Шпора ИГПБ

1. Прадмет і задачы гісторыі дзяржавы і права Беларусі
ГДПБ як навука і як навучальная дысцыпліна вывучае працэсы знікнення і развіцця дзяржавы і права на тэрыторыі нашай Радзімы  іх цеснай узаемасувязі на розных этапах жыццядзейнасці нашага народа.
У якасці гістарычнай навукі ГДПБ яляе сабой частку гісторыі чалавецтва, а  якасці юрыдычнай – адну з фундаментальных абласцей веда, на якіх грунтуюцца высновы сучаснай юрыспрудэнцыі  цэлым.
Падобна любой іншай, гісторыка-прававая навука мае свой прадмет, аб’ект і метад даследавання, якія цесна суадносяцца адно з другім. Гэтак, аб’ектам вывучэння гісторыі дзяржавы і права з’яляюцца два феномены нашай цывілізацыі: дзяржава і права  іх узаемасувязі і  працэсе іх гістарычнага развіцця, з’явы сацыяльнага жыцця  дзяржана-правовой сферы, дзяржаныя інстытуты і акты заканадаства. Прадмет ГДПБ можа быць акрэслены наступным: 1) станаленне і развіццё інстытуту дзяржавы на тэрыторыі нашай краіны, заканамернасці і асаблівасці гэтага развіцця; 2) праблемы станалення беларускай дзяржанасці; 3) фарміраванне заканадаства  розныя гістарычныя перыяды; 4) асаблівасці праваадносіна, уласцівыя гэтым перыядам.
Сярод метада даследавання (сукупнасць прыёма, спосаба ды сродка, якія выкарыстоваюць пры вывучэнні прадмета ГДПБ) пераважаюць метады гістарычнай навукі: храналагічнага падыходу, ці гістарызма, канкрэтна-гістарычны, паранальна-гістарычны, метад перыядызацыі.
Такім чынам, па свайму прадмету ГДПБ з’яляецца правазначай навукай, па метадах даследавання – гістарычна.
Гісторыя дзяржавы і права вывучае палітычныя і юрыдычныя інстытуты з моманту іх з’ялення і да цяперашняга часу. Навука ГДПБ вырашае наступныя задачы: 1) Дакладнае і сістэмнае вывучэнне падзей і факта, заканадаства  іх гістарычным развіцці. 2) Непрадузяты аналіз, правільнае навуковае іх тлумачэнне.
3)Выяленне заканамернасцей, тэндэнцый і перспекты развіцця дзяржавы і права.
Важнай задачай вывучэння дысцыпліны ГДПБ з’яляецца стварэнне перадумо для лепшага засваення такіх дысцыплін, як тэорыя дзяржавы і права, гісторыя палітычных і прававых вучэння, канстытуцыйнае права і іншых. Гісторыка-прававая навука цесна звязаная з іншымі юрыдычнымі навукамі, а некаторым з іх забяспечвае неабходны “фундамент”. Калі тэорыя дзяржавы і права выпрацовае агульныя для юрыспрудэнцыі катэгорыі і паняцці, вывучае абагульнённыя заканамернасці развіцця дзяржавы і права розных народа, аналізуе сучасныя сусветныя тэндэнцыі  дзяржана-прававой сферы, то гісторыя дзяржавы і права дае канкрэтны матэрыял для такіх абагульнення. Спецыяльныя галіновыя юрыдычныя навукі чэрпаюць з ГДПБ пэныя гістарычныя звесткі, якія дазвалюць прасачыць эвалюцыю і тым паглыбіць разуменне той або іншай сучаснай дзяржана-прававой з’явы.
Як навука і як навучальная дысцыпліна ГДПБ мае значэнне: пазнавальнае; метадалагічнае; практычнае (прыкладное);
ідэалагічнае (выхавачае).

2. Узнікненне і развіццё навукі гісторыі дзяржавы і права Беларусі
Ужо першыя кнігі, надрукаваныя на старажытнабеларускай мове, выкладалі асобныя правававыя ідэі.
Дзяржана-прававыя праблемы закраналіся  творах многіх мысліцеля 16-17стст., што дазваляе весці гаворку аб развіцці айчыннага правазнаства. З 17ст.  Віленскай акадэміі працуюць юрыдычны факультэт, прафесары-правазнацы.
Развіццё дзяржана-прававых інстытута, назапашванне помніка заканадачай дзейнасці, з аднаго боку, і развіццё айчыннай прававой думкі, з другога, былі перадумовай узнікнення навуковага інтарэсу да вывучэння гісторыі мясцовага права.
Першым навуковым даследаваннем па гісторыі дзяржава і права Вялікага Княства Літоскага была праца прафесара Крамянецкага ліцэя Т. Чацкага “Аб літоскім і польскім праве, яго духу, крыніцах, сувязях і аб змесце першага Статута, выдадзенага для Літвы  1529 годзе”, якая была надрукавана  Варшаве  двух тамах у 1800-1801гг. Значную ролю  станаленні гісторыі дзяржавы і права на нашых землях адыгра І. Даніловіч, які  першай палове 19ст. працава у Віленскім універсітэце, у Пецярбургу, ва ніверсітэтах Кіева і Масквы. Навуковая заслуга І. Даніловіча заключаецца  тым, што ён адкры і апублікава шэраг важных помніка права і звярну увагу расійскіх гісторыка на неабходнасць публікацыі крыніц і усебаковага вывучэння гісторыі права ВКЛ.
Шмат увагі гісторыі дзяржавы і права ВКЛ надавалі навукоцы Кіескага універсітэта, у якім у др. палове 19ст. склалася асаблівая школа гісторыі дзяржавы і права – Кіеская школа. Галоная заслуга прадстаніко Кіескай школы гісторыі дзяржавы і права (М. Уладзімірскі-Будана, Ф. Леантовіч, М. Максімейка ды інш.) заключалася  тым, што яны першымі пачалі вывучаць прававыя праблемы  цеснай узаемасувязі з жыццём народа, надашы асаблівую вагу гісторыі краінскага і беларускага народа. Прадстанік гісторыка-юрыдычнай школы М. Любаскі першым у расійскай гісторыка-юрыдычнай навуцы зрабі спробу напісаць гісторыю Вялікага Княства Літоскага з асвятленнем прававога становішча саслоя і асобных груп насельніцтва. Працы дарэвалюцыйных расійскіх вучоных змяшчаюць каштоны фактычны матэрыял. Яны пераканача даказалі наянасць генетычнай сувязі права ВКЛ са старажытным беларускім правам, грунтона даследавалі структуру і кампетэнцую вышэйшых і мясцовых органа дзяржанай улады.
Значная вага гісторыі дзяржавы і права ВКЛ надавалася  працах польскіх гісторыка і юрыста.
У першыя гады савецкай улады галонай задачай спецыяліста і навукоца была вызначана задача распрацокі праблем савецкага права. Навуковае вывучэнне гісторыі адсовалася на другі план. Але нават далёкія ад навуковасці, пераважна публіцыстычныя, першыя працы, прысвечаныя станаленню беларускай савецкай дзяржанасці, маюць пэнае гісторыка-прававое значэнне: іх атарамі былі непасрэдныя дзельнікі дзяржанага буданіцтва – партыйныя і савецкія кіранікі таго часу (З. Жылуновіч, Б. Кнорын, А. Мясніко, А. Чэрвяко). Навуковым цэнтрам правазнаства зрабіся Беларускі дзяржаны універсітэт, у якім з 1921г. працуе аддзяленне права (з 1925г. – факультэт права і гаспадаркі; у 1930г. – факультэт савецкага буданіцтва і права; у 1931г. – інстытут савецкага буданіцтва і права; з 1932г. – Мінскі юрыдычны інстытут; з 1954г. – юрыдычны факультэт БДУ).
Заснавальнікам беларускай савецкай гістарычнай школы па заслугах лічаць першага рэктара БДУ, заслужанага прафесара БССР (1926г.), акадэміка АН БССР (1928г) У. Пічэту (1878-1949гг.).
Пачэсная месца  развіцці беларускай гісторыка-прававой навукі належыць народжанаму  Рэчыцы выдатнаму даследчыку нашай даніны і патрыёту Бацькашчыны М. Донар-Запольскаму (1867-1934гг), які таксама пэны час працава у БДУ.
Захады па лібералізацыі палітычнага рэжыму  СССР у др. палове 20ст. абумовілі актывізацыю навуковых даследавання у саюзных рэспубліках. Гэтаму садзейнічала і рэалізацыя Пастановы ЦК КПСС “Аб мерах па далейшаму развіццю юрыдычнай навукі і паляпшэнню юрыдычнай адукацыі  краіне” (1964г.). Навукоцы юрыдычнага факультэта БДУ і Інстытута філасофіі і права АН БССР падрыхтавалі шэраг капітальных выдання, прысвечаных гісторыі беларускай савецкай дзяржанасці: «Очерки истории государства и права БССР» (Вып.1-2. 1958, 1969); «История государства и права Белорусской ССР» (Т.1-2. 1970, 1976); «Уголовное право БССР» (Т.1-2. 1978); «Гражданское право БССР» (Т.1-3. 1975-1978). У 70-я – 80-я гады мінулага стагоддзя праблемы айчыннай гісторыі дзяржавы і права актына распрацовалі даследчыкі Я. Юхо, В. Круталевіч, І. Марціновіч, С. Сокал.
Кола энтузіяста навуковага вывучэння ГДПБ значна пашырылася пасля абвяшчэння дзяржанага суверэнітэту і незалежнасці Рэспублікі Беларусь. З гэтага моманту пачынаецца сучасны этап  развіцці айчыннага правазнаства. Прынцыповае значэнне мела тое, што Прэамбула Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь акцэнтавала вагу на шматвяковай гісторыі развіцця беларускай дзяржанасці. ГДПБ зрабілася адной з фундаментальных юрыдычных дысцыплін, якая вывучаецца  вышэйшых навучальных установах. Выдадзены дзесяткі вучэбных дапаможніка. У хрэстаматыях, асобнымі выданнямі, а таксама  электронным варыянце актына публікуюцца помнікі гісторыі айчыннага права.
Так склалася гістарычна, што гісторыя Беларусі і гісторыя дзяржавы і права беларускага народа  прыватнасці фактычна ніколі раней не вывучаліся аб’ектына, як самастойная галіна навукі. Польская, руская і савецкая гістарыяграфія разглядалі ГДПБ тэндэнцыйна, з улікам перш за сё ласных палітычных інтарэса, а не навуковай аб’ектынасці. Набыццё суверэннай дзяржанасці стварае шанц на вяртанне да нас не скажонай, прадзівай гісторыі.
3. Грамадскі лад усходнеславянскіх княства у IX - першай палове XIII ст.
Аснонымі класамі былі феадалы і феадальна-залежныя сяляне.
Разам з феадаламі і феадальна-залежным насельніцтвам існавалі рабы (халопы, чэлядзь нявольная), свабодныя гарадскія жыхары (рамеснікі, купцы, госці) і сяляне-даннікі. Апошнія не знаходзіліся  залежнасці ад асобных феадала, а выконвалі пэныя павіннасці і носілі феадальную рэнту непасрэдна на карысць дзяржавы.
Князь-дружына: дружына знаходзілась у васальнай залежнасці. У якасці васала вялікага князя дружыннікі неслі службу за «лен». Ваенная дружына- дружыннікі акружалі князё, абаранялі іх інтарэсы. Дружыны складаліся з дзвюх груп: 1)старэйшай - уваходзілі "бояры", "сильные мужи", 2)малодшай, якая жыла пры двары князя - "гридь", "отроки", «детские». 3 яе выходзілі слугі князя, яго целаахонікі, малодшыя службовыя асобы. Земскія ратнікі, якія не належалі да сталага княжацкага войска, насілі найменне "Boi'
Такім чынам, у грамадстве тварылася некалькі пласто. Верхні складалі князі, баяры, старэйшая і малодшая дружыны, духавенства. Феадалы былі заемазвязаны сістэмай васалітэту, якая рэгулявала правы і абавязкі паміж імі, а таксама перад дзяржавай.
Клас феадальна-залежных людзей утварыся:
1) за кошт замацавання халопа і іншых несвабодных людзей на зямлі;
2) шляхам гвалтонага пазаэканамічнага прымусу былых свабодных абшчынніка уносіць пэныя даніны і выконваць павіннасці на карысць асобных феадала або дзяржавы  цэлым;
3) у выніку маёмаснага расслаення свабодных сялян, якія, збяднешы, трапілі  дагавую кабалу.
Феадальна-залежны селянік-закуп. Закуп ме сваю гаспадарку, але беднасць прымушала яго ісці  кабалу да феадала, у якога ён бра купу - грашовую суму або натуральную дапамогу, і таму бы абавязаны працаваць на гаспадара.
Свабодныя сяляне-даннікі - вялі сваю ласную гаспадарку і абавязаны былі носіць на карысць цэнтральных і мясцовых органа кіравання пэную даніну натурай або грашыма, выконваць шэраг дзяржаных павіннасцей (нясенне ваеннай службы  апалчэнні, рамонт і буданіцтва замка, масто, шляхо (дарог) і г.д.
У гарадах таксама ішо працэс маёмаснага расслаення. Пануючае становішча  гарадской эканоміцы занялі купцы і багатыя рамеснікі. Яны аказвалі значны плы і на палітыку дзяржавы.
4. Палітычны лад Полацкага і Тураскага княства
Вышэйшую ладу ажыццялялі князь, рада князя, веча. Функцыі органа цэнтральнага кіравання выконвалі службовыя асобы, такія як пасаднік, тысяцкі, падвойскі, ключнік, цівун і інш.
Галоная асоба у сістэме лады - князь. Ён стая на чале дзяржавы і выканачых органа, ме права вырашаць усе бягучыя справы дзяржанага кіравання. Асноным абавязкам князя была арганізацыя абароны дзяржавы ад знешняга нападу і падтрыманне нутранага парадку. Уладарныя панамоцтвы князя абумоліваліся як яго асабістымі якасцямі і атарытэтам сярод насельніцтва, так і пад-трымкай вярхо пануючага класа. Князь абавязвася не мешвацца  царконыя справы, не адымаць маёмасці  палачан, не пераглядаць старых рашэння судо, не перашкаджаць выезду свабодных людзей за межы княства і г.д. Панамоцтвы князя ажыццяляліся  асноным у сферы выканача-распараджальнай дзейнасці. Правам выдання новых закона князь не валода. Такое права мелі рада князя і веча. Абмяжовалася і судовая дзейнасць князя.
Рада князя- 1) яна не мела пастаяннага складу. Князь мог запрашаць да сябе на нарады сіх, каго жада, аднак не мог ігнараваць думкі найбольш уплывовых у дзяржаве людзей, асабліва службовых асоб цэнтральнага і дварцовага кіравання; 2) кампетэнцыя рады фактычна злівалася з кампетэнцыяй князя. Акрамя пытання бягучай выканача-распараджальнай дзейнасці  радзе князя вырашаліся і найбольш важныя судовыя справы, якія тычыліся інтарэса феадала і вышэйшых службовых асоб дзяржанага апарату. На радзе рыхтаваліся пытанні, якія трэба было абмеркаваць на вечы.
Веча- агульны сход палачан, які збірася для вырашэння розных праблем. Гэта была пачатковая форма гарадскога сама-кіравання, у пэнай ступені падуладнага мясцовай знаці- 1) актына вырашала пытанні вайны і міру 2) запрашала на прастол князё і нярэдка праганяла іх з горада 3) устаналівала раскладку павіннасцей і падатка 4) прымала захады па арганізацыі апалчэння і абароны 5) разглядала найбольш важныя судовыя справы 6) вызначала лінію паводзін у міжнародных адносінах. Веча мела заканадачую ладу.
У сферы сацыяльна-палітычнага жыцця існавала двухуладдзе. Вечавы лад існава побач з княжацкай уладай.
Беларускія дзяржавы-княствы нельга назваць неабмежаванымі манархіямі, таму што улада князя не была абсалютнай. Іх можна было б назваць раннефеадальнымі дуалістычнымі манархіямі ці раннефеадальнымі абмежаванымі манархіямі.
Функцыі органа кіравання выконвалі пасаднік, тысяцкі, падвойскі, ключнік, цівун і інш.
Пасаднік абірася вечам або прызначася князем у іншыя гарады дзяржавы, дзе з'яляся яго намеснікам. Галоным абавязкам тысяцкага з'ялялася ваеннае кіраніцтва. У час вайны ён камандава апалчэннем, а  мірны - сачы за падтрыманнем парадку  горадзе. Падвойскаму даручалася сачыць за выкананнем рашэння веча і распараджэння князя.
Ключнік і цівун займаліся гаспадарчымі справамі і некаторымі судова-адміністрацыйнымі пытаннямі  дзяржаве.
Важным элементам палітычнай сістэмы была царква, цесна звязаная з дзяржавай. Па сутнасці, у яе веданні знаходзілася ідэалагічная апрацока насельніцтва. Вярхушка духавенства прымала актыны дзел у палітычным жыцці дзяржавы і грамадства.
5. Станаленне права Старажытнай Беларусі і яго характарыстыка
У старажытнасці пануючым было звычаёвае права. Яно яляла сабой сістэму прававых норма, якія зніклі непасрэдна з грамадскіх адносін, абапіраліся на агульнапрынятасць і данасць ужывання і былі санкцыянаваны дзяржавай.
Звычаёвым правам у старажытнасці рэгуляваліся се праваадносіны  грамадскім жыцці: структура і кампетэнцыя дзяржаных устано, правы і абавязкі розных класа, стана (саслоя) і сацыяльных груп насельніцтва, грамадзянскія, сямейна-шлюбныя, зямельныя, судова-працэсуальныя, кры-мінальныя і інш. На Беларусі звычаёвае права было пануючым да XV ст. Паступова яно выцяснялася пісаным правам. Многія нормы звычаёвага права набылі форму закона  выглядзе шматлікіх грамат, лісто, прывілея, соймавых пастано, статута, іншых прававых акта.
Для старажытнага звычаёвага права Беларусі характэрныя наступныя рысы: партыкулярызм, традыцыяналізм і дуалізм. Партыкулярызм права звязаны з наянасцю  кожнай мясцовасці сваіх звычая, норма, правіл і адсутнасцю агульнадзяржанай прававой сістэмы. Традыцыяналізм і кансерватызм прававых норма, іх нязменнасць у многім былі абумолены плывам царквы. 3 традыцыяналізмам у звычаёвым праве цесна звязана іерархічнасць грамадства з яго складанай сацыяльнай структурай і прававой рэгламентацыяй саслоя і сацыяльных груп. У сувязі з гэтым асоба мела вельмі мала самастойнасці: жыццё кожнага чалавека павінна было кладвацца  рамкі свайго класа, саслоя, сацыяльнай або рэлігійнай групы.
Дуалізм (дваістасць) звычаёвага права заключася  ідэі понага бяспрая рабо (халопа, чэлядзі нявольнай) і фармальнай ронасці свабодных людзей пры фактычным стварэнні льгот і пераваг пануючаму класу. Халопы, чэлядзь ня-вольная не прызнаваліся самастойнымі суб'ектамі праваадносін. Адноснае ранапрае свабодных гараджан, сялян-данніка і іншых праялялася  тым, што яны маглі дзельнічаць у рашэнні дзяржаных спра на вечавых сходах, выбіраць і быць выбранымі  органы кіравання, неслі роныя павіннасці, у тым ліку і вайсковую па абароне свайго горада, воласці, княства.
Найбольш абароненымі законам былі князі, баяры і вышэйшыя слаі духавенства. Яны, у прыватнасці, маглі распараджацца сваімі маёнткамі, учыняць розныя грамадзянска-прававыя здзелкі, мець залежных людзей, а таксама халопа. Меншай праваздоль-насцю валодалі свабодныя людзі, якія знаходзіліся  васальнай залежнасці ад буйных землеладальніка, яшчэ меншай -феадальна-залежныя сяляне. Халопы і чэлядзь нявольная не мелі амаль ніякіх право.
3аканадаства разглядаемага перыяду перш за сё вылучае такія віды пакарання, як маёмасныя спагнанні і выдача злачынцы пацярпешаму. За асабліва цяжкія злачынствы закон прадугледжва расправу і рабаванне як самога вінаватага, так і яго сям'і.
Прыняцце хрысціянства і яго далейшае распасюджванне на тэрыторыі сучаснай Беларусі адбілася на сіх баках жыцця грамадства, у тым ліку і на праве, перш за сё сямейным. Так, была станолена царконая форма шлюбу з абавязковым вянчаннем у храме. Толькі дзеці, якія нарадзіліся ад бацько, што знаходзіліся  царконым шлюбе, мелі права на атрыманне спадчыны.
У судах дзяржа-княства Беларусі панава абвінавача-спаборны працэс, які жывася пры разглядзе грамадзянскіх і крымінальных спра, калі кожны бок спрабава даказаць сваю праду.
Галоную ролю  доказах мелі паказанні сведка, прысяга, выпрабаванне агнём ці вадой.
Князі, іх пасаднікі, іншыя службовыя асобы выконвалі функцыі пасрэдніка у судовым працэсе, спаганяючы за гэта пэную суму - віру (штраф).
Прымітыная класавая структура старажытных дзяржа-княства і недастаткова выялены класавы антаганізм не дазволялі суду заняць важнае месца  сістэме лады Старажытнай Беларусі.
"Руская Прада" - зборнік закона, які фарміравася на працягу XI - XII стст., а некаторыя яго артыкулы бяруць свой пачатак яшчэ  язычніцкай даніне. ѕсе яе суб'екты з'яляліся фізічнымі асобамі (паняцця юрыдычнай асобы закон яшчэ не веда). Адной з крыніц "Рускай Прады" служыла звычаёвае права, нормы і прынцыпы якога былі несумяшчальныя з абстрактным паняццем юрыдычнай асобы. Другая крыніца "Рускай Прады" - кня-жацкая судовая практыка, якая носіла суб'ектыны элемент у вызначэнне кола асоб, на якіх перш за сё рас-пасюджваліся прававыя прывілеі (асобы, набліжаныя да княжацкага двара), і  ацэнку юрыдычных дзеяння.
"Руская Прада" ведала толькі два родавыя аб'екты злачынства: асобу чалавека і яго маёмасць.
Сістэма пакарання была адносна простай і мяккай. Вышэйшая мера пакарання - гэта смерць асуджанага і разбор яго маёмасці, іншы раз -продаж у халопы. Наступнай па цяжкасці мерай пакарання была "віра" (штраф), якая прызначалася толькі забойцам. "Руская Прада" яшчэ не рабіла дакладнага размежавання паміж крымінальным і грамадзянскім працэсамі. Судовы працэс ме яскрава выялены спрэчны характар: ён пачынася толькі па ініцыятыве істца, бакі  ім (ісцец і адказчык) мелі роныя правы. Судаводства было адкрытым і вусным.
Сістэма доказа складвалася са сведчання відавочца злачынства; рэчавых доказа; выпрабавання агнём, вадой, жалезам; прысягі.
6. Дагавор Смаленскага, Полацкага і Віцебскага княства з Рыгай і Гоцкім берагам 1229г.
Гэта міжнароднае гандлёвае і палітычнае пагадненне паміж Смаленскім, Віцебскім і Полацкім княствамі, з аднаго боку, і Рыгай і Готландам - з другога. Дагавор 1229 г. - адзін з першых дайшошых да нас помніка права феадальнай Беларусі. Ён замацава прававыя нормы, якія гарантавалі і забяспечвалі развіццё міжнародных гандлёвых адносін на падставе заемнасці і ранапрая.
Ва уступе да дагавора гаворыцца пра станаленне дружалюбных адносін паміж краінамі і пералічваецца склад па-сольства, якія прымалі дзел у яго заключэнні. Тэкст дагавора складаецца з шэрага артыкула, у якіх выкладзены нормы крымінальнага, працэсуальнага права і права па абавязацельствах, а таксама палажэнні, што рэгламентавалі парадак заключэння дагавора куплі-продажу, правозу тавара і інш. Дагавор устаналіва гарантыі недатыкальнасці іншаземных купцо, узаемныя прывілеі па тавараабмене, агаворва умовы бесперашкоднага продажу тавара. Найважнейшыя артыкулы вызначалі свабоду гандлю як для іншаземных "гасцей" на беларускіх землях, так і для беларускіх купцо у Рызе і іншых гарадах, бесперашкодны праезд па тэрыторыі ганд-люючых бако, а таксама дакладныя пошліны на тавары.
Галонае прызначэнне дагавора 1229 г. за-ключалася  замацаванні прававых норма, якія забяспечвалі нармальныя адносіны паміж заходне- і сходнеерапейскімі народамі на аснове заемнасці і ранапрая. Прадугледжвалася замацаванне мірных адносін паміж народамі, вызначаліся аб'ём адказнасці за крымінальныя злачынствы, парадак і чарговасць спагнання даго, парадак судаводства.
У залежнасці ад класавай прыналежнасці пацярпешага і злачынцы станалівалася і розная крымінальная адказнасць. Напрыклад, за забойства свабоднага чалавека з вінаватага спаганялася 10 грына серабра, за папа або пасла - 20, за халопа - 1 грына серабра.
У сямейным праве вялікае значэнне надавалася шлюбу. Асабістыя адносіны  сям'і будаваліся на падпарадкаванні жонкі мужу. Апошні прызнавася галавой сям'і, але калі муж ішо у сям'ю жонкі, то ласнікам гаспадаркі лічылася жонка або яе бацькі. У адпаведнасці з нормамі старажытнага права жанчыны карысталіся значнымі правам і і павагай. Так, за злачынствы, учыненыя супраць жанчыны, вінаваты нёс пакаранне  двайным памеры, жорстка караліся антымаральныя чынкі. Напрыклад, за пралюбадзейства станалівалася такая ж санкцыя, як і за забойства - 10 грына серабра.
7. Утварэнне Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага
Канцэпцыі утварэння: 1) звязвае знікненне ВКЛ з паскораным развіццём феадальных адносін на тэрыторыі сходняй часткі сучаснай Літвы, вынікам чаго з'явілася палітычная кансалідацыя плямёна, што пражывалі на азначанай тэрыторыі, і знікненне моцнага дзяржанага тварэння на чале з уласнай княжацкай дынастыяй. Такі пункт гледжання азначае, што Вялікае княства Літоскае творана знешнімі сіламі без удзелу сходніх славян і таму яно чужое для беларуса і краінца.
2) атрымала права на жыццё з выхадам у свет работ беларускага гісторыка М. Ермаловіча. Даследуючы праблему тварэння Вялікага княства Лттоскага, М. Ермаловіч прыходзіць да высновы, што ніводная гістарычная крыніца не пацвярджае літоскага заваявання Чорнай Русі і іншых беларускіх земля. Нельга таксама атаясамліваць летапісную Літву з усходняй часткай сучаснай Літвы. Гістарычныя сведчанні і тапаніміка паказваюць, што пад уласна Літвой у XI - XIII стст. разумелася тэрыторыя Верхняга Панямоння, якая знаходзілася паміж Полацкай, Турава-Пінскай і Наваградскай землямі і якая нароні з імі з'ялялася адной з гістарычных абласцей Беларусі.
Такім чынам, кіруючыя колы Наваградскага княства выкарысталі палітычныя супярэчнасці  землях Верхняга Панямоння ва ласных інтарэсах і пры дапамозе Міндога падпарадкавалі іх сабе.
Таму ёсць падставы лічыць Наваградак і Наваградскае княства тым палітычным цэнтрам, вакол якога пачалася кансалідацыя беларускіх, літоскіх (у рэальным сэнсе гэтага слова), а потым і краінскіх зямель.
Наваградак ста першай сталіцай Вялікага княства Літоскага. Адсюль, з Беларускага Панямоння, дзе знаходзілася летапісная Літва, і пайшла назва новай дзяржавы як літоскай. Адбыся аб'ектыны працэс аб'яднання беларускіх земля у інтарэсах беларускіх феадала, што і характарызуе гэту дзяржаву найперш як беларускую. Вось чаму  Вялікім княстве Літоскім пануючае месца займала беларуская культура і дзяржанай стала беларуская мова.
Галонай рухаючай сілай аб'яднання беларускіх і літоскіх княства у адну буйную дзяржаву было развіццё прадукцыйных сіл і эканамічных сувязя паміж княствамі. Паскарэнню гэтага працэсу паслужыла неабходнасць аб'яднання ваенных сіл для барацьбы з крыжакамі, а таксама з нашэсцем мангола-татара.
Становішча маладой дзяржавы  небяспечным суседстве з магутнай Галіцкай зямлёй, Тэтонскім і Лівонскім ордэнамі было даволі хісткім. Стабільнасць падтрымлівалася не толькі выгадным геаграфічным становішчам, тонкай дыпламатыяй, але і сілай і крывёю. Цэлае стагоддзе, нават крыху больш, працягвалася ператварэнне Літоскай дзяржавы  Вялікае княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае.
3 сярэдзіны XIII да сярэдзіны XIV ст. у склад Літоскай дзяржавы вайшлі практычна се беларускія землі. Шляхі іх уваходжання былі рознымі: 1) Болышасць гарадо і княства уваходзіла  склад новай дзяржавы добраахвотна, прытрымліваючыся перш за сё ваенна-палітычнай мэтазгоднасці; 2) Некаторыя тэрыторыі заваёваліся і ключаліся гвал-тона, іншыя адбіраліся  суседзя.
Тэрыторыя ВКЛ складала 900 тыс. кв. км .
Сталіцай дзяржавы з 1254 па 1323 г. бы Наваградак, пазней - Вільня.
8. Грамадскі лад Вялікага княства Літоскага  XIV - першай палове XVI ст.
У ВКЛ панава феадальны грамадскі лад. У адзначаны час існавалі два галоныя класы: феадала-землеладальніка і феадалъна-залежных сялян. Акрамя таго, у гарадах і сёлах пражывала значная колькасць людзей, якія лічыліся асабіста свабоднымі. Да гэтай катэгорыі насельніцтва можна аднесці мяшчан, ся-лян-данніка і інш.
У вышэйшую сацыяльную групу ваходзіла найбольш багатая, прывілеяваная частка феадала: князі (нашчадкі знакамітых радо) і паны. Валодаючы вялікімі зямельнымі плошчамі і значнай колькасцю залежных сялян, гэта група выдзялялася і  палітычных адносінах - яна займала важнейшыя дзяржаныя пасады  ВКЛ. У гістарычнай літаратуры князі і паны вельмі часта сустракаюцца пад тэрмінам "магнаты". Яны мелі шырокія судовыя панамоцтвы і ласныя зброеныя сілы.
Акрамя буйных былі яшчэ сярэднія і дробныя феадалы, якія валодалі невялікімі маёнткамі, меншай колькасцю зямлі і залежных сялян.Як сярэднія, так і дробныя феадалы знаходзіліся  васальнай залежнасці ад князё і пано.
Прывілеяванае саслое у Беларусі:
1. Шляхта – феадалы і свабодныя людзі (якія, валодаючы невялікімі зямельнымі надзеламі, вялі сваю гаспадарку ласнымі сіламі).
Шляхецкія саслоныя правы пераходзілі да нашчадка-мужчын ад патомных шляхціца, а таксама дачок (але не іх дзецям, калі яны выходзілі замуж не за шляхціца). Жанчына простага стану, выходзячы замуж за шляхціца, станавілася шляхцянкай пажыццёва, нават калі другі ці трэці раз выходзіла замуж за нешляхціца. Шляхецтва можна было атрымаць ад вялікага князя літоскага, а таксама за мужнасць на полі бою. Шляхецтва давалася дзіцяці  сувязі з яго сыналеннем, абвешчаным у судзе шляхціцам.
Страта шляхецкай годнасці магла наступіць па суду  сувязі з учыненым злачынствам, а таксама  тым выпадку, калі шляхціц пачына здабываць сабе сродкі для жыцця гандлем або рамяством.
Прывілей Аляксандра 1492 г.- нарматына-прававы акт, які можна назваць першай агульнадзяржанай хартыяй шляхецкіх вольнасцей.
Усе прадстанікі шляхты, незалежна ад эканамічнага і палітычнага становішча, мелі агульныя саслоныя прывілеі: валодаць зямлёй у неабмежаваных памерах на праве ласнасці; прыцягвацца да адказнасці толькі па суду; займаць пасады  дзяржаным апараце і дзельнічаць у фарміраванні дзяржаных і судовых органа; карыстацца правам асабістай недатыкальнасці і недатыкальнасці маёмасці; былі вызвалены ад падатка і павіннасцей, акрамя выплаты падатку на ваенныя патрэбы і дзелу  шляхецкім апалчэнні (паспалітым рушэнні) і інш.
2. Каталіцкае і правасланае духовенства. Яго вярхушка (мітрапаліты, епіскапы і інш.) па сваім эканамічным становішчы прымыкала да буйных свецкіх феадала. Духавенства вогуле мела тыя ж прывілеі, што і шляхта, з той розніцай, што саслоныя прывілеі духавенства не перадаваліся нашчадкам.
У разглядаемы перыяд сяляне ВКЛ па эканамічным становішчы і ступені феадальнай залежнасці падзяляліся на тры сацыяльныя групы:
1) гаспадарскіх, якія залежалі непасрэдна ад вялікакняжацкай адміністрацыі і жылі на дзяржаных землях;
2) панскіх, якія жылі на прыватналасніцкіх землях і залежалі ад асобных феадала;
3) царконых, якія жылі на землях царквы, манастыро і кляштара, вышэйшага духавенства і залежалі ад адміністрацыі духонага ведамства.
У сваю чаргу гэтыя групы таксама падзяляліся на шэраг катэгорый:
1) па маёмасным, а часткова і па прававым становішчы вылучаліся баяры - найбольш заможная вярхушка асабіста вольных сялян, якія выконвалі ваенныя і іншыя павіннасці на карысць дзяржавы ці асобных феадала. У залежнасці ад выконваемых абавязка баяры падзяляліся на путных (з'яляліся паштовымі кур'ерамі, што дасталялі асабістую і службовую перапіску свайго гаспадара або службовых асоб адміністрацыі) і панцырных (павінны былі дзельнічаць у ваенных паходах). Дакументы сведчаць і аб такой катэгорыі баяр, як баяры-слугі.
2) сяляне-даннікі, якія жылі на гаспадарскіх землях і плацілі феадальную рэнту (даніну) дзяржаве.
3) людзі цяглые, асадные і агароднікі. Яны мелі меншую колькасць зямлі, а павіннасці ім устаналіваліся значна большыя.
Аснонай феадальнай павіннасцю сялян цяглых была паншчына: яны павінны былі два дні  тыдзень са сваімі прыладамі працы рамантаваць масты, дарогі, замкі і т.д., а таксама плаціць грашовы падатак - сярэбшчыну і некаторыя дробныя падаткі натурай.
Асадныя сяляне плацілі феадалу грашовы чынш. Акрамя таго, ім неабходна было адпрацоваць 12 дзён талакі  год, касіць сена, плаціць сярэбшчыну і інш.
Агароднікі мелі права жыць на зямлі як гаспадара, так і феадала. Іх аснонай павіннасцю была паншчына.
Акрамя казаных катэгорый сялян у сёлах пражывалі халупнікі, якія мелі толькі жыллё, і кутнікі, што туліліся па чужых кутках. Гэтыя сельскія жыхары не мелі зямельных надзела і знаходзіліся  яшчэ больш гаротным становішчы, чым агароднікі.
Што тычыцца юрыдычнага статуса прыгонных сялян, то яны не мелі права ласнасці на зямлю, ім забаранялася набы-ваць маёнткі, без згоды феадала мяняць месца жыхарства і род занятка. Акрамя таго, яны не маглі займаць пасады  дзяржаным апараце (акрамя некаторых пасад у сельскай адміністрацыі) і былі падсудныя свайму гаспадару. Гонар, жыццё і маёмасць сялян абараняліся крымінальным правам у меншай ступені, чым прадстаніко прывілеяваных саслоя.
Мяшчане - насельніцтва беларускіх гарадо
Па маёмасным становішчы насельніцтва гарадо умона можна падзяліць на тры групы: вярхушку (патрыцыят), куды ваходзілі заможныя купцы і ладальнікі буйных рамесных майстэрань; сярэднія пласты - дробныя гандляры і простыя рамеснікі; гарадскія нізы - вучні майстро, хатняя прыслуга і інш.
У залежнасці ад эканамічнага стану мяшчан знаходзілася і іх прававое становішча, якое вызначалася прыналежнасцю горада (прыватналасніцкі, ці вялікакняжацкі); наянасцю  горадзе магдэбургскага права; займаемай пасадай у органах гарадскога самакіравання і г.д.
Найболып заможныя гараджане прывілеяваных вялікакняжацкіх гарадо (Вільня, Бярэсце, Полацк, Менск) мелі права валодаць маёнткамі па-за межамі горада і павінны былі выконваць вайсковыя абавязкі асабіста або высталяць за сябе пэную колькасць узброеных людзей нароні з іншымі феадаламі.
Мяшчане гарадо, якія карысталіся магдэбургскім правам, вызваляліся ад прыгонных работ, падводнай павіннасці, уплаты праязных пошлін (мыта) на сёй тэрыторыі ВКЛ і некаторых іншых павіннасцей. Крымінальнае права станалівала павышаную адказнасць за іх забойства. Жыхары гарадо, якія мелі магдэбургскае права, атрымлівалі шэраг право і прывілея. Перш за сё гэта тычыцца право на удзел у фарміраванні органа гарадскога самакіравання і суда, на стварэнне рэлігійных брацтва і аб'яднанне  цэхі па прафесіях.
Юрыдык- станаленне мяшчанскага саслоя не выключала пранікнення  гарады феадала, якія скуплялі часткі зямлі, трымаючы пад сваёй юрысдыкцыяй тых, хто жы на гэтай частцы гарадской тэрыторыі. У некаторых гарадах шляхта стварала кварталы з вясковых перасяленца, якія былі звязаны з панам ланцугамі прыгоннай няволі. На жыхаро не распасюджвалася адміністрацыйная і судовая лада магістрата. Яны не плацілі падаткі, якія ішлі  бюджэт горада. Меншым комплексам право валодалі жыхары гарадо і мястэчак Беларусі, якія не мелі льготных грамат. Яны падлягалі падсуднасці ваявод і стараста, а не гарадскога магістрата, як гэта было  прывілеяваных гарадах.
Мяшчане прыватналасніцкіх гарадо і мястэчак знаходзіліся пад уладай феадала, які вызнача памер грашовых збора і натуральных павіннасцей. Выконвалі адпрацовачныя павіннасці (паншчына, рамонт насыпа, ачыстка прудо, лоля рыбы і інш.) і тыя мяшчане, якія мелі ворыныя часткі зямлі, астатнія ж плацілі грашовыя падаткі.
Трэба адзначыць і тое, што горад служы феадалу не толькі  якасці крыніцы грашовых дахода, але і як адміністрацыйна-палітычны цэнтр, абарончы апорны пункт.
9. Палітычны лад Вялікага княства Літоскага
У XIV - XVI стст. Вялікае княства Літоскае па форме пралення было феадальнай манархіяй.
Вялікі князь стая на чале дзяржавы. Ён ажыццяля заканадачую, судовую і адміністрацыйна-гаспадарчую ладу. Кірава пытаннямі знешняй палітыкі, камандава узброенымі сіламі, выдава граматы і іншыя прававыя акты, ажыццяля вышэйшы суд у дзяржаве валода правам заканадачай ініцыятывы і г.д. Улада гаспадара не была абсалютнай, яна была абмежавана Радай, у склад якой уваходзілі вярхі класа феадала. Акрамя таго, улада манарха абмяжовалася соймам, дзе былі прадстанікі і павятовай шляхты.
Рада - вышэйшы орган дзяржанай улады. У яе склад уваходзілі вышэйшыя службовыя асобы дзяржавы (ваяводы, кашталяны, старасты, гетман, канцлер, маршалак земскі), каталіцкія епіскапы і найбуйнейшыя феадалы, якія называліся панамі-радай. Сябрамі Рады не маглі быць іншаземцы і простыя людзі. Рада з'ялялася пастаянна дзеючым дзяржаным органам. Яна не мела строга акрэсленых панамоцтва і магла вырашаць любое пытанне нутранага і знешняга жыцця дзяржавы. У кампетэнцыю Рады ваходзілі 1) выбранне вялікага князя, 2) абарона дзяржавы, 3) вырашэнне міжнародных спра, 4) абмеркаванне і прыняцце заканадачых акта, 5) заслухованне справаздач некаторых службовых асоб, 6) разгляд найважнейшых судовых спра і інш. Рада была выканача-распарадчым, заканадачым, судовым і кантралюючым органам.
Сойм - вышэйшы агульнадзяржаны заканадачы орган. Парадак работы сойма, яго кампетэнцыя да XVI ст. рэгуляваліся звычаёвым правам. У сойм уваходзілі се буйныя феадалы, якія з'яляліся сябрамі Рады, службовыя асобы цэнтральнай і мясцовай адміністрацыі, а таксама ся шляхта. Соймы гэтага перыяду былі больш дарадчымі, чым заканадачымі. У XVI ст. заканадачыя функцыі сойму пашырыліся. У гэты час ён з усесаслонага ператварыся  прадстанічы орган, на пасяджэнні якога з'ялялася не ся шляхта, а толькі яе прадстанікі - па два дэпутаты (паслы) ад кожнага павета, якія выбіраліся на павятовых сойміках. Акрамя гаспадара, пано-рады, службовых асоб цэнтральнага і мясцовага кіравання  рабоце вальных сойма прымалі дзел каталіцкія і правасланыя епіскапы, ігумены манастыро і кляштара. Пэных тэрміна склікання вальных сойма не існавала, яны збіраліся па меры патрэбы. Сойм перш за сё разгляда пытанні выбрання вялікага князя; аб вайне і міры; узаемаадносін з іншымі краінамі; прыняцця заканадачых акта; устаналення новых падатка; разгляду крымінальных спра, у якіх закраналіся інтарэсы дзяржавы наогул, вялікага князя ці знатных асоб.
У сістэме органа дзяржанага кіравання значная роля належала вышэйшым службовым асобам, панамоцтвы якіх рэгуляваліся пераважна звычаёвым правам. Маршалак земскі - з'яляся ахонікам парадку і этыкету пры вялікакняжацкім двары. Яго намеснікам бы маршалак дворны. Узброенымі сіламі дзяржавы кірава гетман найвышшы, які ме, асабліва  час вайны, вялікія панамоцтвы. Яго намеснікам бы гетман дворны, або польны, які значальва частку войска, часцей за сё размешчаных пры граніцы, і знаходзіся з імі  полі. Дзяржаную канцылярыю значальва канцлер, пры ім былі пісары, сакратары і іх памочнікі (дзякі). Канцлер зберага дзяржаную пячатку, без прыкладання якой законы не набывалі сілы, падпісва найважнейшыя дзяржаныя дакументы, разам са сваім намеснікам - пад-канцлерам - удзельніча у падрыхтоцы і канчатковым рэдагаванні заканадачых акта.
Дзяржанымі фінансамі і скарбам загадва падскарбій земскі. Яго намеснікам бы падскарбій дворны, а памочнікамі - скарбнікі і скарбавыя пісары.
Спецыфічнае становішча сярод службовых асоб займалі вялікакняжацкія дваране і раднікі. Яны непасрэдна неслі службу  вялікага князя і вышэйшых прадстаніко улады, выконвалі судовыя рашэнні, уводзілі ва ладанне маёнткамі, рабілі рэвізіі, спаганялі нядоімкі па падатках, сачылі за буданіцтвам дарог, масто і інш.
Мясцовыя органы лады і кіравання на дзяржаных землях будаваліся  адпаведнасці з іх адміністрацыйна-тэрыта-рыяльным падзелам. Да тварэння ваяводства і павета асобныя землі кіраваліся намеснікамі вялікага князя. Пры намесніках былі такія службовыя асобы, як ключнік, гараднічы, цівун, канюшы, ляснічы. Саслона-прадстанічымі органамі мясцовай улады выступалі павятовыя і ваяводскія соймікі. У іх удзельнічалі се землеласнікі павета ці ваяводства. Мясцовыя органы лады мелі шырокія панамоцтвы і мала залежалі ад цэнтральных органа. У сваей дзейнасці яны кіраваліся агульнадзяржанымі нарматынымі актамі і мясцовым звычаёвым правам, а таксама актамі мясцовай адміністрацыі.
На тэрыторыі ваяводства прадстаніком вышэйшай улады бы ваявода. Ён узначальва адміністрацыйныя, гаспадарчыя, ваенныя і  значнай ступені судовыя органы. Ваявода - буйны феадал з ураджэнца ВКЛ - пажыццёва прызначася вялікім князем і Радай. Бліжэйшым памочнікам ваяводы бы кашталян, які значальва войска галонага замка і апалчэнне.Ключнік адказва за спагнанне падатка і чыншу, гараднічы бы камендантам замка, лочы і ляснічы наглядалі за ляснымі і палянічымі годдзямі.
Кіраніком адміністрацыі  павеце бы стараста, які таксама прызначася вялікім князем і Радай з ліку буйных феадала. Намеснікам яго бы падстараста. Панамоцтвы старасты былі блізкія да панамоцтва ваяводы, у тым ліку і  га-ліне правасуддзя. Памочнікам старасты па ваенных справах бы павятовы маршалак, які камандава павятовым апалчэннем шляхты. Ён жа, як правіла, старшынствава на пасяджэннях павятовага сойміка.
Ніжэйшым звяном у сістэме мясцовага кіравання (на зроні воласці) былі дзяржацы - кіранікі дзяржаных і вялікакняжацкіх маёнтка - называліся цівунамі. Яны мелі права вяршыць суд над усімі простымі людзьмі, якія жылі на падначаленай ім тэрыторыі. Дзяржацы неслі адказнасць за сваю дзейнасць перад урадам. Памочнікамі дзяржаца былі сельскія войты, якія сачылі за падтрыманнем парадку  сёлах і выкананнем феадальных павіннасцей сялянамі.
У мясцовасцях, дзе жылі дзяржаныя сяляне і не было замка ці маёнтка, дзейнічалі органы сялянскага самакіравання і выбраныя імі старцы.
Па арганізацыі кіравання і характары залежнасці ад вышэйшых органа улады беларускія гарады падзяляліся на тыя, якія мелі спецыяльныя граматы (прывілеі) на магдэбургскае права, і тыя, якія іх не мелі. Гарады, якія атрымалі прывілеі, выключаліся з адміністрацыі ваявод і стараста, у іх утвараліся органы гарадскога кіравання (магістрат) у спалучэнні з некаторымі элементами самакіравання. У магістрат (Раду) уваходзілі войт, бурмістры, радцы і ланікі. Войт стая на чале гарадской адміністрацыі і суда і ажыццяля правасудцзе сумесна з сябрамі гарадской Рады і ланікамі. Войт мог прызначыць сабе намесніка - лент-войта. Памочнікам войта па кіраванні справамі  горадзе былі бурмістры, якія прызначаліся або зацвярджаліся войтам з ліку сябро гарадской Рады. У Раду ваходзілі найбольш багатыя купцы, кіранікі рамесных цэха, багатыя майстры-рамеснікі. Рада вызначала асноны напрамак развіцця гарадской гаспадаркі і кіравала пытаннямі добрапарадкавання і трымання  баявой гатонасці абарончых збудавання, займалася зборам сродка на гарадскія патрэбы, ажыццяляла кантроль за іх расходаваннем і г.д.
Прыватналасніцкія гарады былі ласнасцю асобных князё і пано. Таму кіраванне  іх залежала ад волі ладальніка, які мог дазволіць утварэнне мясцовых органа у адпаведнасці з магдэбургскім правам або прызначыць у горад свайго на-месніка-кіраніка.
10. Люблінскі сойм і мовы аб'яднання Вялікага княства Літоскага з Польшчай
1 ліпеня 1569 г. бы падпісаны акт Люблінскай уніі.
Акт Люблінскай уніі бы аформлены  выглядзе прывілея-дагавора. Галоная ідэя прывілея - з гэтага часу абедзве дзяржавы яляюць сабой адно непадзельнае цела, а таксама адну агульную Рэч Паспалітую, у якой абодва гаспадары і абодва народы з'ядналіся  адзіны народ і адзіную дзяржаву.
Вышэйшым органам улады станавіся агульны сойм, які мог збірацца на тэрыторыі Польшчы. Асобных сойма як для Кароны, так і для Вялікага княства не прадугледжвалася. Манарх бачыся агульным. Выбранне і вядзенне князя на прастол Вялікага княства Літоскага, якое да гэтага часу праводзілася асобна, павінна спыніцца. Выключна да кампетэнцыі Рэчы Паспалітай адыходзіла знешняя палітыка. Усе ранейшыя законы і дагаворы, што былі накіраваны супраць інтарэса аднаго з бако, павінны бьші быць скасаваны. Акт засяроджва увагу на прынцыповым для польскага боку пытанні: Статуты і се якія б то ні былі пастановы, ухваленыя  Літве супраць польскага народа па пытаннях аб набыцці і валоданні палякамі маёнтка у Літве, надалей не павінны дзейнічаць. Дазваляецца набываць маенткі і валодаць імі паляку  Літве, а літоцу  Польшчы.
Такім чынам, Люблінскі акт павінен бы выклікаць некаторыя змены і  заканадастве Вялікага княства, якому  гэтым дакуменце, аднак, не адводзілася роля польскай каланіяльнай ускраіны. Тут заховаліся былы адміністрацыйны апарат, асобнае ад Полышчы заканадаства і судовая арганізацыя, тытул "Вялікае княства Літоскае", дзяржаная пячатка, а таксама войска.
11. Агульназемскія, абласныя, валасныя і гарадскія прывілеі (граматы)
Агульназемскія прывілеі звычайна выдаваліся пры ступленні новага князя на прастол або пасля якіх-небудзь важных падзей у жыцці дзяржавы. Яны дзейнічалі на сёй тэрыторыі ВКЛ (зразумела, і на сёй тэрыторыі сучаснай Беларусі) і былі абавязковымі для выканання сімі жыхарамі дзяржавы, у тым ліку і службовымі асобамі. У агульназемскіх прывілеях выкладаліся правы і абавязкі розных класа і груп насельніцтва, замацовалася прававое становішча органа улады і кіравання, вызначаліся прынцыпы іх узаемаадносін, асвятляліся іншыя пытанні. У названых прывілеях змяшчаліся нормы крымінальнага, цывільнага, дзяржанага права, у якіх закраналіся толькі асноныя палажэнні і прынцыпы гэтых галін права, напрыклад агульныя прынцыпы крымінальнай адказнасці, асноныя палажэнні права ласнасці, спадчыннага, абавязацельнага права і г.д.
Першымі агульнадзяржанымі (земскімі) прывілеямі лічыліся тры прывілеі, выдадзеныя  1387 г. вялікім княземЯгайлам пасля заключэння з Польшчай Крэскай уніі (1385). Першы бы выдадзены 20 лютага 1387 г. Ён пачынася са сцвярджэння, што нібыта людзі жадаюць прыняць ката-ліцкую веру, а тым, хто яе жо прыня, даруюцца новыя правы і вольнасці. Прывілей замацова за кожным рыцарам ці баярынам (католікам) права свабоднага распараджэння нерухомай маёмасцю. Акрамя таго, рыцары, якія прынялі каталіцтва, вызваляліся ад выканання многіх дзяржаных павіннасцей за выключэннем ваеннай і замкавай.
Прывілей 22 лютага таго ж года фактычна дапаня першы. Галонае яго прызначэнне заключалася  надзяленні багатымі дарамі і маёнткамі каталіцкага духавенства і касцёла. У адпаведнасці з прывілеем усё каталіцкае духавенства, касцёлы, кляштары і феадальна-залежныя ад іх людзі выключаліся з дзяржанай юрысдыкцыі, гэта значыць, што яны вызваляліся ад усякага роду службы, павіннасцей на карысць дзяржавы і вялікага князя.
Такім чынам, галоным прызначэннем прывілея ад 20 і 22 лютага 1387 г. было прымусовае насаджэнне каталіцкай веры на Беларусі, выкліканае тым, што Ягайла па мовах Крэскай уніі сам прыня каталіцкую веру і абавязася распасюдзіць яе на тэрыторыі сёй дзяржавы. Гэтыя прывілеі паклалі пачатак юрыдычнага афармлення саслоя шляхты.
Асноныя палажэнні прывілея 1387 г. атрымалі далейшае развіццё  агульназемскім Гарадзельскім прывілеі 1413 г., які яшчэ больш пашыры правы феадала-католікау. Разам з тым ён служы праграмай і заданнем на абмежаванне право і дыскрымінацыю сіх некатоліка.
У выніку насаджэння каталіцкай веры сярод феадала узмацнілася унутрыкласавая барацьба, што з'явілася падставай для прыняцця агульназемскіх прывілея 1432 і 1434 гг., якія заканадача замацавалі ронасць у правах правасланых феадала з феадаламі-католікамі.
Такім чынам, сярод крыніц дзяржанага права, якія паслужылі падставай для далейшага юрыдычнага афармлення право саслоя шляхты, прывілеі 1432 і 1434 гадо мелі першараднае значэнне. Яны стварылі прававыя перадумовы для ключэння сяго класа феадала, незалежна ад веравызнання, у прывілеяванае саслое шляхты, аб'яднашы яе на класавай аснове.
Можна сказаць, што  разглядаемы перыяд агульназемскія прывілеі ялялі сабой асноныя законы дзяржавы, г. зн. складалі своеасаблівую канстытуцыю, у якой былі замацаваны асноныя палажэнні дзяржанага і іншых галін права.
12. Казіміра прывілей
Асаблівае месца  развіцці заканадаства наогул і дзяржанага права  прыватнасці належыць агульназемскаму прывілею 1447 г. У ім былі пона і грунтона выкладзены правы класа феадала і саслоя шляхты, некаторыя прынцыпы крымінальнага, цывільнага (грамадзянскага) і дзяржанага права. Прывілей 1447 г. бы не толькі саслоным актам, ён ме юрыдычнае значэнне для простых людзей, асабліва для гараджан, а таксама пацвердзі і разві ідэю, запісаную  змесце прывілея 1434 г., аб выключэнні феадальна-залежнага насельніцтва з ліку асоб, якія знаходзяцца  непасрэднай залежнасці ад дзяржавы. Гэта азначала, што дзяржаныя панамоцтвы па зборы падатка былі перададзены асобным феадалам. Дзякуючы нормам, змешчаным у прывілеі 1447 г., апошнія значна мацавалі свой эканамічны і палітычны плы у дзяржаве.
У адпаведнасці з прывілеем (арт. 11) вялікі князь, яго намеснікі і іншыя службовыя асобы не мелі права прымаць на дзяржаныя і вялікакняжацкія землі прыватналасніцкіх сялян. Гэта ж забаранялася рабіць і феадалам. Акрамя таго, за феадаламі замацовалася права судзіць залежных сялян. Усё гэта садзейнічала змацненню пазаэканамічнага прымусу. Сяляне і мяшчане прыватналасніцкіх гарадо і мястэчак пазбаляліся магчымасці шукаць абароны супраць самавольства феадала у дзяржаных органах.
Такім чынам, прывілей 1447 г. можна лічыць галоным прававым актам, які закла асновы юрыдычнага афармлення феадальнай залежнасці сялян. Ён забараня ураду ВКЛ раздаваць дзяржаную маёмасць і пасады іншаземцам. Апошняе было накіравана супраць пранікнення польскіх феадала на землі Вялікага княства. Прывілеем было значна пашырана кола асоб, за якімі прызнаваліся правы шляхты незалежна ад веравызнання і наянасці  іх герба.
Падводзячы вынікі, можна сказаць, што дзяржана-прававое значэнне прывілея 1447 г. заключалася  яго станочым уплыве на мацаванне тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы, фіксацыю яе суверэнных право і адасобленасці ад кароны Польскай, а таксама на далейшае юрыдычнае афармленне право усяго саслоя шляхты.
13. Аляксандра прывілей. Прывілей 1506г.
Прывілей Аляксандра Казіміравіча 1492 г.: Асабліва важнае дзяржана-прававое значэнне мелі нормы, якія юрыдычна замацовалі абмежаванне лады вялікага князя і фактычна вызначалі яго прававое етановішча не як гасудара-вотчынніка, а як вышэйшай службовай асобы  дзяржаве. Прывілей устаналіва, што вялікі князь не ме права адмяняць або змяняць законы, пастановы і судовыя рашэнні, прынятыя ім сумесна з панскай Радай. Калі пры абмеркаванні якіх-небудзь пытання паны-рада не будуць згодны з думкай вялікага князя, то ён абавязаны выконваць тое, што яны параяць. Адсюль робіцца зразумелым, чаму сучаснікі называлі прывілей 1492 г. "генеральным", гэта значыць асабліва важным, галоным.
Прывілей Аляксандра з'явіся важным крокам у заканадачым афармленні асноных прынцыпа крымінальнага, адміністрацыйнага, цывільнага (грамадзянскага) і шлюбна-сямейнага права.
Жыгімонт I 7 снежня 1506 г. у Гарадзенскім прывілеі пацвердзі усе асноныя палажэнні прывілея 1492 г. У ім больш выразна выявілася абмежаванне лады вялікага князя на права асабіста выдаваць заканадачыя акты. Прывілей заканчваецца абяцаннем заховаць усе законы і раней выдадзеныя граматы  понай сіле на вечныя часы.
14. Абласныя і валасныя прывілеі. Прывілеі гарадам на магдэбургскае права
Землям Беларусі, якія вайшлі  склад ВКЛ і заховалі свае атаномныя правы, даваліся абласныя граматы (прывілеі). Гэта рабілася з мэтай юрыдычна замацаваць атаномныя правы тых ці іншых тэрыторый, абмежаваць уладу вялікага князя і яго адміністрацыі. Атаномны характар земля, якія атрымалі прывілеі, праяляся  заканадачым замацаванні норма мясцовага звычаёвага права, права на мясцовы суд і органы кіравання, права на забеспячэнне аховы маёмасных і асабістых право насельніцтва і г.д.
Полацкі прывілей 1511 г.: згодна з якім вялікі князь не ме права мешвацца  справы мясцовай царквы, дараваць полацкія землі, забіраць маёмасць у дзяржаную казну, без згоды жыхаро Полацкай зямлі прызначаць ваяводу, а таксама прыцягваць да выканання пагра-нічнай службы. Гэты прывілей ставіць ваяводу - галаву вялікакняжацкай адміністрацыі - у залежнае становішча ад вярхушкі палачан. Жыхары вызваляліся ад падводнай павіннасці, сярэбшчыны, мелі права без пошліны гандляваць на сёй тэрыторыі дзяржавы.
Наянасць абластных прывілея сведчыла аб асаблівым становішчы дадзенай зямлі  ВКЛ, яе адасобленасці і непадзельнай цэласнасці.
Валасныя прывілеі выдаваліся, як правіла, па хадайніцтве жыхаро той ці іншай воласці з мэтай абароны іх інтарэса ад самавольства адміністрацыі. Змест валасных прывілея у асноным забяспечва юрыдычнае замацаванне павіннасцей і некаторых право жыхаро воласці, у тым ліку права выбару старца - прадстаніка сялянскай мясцовай адміністрацыі. Прыкладам валасных прывілея могуць быць прывілеі Падняпроскім і Задзвінскім валасцям ад 2 кастрычніка 1511 г., жыхарам Магілёскай воласці ад 1 ліпеня 1536 г. і інш. У тым выпадку, калі выдадзеныя прывілеі ігнараваліся мясцовымі службовымі асобамі, вялікім князем выдаваліся паторныя.
Такім чынам, агульны аналіз валасных прывілея дазваляе  значнай меры даследаваць характар эксплуатацыі пра-цонага народа як феадальнай дзяржавай у цэлым, так і асобнымі феадаламі.
Аналіз абласных і валасных грамат дазваляе зрабіць вывад аб тым, што аснонай крыніцай права гэтых дакумента было мясцовае звычаёвае. Да спецыяльных акта, якія выдаваліся толькі для гараджан, трэба аднесці прывілеі на магдэбургскае права; прывілеі, што выдаваліся  сувязі з цяжкім становішчам жыхаро горада, якое магло быць выклікана стыхійнымі бед-ствамі (пажарам, паводкай, ваеннымі дзеяннямі), а таксама самавольствам адміністрацыі; прывілеі, што выдаваліся з мэтай развіцця горада і прыцягнення  яго новых жыхаро.
Граматы на магдэбургскае права. Першымі іх атрымалі жыхары Вільні (1387 г.), Бярэсця (1390 г.) і Гародні (1392 г.). У іх гаварылася, што гараджанам дазваляецца судзіцца і вырашаць свае гарадскія справы па тэтонскім і магдэбургскім праве і прадасталяюцца некаторыя льготы. Гэты прывілей давася гарадам вярхонай ладай ВКЛ або (прыватналасніцкім гарадам) уладальнікам горада. У абодвух выпадках ён выконва ролю юрыдычнага акта аб самакіраванні гарадо, спрыя саслонай кансалідацыі гараджан, вызваля іх ад феадальнай залежнасці. Часта прывілей пашыра дзеянне магдэбургскага права на прадмесці і сёлы, што належалі мяшчанам. Тым самым яны атрымлівалі такое ж права валодаць зямлёй, як баяры-шляхта.
Першаступеннае значэнне  граматах надавалася нормам, што станалівалі парадак утварэння і кампетэнцыю га-радскіх органа кіравання. У прыватнасці, у іх змяшчаліся казанні аб вызваленні гараджан ад улады і суда ваявод, стараста і іншых службовых асоб агульнага кіравання і аб перадачы ладных панамоцтва у рукі гарадскога войта, бур-містра, радца (саветніка) і ланіка (засядацеля). Войт прызначася на пасаду вялікім князем ці феадалам або выбірася насельніцтвам з заможных шляхціца ці мяшчан. Рада, якая складалася з радца і ланіка, выбіралася з ліку купцо, багатых майстро, цэхмістра. Узначальва Раду выбарны бурмістр (ці бурмістры). Панамоцтвы войта і бурмістра у розных гарадах не былі аднолькавыя.
Вывучэнне акта гарадскіх магістрата дазваляе меркаваць, што за рэдкім выключэннем сапраднае магдэбургскае права  гарадах ВКЛ не жывалася.
У прывілеях на магдэбургскае права не трымлівалася норма крымінальнага, цывільнага, зямельнага і іншых найбольш важных галін права, на аснове якіх складваліся праваадносіны і якімі кіраваліся  сваёй дзейнасці гарадскія органы. Больш таго, у граматах на магдэбургскае права няма нават указання, якімі нямецкімі кодэксамі або зборнікамі трэба карыстацца.





15. Судзебнік Казіміра 1468 г.
Першай спробай сістэматызацыі норма права  агульна-дзяржаным маштабе з'явіся Судзебнік Казіміра 1468 г.
Судзебнік бы невялікім па аб'ёме і аб'яднова нормы крымінальнага, адміністрацыйнага і працэсуальнага права. Рукапісны тэкст Судзебніка, які, як і большасць заканадачых акта Вялікага княства Літоскага таго часу, бы напісаны на старабеларускай мове, не бы падзелены на артыкулы. Толькі пры публікацыі  ім было вылучана 25 артыкула. Гэта дзяленне заховаецца і  сучаснай гісторыка-прававой літаратуры. Ён бы зацверджаны вялікім князем на агульнадзяржаным сойме 29 лютага 1468.
Акрамя абагульнення бягучага заканадаства, норма мясцовага звычаёвага права і судовай практыкі па названых галінах права Судзебнік увё шэраг новых прынцыпа і падыхода дзяржавы да пакарання злачынца. Так, напрыклад, у ім устаналіваліся адзіныя для сёй дзяржавы віды пакарання за злачынствы супраць феадальнай уласнасці, абмяжоваліся адказнасць жонкі і дзяцей за злачынствы мужа і бацькі. Тым самым у Судзебніку атрымала замацаванне ідэя індывідуалізацыі пакарання.
Бы устанолены новы прынцып вызвалення ад крымінальнай адказнасці дзяцей да сямігадовага зросту. Уводзілася прававая норма, якая забараняла перадаваць пацярпешаму дзяцей ва зросце да сямі гадо.
У Судзебніку першыню змешчаны артыкул, які прадугледжва аналогію закону. Судзебнік прадугледжва пакаранне смерцю асоб, якія садзейнічаліі цёкам чэлядзі нявольнай і феадальна-залежных сялян ад сваіх пано, а таксама пакаранне феадала за захоп чужых земля, міжусобіцы і зямельныя спрэчкі. Судзебнік абавязва усіх жыхаро трымаць у належным стане дарогі і масты.
Такім чынам, выданнем Судзебніка бы пакладзены пачатак новаму этапу  развіцці прававой тэорыі і практыкі зака-надачай дзейнасці дзяржаных органа, з'яленню новых прынцыпа сістэматызацыі і кадыфікацыі феадальнага права.
16. Кадыфікацыя права і Статут ВКЛ 1529г.
Вяршыняй сістэматызатарскай і кадыфікацыйнай дзейнасці стала распрацока і прыняцце сусветна вядомых звода закона Вялікага княства Літоскага - Статута 1529, 1566 і 1588 гг. Па сваёй унутранай дасканаласці і шырыні рэгулюе-мых адносін яны не мелі сабе роных сярод юрыдычных акта у Еропе. Напісаны яны на старабеларускай мове. Базавай асновай Статута былі мясцовае звычаёвае права, адміністрацыйная і судовая практыка, нормы папярэдняга пісанага права і  некаторай ступені нормы заходнерапейскага, польскага, кананічнага і рымскага права.
У верасні 1529 г. першы Статут бы уведзены  дзеянне. Яго рыхтавалі мясцовыя вучоныя і юрысты-практыкі на аснове кадыфікацыі і сістэматызацыі норма мясцовага звычаёвага права, рашэння судовых і дзяржаных устано, прывілея. У працэсе падрыхтокі тэксту Статута першыню былі выпрацаваны сістэма і структура размяшчэння прававых норма у залежнасці ад іх зместу; уключаны тыповыя і абагуленыя нормы; дадзена дакладная рэдакцыя кожнага артыкула; уведзены шэраг прававых норма, у якіх адлюстраваны тагачасныя таварна-грашовыя адносіны, нормы дзяржанага, адміністрацыйнага, цывільнага, шлюбна-сямейнага, крымінальнага, судова-працэсуальнага і іншых галін права.
Складальнікі Статута не прытрымліваліся сістэмы кадыфікацыі, прынятай у рымскім праве, а выпрацавалі сваю. У яе аснову былі пакладзены прынцыпы суверэннасці дзяржавы, адзінства права, прыярытэту пісанага права. Статут уключа нормы агульнага права і спецыяльныя нормы, якія забяспечвалі прывілеі пануючаму класу або яго групам.
Статут складася з 13 раздзела і 244 артыкула. Пазней, у сувязі з дапаненнямі, колькасць артыкула павялічылася да 283. У I - III раздзелах былі змешчаны асноныя нормы дзяржанага і прынцыповыя палажэнні іншых галін права, у IV і V - шлюбна-сямейнага і спадчыннага, у VI - працэсуальнага, VII - крымінальнага, VIII - зямельнага, IX - ляснога і палянічага, X - цывільнага і  XIXIII - крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права.
У Статуце былі юрыдычна замацаваны асновы грамадскага і дзяржанага ладу, прававое становішча класа, стана (саслоя) і сацыяльных груп насельніцтва, парадак утварэння, склад і панамоцтвы некаторых органа дзяржанага кіравання і суда. Абвяшчалася правіла, паводле якога се асобы, як убогія, так і багатыя, павінны былі судзіцца  адпаведнасці з нормамі, якія былі выкладзены  Статуце. Вялікі князь (гасудар) абавязвася заховаць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, не дапускаць чужаземца на дзяржаныя насады, не даваць ім маентка, не адбіраць у мясцовых феадала пасады і маёмасць без суда, прытрымлівацца сіх старых закона і звычая.
Асаблівая вага  Статуце надавалася судова-працэсуальнаму праву. Суд бы важным органам, які забяспечва ахову правапарадку і дзейнасць якога была накіравана на понае абмежаванне самавольства феадала, наданне праву атарытэту. Асаблівая вага дзялялася парадку ажыццялення правасуддзя. Абвяшчаліся прынцыпы яго публічнасці, фармальнай ронасці бако у працэсе, права абвінавачванага на абарону з удзелам адваката. Адначасова  Статуце прадуг-леджвалася захаванне прывілея і льгот для феадала, што на практыцы замацовала бяспрае простых людзей. Аднак у перыяд феадалізму нават абвяшчэнне ідэі правапарадку было значным крокам наперад.
Статуце даволі пона выкладзены нормы, якія забяспечвалі права ласнасці феадала; шмат увагі нададзена сямейна-шлюбнаму праву; падрабязна рэгламентавася парадак назначэння апекуно непаналетнім дзецям, якія засталіся без бацько.
Такім чынам, прававыя нормы, змешчаныя  Статуце, у сваёй сукупнасці складалі своеасаблівую феадальную канстытуцыю, у якой упершыню вызначаліся структура і характар дзейнасці органа дзяржанай улады, замацоваліся асноныя правы і прывілеі пануючага класа і шляхты.
17. Статут ВКЛ 1566г.: агульная характарыстыка
Змены, якія адбываліся  сярэдзіне XVI ст. у сацыяльна-эканамічным і палітычным жыцці дзяржавы (правядзенне аграрнай, судовай і адміністрацыйнай рэформа), патрабавалі дасканалення права. Недахопы  заканадастве адчува і сам урад. Законную сілу набы другі Статут ВКЛ  1566 г. Аснонымі крыніцамі Статута 1566 г. былі агульназемскія і абласныя прывілеі, Судзебнік 1468 г., Статут 1529 г. і некато-рыя нормы звычаёвага права, а таксама рымска-каталіцкага і грэка-правасланага царконага права.
Па сваёй структуры Статут складася з 14 раздзела і 367 артыкула. Раздзелы I - III ахоплівалі нормы дзяржанага, ваеннага і адміністрацыйнага права, IV - судовага ладу і судовага працэсу, V - VI - сямейнага і апякунскага права, VII, VIII і IX - цывільнага, X - ляснога і палянічага, XI - XIV -крымінальнага права. Найбольш істотныя змены былі несены  нормы дзяржанага, судова-працэсуальнага і цы-вільнага права.
У Статуце былі замацаваны асноныя прынцыпы права: яго адзінства для сіх грамадзян (хоць яно не было роным для сіх); дзяржаны суверэнітэт (насуперак царконаму касмапалітызму); абмежаванне лады вялікага князя (гаспадара); прыярытэт пісанага права. Упершыню намячалася аддзяленне суда ад органа улады і кіравання. Для гэтага ствараліся земскія і падкаморскія суды. Больш пона рэгламентавалася кампетэнцыя органа дзяржанай улады і кіравання, якія былі заснаваны на агульных прынцыпах феадальнага права: стварэнні льгот і пераваг для класа феадала і саслоя шляхты, недапушчэнні простых людзей у органы кіравання, замацаванні прававой няронасці розных сацыяльных груп насельніцтва.
Кіраніком дзяржавы і галонай асобай ва сёй сістэме дчяржаных органа прызнавася вялікі князь. Яго прававое становішча было тыповым для абмежаванага манарха, хаця і мела некаторыя асаблівасці. Панамоцтвы князя рэгламентаваліся прававымі нормамі. Ен не мог без рашэння сойма пачынаць вайну або станаліваць падаткі на ваенныя патрэбы, выдаваць новыя законы. Статут забараня даваць маёнткі, пасады і званні чужаземцам, у тым ліку раджэнцам Польшчы, замацова галоную ролю буйных феадала у дзяржаве.
У Статуце 1566 г. акрэслены пераход ад феадальнага да буржуазнага права ласнасці. Усе феадалы маглі вольна распараджацца сваімі маёнткамі. Тут значна паней, чым у папярэднім Статуце, выкладзены нормы спадчыннага права, істотныя змены несены  крымінальнае права. Так, суб'ектам злачынства прызнавася толькі сталы чалавек, не-паналетнія ж маглі быць пакараны толькі пасля дасягнення імі 14-гадовага зросту; абвяшчалася прэзумпцыя невінаватасці; крымінальнае пакаранне павінна было ажыццяляцца толькі па суду; асоба, якая абвінаваціла каго-небудзь у злачынстве і не даказала яго віны, несла такое ж пакаранне, якім мог быць пакараны абвінавачаны ею.
18. Статут ВКЛ 1588г.: агульная характарыстыка
Статут 1588 г. бы падрыхтаваны на высокім тэарэтычным узроні. Ужо да канца 1584 г. работа над Статутам была закончана, але  сувязі з тым, што новы звод ігнарава акт Люблінскай уніі 1569 г., Польшча не дапускала яго зацвярджэння на агульным сойме Рэчы Паспалітай.
Аднак Жыгімонт III Ваза, жадаючы захаваць вялікакняжацкі трон, зацвердзі Статут сваім прывілеем ад 28 студзеня 1588 г. Галонае значэнне дзяржана-прававых норма Статута заключалася  тым, што ён заканадача аформі захаванне ВКЛ як дзяржавы насуперак акту Люб-лінскай уніі.
Ён ме 14 раздзела і 488 артыкула. У раздзелах I - IV змяшчаліся нормы дзяржанага права і судовага ладу, у V - X і часткова  XIII - шлюбна-сямейнага, зямельнага і цывільнага права, у XI - XII, XIV і часткова  XIII - крымінальнага права. Трэба заважыць, што нормы дзяржанага права былі амаль понасцю перанесены са Статута 1566 г. з некаторымі дакладненнямі і дапаненнямі. Яны юрыдычна замацовалі адносіны, якія склаліся паміж ВКЛ і Польшчай пасля 1569.
Сістэматызацыя права, пакладзеная  аснову Статута 1588 г., была пабудавана на новых прынцыпах, уласцівых для пераходнага перыяду ад сярэдневякоя да новага часу і зараджэння буржуазных адносін. Гэта перш за сё выялялася  абмежаванні лады гаспадара і імкненні да падзелу лад; абвяшчэнні неабходнасці прытрымлівацца дзяржанага суверэнітэту насуперак сярэдневяковаму касмапалітызму і  юрыдычным замацаванні адзінства права для сёй дзяржавы і сіх панапраных людзей. Заканадачая лада замацоувалася за соймам, выканачая - за вялікім князем і Радай, судовая - за вялікакняжацкім і галоным, а таксама за мясцовымі судамі.
Адначасова з канчатковым запрыгоньваннем сялян Статут прадугледжва крымінальную адказнасць за забойства простата чалавека, абвяшча ідэю верацярпімасці, забараня перадачу вольнага чалавека за дагі або злачынства  няволю, устаналіва наступление крымінальнай адказнасці з 16 гадо.
Статут 1588 г. закончы кадыфікацыю права  Вялікім княстве Літоскім. У гэтым заканадачым акце адлюстраваліся не толькі існавашыя дзяржана-прававыя ідэі, але і тыя, што апярэджвалі час, выявілася багатая прававая культура беларускага і літоскага народа. Статут бы надрукаваны на старабеларускай мове  1588 г. у Віленскай друкарні Мамоніча пад наглядам і на сродкі Л. Сапегі.
19. Вышэйшыя судовыя органы ВКЛ
На працягу XVI ст. складваюцца дзве сістэмы судовых органа: агульна-саслоныя, што былі заснаваныя на звычаёвым праве і законе, і саслоныя (для духавенства, шляхты, мяшчан, сялян, татар, ярэя) суды. Саслоныя суды для шляхты былі аддзелены ад адміністрацыі і дзейнічалі на падставе закону  адпа-веднасці з тэорыяй аб падзеле лад. Астатнія саслоныя суды дзейнічалі на аснове Бібліі, Карана, Торы, спецыяльных нарматыных акта ці старажытнага копнага права.
Вышэйшым агульнасаслоным судом лічыся вялікакняжацкі (гаспадарскі) суд, існавалі таксама суд пано-рады і камісарскі суд, якія з'яляліся разнавіднасцю гаспадарскага суда.
Гаспадарскі суд ме вельмі шырокія панамоцтвы. Ён разгляда справы як па першай, так і па другой інстанцыі. У якасці суда першай інстанцыі гаспадарскі суд разглядау справы аб дзяржаных злачынствах, аб прынадежнасці да саслоя шляхты, аб палітычных злачынствах, аб скаргах на незаконныя дзеянні вышэйшых службовых асоб і інш. Выключна да падсуднасці гаспадарскага суда адносіліся справы аб злачынствах супраць пано-рады, ваявод, кашталяна, стараста, суддзя у час выканання імі сваіх службовых абавязка. У якасці суда другой інстанцыі гаспадарскі суд разгляда лю-быя справы, якія прыходзілі  парадку апеляцыі на рашэнні з мясцовых судо. Разгляд спра у гаспадарскім судзе вёся пры дзеле вялікага князя і радных пано. Рашэнні гаспадарскага суда лічыліся канчатковымі і абскарджанню не падля-галі.
Суд пано-рады мог разглядаць па даручэнні вялікага князя справы, якія паступалі на імя гаспадара. Яго рашэнні мелі сілу незалежна ад колькасці члена Рады, якія прысутнічалі на судовым пасяджэнні. Калі суд пано-рады разгляда самыя розныя справы па даручэнні гаспадара, то камісарскі суд тварася ім для рашэння спра, якія паступалі на імя вялікага князя і тычыліся толькі зямельных спрэчак феадала, што закраналі інтарэсы вялікакняжацкіх уладання. Спецыяльна прызначаныя камісары выязджалі на месца і там разглядалі спрэчку па сутнасці справы і прымалі па ёй рашэнне.
У Вялікім княстве Літоскім існава і соймавы суд. Ён першапачаткова праводзіся вялікім князем і панамі-радай у час склікання сойма. Згодна са Статутам 1588 г. справы  соймавым судзе разглядаліся вялікім князем, панамі-радай і васьмю дэпутатамі сойма.
Адной з разнавіднасцей гаспадарскага суда бы маршалкаскі суд. Яго мог узначальваць адзін ці два маршалкі. Гэты суд разгляда справы па даручэнні або загаду гаспадара. Месцам правядзення яго пасяджэння звычайна бы гаспадарскі двор, а калі знікала неабходнасць, то ён мог пераязджаць і  іншыя месцы.
З мэтай разгрузіць гаспадарскі суд граматай караля Стэфана Баторыя ад 1 сакавіка 1581 г. бы утвораны Галоны суд (трыбунал) - найвышэйшы суд Вялікага княства Літоскага. Трыбунал ВКЛ стварася для апеляцыйнага перагляду спра, але асобныя справы ён мог разглядаць у парадку першай інстанцыі. Яго пастановы мелі сілу пастано сойма. Галоны суд разгляда апеляцыі на рашэнні земскіх, замкавых і падкаморскіх судо, а таксама скаргі на рашэнні павятовай адміністрацыі. Ён разгляда скаргі на рашэнні панскіх судо у адносінах служылых шляхціца, прыга-вораных да пакарання смерцю, турэмнага зняволення ці буйных грашовых штрафа.
У якасці першай інстанцыі Галоны суд разгляда сцравы, якія раней былі  кампетэнцыі вялікакняжацкага суда.
Асобныя катэгорыі спра складалі скаргі на незаконныя дзеянні і зложыванні мясцовых службовых асоб і суддзя, а таксама справы, якія былі адкладзены гаспадарскім судом да 1581 г. Пад юрысдыкцыю трыбунала падпадалі таксама справы духоных асоб, пры разглядзе якіх стваралася сумесная калегія, у якую ваходзілі члены Галонага суда і прадстанікі духавенства. Апошнія прызначаліся біскупамі. Рашэнні (дэкрэты) Галонага суда мелі сілу соймавых пастано, таму яны не маглі быць абскарджаны і адменены нават вялікім князем. Выкананне рашэння праводзілася павятовымі судамі або павятовымі ста-растамі. Разам з разглядам судовых спра Галоны суд выконва і на натарыяльныя абавязкі: завяра завяшчанні, дагаворы пазыкі, куплі - продажу маёнтка і інш.
Акрамя Галонага суда было яшчэ некалькі судо вышэйшай інстанцыі, у прыватнасці суд літоскай скарбавай камісіі, або "Скарбавы трыбунал". Ён бы утвораны  ВКЛ у 1609 г. і складася з падскарбія (земскага і дворнага), аднаго сенатара і сямі шляхціца, выбраных на сойме. Да кампетэнцыі "Скарбавага трыбунала" адносіліся се справы, якія тычыліся гандлёвых кантракта, спрэчак паміж купцамі і іска па векселях, злачынных дзеяння, накіраваных супраць службовых асоб дзяржанага скарба, нявыплаты дзяржаных падатка.






20. Мясцовыя судовыя органы ВКЛ
Сярод мясцовых судо найбольш стараданім бы замкавы ("гродскі") суд, пасяджэнні якога праводзіліся  замку ("гродзе"). Замкавы суд з'яляся агульнасаслоным: у ім разглядаліся справы па абвінавачванні шляхты і простых людзей (мяшчан і сялян). Панамоцтвы замкавага суда былі даволі шырокія і ахоплівалі асноныя катэгорыі крымінальных спра. Аднак трэба падкрэсліць, што яму былі падсудныя крымінальныя справы аб найбольш цяжкіх злачынствах толькі тых асоб, якія былі затрыманы на месцы злачынства ці злолены на працягу 24 гадзін з моманту яго здзяйснення. Замкавы суд мог дзейнічаць у двух саставах: вышэйшым (як першая і другая інстанцыі) і ніжэйшым (толькі  якасці першай інстанцыі).
Галоная роля  замкавым судзе належала службовым асобам мясцовай адміністрацыі. Аднак сам факт уключэння  склад гродскага (замкавага) суда суддзі і пісара, якія таксама былі з мясцовых феадала і ведалі законы, сведчыць пра пэныя зрухі  судаводстве, развіцці права. Суд пачау аддзяляцца ад адміністрацыі, і  феадала узнікла неабходнасць набываць спецыяльныя юрыдычныя веды.
Справаводства замкавага суда вё пісар; дастака зая і выкананне рашэння суда ажыццяляліся павятовымі вознымі і судовым прыставам. Пры замкавым судзе нёс службу кат, была турма, у якой утрымліваліся зняволеныя па рашэннях замкавага, земскага і Галонага судо. Важнай функцыяй замкавага суда было выкананне прыгавора і рашэння іншых судо.
У кампетэнцыю гродскага суда ваходзілі і некаторыя адміністрацыйныя функцыі: 1) у час работы сваей сесіі і сесіі земскага суда ён вызнача дом для судовага пасяджэння, размяркова кватэры для члена земскага суда і іншых чыноніка, якія прыязджалі на сесію, 2) выконва і фіксава у актавых кнігах некаторыя натарыяльныя дзеянні: рабі копіі дакумента, афармля завяшчанні, акты дарэння, куплі-продажу, залогу, пазыкі, усыналення і інш.
Найбольш тыповым, аддзеленым ад адміністрацыі саслоным судом для шляхты бы земскі павятовы суд. У ас-поным ён разгляда грамадзянскія іскі і крымінальныя справы па абвінавачанні шляхты. Земскі суд выконва таксама функцыі натарыята, запісва скаргі на незаконныя дзеянні службовых асоб павета. У саста земскага суда ваходзілі суддзя, падсудак і пісар.
Суддзі прызначаліся пажыццёва і ніхто, нават вялікі князь, не мог вызваліць іх ад абавязка. Ім таксама забаранялася сумяшчаць сваю працу з іншай службай. На першай сесіі новы суддзя публічна прысяга, што будзе судзіць справядліва, не зважаючы на грамадскае і ма-тэрыяльнае становішча людзей, асабістыя адносіны да іх.
Стварэнне земскіх судо - важны этап у развіцці судовага ладу і права  феадальнай Беларусі.
Другім судом, што бы аддзелены ад органа дзяржанага кіравання, ста падкаморскі суд, створаны  1566 г. Ён разгляда зямельныя і межавыя спрэчкі феадала, што раней уваходзілі  кампетэнцыю гаспадарскага суда. Па Статуце 1566 г. справы  падкаморскім судзе выраша суддзя-падкаморый з удзелам зацікаленых бако. 3 1588 г. на павятовых сойміках на пасаду падкаморыя выбіралі чатырох кандыдата, аднаго з якіх зацвярджа вялікі князь літоскі. Разгляд справы адбывася на месцы спрэчных межа. Падкаморый выслухова тлумачэнні бако, дапытва сведак, агляда дакументы і іншыя пісьмовыя доказы, прыма рашэнне і вызнача на мясцовасці межы землеладання, а пасля, з дапамогай сваіх памочніка (каморніка), уста-наліва межавыя знакі. Рашэнне падкаморскага суда падлягала неадкладнаму выкананню, але магло быць абскарджана  вялікакняжацкі суд ці  трыбунал ВКЛ. Пастановы падкаморскага суда і рэестры спра запісваліся  кнігі земскага павятовага суда. Іскі аб праве землеладання не адносіліся да кампетэнцыі падкаморскага суда і разгля-даліся земскім ці камісарскім судом.
На новых прынцыпах выбарнасці і дзелу прадстаніко гарадскога насельніцтва ствараліся войтаска-ланіцкія і бурмісцерскія суды, якія дзейнічалі  гарадах, што мелі магдэбургскае права. Ім былі падсудныя крымінальныя і гра-мадзянскія справы гараджан. Войтаска-ланіцкі суд складася з войта, які старшынствава на пасяджэннях, яго на-месніка і ланіка (засядацеля), якія выбіраліся мяшчанамі. Нязначныя правапарушэнні і спрэчкі мяшчан разглядалі гарадскія бурмістры, якія прызначаліся войтам ці выбіраліся мяшчанамі.Пры разглядзе спра войтаска-ланіцкія і бурмісцерскія суды акрамя магдэбурскага права кіраваліся мясцовым гарадскім правам, Статутамі Вялікага княства Літоскага.
Нельга не згадаць аб існаванні на Беларусі спецыяльных каптуровых, а таксама сялянскіх копных судо.
Каптуровы суд, які дзейніча у перыяд бескаралея, бы надзвычайным, часовым судом, які разгляда справы феадала. Каптуровы суд разгляда крымінальныя справы аб забойствах, разбоях, падпалах, нападах на маёнткі, фальсіфікацыі маёмасных право, а таксама цывільныя справы магната, шляхты, манастыро. Пастановы каптуровага суда, якія прымаліся большасцю галасо, былі канчатковымі і апеляцыі не падлягалі.
Копны суд дзейніча на падставе норма звычаёвага права. Ён разгляда галоным чынам справы простых людзей: сялян, вольных пасяленца, мяшчан гарадо, якія не карысталіся магдэбургскім правам. Збірася суд у пэных месцах, якія называліся капавішчамі.
Судаводства мела дзве формы: звычайную і гвалтоную. Звычайная капа збіралася па ініцыятыве зацікаленых асоб у загадзя вызначаныя тэрміны. У асноным на ёй разглядаліся цывільныя справы, а таксама межавыя спрэчкі, дробныя крадзяжы, сваркі, факты прычынення шкоды, чараніцтва і інш. Пастанова суда была канчатковай і абскарджанню не пад-лягала. Гвалтоная капа збіралася для разгляду забойства, падпала, напада. Пэнага месца збору яна не мела. Пакрыджаны чалавек "падыма гвалт", і се дарослыя, хто чу, павінны былі бегчы на месца здарэння, дзе і адбывася суд. Калі злачынцу давалася цячы ці схавацца, то ся капа ішла па "гарачым следзе" і  выпадку затрымання  межах воласці (горада) выносіла прыгавор, нават смяротны. Калі злачынец уцяка у суседнюю воласць, капа спынялася на мяжы і перадавала "гарачы след" суседзям Дзейнасць судо не распасюджвалася на феадальна-залежных сялян, іх звычайна судзілі ладальнікі.





21. Працэсуальнае права ВКЛ
Па Статуце 1588 г. працэсуальнае права было адзіным і для крымінальных і для цывільных спра. Панава іскавы характар працэсу, згодна з якім ісцец сам павінен бы збіраць доказы, прад'яляць іх суду і падтрымліваць абвінавачванне. У любой стадыі працэсу ісцец мог адмовіцца ад іску ці абвінавачвання, заключыць міравое пагадненне або або памілаваць злачынцу. Калі абвінавачванне не знаходзіла пацверджэння, ісцец мог быць прыцягнуты да адказнасці.
Роля суда пры іскавым судаводстве была паранача пасінай.
Згодна са Статутам 1588 г. суб’екты працэсу мелі розную працэсуