напружанне, не кожны здаровы чалавек здольны яго вытрымаць. Вось калі ачуняе, паправіцца, тады можна і пачынаць гулянку на тыдзень ці два запар. I  такім сэнсе сябра гавары дога, хоць і не вельмі пераканача. Майстра бачы усе белыя ніткі, чу недагаворанае, але не хаце гэтага ні чуць, ні бачыць. Ён веда усё. Ён ужо не паправіцца больш і не выйдзе з бальніцы сваімі нагамі. Адсюль яго панясуць нагамі наперад. Дзіны, вельмі дзіны звы-чай нагамі наперад. Дзіцячая гульня, жыццёвая мана і пасля смерці. Калектыны, традыцыйна асвячоны падман рабіць вы-гляд, што і мёртвы, нябожчык ходзіць сам, сам ідзе да сваёй магілы. Да чаго ж хлуслівая істота сама чалавечая існасць. I гэты хлусіць, як піша ці малюе, працягвае хлусню. 1 ён сам, Майстра, падтаквае яму, згаджаецца з хлуснёй. Ён працягвае хлусіць і на смяротным ложы і будзе хлусіць нават у труне.
Хопіць, хопіць, сказа Майстра. Ты заслужоны і я заслужоны, ты народны і я народны. Дык няжо мы не заслу-жылі  свайго народа раз у жыцці сказаць хаця б самім сабе праду.
А ты думаеш народ хоча прады?
А чаго ж ён хоча'.'
Зрелищ и хлеба. Ты добра ведаеш, чаго хоча народ, бо сам таго ж хочаш. Хочаш жыць. Дык і жыві па сваей прадзе, толькі  сабе, усярэдзіне. Л вокладка павінна быць падманнаю, зазы-наю. Гэта мо і ёсць жыццё. Прывіднае, каляровае, як буквар для першакласніка. Інакш, з голай прадай, як і з вечна голай ба-бай, ніхто не пажада бы жыць. Дасціпней і прасцей з буква-ром, чым з Гегелем і Гогалем. Гэта добра ведае кожны сена-родна абраны на сёй тэрыторыі СНД... Месіі...
Грышкі Распуціны. Канакрады і хлысты?
Гэта для нас з табой зразумела Грышкі Распуціны, канакрады і хлысты. А для некага і шмат, скажу табе, для каго Месіі. 3 букваром над пахаю і "Кратким курсом истории"  сэр-цы так зручна і легка крочыць, нікуды не збочваючы, у светлую будучыню. Куды цяжэй з глыбінь стагоддзя несці крывавую праду і памяць Пагоні.
Перакана, сказа Майстра. Перакана. Идущие на смерть приветствуют тебя, Цезарь. Толькі юбілей усё рона будзе. Па прадзе. Будзем жа з усмешкай развітвацца са сваім міну-лым, як рабілі гэта разумныя грэкі, як робяць гэта разумныя дзеці матухны Зямлі.
А ты з'еха з глузду... хаце яшчэ нешта дадаць сябра, але Майстра не дазволі:
Хопіць, увайшо у глузд, увабрася  розум. 3 юбілеем ці маімі хатурамі, як хочаш, так і лічы, усё вырашана. Каб праз тры дні бы як штык. А цяпер прэч, бяры прас і гладзь білсты на атобус.
Гладзь білеты, пакрыдзіся сябра. Пакуль ты тут ляжыш і канаеш, свет рухаецца наперад.
I далёка жо дапя? спыта Майстра. Яшчэ людзі нешта ядуць на гэтым свеце, ці жо, як цыганскія коні, адвыклі? Па чым новы опіум для народа буханка хлеба?
Расце, вечарам даражэй, чым зранку, адказа сябра. Скора адвыкнем і ад хлеба, будзем сыціцца ім упрыглядку. Толькі і мы не такія дурні. Не стаім на месцы. Я дасканалі працэс і метады бясплатнага праезду  гарадскім транспарце.
Сябра замок, пэна, чака, як адгукнецца на гэтыя яго сло-вы Майстра. Але той мача. 1 сябра працягва:
Ты ведаеш, білеты сёння мала гладзіць прасам. Кантралё-ры пайшлі што гады балотныя, празорлівыя. Але калі білецік перад тым, як гладзіць, яшчэ і падкрухмаліць, ніводная зараза не адрозніць ад новенькага.
Во як, Майстра бы сапрады здзілены. Во гэта жо штукары дык штукары. Перад такой вынаходлівасцю мне з маімі здольнасцямі сапрады толькі застаецца: здацца, легчы і памерці... Але... пачакай, пачакай, каб другі раз выкарыстаць білет, трэба сё ж набыць яго і выкарыстаць першы раз.
У яблычка, пагадзіся з ім сябра. Тут таксама свая тэхналогія і метода. Адзін купляе, выкарыста выкідвае. А другі ходзіць па атобусных прыпынках і збірае. Толькі канку-рэнцыя вялікая. Але нічога не паробіш рынак, рынак і адпа-ведна рыначныя адносіны. Могуць і морду набіць. Хочаш жыць умей круціцца, будзь прадпрымальным.
I багата  горадзе сёння такіх новых беларуса-бізнесме-на, прадпрымальніка?
Лічы сам. Я дык мяркую, палавіна. Палова едзе  новае жыццё па білетах, а другая палова, мо і большая,безбілетнікі, зайцы.
Я адмаляюся, сказа Майстра. Адмаляюся. Сябра  запале яшчэ хаце запярэчыць яму, але зірну на Майстра і бачы, што ён сказа гэта зусім не  працяг іх мо трохі пуставатай гаворкі. Майстра стая плячыма да яго на фоне бальнічнага акна, набрынялага чырванню заходзячага сонца. Выразна сілуэтны  чорным смокінгу з белым шлякам сарочкі пад ім, сярод белі бальнічнай бялізны і такіх жа беззачэпных воку бальнічных сцен. У чырвоную шыбіну шкраблася голая галінка таполі, нібыта гладзіла і супакойвала тую распаленую крывавую шыбіну. А  тым жа самым месцы, але з другога боку, з сярэдзіны, пагладжва шкло мяккім дотыкам пальца і Майстра. Сябра зразуме, што ён павінен пакінуць яго. Але адчу-ванне, што гэта хвіліна, калі яны разам, мо апошняя, развіталь-ная, вымушала марудзіць, шукаць нейкіх адпаведных сло. А сло тых не было, усе толькі звычайныя, абыходкавыя. Абы-ходкавыя як напачатку, так і  канцы. Подлае, беднае на словы і шчырасць жыццё...
I тут Майстра нечакана, нібы апёкшыся аб шыбіну, адхапі ад яе руку, крута і рэзка павярнуся тварам да сябра.
Пра сё з табой пагаварылі, сказа ён, а пра самае галонае забыліся...
I сябра, здаецца, бы згодны з ім, кіну галавой і змрочна мові: ^
Забыліся... Так зажды бывае...
Дык як ён там? запыта Майстра. Адчувае, шануе новага гаспадара?

выхоплівася з рук гаспадара. Хвост трубой і некалькі хуткіх прабежак па хаце. А потым падыходзі да гаспадара, хвост зно жа трубой і тулава гарбом, і кожная валасінка, што  вожык паасобку, і голас брыдкі-брыдкі гэта так ён лаяся па-беларуску і на беларуса. А аднойчы дык не вытрыва, так абурыся, што знайшо тое, што больш за сё патыхала гаспадаром чаравікі яго. I напрудзі у кожны. Адпомсці амаль што па-чалавечы.
Свіння ты, толькі і сказа на гэта Майстра. Нічога горшага прыдумаць не мог. Лепш бы  штаны мне, а яшчэ лепш сабе. У чалавека ж апошнія чаравікі. I кот, пэна, зразуме яго. Зразуме, што такое апошнія чаравікі сёння  чалавека, зашыся пад канапу, цэлы дзень не паказвася. Толькі лыпа адтуль вінаватымі зялёнымі вачыма. I больш не помсці так гаспадару, хоць той час ад часу і працяг-ва карміць яго прымусова, жорстка і бязлітасна, як вязня, ды-сідэнта  турме. I абодва яны пры гэтым горка плакалі. Майстра мочкі  душы аблівася слязьмі, а кот уголас, хоць і ціхенька, умольна.
Але ж тыя слёзы, бачныя і нябачныя, былі і ачышчальнымі, выратавальнымі. Каціная бездапаможнасць і пакуты надавалі Майстру дужасці, моцы трымацца за жыццё і працягваць яго, змагацца за яго. Не столькі для сябе, колькі для таго ж ката зна-ходзіць і выбіваць нейкую капейчыну. I радавацца, радавацца, калі  каціным жыцці выпадала свята, і той мог паласавацца ці то рыбінай, ці кіці-кэтам. Кот, клопаты аб ім былі для Майстра паратункам, той саломінкай, цыбулінкай, што вымушала яго рупіцца, пазбаляцца прывіднага сну, у якім апошнім часам зна-ходзіліся амаль усе, каго ён веда.
У тым вяжучым сэрцы і галаву сне знаходзіся і сябра Майстра. Гэтага чалавека трэба было ратаваць, ратаваць ад яго ж самога, бо ён ужо змірыся са сваёй снуласцю. Ён здася. Мо засну канчаткова і таму абыякавы да жывой істоты, да таго ж ката, клопату аб ім, клопату аб чужым жыцці, што рвецца на яго ж вачах. Ён ужо не дбае, не думае і аб сабе. I толькі клопат аб чужым жыцці, аб некім больш няшчасным, чымсьці ён сам, здольны, пэна, яшчэ абудзіць яго. Такое, хоць і жывёльнае, на мяжы інстынкту існаванне яшчэ здольна сё ж абудзіць чалавека.
Прабач мне і глядзі, слухай, даводзі Майстру сябра. Наперадзе зіма, каб гэта ды на вясну, лета, то нічога страшнага.. Чорт бы яго не зя. Дзе б казюрку якую знайшо, лісток, траку пасмакта, прызвычаіся б мышэй есці. д зіма ж наперадзе. Не толькі кату, а людзям зіма. Крывянка  Мінску знікла, ці такія чэргі... Пра ліверку жо і не кажу, самому паласавацца не выпадае. I калі перавесці толькі на крывянку гэта, лічы, мінімальная наша беларуская зарплата...
Хопіць, сказа Майстра, хопіць... Зіма наперадзе, зіма. Што ж рабіць нам з гэтым няшчасным катом?
Не ведаю, братка, галавы не прыкладу, чалавеча.
- Хопіць сілы аднесці  ветлячэбніцу і сыпіць?
Ты што? адхіснуся сябра ад Майстра. Грэх жа.
Вось і я з такім грэхам не магу. I сілы, дужасці не маю падняцца. Ты разумееш?
Як я цябе, братка, разумею...
Разумець мала. Трэба браць на сябе і адказнасць.
Якую адказнасць: забіць?
Не, братка, не. Ты прасі у мяне прабачэння. I я табе кажу, прабач мне, прабач: адказнасць, мне здаецца, застацца чалаве-кам хаця б у вачах ката. Бо большай адказнасці мы сёння на сябе скласці мяздольны, мо залічыцца, братка, мо якраз гэта і залічыцца... Цягні да вясны. Ты разумееш мяне?..
Разумею, разумею, але...
Майстру заблажэла, ён пача хапатліва распранацца, ківаю-чы пры гэтым рукой, маля, ідзі, ідзі, я не хачу, каб ты бачы мяне і запомні у пакутах, і па на ложак, як толькі за сяб-рам зачыніліся дзверы, так да канца і не распранушыся, у смокінгу і з чырвонай, як застыглая кропля крыві, бабачкай на шыі, з іранічнай усмешкай на вуснах ад усведамлення таго, што вось нарэшце ён дамогся, збылася мара, ён у смокінгу. Можа, застацца  ім назасёды, пайсці  ім далёка-далёка, дзе ніхто не здолее пакпіць з яго, распрануць яго. Толькі сам ён нікуды не пойдзе і не дасца, каб панеслі без яго, Майстра, на тое згоды. Хай но-сяць на руках іншых нябожчыка, згаворлівых і памярконых. Зі аворлівых і памярконых, вунь колькі іх развялося, што мышэй у свірне, усе на грэных кормных крэслах. А ён бы, ёсць і застанецца самім сабой.
і з юбілеем усё было вырашана. Вырашана дано, загадзя. і Ісрад балыііцай яшчэ. Адзінае, што мела яго дзяржава, на што была здольная гэта праводзіць паказальныя юбілеі і такія ж паказальныя пахаванні. Па рангу, на рэгламснту: добрых юбі ляра і нябожчыка у добрыя труны, наганых у паганьн I каб, не дай Бог, хто-небудзь ды не заня чужую, не па яго чьим магілку.
I што самае жахлівае, самае мярзотнае гэтае раздзяленне па рангу і чыну нябожчыка ні  кога не выклікала ніякіх пара! кання. Мёртвы клася  сваю магілу, згодна яго прыжыццёвагаі статусу, а жывы, які не дарос да яго вышыні, веда, што ён ляжа|  больш сціплае і далёкае ад роднага чалавека месцейка. Так назасёды жо разлучаліся бацька з маткай, муж з жонкай, брат! з брагам. I на гэтым перш-напсрш, пэна, і трымалася сістэмаі Не на закрытых размеркавальніках пры жыцці, як гэта заведзе-на гаварыць, а на прывілсях, асвячоных і прадпісаных уладамі, калі прыходзіла смерць, як сведчанне і перасцярога: не, не се роныя і перад смерцю.
Так усталявалася і запанавала нейкае пазасветнае, нават па-замагільнае жыццё на гэтым, існуючым яшчэ, жывым белым свеце. Усталявалася, каб працягваць такое ж развядзснне і дзя-і ленпе сярод нябожчыка. Нябожчыкі, пазбаленыя голасу і жа-дання, дыктавшіі жывым, як іх прыбіраць, у якія труны класці, як і на якія могілкі везці. Жывыя спанялі заключанае з імі па-гадненне, развозілі нябожчыка адразу каго  пекла, каго  рай. Партыііны, чыноны рай і беспартыйнае, бсспасаднае пекла. Нябожчыкі больш правілі з таго свету, чымсьці жывыя. I была паміж імі маклівая згода і змова не перамешваць паміж сабой чыстых і нячыстых.
Але ніколі не драма жывы ці мёртвы нячысцік, хаця, па-добна, таксама куплены і задобраны некім на тым ці на гэтым свеце. Толькі, пэна, куплены не да канца, бо час ад часу пачы-на выкідваць чорціка. I тады пачыналі тасаваць: нябожчыка адушаляць і амярцвяць жывых. I жывыя пачыналі прагнуць нябожчыка, нябожчыкі зажадалі жывых. I тады ж пачынася вялікі жудасны рогат і вялікае жахлівае галашэнне на тым і на гэтым свеце.
I ставалі, і падымаліся з магіл нябожчыкі, клаліся  магілы жывыя. Мо якраз і сёння прыспе такі час. Угнявіліся па тым і гэтым свеце, няправільна і няправедна разлучоныя і падзеле-ныя, абражаныя і пакрыджаныя. Сышліся разам крыдзіцелі і пакрыджаныя, гвалтанікі і згвалтаваныя, паміж імі счалася апошняя і самая жорсткая бойка. Нябачная і бяскроная, і таму жахлівая, бязлітасная, каб і праху жо чалавечага на зямлі не засталося.
Мо і эта з ім адбываецца тое ж самае, б'ецца ён з некім з таго свету і 3 кожным на гэтым свеце. I недзе, адбегшыся бок, цікуе за ім і падбухторвае нячысцік. Яго ласны нячысцік, бо ён сам і ?'яляецца нячысцікам. Ён жа таксама, пратэстуючы  дуіпы, разлуча, падзялялюдзей. Ёсць, ляжыцьнаягодушытакі смя-ротны грэх. Хоць і сыходзячы, падпарадковаючыся службо-вым абавязкам, ён таксама хава усіх сваіх сябро і паплечні-ка. кіруючыся іх чынам і рангам. Вялікі пан, высокі чып. не зважаючы, добры ён чалавек ці не у вялікую залу і шыко-ную труну, на прэстыжныя могілкі. Раскашуй, пануй, як раска-шава і панава пры жыцці. Няма пашаны у маленькую залу і танную труну і на занядбаныя могілкі. Ляжы, нсбарака, і не рыпайся. Ёсць на яго душы такі грэх. Але, здаецца, яму нейкае, хоць і маленькае апраданне ёсць. Хаця мо гэта і не апрадан-не, а новы грэх. Хай судзяць яго, як хочуць, толькі ён пра сябе ведае: калі ён ішо на гэты грэх, ішо свядома, бунтона і насу-перак чужым меркаванням, бы упэнспы, што так і трэба рабіць па сіх чалавечых і боскіх законах. А калі гэта грэшна, то ён адкажа за і эта перад Богам і людзьмі. Гэта ж не толькі яго грэх, але і крыж.
Майстра заварочася  ложку, намацваючы галавой гэты свой крыж-грэх. Ён бы на месцы. 1 Майстра супакоена мові сам сабе:
Мулка, мулка, хоць і  смокінгу...
I падума яшчэ пра сябе, што хутка, хутка не будзе жо мулка. I адчу, што зно грашыць у думках і памерах. I няздольны пазбавіцца ірахонасці нават у апошшою чыстую хвіліну. Нават у апошшою хвіліну ён застаецца цалкам падпарадкаваным таму, што пярэчыць сумленню. У марнай мітусні адбы свой век на гэтым свеце, і зтакімі ж марнымі памкненнямі адыходзіць. Не дадзена, не стрэсці яму з ног і рук свой час і сваю эпоху. Жы увесь час да некага прыпада, на некага спадзявася, тое ж робіць і цяпер. Канае па жаданні правесці юбілей, каб не сам, а нехта яго правё. Канае, каб пахавалі яго сё ж па рангу. 1 гэта раззлавала яго, вымусіла шукаць апрадання душэнаму свай-му бязладдзю.
Дзяржава пяздольна аплочваць яго працу, каб забяспечыць прыстойнае жыццё яму і яго кату. Але мае і дае вялікія грошы, каб напышліва і з вялікай помпай адсвяткаваць яго юбілей. 1 з такой жа вялікай помпай пахаваць яго, адсвяткаваць хатуры. Бо такім чынам бацькашчына і лада, якой здавалася, што яна атаяснмлівае гэгую бацькаіпчыпу, хавалі канцы. Што не маглі і не здольны былі даць пры жыцці, выдавал) пры канчатковым разліку па рачыстаецях юбілею і журбе хатур. I тым самым заховалі свой твар. I не толькі заховалі, але і паказвалі яго сяму народу; глядзіце, маля, уседы не гуды, на юбіля-ра ці нябожчыка. На нас глядзіце, як мы зычым ім, як мы дбаем пра іх. Як мы зычым і дбаем пра айчынпую культуру. У нас яшчэ захавалася і слязінка на ёй, а трыццаць срэбраніка мёрт-ваму нам зусім не шкода. Ён сваёй смерцю заслужы іх і ад-робіць. Мёртвыя адробяць. Гэта з жывымі заслужанымі і народнымі цяжка жывыя, яны нярымслівыя і пепакорпыя. А мёртвы Майстра  трупе паслухмяны і памярконы, як і належыць быць сапраднаму беларусу. Мы яшчэ і сцяг яму дадзім і наперад яго, наперад, хай нясе. I няпрада, што мёртвыя сцяго не носяць. Носяць, у нас панясуць. I як яшчэ борз-дзенька. Нашы нябожчыкі лепшыя  свеце. Ніводзін з іх яшчэ не падвё нас. О, каб гэта ды сс жывыя такім і былі, мы б ім такія хатуры наладзілі! I з дапамогай мёртвых яшчэ наладзім, наладзім. Так што  чаргу, майстры і дзеячы, у чаргу сс. Згод-ны ці нс згодны з намі, пад якімі сцягамі вы зараз ходзіце нам пляваць. Мы ведаем добра, пад якімі пойдзеце потым, потым. Даць кожнаму з вас па ецягу гэта наша задача, бо толькі мы ведаем, якіх сцяго хоча народ, за якімі сцягамі пойдзе, пабя-жыць.
А Майстра і пры жыцці ні пад якімі сцягамі не хадзі, хаця без снята жыць у яго краіне было амаль немагчыма. Асцяжвалі кожнага, хто хоць трошкі ды высовася з шэрых шэрага ну-дотнай бяздарнасці. Толькі ён нс пайню у сцяганосцы, неяк атрымалася вылузнуцца, прыкінуцца прыдуркам. А пасля не-калькіх захада ад яго адчапіліся, маля, "не от мира сего", бажавільны, што з яго возьмет. Але нам пагрэбны і такія. Хай свет бачыць, што мы нікога гге заціскаем, даём жыць і існаваць усім. Правінцыя, да якой ён належа, правінцыяльная лада па-кінула яго  спакоі. А Масква нават і вылучала, адзначала кост-кай з папскага стала, адзначала замежжа. Так ён і жы, прызна-ны  свеце і нікому амаль невядомы  сябе дома.
Калі пачася ператрус улад, мітрэнга са зменай ніыльд і на-кірунка, пайшло стварэнне мі юства партый кожная з іх лічы-ла за гонар далучьгць яго да сябе і голасна абвяшчала, што Майстра з імі і толькі з імі. Ён нічога не абвярга, называйце, запіс-вайце хоць у чыгуны, толькі  печ не стаце. А ён бы і заста нецца медггым кацялком. Ён далучаны, запісаны жо  адну партыго і застанецца  ёй пажыццёва, лепшай партыі за сю шматвяковую гісторыю чалавецтва не здолела стварыць. I не створыць, бо  яе трапляюць толькі два-тры чалавекі са стагод-дзя. I якраз тьгя, што пры жыцці цураюцца, адвяргаюць усялякія сцягі.
Майстру імкнуліся даць сцяг, зрабіць яго сцягам і  самы апошні час, калі ён ляжа у бальніцы. У бальніцу да яго прыйшо сам міністр. Той самы жартанік, які выпраля яго  Канатоп замест Парыжа. Гарэла зямля пад нагамі новай улады. Прыпёрла. Майстра зрабі выгляд, што і яму прыпёрла няс-церп. Прьгкра прыкідвацца, але іншага выйсця не было. Ды й не вельмі ён прыкідвася. Апошнія некалькі дзён Майстра ня-здольны бы сам схадзіць у прыбіральню, хоць нічога амаль ужо не е, так спяклося, закарэла сё сярэдзіне. Там, усярэдзі-не ён паціху выгара. Ад цела заставалася толькі вонкавая аба-лонка. I Майстра трохі папрадзе, а трохі прыкідвася, што яму край трэба, як гавораць сёння новыя беларускія, факс пайшо. I міністр толькі паспе выцягнуць з папкі белую прасціну папе-ры, спярэшчанай шматлікімі подпісамі, толькі пача:
Дэмакратыя  небяспецы, і се сумленныя людзі, хто за законнасць і сапрадную канстытуцыю...
Майстра адразу цямі, што яго загнаЛі, заганяюць у кут. I выйсця  яго ніякага няма, няма ніякага паратунку, толькі... толькі прыадчыненыя дзверы прыбіральні. У прыбіральню ён і ры-нуся з крыкам:
Пачакай, пачакай, факс пайшо...
Міністр не адразу зразуме яго манер, і праз зачыненыя жо дзверы прыбіральні дога даводзі Майстру, што такое сапра-дная дэмакратыя і канстьгтуцыя, што краіне патрэбна цвёрдая лада і моцная рука. А Майстра, тужачыся, жаліся яму на свае цяжкасці, пра ненармальны стул, штодзённыя клізмьг. Жаліся спачатку пасміхаючьгся, бо дума пра тое, што не шкодзіла б паставіць добрую клізму і міністру і сяму раду, мо б паразум-нелі.
Ты ведаеш, каза ён, раней не хадзі на двор, бо не было з чаго. I не дума, якая гэта адказная, сур'ёзная справа.
Вельмі адказная і сур'ёзная,нібы падтаква яму міністр, вырашаецца лес краіны і народа.
Ну, пра краіну і народ я не ведаю. А мой лес на гэтым стульчаку сапрады вырашаецца...
Лёс кожнага, у тым ліку твой...
Так, так, падтаква яму Майстра. Тут ён бы згодны з міністрам. Зараз лёс яго сапрады вырашася, і адразу з двух бако: ці не падпіша ён тую паперчыну і захавае свой твар і ці апрастаецца ён нарэшце, вызваліцца ад спапяляльнага агню нутры, ад тых нажо, кінжала, відэльца і бітага шкла, што напханыя, сядзяць у яго сярэдзіне, рэжуць па-жывому, драту-юць змучанас цела.
Сумленная інтэлігенцыя, сумленныя майстры мастацт-ва...
С... я на іх хаце, няздольны жо стрымліваць сябе, грымну міністру з прыбіральні. Кліч сястру з клізмай.
Што? 3 клізмай?.. пэна, толькі ваходзячы  раж, раз-губіся міністр.
Майстра адказа яму дзікім вар'яцкім рогатам і скрыгатам зубо.
I скрыгат, і рогат былі непадробнымі. Адначасова было і смешна, і балюча, прыкра і весела. Прыгадася анекдот пра новых рускіх ці беларуса, што вось таксама сядзелі на нітазе і высвятлялі, якую працу яны спраляюць фізічную ці разу-мовую, і  рэшце рэшт пагадзіліся, што разумовую, бо калі б гэта была фізічная яны б каго-небудзь нанялі. Чорны гумар мастацтва пераходнага перыяду кіч, папса і нейкі новы пост-...нізм. Вялікі пост культуры і яго трагедыя.
А вогуле ніякай трагедыі не было, хутчэй разыгрывалася вельмі старая, вечная драма  новым прачытанні і з новымі ва-рыяцыямі. Разыгрывалася не на сцэне тэатра, а на прасцягах некалі адзінай, вялікай і магутнай краіны. Атары і рэжысёры дано жо сканалі, адышлі  нябыт. А справа іх жыла. I з таго свету, з мазалея, крамлёскіх сцен яны кіравалі спектаклем, іншым разам і самі бралі дзел. Часцей за сё дзельнічалі і самі, калі дзея адбывалася на плошчы. Каменныя, гранітныя і бронзавыя камандоры пад гвалт і воплескі натопу пакідалі, сыходзілі са сваіх п'едэстала і станавіліся  шэрагі пад сцягі сваіх прыхільніка. А калі там, на плошчах, былі зусім іншыя, не мелася іх сцяго і прыхільніка, яны маскіраваліся, апрана-ліся па апошняй і самай распасюджанай модзе новага дэмак-ратычнага часу у вужыную форму АМАПа і, стоячы за пля-чыма таго ж АМАПа, увайшошы  душу кожнага з іх, тварылі тое, што і пры жыцці, на чым набілі руку на гэтым свеце. Тра-шчалі рэбры і чарапы, цякла кро.
Усё патаралася, усё патаралася так, што і рыхцікі сыходзі-ліся. Мізансцэна, якую разыфыва зараз ён перад міністрам, адзін раз у жыцці Майстра была жо адыграна амаль з тым жа рэквізітам, пры тых жа дэкарацыях, што і цяпер. I нават дзею-чыя асобы былі адны і тыя ж.
У той увогуле чыстай і белай краіне, у якой пашэнціла і па-канавана было жыць Майстру, у вялікай пашане была чорная магія. I таму бы вялікі перабор чарцей. Чэрці, як ім і прызнача-на, згодна іх статуса, час ад часу наладжвалі прарэджванне  сваім асяродку, таму што  іх ад прыроды мелася схільнасць да палявання. Ну, любілі яны паляванне, і сё тут.
Напачатку яны вынішчылі, абклалі, забілі некалькі мільёна з тых, хто бы абцяжараны белай магіяй. I калі такіх звялі, няма чаго рабіць пачалі прыглядацца адзін да аднаго: ад-стрэльваць тых, у каго была хоць нейкая мецінка. Адстрэл бы зацяты і догі. Гэта ж таксама вялікая асалода цішком на-гадзіць у каструлю не каму-небудзь, а свайму паплечніку і леп-шаму сябру. I зрабіць гэта першым, пакуль сябра цябе не апя-рэдзі. Увогуле гэта, на жаль, любімы занятак не толькі чарцей. Адсюль і наша прымака: бі сваіх, каб чужыя баяліся.
Але пакуль білі сваіх чужыя пладзіліся. I самі, умытыя крою, чорныя магіянцы бялелі. Неадмына чорная зграя зно вярталася на свае зыходныя пазіцыі, пачынала вышукваць і ад-стрэльваць тых, хто хоць трошкі пабяле. Вось так і вялося, мелася, маглося і жылося. Такі бы вечны кругазварот, як змена пары года  прыродзе: снег пада стралялі чорных, снег рас-тава белых.
Тае пары снег якраз растава. I набірала моцы хваля народ-нага гневу і абурэння: метэаролагі абяцалі нерадлівае лета. I трэба было знайсці таго, хто накліка тое нерадлівае лета, каб з поным правам прагаласіць на весь свет: прыйшла зіма, на-дыходзіць лета дзякуй партыі за гэта. Вінаваты знайшося хутка і адразу. I, канечне ж, белая варона сярод варон чорных, бо на сваю бяду каркала не так і не туды.
Па завядзёнцы першым прыкмеці гэта нейкі пільны рабо-чы нейкага завода  глыбінцы. Прасігналі у газеце "Труд". Ся-лянства было не менш пільным, што і засведчыла даярка  "Сельской газете". Не засталася баку і працоная інтэлігенцыя разам са студэнцтвам. Чарга была за творчай інтэлігенцыяй. Майстра адчу гэта, прачыташы "Правду" і "Известия", і наладзі лыжы з хаты і горада наогул. Яго знайшлі  маленькім занядба ньтм гарадку  глыбіні Палесся. Да гасцініцы зранку яшчэ, ён не паспе толкам і прачнуцца, пралысіць вока, падскочыла чорная "Волга". Яго прывезлі  гарком партыі, правялі над рукі  кабінет першага сакратара. Той спытася, ці чыта ён апош-нюю прэсу. Майстра з лёгкай душы схлусі, што не чыта. I гэта не было сапраднай хлуснёй, ён веда, да чаго зводзіцца пытан-не, але апошняй прэсы папрадзе не чыта.
Першы сакратар параі яму пачытаць і пада нават, пэна ж, загадзя падрыхтаваны тосты скрутак сталічных газет ці нс фель-д'егерскай поштай дасталены сюды, бо  горадзе меся адзіны кіёск "Сакэздруку" і той бы забіты дошкамі, у ім жылі каты і гадзілі наведвальнікі другога кіёска, што месціся насупраць яго, "Піва". Майстра не паспе падзякаваць першаму сакра-тару за такі дарагі падарунак, як на стале  сакратара працяг-лымі і догімі званкамі міжгародняй сувязі выбухну тэлефон.
На дроце Масква, пачу Майстра з трубкі, якую сакратар не паднёс нават да вуха, а падня у паветра і трыма як сцяг і, нічога не слухаючьт больш, адразу перада Майстру.
Сакратар не памыліся, Масква выклікала менавіта яго, Майстра. Не памыліся і Майстра, надышла чарга і творчай інтэлі-генцыі мовіць абуральнае слова  адрас белай вароны. Звані сам галоны рэдактар газеты творчай інтэлігенцыі. Рыхтавала-ся  друк выкрывальнае і асуджальнае пісьмо, збіраліся под-пісы. Майстра закруціся, што юн, якога жыцом прысыпалі соллю, каб ён пазбавіся балотнага паху і колеру.
Прэсу вам перадалі? спытася галоны рэдактар.
Перадалі, але...
Знаёмцеся пакуль. Мы вам перазвонім.
Добра, але... Алё, алё... Тэлефон мача, Масква пакла-ла трубку.
Алюшкі  хле, сказа Майстра і таксама пакла трубку.
У гасцініцы ён адчу, што яго пасвяць. У змрочнай пярэдняй на адзіным у ёй кульгавым крэсле сядзе малады дзяцюк у пінжа-ку і пры гальштуку і старанна вывуча нейкую газету на замеж-най мове, ці не "Моска ньюс"? Майстра хаце пакпіць з яго, прапанаваць перасесці да акна ці ключыць святло. Але своеча-сова апамятася. Жартачкі маглі вылезці бокам. Справа закруч-валася, па сім, вельмі крутая.
Ён сабрася  сваім нумары, сцікава праз напазачыненыя дзверы, калі "чытач" некуды адлучыся, і выслізну на вуліцу.
А праз некаторы час Майстра сядзе адзін у купэ, а мо і адзіны на весь вагон пасажырскага цягніка і еха невядома куды, дзе няма ні гаркома, ні тэлефопа. Толькі дапяць да такой невядо-масці і глушы яму не далі. Праз нейкую гадзіну-другую  яго з'явіліся жо спадарожнікі, чацвёра мажных маладых мужчын. Па-гаспадарску агледзеліся, абышлі весь вагон, размясціліся  суседнім з ім купэ. А незабаве завіталі і  госці. Спачатку зазір-ну адзін, папрасі дазволу зайсці. Далікатны, ветлівы, тава-рыскі.
Пры другіх абставінах і  іншым месцы Майстра б ніколі не падума, што ён адтул ь і з тых.  вш
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·А  тым, што се яны з тых і адтуль, Майстра ніколькі не сумнявася, бо бачы сярод іх хлопца з гасцініцы, аматара "Моска ныос". Гэты ж, што за-віта да яго  купэ, бы понай процілегласцю сім тром. Ста-рэйшы па зросце і без усякага знаку, меціны, паху той уста-новы, да якой бы прыпісаны. Усмешлівы, кароценькі, хоць і залішне поны, але па-здароваму поны, што наліты сонцам свежы, толькі-толькі акругленьі агурочак з грады. Хутчэй з пароды иадначаленых, дробных служачых, чыіхсьці ахоні-ка і даглядальніка, бухгалтара сярэдняй рукі, інжынера. Да гэтай удаванай і вельмі распасюджанай у той час пароды ён адразу далучы і Майстра, змсцішы, што той уважліва чытае "Литературную газету". "Литературка" была тады няз-менным і мо адзіным атрыбутам сярэдняй інтэлігенцыі, свед-чаннем і сцягам вальнадумства.
Якую там раку зно асушылі ці павярнулі, якое глупства сатварылі? спыты "гурочак"-бухгалтар у Майстра.
Здаецца, яшчэ ніякага... Ды  нас і не можа быць глупства...
Можа, можа, і сякае, паціраючы рукі, мові "гурочак". Вы толькі паглядзіце, што з літаратурай, што з яе майстрамі вытвараюць. На Захадзе жо дано рэалізм без бераго, а мы як нрыбіліся да сацыялістычнага рэалізму. Экзістэнцыялізм нам...
Прабачце, сказа Майстра, я  гэтым тупы, што сібірскі валёнак. Чукча не чытач, чукча пісьменнік, мастак. I  мяне зусім іншая хера...
Майстра адчу, што яго распрацоваюць па сіх правілах дазнавальнага ахонага жанру. Занятак, на яго думку, марны і пусты. Усё, што адбудзецца тут зараз, мо праз нейкую хвіліну, было зразумела і гэтаму "гурочку", як толькі ён убачы Майстра. Чаго ж марудзіць, цягнуць ката за хвост.
А "гурочак" цягну. I, відавочна, яму было цікава цягцуць. I цікавасць гая, па сім, была не толькі службовай. Чалавек, відно, сапрады адукавапы, ён прагну і чыстай вады з чыстай кры-ніцы, калі толькі за гэтым у паводзінах "гурочка'" не было пры-хавана і нешта іншае. Рафініраваная вытанчапасць прафесіяна-ла вышэйшага класа, наибольшая асалода якому пагуляць са сваёй ахвярай у кошкі-мышкі. I яны таклі інтэлігенцкую ваду  ступе, пакуль да іх у купэ нс зазірну знаца англійскай мовы. Па-англійску ён і загавары з "гурочкам". Майстра зразуме, але той адразу псракла:
Ёсць канкрэтная прапанова на мясцовасці, як вы?
Ну вось і пачынаецца, падума Майстра, надыходзіць сап-раднае вяртанне да свайго барана. I ён гатовы бы стаць бараном, ягнём на пагібель. Толькі на дзіва яму, прапанова была адразу і падмацаванадзвюма бутэлькамі адборнага пяцізорачнага армянскага каньяку. I аді іаведная яму закусь знайшласялімон-чык, сыр. Майстра палічы, што дабро не павінна прападаць, не было і пэнасці: ці давядзсцца яму калі-небудзь яшчэ выпіць на халяву з дзяржстрахам. Было нешта  гэтым, было. Не сё ж ' і-урочку" хлыздзіць. Пад кілішак-другі адборнага каньяку ён нават прыпа да вуха "гурочка" і шэптам спыта:
У якім вы званні?
"Гурочак" лагодна сміхнуся і таксама на вуха яму адказа:
Пакуль што маёр. Але адчуваю, што скора атрымаю пад-палконіка, ёсць падставы.
Дай вам Бог, шчыра пажада яму Майстра. I тут Майстру падпсрла, не так ужо моцна, каб зусім нясцерп. Але прыродная грэблівасць і звярыная сялянская прага да чысціні падказалі яму, што перад тым, што тут адбудзецца, трэба ап-расгацца. Яму ж невядома, як, да якой ступені загадана ім пашчуваць яго. I будзе вельмі брыдка, непрыстойна, калі тое, аб чым ён падума, здарыцца з ім на іх вачах. Па сім, яшчэ меся і час наведаць прыбіральню і падрыхтавацца, аб-легчыцца. Другая бутэлька каньяку апусцсла толькі напало-ву. А хлопцы, відно, грунтоныя, яны не стануць псаваць ні сабе, ні яму абед. Дап'юць, даядуць, што ёсць на стале. і тады толькі пачнуць. Тут ён памыліся, але высветлілася гэта жо крыху пазней.
Майстра зно схіліся да вуха "гурочка" і шэптам папрасі дазволу схадзіць у прыбіральню. Той нават абурыся:
Якая можа быць гаворка! Трэба дык трэба...
Але ён не прыкмеці, як пры гэтых словах "гурочак" падмірг-ну сваім сутаварышам. Не паспе падняцца, як адзін з іх ужо вый-ша з купэ, другі ста за яго плячыма. Так яны і пакрочылі па калідоры. Адзін наперадзе, другі ззаду, а пасярэдзіне Майстра. Той, што бы наперадзе, праверы прыбіральню, яна была пустая.
Толькі без глупства, папярэдзі ён.
Намеры самыя сур'ёзныя, сумна пажартава Майстра. Ён справі сваю малую патрэбу, уздыхну з палёгкаю і жо за-пшільвася, калі  прыбіральню зайшлі двое яго суправажатых. Грэці, Майстра бачы гэта, застася за дзвярыма. Начальника не відно было, пэна, пільнава дзверы з другога канца вагона. 1 Ірацэс, па сім, бы адладжаны добра.
Канчай перакур, пачынаем прысяданні, мові знаца англійскай мовы.
I Майстра адразу падпарадкавася і прысе, склася двая. Удар бы нанесены дакладна і з веданнем справы. У сонечнае спля цепне. Майстра яшчэ нс паспе здзівіцца таму, што так прыцэльна і коратка можна біць у цеснай, удвух не разысціся, прыбіральні, як атрыма яшчэ адзін такі ж снрытны і дакладны дар, рубам далані па схіленай шыі. Майстра апынуся на коленцах, але бьг яшчэ  прытомнасці, калі яму наладзілі дадатак да гэтых падарунка, кале-нам напасагнутай нагі  падбароддзе. "Класічна б'юць, сукіны дзеці", яшчэ паспе падумаць ён і страці прытомнасць.
Яго працягвалі мясіць ужо нагамі, калі ён упа на падлогу, на шчасце, не вельмі бруднай прыбіральні. Скурчыся паміж унітазам і пафарбаванай у брыдкі, казённы, буры колер сцяной вагона, падсвядома прыкрыва рукамі, хава твар і галаву. Але па твары і па галаве яго не білі, цалялі па нырках, пячонцы і сэрцы. Каб не засталося слядо, сцяшы зубы, то правальваю-чыся  нейкае крывавае месіва, то вяртаючыся да сябе, дума ён. А калі адчу, што яшчэ адзін удар, нават дотык да яго цела, і звароту больш не будзе, і загада сабе падняцца, у прыбіральні нікога жо не было. I  вагоне, у яго купэ, таксама было пуста. Толькі скразняк віхуры па вагоне, задзіра фіранкі на вокнах. А на століку  купэ стая кілішак, напонены каньяком, пры-крыты зверху кавалачкам лімона.
Ні на здзіленне, ні на абурэнне, як і на дзячнасць, не было сілы. Як не было яе і цяпер, калі Майстра, як і тады, ляжа на парозе прыбіральні і ціха, а іншым разам і гучна скуголі і вы ад болю. I тады, і цяпер бы адзін і той жа глум і здзек, хоць прайшло столькі часу, а нічога нс змянілася. Тады бы "гуро чак", "гурочак" бы і цяпер. "Гурочкі" былі наверсе раней, на-версе, пры ладзе яны засталіся і сёння. Хаця, на псршы погляд, t усё памянялася карэнным чынам.
Адны чэрці адышлі  нябыт, на змену ім прыйіплі новыя. Старое ггаляванпе працягвалася, замыкалася, акальцовалася  часе. Лацы чалавечых душ нязводныя. Менавіта па яго душу і з'явіліся яны цяпер, бо цела, плоці  ім ужо не засталося. Але да і гэтага ім не было ніякай справы, як не было і душы. Як не было I душы  самім новым часе. Яна выгарала датла яшчэ на падыхсь! дах да гэтага часу, дано жо была мёртвай. А мёртвыя, як ка-жуць, сораму не маюць. Набрыдзь нябожчыка паядналася, | увайшла  змову з адкідамі, набрыддзю жывых. I гэта бы іх зорны час. Новы век, новае тысячагоддзе стаялі на парозе чала-вечай хаты і стукаліся  дзверы. Набрыдзі варта было спяшац-ца, каб ухапіць свае. Вось яна і спяшалася. Бессаромная, не грэ-бавала стукацца  дзверы нават прыбіральні, уступала  змову 1 са смерцю. I прасіла дапамогі  самой смерці. I за гэта абяцала добрую пажыву ёй у будучыні. У той самай будучыні, якой, маг-чыма, ужо і не існавала.
Толькі Майстра і на сваім смяротным ложы хаце верыць і веры, што будучыня існуе. Будзе існаваць, калі ён адыдзе на той свет без граху, не маючы нічога на гэтым свеце, захавае, зберажэ душу і сорам. I бессаромна пакутуючы  прыбіральні, куды заперлі яго час, хвароба і боль, сашчапішы зубы, утрым-ліва у сабе гэты свой сорам і сваю душу.
Што ж ты там заціх, азвася міністр пасля працяглага мачання. Пэна, асэнсоваючы, што хаце сказаць Майстра I іншасказальна, як гэта заведзена  такіх, як ён, прыдурка, бал-боча ці звар'яце, з'еха з глузду на нітазе. Ты яшчэ жывы там? Мо табе дапамагчы?Майстра зно адказа яму дзікім ва-р'яцкім рогатам і тагасветным скрыгатам зубо.
Не разумею, сказа міністр, хоць ты забі мяне, нічо- I га не разумею.
I Майстра зно адказа яму тым жа рогатам, скрыгатам зу- j бо і вачыным ровам. А пасля гэтага рову, як набы чалавечы і голас, дога і брыдка лаяся, прыгада усе мацюгі, якія толькі засталіся  памяці яшчэ з дзяцінства. Памяць, ііа сім, была доб- і рая, як і школа магілёская чыгуначная скраіна.
Во цяпер усё ясна, цяпер сё зразуме, выгукну міністр за дзвярыма прыбіральні, адначасова прымусовай і добраахвот- І най турмы Майстра.
Выгукну і хуценька рэціравася, похапкам схавашы  папку скамечаную прасціну з подпісамі дзеяча культуры  абарону дэмакратыі і канстытуцыі. Але на развітанне заверы амаль бес-прытомнага Майстра, што юбілей адбудзецца  прызначаны тэрмін, хай ён не псражывае, усё будзе вельмі прыгожа.
Майстра па юбілеі і не перажыва. Ён бы упэнены, што юбілей адбудзецца, і вельмі прыгожа. Таму ж міністру яшчэ трэба было і апрадацца перад ім, Майстрам, падсаладзіць пілю-лю. Напярэдадні перад тым, як Майстру легчы  бальніцу, яго канчаткова жо спісалі, скарацілі пасаду, якую да гэтага ён зай-ма, і, лічы, выраклі на галодную смерць, адправілі жыць на трыццацідоларавую ганаровую пенсію. Гэта была апошняя по-шасць наваспечаных улад, сродак законным шляхам пазбаляцца ад нягодных ім людзей: ад'юбілеіць іх і выкінуць на сметнік.
Хай жа юбілеяць, хай святкуюць перамогу. Але свята гэта будзе сё ж яго. I Майстра спадзявася, што свята гэта будзе сапрады прыгожым і велічным. I  той жа час задзірлівым. 3 яго боку задзірлівым. Ён ім пакажа, як памірае культура і ады-ходзяць на той свет Майстры. На развітанне так ляпне дзвярыма, што чэрці  пекле скалануцца і заскрыгочуць зубамі се чэрці на гэтым свеце. Мышы-прагнуць яго смерці, адукаваныя пайшлі мышы, навучыліся распісвацца, ставіць свае подпісы пад дзяр-жанае карыта. На яго магіле яны канаюць ад жадання звіць сабе тульнае гняздо, гняздо з таго бруду і смецця, што пішчом прэ наверх. I ім мёртвы Майстра гэта амаль жа адно, што і яны. Гэта прыручаны, ахатнены жо Майстра. Майстра сцяга-носец. Мышы зачакаліся жо яго смерці. I ён, вядома, памрэ, толькі і мёртвага яны голымі рукамі яго не возьмуць. Гэта ж толькі ён здольны трымаць і насіць жар голымі рукамі. I не апя-кацца, бо такі ж агонь і жар у ім.
I не толькі помслівасць, крыда і боль вымушалі яго адзна-чыць, правесці юбілей, дажыць да юбілею, стоячы жо не ад-ной, а дзвюма нагамі  магіле, але зно жа вельмі дзіцячае, ва-р'яцкае спадзяванне, што сё гэта яшчэ не па-сапраднаму, што яго толькі выпрабоваюць, палохаюць. А ён не спалохаецца, калі і па-сапраднаму. У жыцці  кожнага страху існуе нейкі парожак, трэба толькі не спыняцца перад ім. Не здолееш пера-ступіць пераскоч. I ты жо на прыступках нейкага новага існавання. Так і яму варта толькі перайсці нейкі нябачны рубеж, пераскочыць парожак, і ён будзе жо недасягальны смерці. Яна застанецца з носам, а ён пакрочыць далей і не азірнецца Адыдзе боль, адступіць хвароба. Ён адновіцца для новай пра-цы, і нічога дзінага, неверагоднага  гэтым няма. Саламандра, птушка-фенікс толькі тым і займаюцца, што адраджаюцца і без пашкоджання выходзяць з агню і полымя.
Невыносны агонь і жар апякалі і спапялялі яго. I попел той ужо развейвася па прасторы і часе, калі прыбегла сястра і зра-біла абязбольваючы кол. Раней яго калолі праз чатыры гадзі-ны, цяпер цераз дзве. Але ён не засёды мог вытрываць і дзве гадзіны жыцця, ад уколу да колу. Не вытрыва і зараз. Пача адыходзіць. Пайшо ужо.
Але і  гэтым адыходзе Майстра бы яшчэ здольны падсвя-дома кантраляваць сябе. I галонае  тым кантролі было не даць захлынуцца, зайсціся ад радасці збалення ад болю і пакут. Не пусціць, не даць сабе апынуцца на лыжні, на якую нехта вельмі, пэна, літасцівы весь час скірова яго. Варта было толькі стаць на тую лыжню, зрабіць крок, і вяртання назад ужо не будзе, да-рога  адзін канец, бо тая лыжня была вельмі шчаслівая і пры-гожая. Па ёй ходзяць адзіны раз у жыцці. I такі адзіны раз ужо бы у яго жыцці. Але ён яшчэ вернецца на тую лыжню  сваю самую апошнюю хвіліну, каб адысці жо канчаткова, па-мала-дому весела і пругка.
А цяпер... Цяпер пра што-небудзь надзённае, крыху сумнае і жаласнае, што вымагае сабрацца. Пра нязробленае ці недаробле-нае ім, што здольны зрабіць ён і толькі ён, што наканавана зверху зрабіць яму. Што і пача ён ужо рабіць, выбудава у галаве, думках і сэрцы. I толькі хвароба перашкодзіла здзейсніць гэта.
Майстра жо цалкам бы паглынуты чорным тунелем болю. Паглынуты і закаркаваны з абодвух бако, падвешаны  бязваж-касці чорнага туману. I раптам у тым тунелі, сярод спрадвечнай халоднай цемры, у якую і сярод якой, здавалася б, немагчыма ні прарвацца, ні нарадзіцца ніякаму гуку, Майстра пачу спачатку гукі гармоніка, а потым і песню. Яна была яшчэ далёка, але сё набліжалася да яго, пакуль Майстра не загайдася  яе хвалях, не патану у ёй цалкам.
Зорка Венера зышла над зямлёю,
Светлыя згадкі з сабой прывяла...
Помніш, калі я спаткася з табою,
Зорка Венера зышла...
Пазбалены свядомасці, але недзе сё ж заховаючы рэшткі ці то памяці, ці то розуму, і не яго, не зямнога жо розуму і па-мяці, ён пача абмацваць, шукаць нешта  сябе на грудзях. Лапа і лапа рукою па грудзях, але нічога не знаходзі. Не зна-ходзі тое, што яму трэба было. А трэба было яму знайсці маленькі чорны каменьчык, прыхоплены з магілы Максіма Багдановіча  Ялце. Ён нібыта сустрэся жо з нябожчыкам і цяпер прагну паказаць яму той каменьчык, пабачыць яго і сам, на свае вочы, адчуць яго цяжар на сваіх грудзях, зварухнуць, паз-бавіцца яго. Але каменьчыка  кішэні не было. Ён не намаца і самой кішэні, бо яе таксама не было. Майстра бы апрануты не  сарочку, а  спартыны касцюм без кішэня.
Ён ніяк не мог уцяміць гэтага, але ад таго, што каменьчык не знайшося, Майстра адчу палёгку, пазбавіся цяжару на грудзях. Толькі ніяк не мог пазбавіцца болю. Зорка Венера здыма-лася, узыходзіла з яго грудзей. Дзёрла, дратавала грудзі, распіра-ла і ламала рабрыны. I зносілася над ім, распускалася, расцвіта-ла яркай і прыгожай кветкай. У той зоркі-кветкі бы гожы дзяво-чы твар. Яна і спявала, спавівала яго цеплынёй і пяшчотай.
Спявала яго, Майстра, зямлячка. Сляпая спявачка Жанна. Спявала  падземным пераходзе метро "Плошча Якуба Кола-са". I, здаецца, сам дзядзька Якуб завіта паслухаць песню. Ён нябачна і цяжка прысе на прыступак падземнай лесвіцы, заду-мёна падпёр рукой падбародак, як сядзе адрачоны ад усяго, каменны там, наверсе, на плошчы, так сядзе і тут у мураваным змрочным скляпенні. А з усіх бако неабдымнай і бясконцай плынню  двух накірунках цёк, бег, шмаргаце тысяччу і ты-сяччу падэшва чалавечы натоп. Спяшася наверх, на Кама-роскі рынак: купіць-прадаць, знайсці-згубіць, абдурыць некага ці самому абдурыцца.
1 песня сляпой спявачкі мала каго збівала з нагі. 1 сам нябач-ны Якуб Колас бы няздольны каго-небудзь перапыніць, пры-мусіць азірнуцца і агледзецца. Мастацтва пераходнага перыяду эпохі развітой дэмакратыі. Так называ гэта Майстра. Такіх спе-вако цяпер можна было сустрэць у кожным падземным пераходзе метро. Мастацтва пайшло пад зямлю і там зарабляла сабе хлеб надзённы.
Каля ног Жанны з яе музыкам ляжала картонная скрынка з-пад нейкіх заморскіх спікерса ці банана. 1 той-сёй на хаду, на бягу кіда у тую скрынку скамечаную сотню-другую, кіда, нават не трацячы сябе на тое, каб нахіліцца, пастаяць нейкае імгненне, паслухаць.
I Майстру было жахліва, ніякавата і вельмі балюча. Ён угля-дася  твар спявачкі у свой боль. У сляды даніх апёка на яе твары каля вачэй і адчува, як робіцца яму зусім непамысн
I сваю віну перад ёю адчува. Чысты і прыгожы голас, апаленае і апечанае сэрца, невідушчыя вочы таго сэрца былі кінуты пад ногі натопу. Яму было нс менш горка і балюча і за гэты натоп. Людзі не вінаватыя, што іх прымушаюць хадзіць па сэрцах і скалечаных вачах талента. Па болю талента растаптанага, уплюшчанага  брудны і гідкі мармур падземнага перахода да Камароскага рынку. I гэта ён сам, Майстра, ляжа над нагамі хапатлівага натопу. Ляжа, але і крочы, тапта сам сябе. Час і жыццё прымусілі яго не зважаць ні на свой, ні на чужы боль. Трэба было жыць, выжыць, купіць-прадаць трохі нешта з апраткі, трохі з сумлення, трохі з сэрца і розуму, каб не заціс-нулі, не зацерлі  гэтым падземным пераходзе, на жабрацкай выстацы галечы і пакут мастацтва пераходнага перыяду, даз-волілі прарвацца туды, дзе праглядвала святло з тунеля, відзён бы дзень і крыху сонца. Бо інакш застацца  тым чорным ту-нелі, закаркаваным уласнымі пачуццямі назасёды. Інакш не вытрываць гэтай слязінкі на невідушчых вачах сляпой спявачкі Жанны. Гэта ж табе зусім не вясёлы і распусны шлягерчык "Стюардесса по имени Жанна". У гэтай Жанны з падзямелля стапта-ныя чаравікі і спрацаваныя, без манікюру рукі, сумны, але ад-начасова і натхнёны твар, таму што зараз яна, хоць і невідуш-чымі вачыма, углядаецца  начное неба, вечна начное ёй, і шу-кае там сваю зорку Венеру, і па той зорцы плача, плача разам з ёй і яе песняй Якуб Колас. Без слёз да гэтага немагчыма дакра-нуцца. Немагчыма дакрануцца і не заплакаць. Немагчыма вытрываць, хоць ты і каменны, хоць ты сам ужо беспрытомны.
I Майстра не вытрыва, бы амаль што знішчаны ціхім ка-ханнем і вялікай журбою. Дарэмна толькі гвалтава, прымуша сябе застацца, увабраць і панесці сім яе даравальную сціплую усмешку, яе слязінку на пустых вачніцах (дарэчы, слязінкі там не было, гэта сам ён і каменны Колас плакат). Ён адчу, што  яго можа не хапіць сіл і таленту, каб абвясціць гэта сяму свету. I тужліва збег, забышыся пра свой боль, свае пакуты. Збег з турэмнага заключэння і катавання  чорным падземным тунелі-пераходзе. 3 цемры выхапіся на яркае бліскучае святло.
I з адной турмы трапі у другую, дзе се былі вельмі шчас-лівыя і радасныя, хаця ніхто не спява і не чулася гука гармо-ніка. Але там гучала і разлягалася іншая песня і іншая музыка. Песня і музыка нябёс. Само сонца падскоквала гары, пагойд-валіся рэдкія і лёгкія хмарынкі. Хрыпата і цяжка рагата стары і сівы дзядзька Васіль, падзёбва носікам ялавых бота зямлю і курчыся ад радасці. Смяялася  кулачок яго нучка Алёнка. дэбілыш ад нараджэння. Алёнка сіротка - бо яе п'яныя бацькі вьіракяіся сваёй дачкі, як яна толькі парадзілаея. Гаварыць яна пс мела, адно гугнявіла сабе нешта пад нос. Зразумець яе бы здольны толькі дзед Васіль. Чалавечымі, свядомымі былі  яе адны слёзы ды смех, часцей слёзы, чымсьці смех.
Цяпер яна смяялася. I было чаму смяяцца, і не толькі ёй. Разам з ёй усміхалася ці смяялася шмат іншых дзячынак і хлоп-чыка, што стаялі па беразе вялікай, з бсіаніраваным берагам, сажалкі. Нс  прыклад Алёне, тварыкі і вочкі іх былі разумныя, асэнсаваныя, толькі і ва смешцы чамусьці змучаныя і сумныя, плечыкі кволыя і худыя. Бо на іх дзіцячыя плечы, на іх вочы і тварыкі чорнай хмарай абрынуся, лёг Чарнобыль. Чорная быль і чорны боль Беларусі. Гэта былі выхаванцы школы-інтэрната для дзяцей Чарнобыля. Адкіды, выгнаннікі і ахвяры эпохі яшчэ развітога сацыялізму і нейкай вар'яцкай перабудовы, ад якой з'ехалі з глузду не толькі людзі, але і мірны атам. Мірны атам з'еха з глузду і зайшо у кожную хату. I  хатах, якія ён наве-да, зрабілася пуста. Затоез'явіліся і пайшлі хворыя дзеці, сіроц-кія школы-інтэрнаты, гучна названыя санаторыямі-прафілакто-рыямі. 1 гэтыя дзеці па беразе сажалкі былі з такой школы ашаторыя-прафілакторыя.
I бы у іх белы лсбедзь. Таксама скалечаная птушка-падле-так. Скалечаная і падманутая мроямі людзей, іх уяленнем пры-гожага і всчпага, спрадвсчным імкненнсм тых, што жылі тут, то да Масквы, то да Варшавы. Вось ад Масквы і да Варшавы яны нракінулі асфальтавую і бетанаваную раку: МаскваВаршава, па-мясцоваму Варшаку, ці Маскоку, гледзячы, каму і да чаго бліжэй. Хуткасную ВаршакуМаскоку з двухбаковым рухам, шырокую і вслічную, як нешта створанае самой прыродай.
А два бслыя лебсдзі гнездавалі на Беларусі нспадалёку ад шашы на возеры Бслас. Возера тое было лясным, зацішным і кормным вясной і лстку і да глыбокай восені, першых маразо, пакуль яго адведвалі людзі, навакольныя рыбакі. Але калі на-дыходзіла зіма, жыццё тутглухла. Прыбсрагі і мелкаводдзе скова лёд. I толькі на самай сярэдзіне, дзе было даволі глыбока, заставалася маленькая плямка вады. I тая кожную хвіліну ліагла хапііша льдом. А пара белых лебедзя і зімавала тут, на Беларусі. I калі яны адчулі, што вось-вось ім будзе недзе і паплаваць, шавіцьнейкуюрыбіну насняданнеці вячэру, лебсдзі спомнілі, што зусім недалёка адсіоль ёсць яшчэ адно вялікае вадасховіпі-ча, дзе працякала хуткая рака і вада  ёй не замярзас ніколі. Воск да гэтай хуткай ракі і падаліся лебедзь з лябёдкай. Падаліся, пакуль яшчэ можна было разагнацца ім і зляцець з возера Белага, што для лебедзя не вельмі проста падняцца  неба, сесці на зямлю, на ваду, амаль тое ж самае, што лодку падняць, апусціць, ці запусціць і пасадзіць касмічны карабель. Лебедзі і былі белымі касмічнымі караблямі мінушчыны і будучыні на Беларусі. 1 зняліся з Белага возера два белыя лебедзі, і паляцелі  свет шукаць сабе лепшую долю, хуткую ваду, ваду, якую не можа скаваць ніякі мароз. I шлях іх пралёг над рукатворнай ракой, над шашой МаскокаВаршака. I прынялі два белыя лебедзі тую МаскокуВаршаку за сапраднуго раку. Звсрху ім так падалося. Асфальт сярод белых сняго і зімовага лесу выдан за раку. Зрабілі лебедзі круг над тым асфальтам і пайшлі на насадку. I пляшчыліся на брудны, загаджаны бснзінам і мазутам асфальт. Абламалі крылы, ногі, скруцілі шыі. Але і скалечаных іх нс пакінула жаданне жыць. А мо было і іншае апошняе жаданнс: не застацца тут, не сканаць сярод смуроднай і гідкай чалавечай ракі. Сплываючы крою, папазлі яны з асфальту на абочыну, у бялюткі, як некалі іх апярэнне, снег, ва тульнасць елак і хвой. I, акрапляючы той снег сваей крывёю, лебедзь адразу і скана пад ёлкай, бел-чырвона-белы на белым снезе.
А лябёдцы пашанцавала. ГІракінуся на той час на бязлюд-най МаскоцыВаршацы добры чалавек. Былы калгасны конюх, стары Васіль са сваёй хворай унучкай, дэбільнай Алёнкай. Алёнка і прыкмеціла лябёдку, пачула, хоць тая і не падала гола-су. Залапатала нешта свае, птушынае ці звярынае, незразу ме-лае. Але дзед яе зразуме. Ён наогул, жывучы з без'языкай, па-крыджанай Богам унучкай, добра пазна мову птушак і звя-ро, на якой толькі і і аварыла Алёнка. I  яго хаце меліся скалечаная, падстрэленая палянічымі качка, гаваркая, выхапленая з кіпцюро кошкі чорная галка і сляпы на адно вока немаведама з чаго вожык сябры Алёнкі. Да гэтай жынасці яны далучылі і белую лябёдку. Калгас выдзелі на пракорм новай жывой душы чатыры мяшкі ячменю. Даведаліся пра белую лябёдку і гаротнікі чарнобыльекай бяды з санаторыя-прафілакторыя, панеслі ёй свае санаторныя пайкі хлеба. Уратавалі ад смерці, выхадзілі, выле-чылі.
1 вось цяпер белую лябёдку са скалечанымі крыламі, але ду-жую, здаровую, пускалі на ваду стары калгасны конюх дзядзь-ка Васіль, яго дэбільная нучка Алёнка і выхаванцы чарнобыльекай школы-інтэрната. I сім, у тым ліку і самой белай лябёдцы, было вельмі весела, хоць лябёдка, апёкшыся на малацэ, дзьму-ла цяпер на ваду, пабойвалася яе. Але інстынкг перамог. Яна глынула на спробу крынічнай вады з сажалкі і завеславала чыр-вонымі лапамі, паплыла.
Плыве, першы раз па-чалавечы, выразна мовіла Алёнка і замахала рукамі, нібы спрабуючы зляцець. I лябёдка ад-каз ёй таксама распасцёрла над вадой белыя крылы. 1 се дзеці, што стаялі на беразе сажалкі, таксама выгукнулі:
Плыве, плыве! і замахалі сваімі кволымі крылцамі-ру-камі. I пачалі дурэць, шалець, пайшлі  скокі. Разам з імі скакала і Алёнка, высалапішы сонцу язык. Толькі дзядзька Васіль застася  нерухомасці, адно дзёб носікам ялавага бота зямлю. I нябачны Майстра, мо з таго жо свету цікава за імі, і плакала яго душа нябачнымі гэтаму свету слязьмі, бо сё гэта бачылася яму, не прыдуманае, не створанае хваравітым уяленнем, а так, як гэта было  жыцці, на самой справе. Але што значыць было на самой справе. Было не было. Прайшло, развеялася. Забылася. Імгненне, кропля  моры. Імгненне ператвараецца  сапраднасць, калі яно выхаплена з вечнасці, тады і кропля ро-біцца морам. Гэта тая ж самая спрасаванасць часу і матэрыі, што і  карлікавых планетах. На чалавечы погляд, здаецца, мізэр-насць, кропля, а  ёй мільёны і мільярды тон вагі.
Вось гэтай цяжкасці, невымяральнасці цяжару, здавалася Майстру, і не хапае  яго прывідзе, у яго перадсмяротным трыз-ненні. I ён бы нязгодны паміраць, не мог памерці, не адчушы, чаго ж гэта тут не хапае. I пільна, ужо без слязы, халодным і жорсткім вокам прыглядася да белай лябёдкі  сажалцы, да сумнага спакою старога і вяселля дзяцей на беразе, да рамонка пад іх нагамі і журботных плакучых верба над іх галовамі. Ад былой жаласлівасці  ім ужо не засталося і знаку, здавалася нават дай яму цяпер нож, і ён без вагання пачне крэмзаць і рэзаць усё жывое, каб толькі спазнаць тое, што яму трэба. Раз-вітаецца без тых жа вагання і са сваім жыццём, закладзе, ад-дасць душу першаму стрэчнаму чорту.
Але ні чорта, ні Бога ні  чорным тунелі, ні на баляванні богіх і асірацелых ён не сустрэ, хаця прагну іх сустрэць, мовіць аднаму і другому дасціпнае беларускас слоца. Але, пэ на, ні Бог, ні чорт па-беларуску не "шпрэхалі", як і самі белару-сы. I прывідная карціна вяселля, балю, піру  час чумы начала адыходзіць ад яго, размывацца. Апошняя не с твораная, не зроб-леная праца, і таму неймаверна дарагая. Г эта ж ён сам бы і скалечапай белай лябёдкай, і гаротным чарнобыльскім хлоп-чыісам ці дзячынкай, дэбільнай унучкай старога Васіля і самім Ваеілём, разумным і дурным, дужым і бездапаможным. Гэта ён дэбіл лёсу, накаранне яго народа, белы лебедзь падману-ся, упляшчыся  брудны, загаджаны асфальт МаскокіВар-шакі, бел-чырвона-белы застася ляжаць на бел-чырвона-бе-лым снсзе на абочыне вялікага гасцінца. I жо ніколі не пады-мецца з той абочыны. Не падымецца, але паведае аб гэтым свету, свайму ж роднаму люду...
Не наведае. Не наведае. Таму што ён зно закаркаваны  чор-ным мураваным тунелі. Ён зно выханіся з яркага бліскучага святла  той самы чорны тунель, з якога немагчыма і здароваму да каго-небудзь дакрычацца, каго-небудзь дазвацца. Людкупі-прадай, з базару і на базар, каб толькі дзень перабыць ды ноч вьгі рываць зусім не нрагне яго прады. Ён выракаецца і Чар-нобыля, і сляпой спявачкі Жанны. і сваёй белай лябёдкі. Сваіх дойліда і Майстро. Як выраклася іх ужо лада. Но сённяшнія майстры на паверку аказаліся зусім не лебедзямі белымі. Атры-малася як у тым анекдоце, дзе бацька-цыган, паглядзешы на сваіх замурзаных нашчадка, сказа: "Не падабаюцца. Новых наробім..."
Бязмежна дарагое яленнс, апошняя мроя Майстра, сэнс і бачанне сённяшняга і сяго яго жыцця пачалі атухаць, адзін за другім знікалі інтэрнацкія хлопчыкі і дзячынкі, узяся туманам і блытася, расплытася  лістоце жалобнай вярбы дзядзька Васіль. Толькі цьмянай плямай свяціліся яшчэ дэбільная дзячынка Алёна і белая лябёдка з перабітым, апушчаным крылом. I тыя, здавалася, вось-вось паглынуцца бясконцай і бязмсжнай цемрай.
Пачакаііце, хвілінку хоць пратрымайцеся, пача уга-ворваць іх Майстра. Але дарэмна. Яны жо браліся, плылі туманам. 1 просьба Майстра змянілася на пагрозу. Ён выйша з над парад кавання лёсу, бо бы, адчу сябе над лёсам. жыццём і смерцю.
Падла, выгукну ён невядома каму, але ён, здаецца, веда. каму, таму, хто бы над ім, хто  асляпляльным святым невуцтве лічы сябе над ім, Майстрам. - Калі сам ні літасці, ні розуму не маеш, дазволь жа таму, хто мае, перад смерцю паце-шыць вока.
У адказ Майстра пачу барабаны кентара.
Яшчэ не час. Не забівай... Дай...
Ай-ай-ай, разляглося па бальнічным пакоі гулкае рэха. Калі Майстра ачомася, над ім стаяла сястра з працэдурнага кабінета:
Дамо, дамо, мой міленькі. Дамо, мой галубчык, боль ад-ступіць, усё адрынецца. А ты крычы, крычы, праз крык і боль суцішыцца. 3 юбілеем вас, мой міленькі, з днём нараджэння, з юбілеем, галубок...
IV
Ноч ён выстая, перамогся. Трэба было пражыць неяк яшчэ дзень. Юбілей бы прызначаны а сёмай гадзіне вечара  леп-шым і самым вялікім кінатэатры сталіцы: ці то "Масква", ці то "Кастрычнік". Усё жо блыталася  галаве Майстра. Але такім дробязям можна было і не надаваць увагі: якая розніцашклом па камені ці каменем па шкле, усё адно, па-руску кажучы, "что в лоб, то и по лбу". Яго ніколькі не хвалявала, як гэта было раней, што вялікая зала кінатэатра будзе напапустой. Колькі чалавек прыйдзе, столькі і трэба. Хай будзе нават адзін чалавек ён схіліць перад ім галаву. Ён жа не з пароды папсы, не зорка эстрады, не футбаліст і не хакеіст. Коннай міліцыі і АМАПа, каб наводзіць парадак, не спатрэбіцца. Ціха панеслі Пімена Панчанку, незаважна выхапілі з горада і павезлі на радзіму Максіма Танка. Майстры як жылі, так і паміраюць у адзіноце. Ім не ствараюць у цэнтры горада хатурных сцен, на бетоне якіх уночы пішуць клятвы, заклёны і прысвечаныя ім вершы. Іх сцяна значна вышэй: напавар'яцкаму фанатычнаму статку сё рона ніколі не дацягнуцца да сусвету, дзе пачынаецца верш, дзе пакутуюць і адпачываюць Майстры  чаканні другога свайго прышэсця і светлых дзён для Беларусі.
I ён не прагне далучыцца да іх. Яго месца значна ніжэй, недзе на прыступках. Але яно ёсць, гэта сціплае месцейка, і яно яго. Сваё, пэнае, вызначанае толькі яму месца павінен ве-даць і сабака. А ён добра пабраха у сваім жыцці. Так пабраха, што каб апрадацца, павінен знайсці сілы і мужнасць прыстой-на памерці. Каб ніхто не бачы на яго твары пячаткі жаху смерці, не пачу перадсмяротнага палахлівага крыку і енку. Ён нічога не прасі задарма, проста так у жыцця. У свой апошні час нічога не будзе прасіць і  смерці. Толькі б у развітальную хвіліну Бог не адабра розуму і свядомасці. I гэтыя некалькі гадзін ад світання да змяркання адпушчаны яму, каб настроіцца і канчат-кова жо супакоіцца: і сказана ж ім, каб яны супакоіліся. Вось на гэта супакаенне сябе ён і патраціць свой апошні дзень: суці-шыць, прыдушыць боль. Скорыць гонар, і, не азіраючыся на мінулае, не зазіраючы  будучае, выйдзе на вочы людскія, і мо таг о-сяго таксама прымусіць спыніцца і падумаць.
Майстра адчува, веда, што калі ён апынецца сярод людзей, іх вочы, іх твары, варожасць і добразычлівасць пратрымаюць яго на гэтым свеце столькі часу, колькі гэта патрэбна, колькі патрэб-на, колькі неабходна, каб не сапсаваць свята, спрадзіць усе іх надзеі. Бо ён добра веда меру. Меру сяму жыццю і смерці, святу і журбе. I яшчэ, і гэта мо было галоным, пакуль на табе ляжыць чыёсьці жывое ціканае вока жывы і ты сам. Працягваеш жыць нават на могілках, на тым свеце. Гэта непахісны загад і закон для кожнага чалавека, а тым больш для Майстра.
Трэба толькі пратрымацца  гэтых чатырох мураваных сценах бальнічнага белага пакоя да схону дня, да захаду сонца. Сонечнага святла, яснага дня нараджэння Майстра жо баяся. Але ён склася для яго надзіва лёгка і спакойна. Мо ад укола праз кожныя дзве гадзіны, мо ад бясконцых клопата, нарачо-ных імянінніку, а мо... але пра гэта Майстра забарані сабе ду-маць, сёння яму было не так балюча, як учора, ён не губля прытомнасці, не пада у чорныя тунелі і не кана на беразе сажалкі.
Перш-наперш наладзіся  ванную і добра, без дапамогі сястры, памыся. Цела канала ад жадання вады і мыла. Праг-ла змыць з сябе не столькі назапашаны потам бруд, колькі ачысціцца ад прыкрасці і адчаю зведанага ім болю. Боль той бы ужо не жывога магільнага паху, паху затхлай зямлі і праніклівага, з нейкага часу непрыемнага яму мужчынскага дэзадаранта. Майстра старанна саскроб з сябе гэта брыдкае пазасветнае жо напластаванне. Пагаліся перад люстэркам у прыбіральні, здзілены, што шчэцце пёрла, як пустазелле на добра гноеным дзікім полі, расло, не зважаючы на хваробу. Будзе працягваць расці і там, мімаволі падума яшчэ, але адразу ж прагна гэту думку.
Больш за сё Майстра здзівілі яго ж уласныя вочы. Яны не належалі жо яму. Пайшлі глыб і з недасягальнай глыбіні ад- рачона, без журбы і суму глядзелі на яго, як на нейкага незна-смага чалавека. Зрабіліся маленькімі-маленькімі, з адзінай амаль нялонай іскрынкай у зрэнках. Вочы здаліся яму на-столькі чужымі, што ён вымушаны бы паздарокацца з імі, а заадно жо і з самім сабой, каб прызнаць і сябе, пачуць свой голас:
Здаро, татарын, дабрыдзень, Ашыр.
Але той, у люстэрку, прамача. Ні гуку не мові у адказ.
Ну і чорт цябе бяры, сказа Майстра. Заплачаш жа, я ведаю, заплачаш.
Не, не, толькі не гэта. Не! хто крыча гэтае "не", ён не веда. Але яму хацелася крычаць і нават буяніць, паламаць, разбіць што-небудзь. I ён не таймова сябе, прада, не крыча. Налі пашклянкі гарэлкі, смачна выпі перад люстэркам. I грымну пустой шклянкай па сваім адлюстраванні  маклі-вым і халодным шкле.
Яно яшчэ звінела, ссыпаючыся на падлогу і  ракавіну, а ён выйша ужо і асцярожна зачыні за сабою дзверы. Пасля ванны, галення і гарэлкі яму раптам захацелася чаго-небудзь з'есці. I гэта было не менш дзіна. Есці ён не хаце ужо дано, не цяг-нула да ежы. А тут як смож нейкі ажы усярэдзіне. Смакта, загадва, патрабава. Але і цяпер ён пайшо насуперак сабе, не паддася смажу усярэдзіне.
Вярнуся зно у прыбіральню. Падня з падлогі аскабалак шкла, пакла на даланю і зацісну яго  руцэ. Вялікага болю не было, але кро паказалася. Вось і крыві жо няма, адзіны толькі алкаголь, падума ён. Выкіну акрываленае шкло  сметніцу, зня з батарэі рушнік, завесі ім разбітае люстэрка і развітася з прыбіральняй.
Жаданне штосьці з'есці не праходзіла. I не так каб нешта пэнае, а сё запар, што патрапіць у рукі і на зуб. Майстра ад-чыні халадзільнік, той бы забіты прадуктамі, садавінай, га-роднінай, напоямі і кілбасамі.
Сволачы, сволачы, сказа ён. Спакушаеце. Усё жыццё спакушалі. I сёння таксама... А дзе ж вы чора былі, пазачо-ра, месяц яшчэ назад...
Яму закарцела сё гэта з'есці за адзін раз, адным захадам. Але Майстра адчу, што перад такой процьмай ежы ён робіцца пераборлівым. I сапрады, з'есці запар усе толькі яблыкі чэрава не хопіць, нават калі толькі надкусіць кожны. I яму стала шкада, што сё гэта застанецца, застанецца, а посуд патрабуе ж чысціні.
Так вучылі яго, насталялі на самым пачатку жыцця. А цяпер ён стары конь, псуе разору.
Трэба было выбіраць нешта адно. Нечага аднаго прасіла і душа, але ён дога не мог успомніць, чаго ж яна просіць. Пе-рабра увесь халадзільнік, і сё было не тое, і жо зачыняючы яго, па маленькай, прыліплай да бако крошцы ён адчу, чаго просіць, па чым канае душа. Яна прасіла сала з кменам і часна-ком, што яму на дух забаранялася есці. Гэтага якраз і не было  халадзільніку. Вось так засёды, з абурэннем падума ён, і на-пачатку, і напрыканцы какосы ёсць, бананы ёсць, а...
Майстра хуценька адчыні і зачыні халадзільнік і плюну на яго і на тое, што  ім мелася. I сказа сам сабе: пачакай, душа, вечара, спатолю, пад'ясі і сала. Але да вечара не вытрыва. Маг-ло ж стацца і так, што вечарам сала не будзе. Разумнікі ад культуры прыдбаюць ікры ад асятрынай да кабачковай, а пра сала і не спомняць. А калі і спомняць, то яшчэ вялікае пытанне, ці захочацца вечарам яму таго сала. Трэба было карыстацца мо-мантам і  апошнюю хоць хвіліну не здраджваць сабе і сваім жаданням. Не сё ж толькі народу і для народа, некалі трэба пацешыць і сябе. I калі паміраць, то сё ж лепей з салам і ад сала, чымсьці з заморскім какосам. Які ж Ашыр не любіць сала?
I Майстра наладзіся да сясцёр. Тыя не вельмі здзівіліся яго з'яленню і жаданню. Майстра гэта адчува, сцераглі, прасоч-валі кожны яго крок, яны яго любілі і шкадавалі, наколькі гэта магчыма бескарысна аднаму чалавеку шкадаваць і любіць другога. Адна з іх толькі памкнулася нешта сказаць, мо запярэчыць, але тры астатнія так паглядзелі  яе бок, што яна сумелася і замкнула рот на замок. Сама кінулася на пошукі сала. Сестры се былі маладзенькія і мініяцюрныя, і сала тое яшчэ ці жы-валі. Разумніцы, з замілаваннем і смуткам падума пра іх Майстра, якая доля ваша будзе. Гэтым, крыху познім ужо ранкам, ён любі іх, усіх на свеце любі.
Сястрычка знайшла сала недзе  суседняй палаце, і ладны шмат. I было яно акурат такое, як уяля сабе Майстра. Ружовае на зрэзе, з праслойкай мяса, з часнаком і кменам, трошкі спатне-лае пасля халадзільніка. I Майстра, як убачы яго, таксама крыху спатне ад радасці і спакушэння. Сестры хацелі зварыць яму чаю ці кавы. Майстра наадрэз адмовіся, ён не здольны бы ужо ча-каць. Борздзенька кінуся да сябе  палату. Даста з тумбачкі, адрэза чорнага хлеба. Першы кус праглыну з прагнасцю. Не прыкмеці і як, хвіліну-другую сядзе з адкрытым ротам, удыха- ючы і выдыхаючы пах кмену і часнаку і яшчэ нечага, вельмі зна-ёмага і роднага, што пакідала яго і што пакіда ён.
Есці жо амаль не хацелася, як пасля вялікай і стамляльнай працы, догай, догай дарогі, на пяску і скрыжаваннях якой далёка ззаду засталіся і апетыт, і смага, і се іншыя чалавсчыя мадзённыя жаданні. I  галаве і на сэрцы толькі светлы смутак і пачуццё радасці: не збочы, не саступі, перамог сябе, стому і нядужасць, а часам і ляноту зрабі, прыйшо і цяпер вольны заслужана адчуць сябе шчаслівым, што называецца, сыты святым духам. Духам пераадолення, суладдзя і замірэння сваіх па-чуцця з усім іншым у свецедзіны і не раз спазнаны Майст-рам стан душы. Адчуванне злёту і выбуху пяшчоты і спагады да сіх і сяго. Г толькі праца і адна праца можа так асвятліць і асвяціць чалавека. Адна яна здольна выявіць у чалавеку яго душу і дух, выявіць і давесці гэта да самога чалавека.
I тут не мае значэння, што гэта за праца, чорная, брудная ці светлая, узнёслая. Толькі б не прыядалася жаданне рабіць. Кожная праца гэта тварэнне свету, а чалавек па сваёй прыродзе, сутнасці ператваральнік, стваральнік вечнасці і прыгажосці. I калі  тваёй хаце і навокал яе прыгожа і, дзякуючы тваім нама-ганням, руплівасці, з кожным днём робіцца сё прыгажэй і пры-гажэй, гэта не можа не натхняць цябе жыць і тварыць, не шка-дуючы ні поіу, ні крыві сваёй, ні сэрца, ні розуму, прада, з ад-ной умовай, калі гэта сё тваё, ты гаспадар, не ладальнік, а гаспадар. Багацею-ладальніку яго ласнасць хутка надакучвае, яго з'ядаюць хцівасць і  рэшце рэшт усведамленне, што сім светам, як ні выжыльвайся, сё рона не завалодаеш і нічога на той свет з сабой не забярэш. Голы прыйшо голы і пойдзеш. Вось чаму жабраку так прыемна неба над яго галавой, зрэбная горба з чэрствай скарынкай хлеба, кій у руках і яго дарога. Гэта сё яго. Яго дарогу, яго нябёсы ніхто не здольны адабраць ці дадаць да іх яшчэ што-небудзь. I сапрадны майстра той жа самы жабрак: горба цераз плячо ды кій у руках, сонца над галавой і гасцінец пад нагамі. I ззаду і наперадзе абрьг, прорва. Ніхто няздольны ні адабраць у яго, ні дадаць да таго, чым ён валодае.
Майстра адчу вялікае жаданне штосьці неадкладна пачаць рабіць, рабіць і  бальніцьг, у бальнічным ложку. 1 як бы пача-шы працу ці грунтона рыхтуючыся да яе, ён зно узяся за хлеб і сала. Зно абудзіліся апетыт і прага да ежы, хоць е ён цяпер, не вельмі адчуваючы смак, заму што бы ужо  рабоце. 1 работа была не сказаць, каб эпахальная. Самая звычайная, про сценькая. Майстра рабі шпаконю. Габлява, рэза дойн пракручва свярдзёлкамі, выраза шпаку акенца-дзверы, сск $ дроту цвікі і заганя іх у дрэва. Гэта была першая работа, якую; спазна  сваім жыцці, зрабі уласнымі рукамі яшчэ  мален-стве Майстра. I яна выклікала  яго такую ж вясновую радасць,; як і потым. кожны год, калі ён майстрава гэтыя шпаконі і раз--вешва у сябе панадворку  квецені груш, яблынь і проста дрэ таполя і клёна і нават на балконе. Яшчэ адна хата птуш* кам. Яшчэ адно жытло.
Сала было з'едзена, шпаконя зроблена. Ён крыху нудзі-ся, які б гэта яшчэ прыдумаць сабе занятак да вечара. Алс ну-дзіццаяму недалі. Чарадой пацягнуліся віншавальнікі. I  хуткім; часе яго палата нагадвала магілу. Гэта ён сам так адпаведна мо-манту пра яе падума. Тумбачка, падаконнікі, крэслы усё было засталена кветкамі. Здаецца, столькі іх не мелася і на Камаро-цы, ва сім горадзе. Майстра і раней не вельмі пада па іх: кветкі добра жанчыне, а не мужыку. Ён адносіся да іх абыяка-ва. хаця і цані форму і дасканаласць. Цяпер жа ён проста раз-губіся: багата, вельмі багата хаваюць майстро і наватусю культуру. Ці падымецца, ачомаецца яна з-пад такіх букета. Іх бы хапіла на сіх майстро і на сю культуру сёння.
Кветкі былі запозненыя, восеньскія, прывазныя і парніко-выя і не вельмі пахкія. Але  такім мностве на такой малой прасторы чамярылі галаву, адбіралі паветра. Майстра не вытрыва і пача прасіцца:
Пакіньце на вечар, на юбілей. I... яшчэ на што-небудзь пакіньце, мо затра яны вам спатрэбяцца больш.
Яго не слухалі, а тым больш не разумелі, ці не хацелі разу-мець. Майстра змогся і кіну пярэчыць. Усенародную любо, як і дурасць, не забароніш. Народ упадае і пакланяецца бажа-вільным. I чым больш бажавільны народ, чым больш бажавіль-ны той, каму ён пакланяецца, тым больш і вішней ён зычыць і рупіць яму. Адчувае, бачыць, што той, перад кім яны так раз-біваюць ілбы, з іх пароды, такі ж самы, як і яны сс: убогі і няшчасны. I ад свайго перападзе што-небудзь і ім. Залічыцца нешта і перад Богам.
Толькі Майстра не лічы сябе няшчасным і богім. Ён бы шчаслівы. Ён толькі што пад'е сала з хлебам, зрабі апошшою
шпаконю. Яшчэ не атрос рук ад габлюшак. У ім яшчэ моцны пах лясной смалы жывіцы і сялянскага кмену з часнаком, чор-нага жытняга хлеба. Што мае быць лепш за гэта сёння на бе лым свеце? Яшчэ ж не вечар, яшчэ ж далёка не вечар. Наперадзе яшчэ час юбілею. Хвіліна  хвіліну, дзень у дзень шэсць-дзесят гадо. Дык ці ж можна быць няшчасным, калі сам яшчэ здольны сустрэць і правесці сябе, адсвяткаваць і адпець. Мала хто з тых, што жылі на гэтым свеце, дамагаліся такога.
За акном ужо шарэла. Дзень дагара, адыходзі. Неба на за-хадзе пракінулася чырванню. Сонца было хоць і на схоне, але чыстае, ружовае, на небе ніводнай аблачынкі. I трохі прыцене-ныя гмахі шматпавярховак пад ім, купкі дрэ каля іх з голым ужо веццем глядзеліся як чаканеныя з медзі і чорнага срэбра. Затра будзе добрае надвор'е, падума Майстра. Затра будзе прыгожы ясны дзень. Затра будзе...
Прыспе час апранацца, збірацца  далёкую дарогу. Апра-нацца старанна, таму што Майстра веда: распранацца яму больш не давядзецца. Ён чу ужо святочныя і жалобныя, зям-ныя і нябесныя гукі фанфар. Пажада зірнуць на тое, што ба-чылі з акна яго вочы, зверху, з нябёс. Зірнуць на гмахі шматпавярховак, хаты і хаткі, на аголеныя дрэвы каля іх, шпаконі на тых дрэвах, на тое, як хаваецца за даляглядам сонца, і пачу гукі трубы. Гарні сівы стары трубач. Такі стары, сівы і худы, што не давалася веры  тое, што гэты нягеглы, з'едзены, зношаны чалавек здольны дзьмуць у трубу і знаходзіць у ёй нейкія гукі. I труба  яго была старая, з аблезлай палудай. Труба мо з часо яшчэ грамадзянскай вайны, з часо Першай коннай Будзённага. I сам ён бы з тых часо. Вось гэты стары, як архангел Гарыла ці Міхаіл, ляце па небе і гра яму на сваёй трубе. I Майстра не здзівіся гэтаму. Ён добра веда таго архангела, апошняга з ма-гікан, лепшага з трубачо, якіх давялося яму чуць у сваім жыцці.
Ён звычайна не лёта. Гэта бы яшчэ адзін з прадстаніко мастацтва пераходнага перыяду. I стая ён больш у падземным пераходзе метро каля выйсця на Камароскі рынак і прыпынкі трамвая, дзе і сляпая спявачка Жанна. А яшчэ падаба і пад-земны пераход станцыі метро "Плошча Перамогі". Мо гэта на-зва нагадвала яму нешта. Маладосць і тую ж Першую конную Будзённага, сталасць і рукапашныя баі на франтах Вялікай Ай-чыннай вайны, як ён сваёй крою барані Айчыну, а цяпер вось у гонар яе жабрачыць пад зямлёй.
Гра ён самазабына і адрачона ад усяго. Нібы на свеце існа-валі адно толькі ён і яго труба, як сівы вок у піліпаку на мо-гілках нема вые, ускінушы  неба і трубу, і галаву, і вочы. Людзей яму як не існавала. Ён не зважа на іх, нібы не адчува іх побач. Не зважа на тое, што яны збіваюцца з нагі  падземным пераходзе, прыпыняюць крок, прыціскаюцца плячыма да гра-нітных і мармуровых сцен, похапкам, рукавом пінжака ці са-рочкі выціраюць вочы, а пад іх нагамі валтузяцца шэрыя птушкі міру, збіраюць зерне проса і сонечніка птушкі міру галубы. Каля ног сівога старога трубача ляжа яго ж зношаны капялюш. I амаль ніхто не праходзі міма, каб хапатліва не кінуць тысячу-другую рублё. Людзі, здаецца, саромеліся падаваць яму. А ён саромеся браць і таму ніколі нікому не дзякава. Адтрубі сваё, збірася, зачыня у чорны футарал трубу, з нейкім выклікам і агідай падыма капялюш, рассова грошы па кішэнях, рабі-ся маленькім-маленькім, адным з тых, каму ён толькі што гра, зціка, растварася  натопе.
Вось гэтага трубача з сівой грывай, распасцёртай па небе, перакрыжавашага сваёй трубой сонца, і бачы перад сабой якраз Майстра. Бачы і чу, што з яго вачэй выкацілася і апякла шчаку слязінка, ён сарамліва праглыну яе, але выцірацца не ста. Яго ніколькі не здзівіла, што ён бачыць трубача  небе, хоча чалавек, можа і лятае. Хаця іншыя паспрабуюць і здзівяц-ца, чаму  іх гэтага не атрымліваецца. А месца старога гарніста было засёды там, у небе. Да таго ж цяпер на двары глыбокая восень, час журбы і смутку, птушкам, усім, хто мае крылы, час адлятаць у вырай, бо на радзіме ім не вытрываць халоднай зімы і маразо. Лебедзь з лябёдкай паспрабавалі перазімаваць у роднай хаце і падмануліся, абламалі крылы, бел-чырвона-белыя ляглі на абочыне шашы МаскокаВаршака.
Час і яму, Майстру, Ашыру-татарыну на Беларусі апранаць белую сарочку, улазіць у чорны смокінг і павязваць чырвоную бабачку. Збірацца  свой вырай. Майстра прагна усіх адвед-ніка з палаты. Застася адзін сярод нашэсця кветак і белых бальнічных сцен. Майстру даводзілі, што яму аднаму аніяк не правіцца, яшчэ парве што-небудзь ці не так усцягне. Але ён бы нямольны і жорсткі: яшчэ чаго не хапала, каб гэта ды чужыя рукі дакраналіся да яго. Бы час апранала маці. А цяпер ён не маленькі, каб сабраць сябе  якую б то ні было дарогу. Праду людзі кажуць: голаму апрануцца толькі пад-перазацца.
Але адно сказаць гэта, зусім іншае зрабіць. Як і раней, Майстра пачува сябе адносна добра. Сала не бунтавала  страні-ку. Ды й чаго яму бунтаваць. Усе бунтуюць, калі няма таго сала. Але ён ніяк не мог наважыцца прымусіць сябе наблізіцца да смокінга. Той смокінг пудзілам ляжа на ложку. I Майстру здавалася, што гэта сам ён ляжыць, выпетраны хваробай і часам.
Некалькі разо Майстра падыходзі, датыкася да яго рукамі і апякася, адскоква. Нарэшце ён яшчэ раз гукну у дзверы, каб ніхто не адчыня іх, распрануся дагала, агледзе і абмаца сваё цела. Былой пругкасці і нават простага цяпла  ім ужо не было, скура пад пахамі зжокла і абвісла. Але ж яшчэ нешта і жывое, здатнае да працы заставалася, і  галаве было праяснена чыста, вось толькі нешта тужліва сціскала яе. Але нічога, з гэтым мірыцца можна было. Варыла галава нейкае сваё касмічнае варыва. А калі галава варыць, то і сё астатняе добра. Толькі ж дзве рэчы пат-рэбны яму для працы, каб з яе бы нейкі плён. Галава і... Мо больш гэта "і". Недарэмна ж старыя людзі кажуць: галава не с... пабаліць і перастане. 3 апошняй было горш і раней, і сёння. Яна была менш трывалай за галаву. "Когда б вы знали, из какого сора," прадэкламава Майстра і засмяяся. Ахматава пранік-лівая баба, але сё ж пасаромелася сказаць праду. А яму жо даравальна сказаць яе, хаця б самому сабе.
Майстра нацягну майку і зя у рукі смокінг. I адразу ж галаву адпусціла, наогул адпусціла. Ён надзьмуся, што індык на чырвонае, на бель і чарноту сваёй святочнай апраткі. Але дух той прыйшлося і выпусціць, жывот хоць сёння і памене, але сё ж заставася велікаватым, трэба было ціскацца. Уціснуся і подбегам кінуся да люстэрка. Не таго, у прыбіральні, разбіта-га, а да цэлага яшчэ, у палаце. 3 сарамлівай і трохі ніякаватай усмешкай пача углядацца  сябе. Невядома, спадабася ён сабе ці не, таму што, адыходзячы ад люстэрка, мармыта нешта хоць і выразнае, але няпэнае:
Бываюць у жыцці памылкі, сказа вожык, спазаючы са шчоткі, і трошкі пазней дада: Прыдурак, прыдурак.
I  гэтым "прыдурку" было жо больш пэнасці і задаволе-насці, і усмешка на вуснах яго не выдавала напружанай. Ен да-ста з кішэні старой сарочкі маленькі чорны каменьчык з магілы Багдановіча, перакла яго  кішэню белай сарочкі, што была на ім.
Пакла каменьчык у кішэню і адчу, як ён слізгану, бот-ну, апускаючыся на самае донейка, сцяся, стаіся, прыціска-ючыся да яго грудзей. I сам стаіся, сцяся  нагах свайго ложка, нязводна і вельмі пільна, сухім і строгім позіркам углядаю-чыся ва згалое.Наблізіся да згалоя, адкіну у бок падуш-ку, выцягну з-пад яе невялічкую, але ж, пэна, вельмі цяжкую цынкавую скрынку. Цяжкую, бо рукі яго дрыжэлі, хадзілі хода-рам, і вочы, як ад напругі, пачырванслі і набрынялі вільгаццю. Узня і паднёс скрынку да грудзей, пацалава і прыцісну да сэрца, каля якога стаіся і чорны маклівы каменьчык. Каменьчык азвася болем у яго грудзях.
Майстра адарва ад сябе скрынку, нейкі час патрыма абе-руч, як у абдымках. Паставі пасярэдзіне ложка і сам ста на-супраць. Наструніся, што салдат у етраі, распрамі плечы, ува-бра жывот, паляпа па тулаве, абцягну смокінг.
Ну, як я табе падабаюся? Не прагоніш, прымеш такога ирыдурка?.. Не пярэч, прыдурак, ведаю... Гожы, гожы, і ты  мяне прыгажуня. Але мы абое з табой прыдуркі. Шчаслівыя прыдуркі... Талент і майстэрства тут ні пры чым. Тут талент і майстэрства жыць. 1 гэта ты, і толькі ты. А сё астатняе каню пад хвост... Не, не чапу, ведаю, што кажу. Праду кажу. Ты ніколі не хлусіла мне, не хлушу і я табе  свой апошні час. Толькі не думай, што гэта было легка, пражыць з табой жыццё і ні разу не схлусіць. Уга, я ж хлус, хлус па натуры і прызванні. Але ты прымусіла мяне пераадолець сябе. Адсюль святло і шчасце сёння перад агюшняй і далёкай дарогай і блізкім ужо спатканнсм з табой... Як мне тут жылося? Гэта я жо раскажу табе пры суст-рэчы. Ведаю, разумею, зачакалася. I я занудзіся. Так, чатыры гады, чатыры гады...
Майстра гавары з жонкай. Прайшло чатыры гады, як яна памерла, якраз падчас яго цяжкай аперацыі, памерла, лічы, па сваёй ахвоце. 1 Майстра цяпер выказва ёй за гэта:
Крыдую, крыху крыдую. А калі шчыра, то моцна кры-дую. Не паверыла мне. Адзіны раз не паверыла і сабе, і мне, нарабіла такога клопату. Я ж табе тады каза, што гэта яшчэ не мой час, што я выграбуся з таго свету... Урачы? Што тыя рачы пра чалавека ведаюць? Толькі сам чалавек ведае пра сябе сю праду і толькі калі яшчэ не зняверыся , не збы сябе  хлусні і падмане. А з табой і каля цябе я бы чысты. А ты не паверыла мне... паверыла рачам.
Урачы тады, чатыры гады назад, яго жо сйісалі. I, пэна, напрамую сказал і аб гэтым жонцы. Ён бы у непрытомнасці, гарачкава трызні пасля аперацыі. У такім жа гарачкавым трыз-ненні, пэна, была і яна, калі Майстра гавары і бачы яе у апошні раз.
Не магу, не хачу і не застануся без цябе на гэтым свеце, апошняе, што пачу ён ад яе.
I, здаецца, адказа, што адна яна не застанецца. Яны пам-руць разам у адзін і той жа дзень. I разам у адной магіле іх і пахаваюць. Яна не паверыла яму. I з тым няверам адышла. А Майстра застася. Мо якраз яна з таго свету выцягнула яго, не-каму замовіла елоца. I на чатыры гады падожыла яго жыццё.
Майстра не дазволі яс хаваць. Загада крэміраваць. А пасля таго жо, як выйша з бальніцы, атрыма урну з яе прахам. I зно жа не згадзіся на калумбарый, адмовіся яе мураваць  сцяну, як гэта рабілася. Ніколі не хлусі ёй пры жыцці, не хаце хлусіць і пасля смерці: трэба было трымаць абяцанае ёй, апошняе сваё слова. Калі сказа, што пахаваюць іх разам у адной магіле і  адзін дзень, то так яно і павінна жо было адбыцца.
На гэта меліся яшчэ і асобныя падставы. Яны былі нераз-лучныя пры жыцці, праз хвіліну каналі жо і шукалі адно аднаго. А смерць магла іх разлучыць, развесці па розных могілках, адкуль яны і  бінокль не здолеюць пабачыцца. А яго і яе бацькі спакон веку клаліся  магілы, ляжалі на могілках, лічы, у аб-дымку. Як і жылі на гэтым свеце. I мо таму ніхто і ніколі з іх не баяся смерці. Яны проста выпраляліся  дарогу, калі пры-спява час тае дарогі. Выпраляліся нават светла і рачыста, як на поле ці  лес, сябу ці жніво. Бо была пэненасць у працягу жыцця. Працягу іх следу на зямлі. I яшчэ, непарушная пэненасць, што іх выправяць у тую апошнюю дарогу, як і яны  свой час выпралялі сваіх бацько. Іх абмыюць, і бяруць, і пахаваюць па-людску. Не кінуць, як сабаку пад плотам. Праводзяць як заведзена, на трэці дзень. I будзе дзень дзевяты, і будзе дзень саракавы. Яны сустрэнуцца і пагамоняць, папросяць адно  аднаго прабачэння. А здарылася нешта непрадбачанае, то і парады, дапамогі.
Бог і яго прыбіральшчыца, вызвалілі іх, загадалі адпачыць і супакоіцца, але гэта не значыць, што адлучылі ад людзей, раз-вялі назасёды па розных светах. Проста адны жо стаміліся і прылеглі адпачыць, а другія рупяцца пад іх наглядам. I месцей-ка ім адведзена адпаведнае, у прахалодзе, цяньку і сярод спева хвой і дубо, самае высокае ва сім наваколлі, каб праглядвала-ся дарога, каб відно было, як ідзе дым з коміна. Ім відно і іх відно. Мёртвыя не забываюць жывых, яны як дазорныя, вар-ганікі і прадажальнікі жыцця з таго свету. I жывыя не цура-юцца, шануюць сваіх нябожчыка, бо сорам перад імі маюць. Сорам і гонар за сябе і свой радавод. I  той жа час не змешва юцца, не сутыкаюцца, існуюць паасобку. Не тое, што сёння, цяпер, зараз: у кожнага пад ложкам свой нябожчык.
Меся свой нябожчык пад ложкам і  Майстра. Ён забра з крэматорыя урну з прахам жонкі, прывёз і пасялі яе зно у сваёй хаце. Свядома, па сваёй ахвоце вырак сябе на неймавер-ныя пакуты. Бо адчува за гэтым і вялікі грэх, мо самы вялікі перад тварам вечнасці і Бога. Разам парушы Боскае і чалаве-чае наканаванне. Пазбаві сваю жонку прадпісанага ёй з нябёс спакою і спачынку. Злаві і заключы яе душу, як гпушку, у клетку і трыма у няволі.
Адно суцяшала гэта зняволенне было заемным. Хоць яго нябожчык пад ложкам а менавіта туды памясці урну з прахам жонкі Майстра, спачатку пад матрац у згалое, а потым пад ложак дык вось, хоць яго нябожчык бы спакойны, але час ад часу пастава і выходзі з падпарадкавання, асаблі-ва на змену квадры пад маладзік і поню і  сатанінскія дні так званых магнітных бур. Ці яе спакуша нехта, ці яна спаку-шала яго, прасіла выпусціць яе душу на волю, аддаць зямлі. I  такія дні Майстру не было спакою. Прах нябожчыцы, попел яе, заключаны  змрок наглуха запаянай цынкавай скрынкі, як уз-няты буравеем, пачына кружыцца і шапацець. Пэна, дух яе, душа скрэблася аб металёвыя бакі скрыні і, здаецца, нешта спра-бавала мовіць.
А Майстра бы глухі да той яе тагасветнай мовы, падхоплі-вася з ложка і пачына курыць, без перапынку, прыпальваючы адну цыгарэту ад другой. I  пакоі набіралася столькі сінечы, дыму, што губляліся се рэчы, нават абрысы іх. I з таго сіняга дыму, абрыса знаёмых рэча выплывала, вымалёвалася чорт ведае што. З'ялялася сама жонка, толькі не пяшчотная і ласка-вая, як пры жыцці, а злосная і раз'юшаная. Садзілася побач з ім, закідвала нагу за нагу. У руках яе, немаведама як, аказвалася прыпаленая цыгарэта. Яна курыла, курыла прагна, хапатліва і наравіла пусціць дым яму  твар, у вочы.
Майстра трыва да пары, да часу. А калі не хапала цярплі-васці, абуджаліся пратэст і непакора, ён падымася і ішо на кухню, каб папіць вады ці адчыніць фрамугу. Тады тварылася нешта жо зусім неверагоднае. Так, аднойчы, калі ён у чарговы раз сярод ночы збег на кухню і, хаваючыся там ад змроку і баро-нячыся тым змрокам, стая каля акна, запальва і адразу ж ту-шы пальцамі свечку, што заставалася  хаце пасля смерці жонкі, запальва і тушы, прыляцела немаведама адкуль нейкая незвы чайная, нябачаная ім раней птушка, ні то варона, ні то голуб. Села на падаконнік, стукнула дзюбай па шыбіне, аж ляскат пайшо. Узнялася крыху гору, распасцерла над непатушанай на гэты раз свечкай крылы. I білася крыламі  шкло, нібыта прасі-лася вайсці ці намагалася патушыць полымя свечкі.
Майстра не веры у забабоны, але тут яго ахапіла жудасць і жах, і холадна, холадна так адразу зрабілася, што ён скала-нуся і хуценька патушы сам свечку. Прымроілася, падума ён. Мо так бы і засталося гэта мрояй, каб на другі дзень ён не знайшо на падаконніку балкона каля кухні невялічкае пту-шынае пяро. Нават хутчэй не ён знайшо, а само пяро яго знай-шло. Пяро зляцела над падаконнікам, як толькі Майстра на-блізіся да яго. Яно гналася за ім, калі Майстра пакіда балкон, наравіла заляцець у пакой. Толькі Майстра не пусці яго. Але такі дзіны выпадак бы усяго адзін раз, хаця рэдкая ноч перад поняй ці маладзіком абыходзілася без якога-небудзь здарэння. Толькі тыя здарэнні былі дробязныя і нязначныя  парананні са з'яленнем птушкі. Перад поняй невядома чаму весь час біся посуд. На маладзіку нехта перасова мэблю. У так званыя сатанінскія дні магнітных бур віхура касмічных і, пэна, тагасветных вятро урывалася, праходзіла праз яго кватэру і яго душу. Далёкі космас спатыкася на парозе яго хаты, сустракаючыся з пылам і прахам сусвету, з Майстрам і яго нябожчыцай пад ложкам.
Жыць Майстру з нябожчыцай пад ложкам было невыносна цяжка, нягледзячы на тое, што гэта нябожчыца была родная, блізкая яму, была яго каханай. I  той жа час трэба прызнаць, што яму ніколі так легка не працавалася. Ён як набы другое дыхание. На чатыры гады яму была даравана другая маладосць. Душа яго як набыла відушчасць, так упэнена і без марных вагання вяла яна руку, скіровала зрок і слых, асцюжала, ці, на-адварот, сагравала розум, што яму заставалася толькі адно не пярэчыць сабе, не наступаць на глотку сваёй песні і не пярэчыць душы.
I  той жа час у ім выспела перакананне, што не толькі ён адзін такі пакутнік на зямлі. На ёй сёння, падобна яму, гібеюць амаль усе. У самога дабрабыту схаваны пад ложкам свой нябожчык. У кожнага ва згалоі ці  нагах свой прывід, анёл-выратавальнік ці д'ябал-спакушальнік. I хутчэй апошні, бо ён бліжэй чалавечай натуры. Чалавек пакланяецца Богу, моліцца яму і азіраецца праз плячо, узгадвае пра д'ябла.
I сё гэта  тваёй кватэры, у тваёй жыццёвай прасторы, вя-лікая яна ці маленькая, у тваім часе, твой крыж і прывід. I зніка-юць яны толькі разам з табой, з тваім часам, эпохай і прасторай. А калі намерышся пярэчыць гэтаму знікненню, узводзіш свой крыж і прывід да становішча ідала, тады бурыцца прастора іншых. Мо вось так і таму сёння разбураюцца се п'едэсталы, падаюць і разбіваюцца  друз ідалы.
Свайго нябожчыка пад ложкам займе не толькі ён, Майстра, але і дзяржава, у якой ён жы. I  адначассе дзяржава тая знікла, як карова яе языком злізала. Толькі па сім тым і гэтым свеце разбегліся хвалі баламуцтва, збянтэжанасці і бессаром-насці. Бо бясконца трымаць пад ложкам свайго, няхай і дзяр-жанага, нябожчыка, немагчыма. I вельмі небяспечна. Рана ці позна кожнага, хто наважыся на такое, спасцігае пакаранне. Рана ці позна зняволены нябожчык, нават самы рахманы і спа-койны, выходзіць з падначалення і пачынае жыць, абвяргакэчы людскія і Боскія законы, ператвараецца  крывасмока, вампіра. А калі ж ён ды паспытае хоць раз чалавечай крыві, паратунку ад яго жо не будзе нідзе і нікому. Той, хто паспыта чалавечыны, ніколі жо не будзе, не згодзіцца пасвіцца хай і на рамонкавым лузе, абыходзіцца мурагом.
Будучы весь час блізкім да лады, Майстра вельмі добра гэта веда. I  апошні час нудзіся ад такой блізкасці. Нудзіся і пакутава удвая, што не можа пазбавіцца яе. Больш таго, ён, як і кожная лада, мае свайго нябожчыка пад ложкам. Нябожчыцу, хоць і сваю родную жонку. I настолькі жо зліся, звыкся з гэтым, так упадаба свае ад таго пакуты, што гатовы цяпер паку-таваць і далей, ужо без прымусу, па сваёй ахвоце. I цяпер ужо невядома, хто з іх нябожчык. "Сумасшествие род недуга", вось да чаго ён ішо, да чаго непазбежна павінен бы прыйсці і нарэшце прыйшо.
I не проста трызненнем была цяпер яго гаворка з жонкай. Гаворка жывога з цынкавай скрынкай і прахам, які знаходзіся  скрынцы. У тую хвіліну ён ужо бы на роных з ёй, хоць ро-зум яшчэ і захова пробліскі свядомасці і  нечым кантралява яе. Толькі кантроль той, як і сама свядомасць, былі жо вар'яц-кія, пазасветныя.
Сустрэліся. Нарэшце сустрэліся, шапта Майстра. Табе не холадна?
Гэта ён прыгадва, успаміна першую сустрэчу з ёй. I дзве гэтыя сустрэчы, колішняя і сённяшняя, перасекліся, сышліся  часе, бо самога часу  звыклым вымярэнні для яго жо не існавала.
Тады, перад першай сустрэчай з ёй, Майстра пакутава ад бяссоння. 3 галавой улез у працу і страці, як скруці сабе, гала-ву. Бессань вымотвала яго да беспрытомнасці. Але было гэта яшчэ  сярэдзіне жыцця, аподні яго. I мелася сіла, закладзеная, дараваная яму шматлікімі продкамі і бацькамі. I сам ён бы тры-вушчы, што калгасны сівы конь. Бы здольны не падымацца, не вылазіць з-за стала суткі і болей. Бесперапынная, цяжкая праца толькі надавала яму моцы. Самаспаленне зачаровала. Выгарала сё пабочнае, дробязнае. Заставалася толькі самае-самае, на чым ён бы засяроджаны, як паравоз на рэйках, што ляціць у цемры ночы з дзвюма фарамі на лобе, абганяючы і рассоваю-чы тую цемру.
Уся задача зводзілася толькі да таго, як паставіць гэты паравоз зно на рэйкі, калі ён вымуша сябе перарвацца, спыніцца і адпачыць. Па-першае, паравоз ніяк не хаце спыняцца і тады, калі ён ляжа у ложку, з заплюшчанымі вачыма. Вочы працяг-валі крышыць цемру, колы намотваць кіламетры сталёвых рэек. I выключыць сябе, адсекчы ад гэтага вар'яцкага руху было немагчыма сю догую-догую зімовую ноч. Сон, калі яшчэ атрымлівалася заснуць, бы неглыбокі, з трызненнем і мроямі. Вяртанне  дзень з галаным болем і разабранасцю сяго цела на асобныя часткі, дэталі. Ад былога запалу, агню, стыхіі ні знаку. I трэба было спакваля і вельмі дога падымаць сябе, збіраць і ставіць зно на рэйкі, каб на наступны дзень усё пата-рылася. I так тыдзень, месяц, а іншым разам і год.
Майстра злачыся падманваць сябе. Знарок пераблыта дзеньноч, адпачынакпрацу, сон і бессань. Тое падманнае, перакуленае жыццё было таксама пакутным. У ім панавала са-мота, бо вытрываць яго ніхто іншы ніколі б не здоле. Сузіраль-ная, нязменная і непраходная самота  пераменлівым свеце, сярод зеляніны і раскошы лета, аднастайнасці і абыякавасці бела-га зімовага снегу. I ён творца і вязень усяго і сярод усяго гэтага.
Неяк у роспачным адчаі ён цягнуся па зіме. Плёся па за-снежаным садзе  змроку надвячорка, а мо і ночы ці рання. I раптам за стваламі яблынь сярод паляны глыбі саду прыкмеці трох дзячат ці кабет. Зацікавіся, што яны там робяць, ні то ведзьмы нейкія, дрэваніцы, ні то зімовыя русалкі. Не інакш ва-рожаць, займаюцца чараніцтвам. Тым жа самым, падума Майстра, не шкодзіла б заняцца і яму.
I Майстра напрасткі падыба да іх. Зіма тая выдалася снеж-наю. Снегу выпала  пояс, але ісці было легка. Дзень ці два напярэдадні гэтага прайшо дождж, а потым прыцісну ладны марозік. I па снезе можна было каціцца котам. Майстра падка-ціся да жанчын як на лыжах. Жанчыны пілі віно. Танную, абы-ходкавую "Ізабелу". I гэта Майстра здзівіла. Ці варта было ім цягнуцца сюды сярод ночы, каб займацца мужчынскай спра-вай. А яшчэ больш здзівіла тое, што жанчыны былі з няпрос-тых, нейкіх там шмакадзявак, Дунек з вадакачкі. Дзве з іх дык нават у натуральных дарагіх футрах, прада, не сабалёвых, не пясцовых, а з меху нутрыі, але  той час гэта таксама былі фут-ры, і дарагія. Адна толькі  сціплым кажушку. А рукі кожнай у пярсцёнках з каменнямі. Дзіна, дзіна.
Але дзівіся Майстра нядога. Ён зразуме, што перад ім такія ж пустэльніцы, самотніцы, як і ён сам. Ад добрай жыткі не пацягнешся пад яблыні  чыстае поле піць на снезе і  мароз таннае віно. Хаця гзтыя тры ці хутчэй дзве з іх шалеюць ад рас-кошы. Такое сёння здараецца з жанчынамі, і вельмі часта. Але  наступную хвіліну Майстра перамяні сваю думку. У гэтым нешта было, нешта было. I вельмі прывабнае, жаданае ім самім.
У жанчын бы сапрадны стол. Снегавы, засланы саматка-ным настольнікам ці не з сапрадных уральскіх камення-са-мацвета. Жанчыны зрабілі яго, з усіх бако абтапташы снег. I крэсла сабе са снегу зрабілі, і кроплі чырвонага віна выдавалі на гэтым снезе як буйныя і непадробныя рубіны. I ці не яго мару здзейснілі гэтыя тры выпадкова сустрэтыя ім наскрозь гарадс-кія жанчыны, хай мо разбэшчаныя, распушчаныя, але ж з яго адчуваннем і памкненнем да хараства і прыгажосці.
Аб нечым падобным ён мары яшчэ з дзяцінства. У той мары пераблыталіся і спляліся разам усе казкі, якія ён веда, музыка, якую чу, карціны мастако, якія бачы: "Дванаццаць месяца", "Незнаёмка" Крамскога, "Снежная каралева", "Русалка" Дар-гамыжскага паэзія, опера, балет і жывапіс. I ён, Майстра, яшчэ  дзяцінстве, канаючы ад холаду  бараку фашысцкага канцлагера, бачы сябе  чыстым полі на ложку з чыстага лёду пад кодрай чыстых, бялюткіх сняго. Адзін, сам-насам перад усім белым светам, які жо дано скана, вымерз. Так ён мары жыць далей і мо таму выжы.
Пазней, аподні свайго жыцця, бадай сёння, мара гэта абу-дзілася  ім, вярнулася да яго зно. Вярнулася  перакулены свет яго пачуцця, калі ён пакутава ад бяссонніцы, страці ноч і не набы адчування дня. Менавіта тады яго пацягнула  самоту снегу, у цёмную журбу халоднай ночы і далёкіх зорак на зімо-вым небе. Калі за акном зямля стагнала ад раз'юшанага ветру, а ён ляжа у ложку і сну не было ні  адным воку, тады ён бачы сябе сярод чыстага поля пад кодрай са снегу, адзін толькі нос вонку. Там, на гэтым пустэльным полі, на снезе, здавалася яму, можна было аздаравець, вярнуцца да сябе былога. У кватэры, у спальні яму не хапала паветра. Не было таго здаровага, чыстага паветра, здавалася, і ва сім горадзе, мо і на самой зямлі. Яго цягнула  неба да нейкай новай планеты, нязнанай ім новай рэ-чаіснасці.
I  прывідных сваіх снах, наяве і трызнячы, Майстра пакіда сваю хату, пакіда зямлю, вышмыгва у фортку і ляце пад посвіст ветру і мірганне зорак. Такім чынам, хоць на кароткае імгненнне ды адпачыва у прыдуманым, вар'яцкім свеце, якога не існавала і не магло існаваць. У такі ж свет ён выправіся і тае памятнай ночы. Ішо як прывід і  прывіднасць, а рангам апы-нуся  рэальнасці. Неверагоднай, немагчымай, але самай са-праднай рэальнасці.
Што, мужчынка, паднесці і табе? запытала  яго адна з "нутрый".
А чаму б і не, падума Майстра і працягну руку. Яму адразу ж улажылі  працягнутую руку бутэльку з віном.
3 гарла? яшчэ здзівіся ён.
У нас па-простаму, запэніла яго другая "нутрыя". Усе здаровенькія, заразных няма.
Свет сапрады бы на той час шмат здаравсй, да СНЩу заставалася яшчэ ці не два дзесяцігоддзі. I Майстра прыпа да пляшкі, што бычок да вымя маці.
3 якой нагоды п'еце? спытася ён у жанчын, спатолі-шы смагу.
Дога расказваць, мовіла адна з "нутрый", а другая дадала:
Ды ты сё рона не зразумееш, так што выпі і адвалі.
Чаму не зразумею? пакрыдзіся Майстра. Усё зразуме. Я наконт выпікі кемлівы.
Усе вы наконт гэтага і трохі яшчэ іншага кемлівыя, суладна здыхнулі "нутрыі".
Але Майстра чака адказу не ад іх, а ад "авечкі", як ён нарок яе, ад жанчынкі  кажушку. I тая як зразумела яго чаканне.
Вы не падумайце толькі чаго-небудзь лішняга, сказала яна. Проста нешта наскочыла. Наляцсла і сс. Ішлі па гора-дзе, вакол усе п'яныя, лаюцца, чапляюцца, прыстаюць. Вось і мы, як заразіліся. Зайшлі  магазін, купілі пляшку віна, выпілі  тэлефоннай будцы.
Госпадзі, госпадзі, ляпнул і  ладкі "нутрыі" і зарага-талі. Як яны на нас пазіралі, як яны на нас пазіралі. Думалі, вочы павылазяць. I назло ім, назло... Назло сяму свету... I працягвалі рагатаць, толькі неяк вельмі журботна. I працягвалі яшчэ нешта даводзіць яму.
Але Майстра больш не слуха "нутрый" і не глядзе на іх. Пазіра на тую, што нарок "авечкай".
Табе не холадна? спытася Майстра  яе, бо бачы, адчува, холадна, вельмі холадна ёй на белым свеце. Як і яму...
Табе не холадна, табе не холадна? пытася Майстра і цяпер у яе сярод чатырох сцен цёплай бальнічнай палаты пад яркім святлом электрычных лямпачак, як і тады пад яблынямі на заснежанай паляне пад святлом поні на небе.
Ты не хвалюйся, цяпер я цябе сагрэю. Табе не прыйдзец-ца больш мерзнуць. Мы ж сустрэліся, сустрэліся...
Гэта Майстра выказва ужо не моленае тады. Тое, што тады мо і няварта было гаварыць. Але гэта нявыказанае Майстрам выспела  ім менавіта тады і цяпер прасілася вонку.
Мы будзем, будзем яшчэ шчаслівыя. Бо, бачу, ты добра апяклася  жыцці. У прах, і не адзіны раз спаліла крылы. I я іх двойчы палі. А Бог любіць троицу... I мы будзем, павінны быць шчаслівымі. Два няшчасці гэта жо шчасце, два прыдуркі...
У дзверы заляпалі, загрукалі. У іх ляпалі і грукалі жо да-но, Майстра спачатку не зважа, а потым ужо нічога не чу. Але цяпер білі так, што і мёртвага маглі падняць. I Майстра ачнуся, вярнуся на зямлю. Са словамі:
Прыдуркі, прыдуркі, прыдурак... замітусіся, забега па пакоі. Шука, куды схаваць, пакласці цынкавую скрынку. Ён не хаце і няздольны бы пакінуць яе тут, як не пакіну у хаце, калі яго павезлі  бальніцу. Веда і тады, што больш у сваю хату не вернецца, як веда і цяпер, што больш у гэты бальнічны па-кой таксама не вернецца, і не хаце з ёй разлучацца. А яшчэ прагну, каб яна пачула, што пра яго будуць гаварыць на юбілеі, пабачыла на свае вочы, як ён будзе праходзіць. Хай і  яе будзе свята.
Нічога зручнага для такой, хоць і невялічкай, але вельмі да-рагой ношы не знаходзілася. Такога, каб гэта не выклікала ніякіх пытання, каб ніхто нават вокам не зачапіся, не спатыкнуся аб яе. Пра гэтую яго ношу ніхто на свеце, нават лепшы сябар, нічога не веда і не здагадвауся. Хай даведаюцца потым ужо, ён выказа сваю волю.
Майстра схапіся за дыпламат. Урна туды не лазіла. Па-спрабава запхнуць за пояс, пад смокінг, адчу, што нічога не атрымаецца. Схапі некалькі поліэтыленавых пакета, усуну адзін у адзін, увапхну туды скрынку, зверху пакла дзве ружы.
Можна. Заходзьце, толькі не се разам, а па чарзе, гук-ну у яшчэ зачынсныя дзверы. I тыя адразу ж адчыніліся, і па-перлі  іх не па адным, а як у нас засёды адбываецца, усе гуртам.
Спяшаецеся, як на партсход, прытворна абурыся Майстра. Ну, як, як прыдурак?
На се сто! аднагалосна заверылі яго. Хоць на юбілей, хоць на вяселле.
Гэта апошняе "на вяселле" крыху засмуціла яго, бо ён адразу ж узгада нявесту. Але смуткаваць ужо не было часу. Машы-на, міністэрскі, а мо і прэзідэнцкі "мерсэдэс" чака ужо каля пад'езда. I сястрычка з чамаданчыкам стаяла на выйсці.
Прелесть, прелесть, просто ужас, не стрымалася, вой-кнула  далоні, убачышы Майстра.
I Майстра, адчушы жанчыну, яе шчырае захапленне, ускі-ну падбародак, выпну некалі магутныя, бычыныя, а цяпер маленькія, птушыныя грудзі, пенікам наблізіся да яе і паца-лава руку. Мо дзеля яе, гэтай жанчыны, захаплення  яе вачах, захаплення  вачах усіх іншых жанчын, ён і заказва гэты смокінг, настойва на юбілеі, цяпгу да юбілею, каб і самому захапіцца апошні раз, захлынуцца пяшчотай, адказаць на чужую незнаемую усмешку сустрэчнай усмешкай і назасёды адляцець у вечны вырай.
Сястрычка прызнялася на дыбачкі, пацалавала яго  шчаку, а потым і  вусны, нешта прашаптала на вуха. Ён адмона хітну галавой, але сястрычка тупнула нагой, і ён мочкі пацёгся за ёй у палату, па абязбольваючы кол, па гадзіну-другую гарантава-нага спакою на юбілеі. Кемлівая сё ж трапілася яму сястрычка, разумніца, і рука  яе была лёгкая. Майстра і не адчу уколу. Кінулася дапамагаць яму зашпільвацца, толькі ён не дася, па-прасі яе выйсці. Засташыся адзін, завссі у палаце, як раней у ваннай, люстэрка. Прысе на хвілінку перад дарогай на крэсла, затрымася позіркам на восеньскіх запозненых кветках, глыбока дыхну іх перамешанага з лекамі паху. Падняся, выйша з палаты і шчыльна зачыні за сабой дзверы.
V
Майстра дарэмна засмучася, што будзе мала народу і яму давядзецца слухаць сваё і чужое рэха  напапустой вялізнай зале самага шыконага сталічнага кінатэатра. Народу было столькі, што і яблыку недзе пасці. Майстра ашаломе, зажму-рыся. Яму хацелася прайсці на сцэну непрыкметна і таксама непрыкметна дзе-небудзь прытуліцца там у куточку. А тут і самому юбіляру не біцца, не прашыцца нават у праходы па зале...
I народ у пераважнай большасці бы няпросты. Адборны, гонар і цвет Беларусі, эліта. Сталічны бамонд у поным скла-дзе. I госці з-за мяжы, далёкай і блізкай. Не з бору па сосенцы. За кожным эпоха і час, і кожнага ён веда, кожны ці сябра, ці добры знаёмы, папдечнік ці яго ж вучань. Былі сярод іх і нядоб-разычліцы, і шчырыя ворагі. Майстра сам кожнаму асабіста пасла запрашэнне. У гэты дзень ён мо больш хаце бачыць іх, чымсьці аднадумца і прыхільніка. Было нешта  гэтым задзір-лівае, але  той жа час пажаданае, вельмі неабходнае Майстру. Сябры і прыхільнікі прыядаюцца сё ж, а  ворагу засёды ёсць нешта нечаканае. Ён аглавушвае цябе, ты аглавушваеш яго, пнешся, каб і вораг бы варты цябе, а ты варты яго. Неабход-ная і прыстойная, жыццесцвярджальная варожасць. Мо таму, што  апошні час звяліся сапрадныя ворагі, так змізарнела жыццё, чалавечая парода. Майстра схіля галаву і віта сваіх ворага. Яны, не здагадвакэчыся аб тым самі, больш давалі і зычылі яму, чымсьці сябры. Абвяргаючы яго, яны стварылі сваё. А ён,не прымаючы іх, у той жа час вывуча створанае імі, імкну-ся падняцца над імі, рухася наперад. Таму адбыся і адзнача-ся яго юбілей. Майстра бы сапрадным, але хітрым прыдур-кам. I прыдурак у адносінах да сябе было самае любае яму слоца.
Ён блазнавата пасміхася, наглядаючы за залай. I  той жа час адчува, як яго ахоплівае неспакой і неласцівыя яму скава-насць і баязлівасць. Ён загадзя падрыхтава, нёс ім слова. Ура-чыстае і велічнае. Але гэтае слова, калі ён апынуся сам-насам 3 імі, раптам знікла, як яго ніколі і не было. Наогул адняло нават мову. Такой была насцярожана вычакальнай і рачыстай сама зала, кожны чалавек у ёй, у адыходзячай, паміраючай эпосе ма стадонта, вепра. Ластакамі пырхкалі званыя і нязваныя за-сёднікі сіх юбілея і прэзентацый, пераспелыя жо халя-шчыцы і халяшчыкі, што, пэна, так і вымруць, застаючыся  паблажлівай пары свайго камсамольскага юнацтва. Гэтыя ска-наюць, а на змену ім прыйдуць новыя, бо іх парода неміручая, нестамляльная, вельмі дзейсная, засёды  бліскучай форме.
Майстра адчу сябе лішнім і непатрэбным на гэтым балі шчырасці і падробнасці, блазенства, прытворства, пыхлівасці і сціпласці, дзе сё напаказ і сё стоена, прыхавана. Але сё тое ж самае было і яго існасцю, чорным і белым хлебам яго жыцця, лёсу. I наракаць на самога сябе не выпадала. Трэба было ад-рабіць, адбыць сваю чаргу, і тут ён ужо не належа ні сабе, ні сваім жаданням: не хочаш, ды мусіш.
Майстра прыгада брыдкі выпадак з свайго жыцця, калі ён бы запрошаны на юбілей знакамітага сатырыка-драматурга яшчэ  далёкія застойныя часы. Ледзь выбіся з людскога тлу-му яшчэ  гардэробе. У першых шэрагах нахабна перла залата-зубае і залатаноснае мурло, над якім толькі і рабі, што здзека-вася сатырык. Гэта мурло заняло і се лепшыя месцы  зале і за сталом. Уражаны гэтым, Майстра добра кіну за канер, а прасцей кажучы, напіся. П'яны шчэнт злаві у прыбіральні трохі цверазейшага юбіляра і пача даводзіць яму:
Што ж гэта, што ж гэта робіцца? Тут жа зборышча перса-нажа усіх тваіх п'ес.
Ага, твая прада, пагадзіся драматург і, здаецца, зусім працверазе. ѕсе яны тутачкі.
Як жа так...
А так, тут вам не здзесь, пастука сябе пальцам па галаве і па грудзях. I увогуле, колькі гэта табе цяпер гадо?
Майстру было тады каля сарака.
Вось і добранька, дабрача, мові драматург. Праз дваццаць гадо я прыйду на твой юбілей. Дагаворым.
Таго сатырыка-драматурга сярод прысутных у зале цяпер не было. Сёння ён знаходзіся жо далёка і дано. I Майстра, узга-дашы гэта, адчу палёгку: зараз яму не трэба было апрадвац-ца перад ім.
Усё гэта прамільгнула  галаве Майстра імгненна, адным наплывам. Як і тое, што шмат людзей прыйшло сюды, каб дасведчыцца, што ён яшчэ прада жывы. 3 ціканасцю пана-зіраць, як ён вытрывае гэты боль. Ёсць і такая, вечна жывая парода людзей, што бежкі бегаюць на чужыя хатуры і паха ванні. Ён нават недзе чыта, што гэта іх сексуальна збуджае. Без гэтага яны...
Дадумаць Майстру не далі. Чаканне, святочная зрушанасць залы, а больш прызначаныя некім яго павадыры пачалі пад-штурховаць ужо Майстра  плечы і з бако, выдзіраць з залы і цягнуць на сцэну. Там, злева, на ражку яе, і крыху прыцемках, стая белы маленькі столік з вялізным букетам чырвоных і белых руж. Да таго століка было прысунута таксама белае шы-конае скураное крэсла. Ён узрадавася таму крэслу, століку, кветкам. Зразуме, што гэта яму сё, як прэзідэнту ці каралю краіны падчас выступления на сссіі ААН, і на тым белым крэс-ле за бялюткім столікам ён у сваім чорным смокінгу з чырвонай бабачкай на грудзях будзе выглядаць не горш за кожнага прэзі-дэнта і караля.
Але падымацца на сцэну і садзіцца  ганаровае крэсла ён адмовіся наадрэз, як яго ні падштурховалі, як ні ціснулі на яго. Гэта ж сё рона як па сваёй ахвоце збірацца і садзіцца на лобнае месца. Што груган сярод чыстага поля, будзе ён там на-відавоку ва сіх. Сябры-павадыры не здолелі зрушыць яго з месца. Упёрся, як карова  плот, у сцяну  прыцемку сцэны і ні кроку наперад. Падбег галоны арганізатар, забанік і вядучы рачыстасці, таксама яго сябра і наплечнік:
Ашыр, што ты нам псуеш свята?
Вьюнаш, адказа яму Майстра. Сёння галоны рэ-жысёр тут я сам.
Той сумеся, але ж не адступі:
Майстра, ніхто ж і не сумняваецца. Але каб ты веда, чаго нам каштавала здабыць такое шыконае крэсла. З-пад сядаліш-ча прэзідэнта выцягнулі.
Самога прэзідэнта?
Самога. Прэзідэнта адкрыта-закрытага таварыства. Са-мага крутога мужыка  краіне...
Перажыве, сказа Майстра.
Канешне, не сканае. Але ж ён яшчэ пад цябе, пад гэта крэсла скрыню шампанскага выставі. Ён жа бронзавую шыль-ду жо заказа: на гэтым крэсле сядзе сам...
А куды, на якое месца ён мерыцца прымацаваць гэтую шыльду?
Што?забанік здзівіся, але цямі і зарагата: Спа-дзяюся, што не туды, куды ты падума. Мулка будзе.
Будзе мулка, жорстка пацвердзі Майстра.
Але ж шампанскае...
Вьюнаш, шампанскае не прападзе. Шампанскае мы вы-п'ем. Ідзі, пачынай свята. Толькі помні: галоны рэжысёр і забанік тут сёння я. Бацька ведае, што кабыле рабіць. Пачынай, в'юнаш.
I свята пачалося. Ніколькі не горш і не лепш за іншыя падоб-ныя святы. У меру напышліва рачыстае, у меру бяздарнае і галенавітае. Цугам пацягнуліся на сцэну віншавальнікі з буке-тамі кветак, квяцістасцю слоных адрасо. Ялей пацёк бурнай плынню, самавіты, самапэнены, афіцыйна беспярэчны, як беспярэчна пасрэднасць. Адно толькі збівала з высокай ноты прамоца адсутнасць перад вачыма таго, каму прызначалі-ся іх узнёслыя прамовы. Белае крэсла юбіляра на снэне заставалася сіратліва пустым. I словы ліліся  нікуды, у пустэчу. А вы-ступальнікам, як іх хто  каршэнь бі, так карцела бачыць там Майстра. Некаторыя з іх такі не пераадолелі гэтага жадання. Пачыналі гаварыць, звяртаючыся да крэсла і заканчвалі зваро-там да яго. Майстра  прытушаным святле вялізнай залы заста-вася нябачным з-за асляпляльнага святла сцэны. Ён прытулі-ся на прыстаным крэсле каля сцяны залы  праходзе і пасмі-хася сам сабе  пазмроку: добра сё ж, удала вё ён гэты рэй, неблагая рэжысура прыйсці і збегчы, прысутнічаць адсутні-чаючы. Ешце, глытайце, катайце, родненькія, ды не задушы-цеся. Зведайце і вы таго, што зведа я: сё жыццё вось так, у пустэчу, без гуку і нават рэха  адказ у сваёй роднай хаце, як сярод сляпых і глуханямых. Бы я весь час тут, і ніколі не было мяне. I на развітанне не падымуся, не выйду з гэтай во нары.
Але яго сё ж з той нары двойчы выцягнулі на святло. Пер-шы раз старшыня Савета Міністра. Абвясці, што рад узнага-роджвае яго ордэнам Францыска Скарыны, вышэйшай узнага-родай краіны па рангу культуры. Выцягну той ордэн на пагляд усяе залы і, здаецца, крыху разгубіся, не ведаючы, што з ім рабіць далей, чапляць не было каму. Майстра пашкадава прэ-м'ера. Ён усё ж бы неблагі мужык, з ім варта было і развітац-ца. I Майстра падыба да сцэны. Прэм'ер-міністр сам спусці-ся да яго ніз. Абодвух ашаламілі святло скіраваных на іх пра-жэктара, гукі фанфар. Майстра дык гэта нават трохі і раззлава-ла, хаця сказа ён у адказ на знагароду куды мякчэй таго, што прасілася.
Дзякуй, мові ён не прэм'еру, а зале: Гэта першая, першая мая знагарода ад роднай маёй краіны... Дзякую...
I мо добра, што ён зацісну, пахава у сабе тое, што само прасілася на язык.
Дзякуй і табе, абдымаючы, шапну яму прэм'ер. Прабач. Трымайся, браток, трымайся...
I гзтыя словы прэм'ера былі Майстру бліжэй і даражэй за ордэн. Другі раз ён узняся больш прымусова, чымсьці па сваёй ахвоце. Яго знайшлі пражэктары, каб яны яго беспардонна не засвяцілі, Майстра і не ста бы. Вядзёны пражэктарамі, да яго ішо міністр з даволі таставатым канвертам у руках. Майстра зразуме, што было  канверце і крыху бачы, на даляры зрок яшчэ рэагава. Але асаблівай радасці не адчу. Проста яшчэ раз адзначы сам сабе, што сапрады не варта нічога прасіць у "сильных мира сего", самі прыйдуць і самі прынясуць у зубах.
На дарогу  Парыж? з'едліва спыта у міністра, калі зала выбухнула воплескамі і ніхто не мог іх падслухаць.
Які Парыж? недаменна перапыта міністр, ён ужо і не помні пра Парыж, як сапрадны міністр. На хлеб табе, на пражыццё. На новую працу.
На труну, на накрыку труны,усё ж вызвал ілася  Майстра тое, што весь час ірвалася вонкі.
Міністр скасавурыся, скурчыся, але толькі на імгненне. А праз тое імгненне ён ужо крочы зно на сцэну з высока зня-тай галавой, усмешліва і непарушна спакойны.
I трэці раз падняся Майстра жо тады, калі дзея набрала вышыні, увайшла  трагічны і прыгожы апафеоз усяго, што тут адбывалася. Зачыталі тэлеграму сябра Майстра з Літвы. Таксама знакамітага майстра. У той тэлеграме гаварылася, што ён ужо на парозе, што ён спяшаецца на яго юбілей, хай наліваюць яму чарку. Чарку за здарое беларускага Майстра Майстра літоскі выпіць не паспе. Смерць апярэдзіла яго, паднесла сваю чару і ачаравала назасёды на парозе яго літоскай хаты.
Пакуль усё гэта гучала са сцэны, пакуль Майстра, блытаю-чыся  нагах, выдзірася з рук сястрычкі, што раптам адчула нейкую трывогу і не хацела яго адпускаць, на сцэне бы жо іншы, жывы яшчэ яго сябра з Малдовы. Сівы, імпазантны, але з нейкай зрэбнай торбачкай у руках. Майстра, вобмацкам знахо-дзячы нагамі прыступкі, рукамі трымаючыся сцяны, падыма-ся да яго, звесішы ніз таксама сівую галаву. Але як толькі спа-хапіліся і знайшлі яго пражэктары, ён кіну трымацца сцяны, нада нагам пругкасці. I галаву зня, што наравісты і бадзёры яшчэ конь. I сябра малдаванін, не бачачы яшчэ Майстра, адчу яго набліжэнне. Пакіну мікрафон. Даста са сваёй торбачкі дзве пляшкі "Бслага бусла". Так, у кожнай руцэ па пляшцы, ён і ру-шы насустрач яму.
Здаро, сказа малдаванін.
Здаро, сказа беларус. Усё п'ём?
Усё п'ю, сказа малдаванін. Кінула там нешта ма-дз'ярка на бераг Дуная, і табе во прынёс.
То налівай жа, браі ка-малдаванін, свайго белага бусліка.
Наліваю, братка-беларус, твайго бусліка. Неверагодна, але тут жа, на сцэне, адразу знайшліся і кубкі.
Хоць мо і нічога неверагоднага, што гэта за сцэна без кубка і шклянкі, як неабсталяваная машына  нядбайнага вадзіцеля. Яны адкаркавалі адразу абедзве пляшкі. Капнулі адно аднаму па кроплі і, абняшыся, выпілі пад апладысменты залы. Пад тыя ж апладысменты малдаванін шапну Майстру:
А ты, братка-беларус, хітрэй за мяне, абдуры малдава-ніна...
Як жа гэта я цябе абдуры?
А вось так, вось так, з сумам сказа малдаванін. Узя і абдуры... і замок.
Дагаворвай, не саромейся, сказа Майстра. I малдаванін дагавары:
Абдуры і цякаеш, бачу, па сваёй ахвоце. А я застаюся, я не здольны, не хапае таленту, хоць і разумею на здзек, бо лішні, непатрэбны...
А зала працягвала апладзіраваць ім у гэтай іхняй гаворцы. I яны яшчэ раз абняліся і нізка пакланіліся зале. У Майстра былі напагатове се тыя словы,якія прыдума ён, што выбалелі яму, пакуль ляжа у палаце, тыя словы, што забыліся, вылецелі з галавы, калі апынуся тут, на пачатку юбілею. Ён прыгада іх зно, калі бачы каля мікрафона сябра-малдаваніна. Патары, пакуль падымася на сцэну, і вырашы, што абавязкова скажа іх зараз, зусім не дзеля таго, каб піць каньяк, прынародна здзірася ён сюды.
Майстра пасунуся жо бліжэй да мікрафона, але паглядзе на зажуранага, прыгнечанага малдаваніна, прыціхлую  чаканні гэтых яго сло залу і адчу, што нічога няма яму сказаць ні народу  зале, ні сябру. Не тыя то былі словы. Вялікі грэх у гэтую хвіліну каго б там ні было папракаць, на некага наракаць. Сёння ж дзень яго нараджэння. Мо гэта і ёсць яго першы і сапрадны дзень з'ялсння на святой, грэшнай зямлі. I ці варта займац ца такі дзень нейкімі разборкамі, крыдамі, звядзеннем мітус-лівых і дробязных рахунка у дзень, дараваны, прысвсчаны яму лёсам і жыццём. Ці за тым ішлі і ехалі се гзтыя, сабраныя зараз у адной зале людзі? Ці за тым апраналі яны лепшае сваё адзенне, мужчыны галіліся, жанчыны рабілі прычоскі, каб паслухаць, што  яго на душы? Ды й сам ён ці ж дзеля толькі гэтага заказва, шы і апрана свой смокінг? Людзі праглі свята, і сам ён прагну таго свята. А спавядацца сёння больш прыдатна  царкве. У царкве, на плошчах і  скверах падманутага, знявера-нага горада. I яму з яго стомленага чужымі і сваімі пакутамі сэрца, збалелай душы нават з далёкага выраю не дыхнуць, не аднавіць іх веры. Ён не трыбун і не мітынгошчык, каб заклі-каць, дурыць і падманваць ачмураны часам люд.
I словы, што ён мае, што ёсць у яго сэрцы гэта толькі яго словы, і се яны да самога сябе. Так, ён Бог, як кожны чалавек сам сабе Бог, але на самоце, а не прылюдна. У віры людскім, дзе кожнага Бога трасе, як былку на ветры, нясе, як шчэпку, віхура, збівае з тропу, даводзіць да вар'яцтва, Бог у цішы і спакоі, у міры, суладным са светам і мірам зямным, і няварта яму вярэдзіць і аплёваць людскія душы. Усё гэта і куды больш паспяхова, з вялікім спрытам і нават зухаватасцю робяць шмат-лікія іншыя. Дабрадзеі і выратавальнікі народа. Да таго жо хлусяць таму народу, што вераць самі  сваю хлусню, пацеюць ад уласнай хлусні і плачуць ад хлуслівай шчырасці. А яго слова, нявымаленае, і таму прадзівае, застанецца  ім і з ім, у тым, што ён зрабі, ствары, здзейсні. I яшчэ, у яго ёсць час мовіць гэта слова. Мовіць ім жа, хто сядзіць у гэтай зале, толькі не тут, не цяпер, а за юбілейным сталом, калі се яны будуць на добрым падпітку. У яго яшчэ будзе час і выпадак мовіць гэта слова  самую апошнюю хвіліну.
I Майстра яшчэ раз абня сябра-малдаваніна, шапну яму: "Сустрэнемся за сталом", нізка пакланіся зале і, моцна трыма-ючы  руках па пляшцы каньяку, патупа на сваё законнае мес-цейка  змрок, у кут. Толькі цяпер яно не падалося яму туль-ным і схоным. Майстру заблажэла, і сястра не адразу прыкме-ціла гэта. Усё, што адбывалася тут, было для яе, як для сёй залы, з некаторага часу звычайным прыгожым дзействам, са-прадным святам. Сястра забылася, што каля яе сядзіць хворы чалавек, а яна сама тут па службовым абавязку. I на нейкі, пэна, час яна адчула сябе зусім не еядзелкай каля Майстра, не звычайнай медыцынскай сястрой, а сапрады жонкай ці каханкай яго. I пяшчотна пагладжвала яго па руцэ, гарнулася да яго, і  вачах яе спыхвалі, загараліся цёплыя агеньчыкі.
Прелесть, прелесть, просто ужас, зашчабятала сястра Майстру на вуха, як толькі ён се і ладкава пляшкі з канья-ком. Прелесть, прелесть, просто ужас...
А Майстра яе жо і не чу. Але і  гэты амаль што развіталь-ны момант ён адчу яе шчырасць, цеплыню, адчу жанчыну, яе маладосць і прыгажосць тое, чаму пакланяся сё жыццё.
Пчолка, сказа ёй Майстра. Ты таксама прелесть, прелесть, ну просто ужас, пчолка.
Сказа, знаходзячыся яшчэ  свядомасці, толькі, можа, ужо не  тутэйшай, крыху адсутнай, аднекуль зверху,з вышыні. 3 той недасяжнай вышыні, дзе сё і сім даравальна. I з той вышыні жанчына гэта была яму вельмі любай і зразумелай. Гэта было мо  яе жыцці першае і апошняе свята. I па тым, як адгук-нулася на гэтыя словы сё яе цела, зрабілася цяжкім і даверлі-вым яна чула іх мо першы і апошні раз. Хаця і была заму-жам: аб гэтым можна было меркаваць па заручальным пярс-цёнку на безыменным пальцы правай рукі. Але гэта нічога не значыла: ці ж здатны сённяшні муж на ласкавае слова сваёй жонцы. Ён сам, Майстра, тройчы бы мужам і з пэнасцю можа зазначыць, што нічога добрага для жанчыны  гэтым няма.
А жанчына сядзела каля яго шыконая, вартая самых узнёс-лых сло, хоць і рукі яе, далоні былі крыху шурпатыя і  добрых мазалях. Але іх упрыгожвалі чароныя ямачкі бліжэй да згіба локця. Такія ж дзявочыя ямачкі не збыла яна за гады замужжа і працы і на шчоках. Варта ёй было толькі слова мовіць, і гэтыя ямачкі загараліся, што дзве свечачкі. I ся яна была асвечаная, хоць і чужым, але святам. Далучанасцю да гэтага свята. Звіне-ла, што блакітны званочак, гула, што самавітая пчолка  жотай з чорнымі рэзкамі аксамітавай сукенцы, што, мо як ён смокінг, апранула першы раз. I яго смокінг, і яс сукенка так пасавалі адно аднаму. Майстра ёй пра гэта сказа:
Пчолка ты мая на вясновай майскай сенажаці, ціцікака ты мая...
Даказаць не здоле. Усё перакулілася, паплыло перад яго вачыма. I ён у тым перакуленым свеце апынуся зно на лыжні. На самай вялікай дыстанцыі, што  яго гады было дазволена яму ісці, як юнаку яшчэ. Таварыства "Ураджай" праводзіла першынство вобласці па лыжах. А ён, малады пер-шаразраднік, належа да таварыства "Лакаматы", ва "Ура джаі" ішо падстакай, што было  той час распасюджанай і звычайнай справай.
Начальству, маленькаму і вялікаму, патрэбнабыла масавасць. I кіраніцтва "Ураджая", "Лакаматыва", "Буравссніка", "Спартака" весь час тасавала калоду падначаленай ім малсчы. Ву-чыла махлярству, але і карміла. На кожныя спаборніцтвы выда-валіся талоны на спецхарчаванне, што вечна галоднай і гарот-най чыгуначнай шпане край як трэба было  пасляваенны жаб-рацкі час. Пад'есці на дзяржаную халяву. А патрабаванні за гэта былі мізэрнымі: не сысці з дыстанцыі. Толькі ні  якім разе не засвяціцца, не прыйсці першым. Не етаць чэмпіёнам. Адка-тацца так, дзе-небудзь у непрыкметнай і шэрай сярэдзіне.
I Майстра, а тады шаснаццацігадовы юнак, адрабля абеды, сняданкі і вячэры. Малады, дужы, нахабна галодны. I дзень ста-я такі ж, з выклікам, нахабна прыгожы, пушыста празрысты і звонкі. Малады задзірысты першаразраднік не вытрыва, на першых жа кіламетрах узначалі гонку, вырашы, што збавіць пазней, дыстанцыя дазваляе. Да таго ж, у яго меліся се падста-вы хоць у пачатку, ды быць першым, пакрасавацца, пафарсіць. Было перад кім. Аб гэтым сведчы і малады гузак сярод ілба. Толькі чора ён першы раз пабіся з лепшым сябрам за дзячы-ну, і тая дзячына з яго сябрам стаялі на трасе сярод гледачо, у натопах чыгуначнай шпаны з магілёскай ускраіны.
Ускраіна, як вядома, не любіць, не прызнае пасрэднасці і па-ражэння. Яна пакланяецца толькі аднаму перамозе, таленту. I ёй глыбока да лямпачкі, у чым заключаецца гэты талент у кулаках ці  нагах, у галаве ці  сэрцы, у жорсткасці, у дабрыні ці менні красці, толькі б не быць першым ззаду. Першых, прада, засёды б'юць, але іх і мілуюць першымі, калі, канечне, яны вытрываюць, не адкінуць капыты. I гэта вялікі падарунак лёсу і такое ж бязмернае пакаранне нарадзіцца, належаць ускраі-не, бо  ёй усяго праз край і няма крайніх. Тут ужо сё калі таленавіта, дык таленавіта, тое ж самае і з убогасцю. Вярхі весь час капіруюць ускраіну, але вельмі бяздарна, бо на той ускраіне яны былі звычайнымі пасрэднасцямі і дзякуючы сваёй ускраін-най, местачковай пасрэднасці выбіліся  людзі, але людзьмі так і не сталі, звычкі і памяць аб гэтай уласнай пасрэднасці не дазволілі.
"Первый парень на деревне, а в деревне один дом" зухаві падрулі да сваіх сябруко, у атачэнні якіх стаяла і тая, дзеля каго ён так выжыльвася і пнуся, крышачку сцішы хаду, каб злавіць яе пагляд, пацалаваць вачыма яе адметную  натопе чырвоную шапачку, адчуць яе захапленне і замілаванасць, па-чуць адабральныя воклічы, а мо і воплескі сябруко. Але скраіна ёсць ускраіна, яна была абурана ім.
Недаробак, смаркач, гэта былі самыя яшчэ прыстойныя з тых сло, якімі сустрэлі яго. У салатопку, на мыла... Ганьба, ганьба, ганьба... I гожы роцік плявася такімі ж брыдкімі сло-вамі. I гожая ножка  фетравых па апошняй модзе боціках труш-чыла і злымі, сінімі на сонцы пырскамі раскідвала зярністы снег.
Ён збіся з нагі, азірнуся і сё зразуме. На плячах яго вісе нехлямяжы, у зашмальцаванай ватоцы, у нязграбных вялізных ботах, з халя якіх яшчэ не бы змыты свежы, відно, калгасны гной, нейкі дзяцюк, трактарыст ці даглядчык жывёлы. Майстра бы абураны не менш сваёй ашалелай зграі. Каб гэта нейкі калгасны корч ды падрэза яму, амаль што прафесіяналу, лыжніку-першаразрадніку лыжню. I рабі гэта на яе вачах, на вачах яго лепшых сябро. Ды ён жа і на лыжах стаіць, як корч сярод бало-та, як пень. Прада, ладны пень, дубовы. Ён, амаль што Майстра, ды гэты дубовы пень адны наперадзе сіх.
Ды мне такіх на фунт, на адну руку сто сушаных, выгукну ён сваёй абуранай ускраіне, засмяяся. Але смех той бы невясёлы. Дзяцюк, ён сустрэся з ім вачыма, бы зацяты, таксама вяскова-скраінны, такія не саступаюць, сцяшы зубы, ідуць да страты прытомнасці. У бойцы іх можна перамагчы толькі забішы. I то, калі ён ужо чапіся  цябе, будзе трымацца і мёртвы. I хоча ці не хоча ён таго, каб не было ганьбы, кпін і здзека на сё жыццё, ён вымушаны перамагчы. Напляваць на святы запавет арганізатара лыжні: не вытыркацца, вытырк-нуцца, прыйсці першым.
Але адначасова з гэтым Майстра спадзявася, што калгасны дзяцюк можа яшчэ і здохнуць. Да фінішу яшчэ далёка. А колькі ён бачы такіх спрытных, што выкладаліся на старце і ледзь сунутся  хвасце, лычом паролі лыжню на апошніх кіламетрах. Дыхание, па сім відно, не пасталена, крок не адпрацава-ны. Працоны вясковы крок. Ён пацягне для прыліку і для заха-вання твару яго за сабой. Але зматае, выкруціць што анучу, калгасны корч яму, першаразрадніку не раня. Хай поркаецца  сваім гнаі, прэе  сваёй ватоцы. А на ім жа такая прыгожая шыконая спаргыная форма, адна шапачка з пампончыкам чаго варта. А лыжы, а палкі. Ен сам іх ладзі, адпілва і выраза з дюралю разбітых самалёта. Лепшыя палкі, гонар усёй яго скраіны, каб патрымацца толькі за іх давалі жменю гарбузіка.
I патухлае, разбітае у друз сонца над яго галавой зно заззя-ла і пачало падштурховаць яго  плечы, прыспешваць. I зно загучала з неба і  ім пераможная песня...
Якая догая гэта была песня, дажэй за сабачую. Яна гучала і са сцэны, і каля яго, і  ім:
Не уходи, ты мой голубчик... Цягну, спява са сцэны нейкі камлюкаваты хлопец, на-кшталт таго трактарыста на лыжні, але такі вытанчана прыго-жы, што бляваць вярнула.
Не уходи, ты мой голубчик... Ці то падпявала, ці то трызніла каля яго сястра, і біла яго па шчоках, але зусім не жаночымі далонямі. I Майстра сам заспява ці не се адразу песні, якія толькі веда:
Еще не спето столько песен...
Еще звенит в гитаре каждая струна...
Яшчэ звініць, сказа ён сястры, і пасля такіх апля-вух дога яшчэ будзе звінець...
Ну вот, хорошо, хорошо, шчабятала, схіляючыся над сваім чамаданчыкам сястра. Ты прелесть, прелесть, ну просто ужас.
А ты пчолка, пчолка, руплівіца і шчабятуха. Лепшых на свеце не бывае. Якія  цябе, пэна, салодкія вусны, якія...
Майстра пералічва, што  яе яшчэ салодкае і самае лепшае  свеце. I гавары шчыра, як ніколі мо  жыцці, і веры кожна-му свайму слову. I яна адгукалася на кожнае слова. Мо таксама як ніколі і нікому яшчэ не адгукалася. Майстра і сапрады не-падробна шчыра і вельмі чыста каха яе на тую хвіліну. Сэрца прагла кахання, канала і абмірала па ім. Ніколі  жыцці ён так прьложа не паміра па жанчыне.
Па сім, здавалася, што яна таксама памірае па ім. Верыць кожнаму яго гуку, цёку крыві, удару сэрца. I просіць, просіць прыгожых сло:
Гавары, гавары, мой галубчык. Я ж чую, ты не выгава-рьгся яшчэ. А я таксама  жыцці нікім не загавораная, а толькі падманутая, падманутая...
Я аднаго з табой лёсу, працягва гаварыць Майстра. Мы створаны адно для аднаго. Для сустрэчы і кахання.
Праду кажаш, праду кажаш. Іншага  свеце не бывае. Іншага  свеце не бывае. Патрывай, патрывай толькі крышачку. Я зараз табе кольчык зраблю...
Пчолка, пчолка ты мая... Ну, і шэршань жа ты...
Яна засмяялася і, як просячы прабачэння, прыціснулася да яго. Майстра, ахоплены яс цяплом, пяшчотай, трохі акрыяшы ад уколу, нечакана і вельмі сур'ёзна прапанава:
А хочаш, я табе праспяваю?
Хачу, вельмі хачу, толькі мо я лепей табе, ціхенька, на вушка? I яна заспявала:
Стою на полустаночке в цветастом полушалочке...
У цябе такі прыгожы голас, сказа ён, выслухашы яе да канца. Табе б на сцэну з такім голасам.
Ну, ты скажаш... Сястра засаромелася, якраз як тая, што стаяла на пастаначку.
Не, я не хлушу. Не час мне хлусіць. Таму і хачу спець табе сваю.
...Ціхім каханнем к табе разгарацца
з гэтай пары я пача.
Але расстацца нам час наступав,
Пэна, жо доля такая у нас,
Моцна каха я цябе, дарагая,
Але расстацца нам час. Майстра, здаецца, і не спява, а нешта нагаворва, нашэпт-ва жанчыне, што прыпала да яго  пазмроку святочнай залы. Ён глядзе на сцэну, дзе таксама спявалі і весяліліся, на сцэну і далей, углыб, за чорную заслону, намацашы і трымаючы пра-вай рукой каменьчык у кішэні сарочкі.
Буду  далёкім краю я нудзіцца.
У сэрцы любо затаішы сваю;
Кожную ночку на зорку дзівіцца
Буду  далёкім краю.
Глянь іншы раз на яе, у расстанні
Там з ёй зліём мы пагляды свае...
Каб хоць на міг уваскрэсла каханне,
Глянь іншы раз на яе...
Прелесть, прелесть, ну просто ужас, сказала сястра, калі ён сціх. Сардэчная, хоць і беларуская песня. А я бела-рускіх не ведаю, прабач. Гук толькі, мелодыю хапаю. Гук пра-цяглы і бясконцы, як гаворка маці, калі яна доіць карову, і цёп-лае малако струменіць, б'ецца аб край даёнкі, і маці з каровай суладна здыхаюць, нібы песню вядуць.
Разумніца ты, пчолка мая, сказа Майстра. Каб ты толькі ведала, якое гэта шчасце выпала мне напрыканцы жыцця.
Мне таксама, адказала яму сястра. Якое гэта вялікае шчасце зведаць такое  жыцці. За што толькі, за што... Ты... ты павінен ведаць, бо сёння ведаеш усё.
Не ведаю, не ведаю я нічога. Толькі, здаецца мне: не ведаць гэта таксама шчасце.
Хаце дадаць: шчасце, якое мне не дадзена. Але своечасова трымася. А яна чакала, чакала ад яго нейкіх яшчэ сло. Але ён мача.
Мо так яно і ёсць, уздыхнула сястра. I на працягу сяго канцэрта яны сядзелі мочкі, як нашкодзішыя дзеці, пабра-шыся за рукі. Але без смутку, шкадавання і журбы на тварах. I вочы  абаіх былі ясныя і чыстыя, толькі вельмі далёкія ад усяго, што адбывалася перад імі.
VI
Канцэрт, як гэта планавалася, усё ж не здолелі правесці. Кан-цоку скамячылі. Нехта, пэна, шапну арганізатарам, што Майстра можа не вытрываць, што было відно са сцэны добра і без шэпту. Мо толькі  зале не се гэта бачылі і ведалі. Да Майстра выстраілася добрая чарга неафіцыйных віншавальніка. Як у Мазалей, падума ён, не маючы нават сілы ахапіць усіх гэтых людзей позіркам.
I гэта былі самыя дарагія Майстру людзі, у большасці сябры і паплечнікі. Але было багата і незнаемых твара, пераважна жаночых. I адзін толькі Бог ведае, чаго каштавала яму павітац-ца з кожным, з кожным пацалавацца і мовіць хоць слоца на развітанне. I дзякуй Богу, што праз некалькі жо хвілін ён бы схаваны, як пахаваны  сумётах кветак. Майстра ледзь выдра-ся, выблытася з іх, у душы крыху шкадуючы, што трэба іх па-кідаць, ісці і пачынаць рэй, застолле. I на тым застоллі па пер-шай-трэцяй чарцы не схаваешся  пазмроку. Трэба адбаляваць і адгасцяваць свой тэрмін. Трэба мучыцца, жыць мучыцца, паміраць мучыцца. Але ён сам абра такую долю. Вырак сябе на пакуту і адзіноту нават за сяброскім сталом. Без пры-мусу збоку.
Хаця прымус і бы. Прымус нарачонага, наканаванага яму, салодкі і горкі. I чаго больш у ім слодычы ці горычы, ён не можа сказаць сабе сам. Відавочна толькі адно гэтай сваёй долі ён бы не пажада нікому і ні з кім бы не памяняся. Свой воз кожны павінен везці сам, нягледзячы на дарогу. I думаць аб адным, каб толькі не зарасла тая дарога. А з усім астатнім раз-бяруцца на тым свеце. У пекла смалу варыць. Ён згодны і на гэта, таму што на зямлі толькі займася тым, што запасі дровы і гарэ сам на тым пякельным агні. Выгарала, папялілася душа кожнае начы, кожны дзень, пакуль не згарэла цалкам і не згасла. I дыхнуць тую душу нанава  яго цела жо немагчыма. Агнём і попелам яго душа разнесена, пасеена па свеце, па наваколлі, па прасторы і часе. Цяпер трэба чакаць усхода і на развітанне што-небудзь пассяць яшчэ. Пасеяць і за хатурным сталом. I хто ведае, мо якраз гэта, пасеянае за хатурным сталом, ужо нядужай, але і не хапатлівай рукой, мо гэта якраз і застанецца.
Юбілейны стол, як яму гаварылі, бы разлічаны "на сто пяць-дзесят пасадачных месц". Але народу набралася пад добрых чалавек дзвесцс. I Майстра бы рады гэтаму, бо  штурханінс, мітусні можна было непрыкметна сесці на сваё пасадачнае месца. Што Майстра, здавалася яму, вельмі спрытна і жвава здзейсні. На самай жа справе гэта атрымалася не так удала. Цела Майстра, рукі, ногі жо не вельмі падпарадковаліся яму, умольна прасілі аб спакоі і адпачынку, а душа не пагаджалася, загадвала ім рухацца, рабіць, хоць чарку ды падьтмаць і моцна трымаць у халадзеючых пальцах.
Што неадказна служыла яму гэта адны толькі вочы. Хаця шмат каму з тых, хто добра веда яго, гэтыя вочы давалі жо за чужыя. Там, дзе павінны былі знаходзіцца зрэнкі, амаль што нерухома застыглі дзве льдзінкі. I былі яны вельмі пранізлівыя і халодныя, бліскучыя, але без іскры жо. Тагасветна трапёныя, адляцешыя  непазбежны і выратавальны вырай. Вочы дра-пежнай птушкі, хутчэй за сё каршука. I гэта было дзіна, бо  самім Майстру панавала цеплыня і міласэрнасць да сіх і сяго.
Вачыма Майстра знайшо сярод застольніка свайго апош-няга і лепшага, як яму здавалася, вучня. Гэта бы апошні сту-дэнт-дыпломнік на Беларусі, які вучыся за мяжой, у Маскве, у тым жа інстытуце, што скончы некалі сам Майстра. Майстра і прыладкава яго  той інстытут і цягну усе гэтыя гады. Хлопец бы варты яго дапамогі. 3 глыбі Палесся, бязбацькавіч, дзет-домавен і таму, канечне, інтэрнацыяналіст. Сёння двойчы, хоць мо і нехаця, бязбацькавіч і інтэрнацыяналіст. За навуку, за інстытут у Маскве трэба было плаціць, айчына адмовілася пасабляць. Масква ж сіроцкім слязам ніколі не верыла і не спачувала, сваіх жабрако хапае. I было вялікае пытанне, ці атрымае дыплом гэты апошні студэнт з Беларусі  маскоскім інстытуце.
Майстра хаце яго бачыць каля сябе цяпер. Толькі се мес-цы пабліту былі занятыя. Нечага ггоэзідэНты, нечага міністры, іх шматлікія намеснікі і памочнікі. Світа, яго атачэнне і крыж, крыж кожнага жывога, а тым больш нябожчыка. I Майстра, хаця яшчэ і жывы, бы пад знакам ужо гэтага крыжа, пад вартай, у зняволенні і  самую сваю апошшою хвіліну. Устаць і дапяцца самому да вучня не хапала моцы. Ён адчува, што можа пляс-нуцца па дарозе і больш не падняцца. I вельмі не хаце, каб гэта адбьшося да гае пары, пакуль не скончыцца рэй, на вачах усіх. Не хаце сапсаваць сваё ж свята, юбілей і развітанне, прагну сказаць развітальнае слова.
А вучань ці то не здагадвася, ці то саромеся падысці да яго, хоць і пільна, не зводзячы вачэй, увесь час глядзе на свайго настаніка. I  сваёй стоенасці, зацятасці некага вельмі на-гадва яму. Толькі Майстра не мог засяродзіцца і спомніць каго. I яшчэ, ён адчува, успамін той будзе не з самых прыем-ных. Але і жаданне бачыць яго перад сабой было неадольным і неадчэпным, як смага  спякотны летні дзень, патрэба  сцю-дзёным глытку калодзежнай вады.
Майстра талопіся позіркам у кут, дзе на краёчку стала пры-туліся яго вучань, і нарэшце сустрэся з ім вачыма, падня угару кілішак з малдаскім каньяком і знерухоме у чаканні. Вучань, здаецца, не пачу і не зразуме яго. Ён не адвё позірку, але і не намагася ставаць і рушыць да яго. Майстра апёк яго холадам і льдом, і такі ж холад і лёд убачы і  вачах вучня. Не спачуванне, не жалобу, а вялікае, неймавернае напружанне і адцуранне ад усяго, што тут адбывалася, у тым ліку і ад яго, Майстра. I Майстра зразуме яго і адагна крыду. Ён веда, не раз спазна і сам гэтую засяроджанасць, адрачэнне ад усяго існага. Вучань не выракася яго і не развітвася з ім, ён проста пра-цава, рабі, ствара. I не яго гэта бы вучань, не блізкі і родны яму чалавек. Праца, творчасць не прызнаюць ніякага сваяцтва, не спачуваюць ні сваёй, ні чужой смерці, бо на тую хвіліну перад імі адчыняецца і ладарыць імі вечнасць.
I Майстра пераста стукацца  яго душу, яшчэ вышэй узня кілішак з каньяком над галавой, зрабі стрэчны рух у напрамку вучня і панёс каньяк да роту. Toe ж самае, хоць і запознена, зрабі і вучань. Толькі вочы яго, як і раней, засталіся такімі ж адчужа-нымі і халоднымі. I Майстра зно нс адчу у сабе ні кроплі кры-ды. Ён бы рады, ён бы шчаслівы і дзячны лёсу і свайму вуч-ню. I яшчэ, яшчэ ён успомні, успомні, каго так нагадва яму гэты камлюкаваты, вакаваты паляшук. Зно узгада той дзень сваёй самай вялікай ганьбы і гонару і адчу неадольнае жаданне саслізнуць ужо канчаткова, каб ніколі, куды б гам ні было, не вярнуцца. А ён жа яшчэ нешта меся сказаць сябрам і таму вучню, а больш ганаровай варце, якая атачыла яго з усіх бако і ціхенька, лісліва, угодліва і паблажліва грызла, даядала. Лічыла яго жо канчаткова сваім.
Хістаючыся на самлелых нагах, ён навіс над юбілейным, за-сталеным гарэлкаю і прысмакамі сталом. Разляпі вусны, не ведаючы і не думаючы, што зараз скажа. Але, надзіва, згубле-ныя, страчаныя  мітрэнзе святкавання словы адразу знайшлі-ся, ён адчу іх аднекуль зверху, яны выбухнулі з раптона рассу-нутай столі, замест якой цяпер ззялі зоркамі нябёсы. Выбухнулі як гром. Ён іх толькі патары і яшчэ раз агучы.
Где стол был яств, там гроб стоит...
Здаецца, выбухну так, што сам аглух. А на самай справе бязгучна толькі паляпа губамі. Здзівіся, што ніхто сярод зас-толля, сябро і ворага, не адгукнуся на гэтыя яго словы. Ніхто не падае ніц. Усе як пілі, так і працягваюць піць, як елі, так і ядуць. Толькі больш хапатліва, імкнуцца дапіць і прагльшуць, пакуль ён варушыць губамі, намагаецца ім нешта давесці.
I Майстра пакіну гэтыя свае намаганні. Адчу, што  яго не вельмі і ёсць што сказаць усім гэтым людзям. А тым больш у нечым папракнуць іх. Ён такі ж, як усе. А мо яшчэ і горшы. Ен такі ж падмануты, абражаны, апушчаны і перакулены часам з ног на галаву, як усе тут, як перакулены і сам час. Як падмануты і абражаны весь той люд, з якім ён сутыкнуся нос у нос пасля паездкі  Крым, той люд, што і сёння  цемры, сярод ночы сё яшчэ стаіць і снодае па скверах і плошчах вялікіх і малых га-радо айчыны, мокне і мерзне пад сцягамі і без.
Той жа самы люд, толькі шанаваны, адметны, прыйшо і сюды. Так, каб павіншаваць і развітацца з адным з іх, з Майст-рам, бо се яны жо стаялі  адной чарзе з ім, як стая і крыху апярэдзі яго братка-літовец, як спяшася  тую чаргу малдаванін. Яны прыйшлі, каб развітацца з ім, часам, векам і эпохай, апошнія зубры запаведнай Белавежскай пушчы сабраліся, каб пагаманіць, мо апошні раз убачыцца.
Такі час надышо. Час юбілея і хатур. Час развітання і су-стрэчы. Развітання з мінулым. Сустрэчы з новым векам і чала-векам. Карабель новага Ноя з тым новым чалавекам трэцяга тысячагоддзя жо рыхтуецца прыстаць да бераго матухны Зямлі. I ён прыстане, як толькі чалавек сам па сабе справіць саракавіны. Як толькі памрэ апошні з тых, хто бы народжаны да сённяшняга крушэння, да апошняга сусветнага патопу, у кім засталіся памяць і сум аб Атлантыдзе, што адышла жо  веч-насць. А гэтыя памяць і сум найбольш прысутныя  лепшых майстро і творца. I лепшыя павінны адысці першымі. Вось чаму і зведзены яны разам за яго, Майстра, юбілейным і жалобным сталом. Бо так толькі цяпер яны і бачацца і сус гракаюцца на юбілеях ды хатурах. Юбілеі выпадаюць зрэдчас, хату-ры часцей. Але калі гэта не дзяржаныя юбілеі і хатуры, то яны вельмі сціплыя і бедныя. А тут можна сёння і расперазац-ца, пад'есці дзяржаная халява. I на гэтую халяву дзяржава грошай не шкадуе. Трызна, як заведзена, правіцца па-дзедас-ку, па-славянску.
1 ці ён, чалавек, якога жо не існуе на гэтым свеце, ад якога засталася толькі абалонка ды трохі прыліку, можа каго-небудзь з прысутных папікнуць, кінуць камень ужо адтуль, куды ён сёння вызваляецца, а яны застаюцца трываць, цярпець, пакутаваць. Яму адтуль ужо зазына граюць музыкі.
I не толькі граюць музыкі. Адтуль ідзе і голас, гучаць магут-ныя хары, ліецца святло, што надае яму зусім іншае жо бачан-не, веданне і супакаенне. Яны сведчаць, што гэта сё непазбеж-на, што гэта мо нараджэнне, больш нараджэнне, чымсьці памі-ранне. Нараджэнне чагосьці і кагосьці зусім новага і невядома-га, больш магутнага, празарлівага і чыстага, чымсьці ён. А ён непазбежна павінен, абавязаны адысці, як і се, што прысутні-чаюць тут, з кім ён поплеч выпраляся  дарогу. Павінна адысці сё тое, чым яны займаліся, што рабілі, аб чым марылі. Бо сё гэта толькі прывіднасць, падманнасць і гульня іх хваравітага ялення. Насланнё і адкіды дваццаці мінулых стагоддзя, што спрасава у адно цэлае век апошні. I сё гэта не Божае і не люд-скае, бо не належыць ні Богу, ні людзям гэта дано жо тру-пярня. Як ні горка, як ні балюча  гэтым прызнавацца. Але нічога не паробіш, такая жо іхняя доля. Такое іх наканаванне.
Ён, Майстра, і се яго равеснікі, нарадзіліся на залатой хвалі бліскучага і сумленнага яшчэ дзевятнаццатага стагоддзя. Але хваля тая жо адыходзіла і распадалася, сыпалася на беразе бруд-най пенай акіянскіх глыбінь, узнятага і вынесенага адтуль на паверхню смецця. Так, усе яны нарадзіліся яшчэ сярод людзей і лесу. I людзі былі роныя з лесам, а некаторыя дык і вытырка-ліся па-над лесам. А лес бы, дубы стаялі на падводзе можна было развярнуцца на пні. Але жо ішла расцяробка. Церабілі fj м, лес, церабілі людзей. Бо век, стагоддзе не трывала людзей, бая-лася волата. Зямля праламвалася пад іх цяжарам. Час, згвалта-ваны адчаем і роспаччу, вар'яцтвам вянцатварэння, і сам звар'я-це, аслеп, аглух і змізарне. Кінуся нішчыць і забіваць вянец свайго ж тварэння. Сляпому і глухому часу больш даспадобы была сляпая і глухая, бяспамятная і маклівая пустыня без падання, песень і казак і былога гонару і годнасці.
I Майстра, і се яго паплечнікі, спадарожнікі па жыцці, гада-валіся і раслі сярод той змярцвелай пустыні, апавітыя жалобным стогнам паміраючых ужо на зямлі народжаных закарэлай пенай вятро. I вятры тыя былі самі атрутныя, разбуральныя і заразныя. I бязмежна ваянічыя. 3 краю  край яны пранесліся над усёй зямлёй, усёй планетай. I кожны, хто жы на зямлі, дых-ну, хапі таго ветру. А ён пайшо і  сусвет, у космас. I пэна, нехта  тым космасе таксама ж атруціся і паверы яму.
Ваянічы, цывілізаваны вецер дваццатага стаітэддзя прымусі чалавека да найвялікшага за сю яго гісторыю існавання ад-крыцця расшчаплення атама, толькі вось бяда, ніхто напа-чатку не падума, не здагадася, што гэта сам чалавек так здраб-не, бы зведзены жо да памера атама. Душу таго чалавека і разбуры, расшчапі чалавек. I чалавек больш не валода сваёй душой. Няздольны ён бы ні таймаваць яе, ні спыніць яе рас-шчапленне. Працэс пайшо. I выхапіліся, што чэрці з табакеркі, з таго атама-душы Гітпер і Сталін. I як першае папярэджанне чалавеку бы выбух у Хірасіме і Нагасакі. Другое, ужо тут, на
Радзіме Майстра Чарнобыль. Трэцяе...
Трэцяе, мо таксама яшчэ толькі напачатку сённяшні перакулены жо свет і першыя прадвеснікі яго і вестуны майстры, творцы, хоць пэна і няцямныя яшчэ, але шчырыя і яск-равыя сведкі разбурэння асобы, парадку і веры. Веры не  Бога, не  Маркса, а  сапраднасць, надзейнасць і неабходнасць той справы, якой яны займаюцца. Пазбаленне сораму жо ва сіх і кожнага апошняе разбурэнне і забойства дваццатага ' стагоддзя.
I пачынаецца яно, як і павінна пачынацца, як ужо не адной-чы было на зямлі з палявання, распаду і забойства творцы, як найбольш грэшнага, мастака і мастацтва, а гэта значыць увогуле культуры, якая не здолела і не пажадала нікога ні спыніць, ні папярэдзіць. Больш таго, недзе і блаславіла. I се стадыі гэтага забойства пройдзены жо: падман саміх сябе і, як вынік, расця было развярнуцца на пні. Але жо ішла расцяробка. Церабілі fj м, лес, церабілі людзей. Бо век, стагоддзе не трывала людзей, бая-лася волата. Зямля праламвалася пад іх цяжарам. Час, згвалта-ваны адчаем і роспаччу, вар'яцтвам вянцатварэння, і сам звар'я-це, аслеп, аглух і змізарне. Кінуся нішчыць і забіваць вянец свайго ж тварэння. Сляпому і глухому часу больш даспадобы была сляпая і глухая, бяспамятная і маклівая пустыня без падання, песень і казак і былога гонару і годнасці.
I Майстра, і се яго паплечнікі, спадарожнікі па жыцці, гада-валіся і раслі сярод той змярцвелай пустыні, апавітыя жалобным стогнам паміраючых ужо на зямлі народжаных закарэлай пенай вятро. I вятры тыя былі самі атрутныя, разбуральныя і заразныя. I бязмежна ваянічыя. 3 краю  край яны пранесліся над усёй зямлёй, усёй планетай. I кожны, хто жы на зямлі, дых-ну, хапі таго ветру. А ён пайшо і  сусвет, у космас. I пэна, нехта  тым космасе таксама ж атруціся і паверы яму.
Ваянічы, цывілізаваны вецер дваццатага стаітэддзя прымусі чалавека да найвялікшага за сю яго гісторыю існавання ад-крыцця расшчаплення атама, толькі вось бяда, ніхто напа-чатку не падума, не здагадася, што гэта сам чалавек так здраб-не, бы зведзены жо да памера атама. Душу таго чалавека і разбуры, расшчапі чалавек. I чалавек больш не валода сваёй душой. Няздольны ён бы ні таймаваць яе, ні спыніць яе рас-шчапленне. Працэс пайшо. I выхапіліся, што чэрці з табакеркі, з таго атама-душы Гітпер і Сталін. I як першае папярэджанне чалавеку бы выбух у Хірасіме і Нагасакі. Другое, ужо тут, на Радзіме Майстра Чарнобыль. Трэцяе...
Трэцяе, мо таксама яшчэ толькі напачатку сённяшні перакулены жо свет і першыя прадвеснікі яго і вестуны майстры, творцы, хоць пэна і няцямныя яшчэ, але шчырыя і яск-равыя сведкі разбурэння асобы, парадку і веры. Веры не  Бога, не  Маркса, а  сапраднасць, надзейнасць і неабходнасць той справы, якой яны займаюцца. Пазбаленне сораму жо ва сіх і кожнага апошняе разбурэнне і забойства дваццатага ' стагоддзя.
I пачынаецца яно, як і павінна пачынацца, як ужо не адной-чы было на зямлі з палявання, распаду і забойства творцы, як найбольш грэшнага, мастака і мастацтва, а гэта значыць увогуле культуры, якая не здолела і не пажадала нікога ні спыніць, ні папярэдзіць. Больш таго, недзе і блаславіла. I се стадыі гэтага забойства пройдзены жо: падман саміх сябе і, як вынік, расця робка лесу і людзей, стварэнне пустыні, расшчапленне душы-атама, Чарнобыль. А яшчэ было і асушэнне той душы мелія-рацыя, што жо цалкам выпетрыла яе, пазбавіла ахонага кос-масу. Душа распранута, вывернута і аголена, як валютная прастытутка, вымушаная прадаваць сябе, бо такое ёй наканаванне: ад любасці да сваёй прафесіі і ад таго, што неяк жа трэба і жыць, дажываць свой век. А інакш, як толькі прадавацца, яна жыць не мее і не хоча жо. У прыродзе, натуры яе, як у прыродзе кожнага творцы блазнаватая цнатлівасць: жаданне прылюдна распрануцца, агаліцца, адмовішы тайну і таямнічасць сваёй і чужой душы. I  той жа час захаваць самае патаемнае, пакі-нуць для сябе.
Мо да пары да часу  гэтым таілася нешта і прывабнае. Пэна, якраз гэта і пазрэбна было часу тут, на зямлі. Мо нскаму і там, у далёкім космасе было прыемна, цікава паназіраць за зям-ным прытворствам і крывадушнасцю, за здольнасцю чалавечай душы кожны раз і з такім імпэтам перавасабляцца, так шчыра мяняць скуру і набываць новае, патрэбнае абставінам аблічча. Мо меся і там, на небе, як і на зямлі, нейкі рэжысёр, які ставі сусвету сепланетны спектакль. I акцёры, майстры вылузваліся са скуры, каб дагадзіць яму і не пакрыдзіць шматлікіх рэжысё-ра зямных, і не забыцца пры гэтым і пра сябе, хоць і здагадва-ліся  глыбіні душы, ведалі, што іх проста выкарыстоваюць. Здагадваліся, але навыперадкі пёрлі да карыта, выракаючыся сябе, усяго святога  сабе, чалавечага. Распрадажа, і вельмі тайная вось што стала іх другой натурай, іх прафесіяй. Спачатку іх, бо яны ж звыклі быць і засёды былі наперадзе, а потым на тую ж хваробу захварэлі і се іншыя.
Але менавіта за гэта ідзе і расплата. Дзічэе творца, дзічэе народ, дзічэюць улады. I тады нараджаюцца монстры і вампі-ры, з глыбінь сярэднявечча ажываюць і падымаюцца з труна шматлікія Дракулы. I ці варта на іх наракаць, мо гэта і ёсць Нер-шыя пасланцы новага часу і новай расы. Пасланцы і прыбіраль-шчыкі старызны, непатрэбшчыны, зямной пачварнасці і бруду, тыя, хто з'яляецца засёды, калі чалавек збіся з тропу, ішо, здаецца, прамой дарогай у светлае будучае, а прыйшо у сваё ж адрынутае, заклятае мінулае і не бачыць перад сабой больш дарогі, бо ён нікуды і не ішо, а толькі тым і займася, што сам капа сабе магілу.
. Г1 магіла жо выкапана, і труна жо збіта, і жывым яшчэ пры-.ІЛодзіць час класціся  тую труну і разыходзіцца па сваіх магі- лах. Бо на парозе іх старой хаты стаіць ужо ружовы хлопчык, мо і сын твой, але і твой магілынчык. Новае тысячагоддзе, новы век, новы чалавек. I  тым веку каля таго новага чалавека табе месца няма. Стары век, эпоха забілі жо цябе, забілі і пахавалі. I ты сам добра парупіся і паспрыя гэтаму забойству. Дык ад-ступі ж і з вартасцю прымі тое, што табе наканавана, каб не патарылася пройдзенае, каб не патарыліся твае памылкі, каб гэты новы чалавек з першага ж свайго кроку не зняверыся, не зведа твайго разбурэння, не страці сораму, не пача капаць сам сабе магілу. Каб ён не загаласі падобна табе: хоць к чорту на рогі, але толькі далей, прэч ад гэтага свету. Нягледзячы ні на што, было  цябе, зведа ты сё ж натхненне жыць. Хай не пакі-не цябе натхненне і адысці. Была  цябе казка, была  цябе песня. Была  цябе музыка. I гэта твая песня і музыка гучаць ужо і зараз.
I Майстра сапрады пачу музыку. Трубі стары сівы трубач. Спявала сляпая спявачка Жанна і белая лябёдка  ланцугу хворых чарнобыльскіх дзяцей цягнулася за возам з чатырма мяхамі ячменю. Майстра не імкнуся жо больш што-небудзь сказаць. Ён даста пляшку з каньяком, налісабе поны кілішак. I рука яго не здрыганулася, не праліла ні кроплі, і ногі трымалі яго цвёрда, яны зно былі пругкімі, дужымі і маладымі. Яны неслі яго  зеніт, насустрач сонцу. Ён зно бы на лыжні, цяпер ужо заканчва дыстанцыю. За ім крок у крок ішо нехлямяжы камлюкаваты калгасны дзяцюк. I Майстра нарэшце успомні, каго яму нагадва яго вучань. Дзяцюк бы раскалмачана-прас-тавалосы, згубі ці скіну шапку, а таксама, пэна, і ватоку. Ад расхлістанай голай грудзіны валіла пара, і такая ж пара валіла воблакам следам за ім ад дыхания. Дзяцюк не толькі ішо крок у крок, але і пакрыква:
Саступі, саступі, бо завалю...
Майстра толькі пасміхася  адказ, мерна пасылаючы наперад лыжы. Пасміхася цяпер ужо без пагарды і паблажлівасці. Яму было нават крыху няёмка, што нейкіх дзесяць-пятнаццаць хвілін таму ён кпі, здзекавася з яго. Калгасны корч бы не такі просты жо і не хаце здыхаць і сыходзіць з лыжні. Мо і варта было прапусціць яго наперад сябе. Усё ж Майстра на гэтых спа-борніцтвах бы падстакай. I ён бы прапусці выконваючы няпі-саныя законы гульні. Толькі цяпер ужо яго заела па-сапраднаму. Дзяцюк распалі яго. А сябрукі з чыгуначнай ускраіны падбухто-рылі. Яны весь час беглі па трасе і няспынна лямантавалі: Давай, давай, пакажы клас, пакажы калгасніку, адкуль у цябе ногі растуць.
I Майстра жо сам прагну паказаць клас і перамагчы  спра-вядлівай барацьбе. На апошнім кіламетры ён азірнуся, каб яшчэ раз упэніцца, што дзяцюк не адстае і не сыдзе з дыстанцыі. 1 надда, пайшо так, як ніколі ні раней, ні пазней не хадзі. Уба-чы заклапочаныя і абураныя твары трэнера на фінішы... Яны зявілі раты і нешта крычалі яму, пэна, папярэджвалі, каб ён збаві і дачакася свайго праследвальніка, прапусці яго. Але Майстра жо закапылі губу, жада бы, але бы няздольны пе-раступіць праз сябе, сваю натуру, паляце да ганьбы і славы нібыта на крылах.
Але перарваць грудзьмі чырвоную фінішную стужку яму не давялося. Яе знарок ці выпадкова апусцілі на снег. I ён лёг на той жа снег, як толькі апынуся па-за стужкай, каля судзейскага століка, і не хаце падымацца, хоць лямант навокал стая ужо такі, што і мёртваму не лежаць. Чыгуначная ускраіна святка-вала яго перамогу. Зусім ужо невыносны галас усчася, калі з чорнай талеркі, прыбітай да хвоі, данеслася:
Перамог, выканашы нарматы майстра спорту...
Ура, ура, ура! шматкратна загаласілі сябрукі і се ас-татнія, хто бы на фінішы. Першы майстра спорту па лыжах у нашым горадзе!
I сярод гэтага галасу і тлуму Майстра пачу выразны і неза-даволены буркат:
На храна мне гэты майстра. Такія спаборніцтвы загубі. Сапсава усю абедню, смаркач...
Гэтыя словы і з такой жа выразнасцю прычуліся яму і цяпер, за юбілейным застоллем. Таму што сапрады і цяпер ён мог сапсаваць напрыканцы сю абедню і тут. Ён прыйшо, ён перамог. Толькі з таго часу і па сённяшні дзень хварэ на ногі. Ногі пачалі яго падводзіць і зараз. Хаця твар бы асветлены былой яго смешкай, крыху стоенай, крыху іранічнай, а увогуле шчас-лівай, Майстра пахіснуся. 3 абодвух бако кінуліся, каб пад-трымаць яго. Але ён уцвердзіся, адштурхну памагатых. Пад-нёс да рота чарку, выпі да донейка і цёрся рукавом смокінга.
Прелесть, прелесть, ну просто ужас, усхліпнула сястра, што стаяла з уколам напагатове. Толькі кол той не спатрэ-біся больш. Ён заставася яшчэ  прытомнасці, але жыцця  ім ужо не было. Хаця яму хапіла яшчэ свядомасці адчуць ня-ёмкасць, той нябачны цень, што пралёг паміж ім і тымі, з кім ён сядзе за юбілейным сваім сталом, пі, е, балява. Цвера-зейшыя з іх, каго яшчэ гарэлка не зяла, не пазбавіла памяці, а найболын тыя, каго гарэлка і няздольна была цяпер узяць, ста-ранна адводзілі бок вочы, гаварылі адзін з адным і каля яго шэптам.
Паміж імі і Майстрам ужо была мяжа. Тая засёдная, нябач-ная, але вельмі выразная мяжа, што кожны раз пракладваецца, калі нехта з родных і блізкіх вось-вось павінен адысці, сканаць. Адчужанасць яшчэ на гэтым свеце паміж тым, хто прыгавора-ны жо да памірання, будучым нябожчыкам і тымі, хто застаецца. Нябожчык бы яшчэ жывы, яшчэ прыма чарку і імкнуся нават нешта мовіць. Але ён знаходзіся жо  іншым вымярэнні. Там, адкуль ні голасу, ні гуку, таму, пэна, адтуль ніхто і не вяртаецца. I трапіць туды ніхто па сваёй ахвоце няздольны. Майстра ж парушы гэты спрадвечны запавет чалавеку. Ён развітва-ся і віта іх, бласлаля понай чаркай горкага віна жо адтуль, з таго свету, з труны, з магілы. Бунтона жы, бунтона і кана.
Віта і бласлаля. I слязінка, тая, апошняя, што дадзена чалавеку перад вечным ужо супакаеннем, няцямная і яшчэ гара-чая, выкацілася з яго вачэй і ціхенька пабегла па халодным ужо твары. Слязінка тугі і журбы па сабе, па сваім грэшным жыцці і незямной ужо радасці пазбалення.
Да бальнічнай палаты яго жо не давезлі. Майстра адышо па дарозе туды, у шыконым прэзідэнцкім ці прэм'ераскім "мерсэдэсе", у якім апусцілі шкло, так папрасі ён сам, здоле яшчэ папрасіць. Майстра выставі у тое шкло сівую галаву на-сустрач свежаму і бадзёраму ветрыку, крыху ахмялеламу ад пер-шага маладога марозу. Дыхну апошні раз духам і пахам блізкай зімы. А выдыхнуць ужо не паспе, так, з тым перадзімовым хо-ладам усярэдзіне і пайшо.
А калі прыспе час пакласці яго  труну, дога не маглі рас-ціснуць сцятую  кулак руку. А расціснулі не зразумелі, што гэта ён так апантана абараня, маленькі і непрыгожы звычайны чорны каменьчык, якіх шмат пасюдна і  полі, і на дарозе. Падзівіліся з таго каменьчыка і нябожчыка, але на сякі вы-падак не выкінулі, пакінулі  труне, як і урну з прахам яго жонкі.








13PAGE 15


13PAGE 14115





Приложенные файлы

  • doc 28496
    Размер файла: 698 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий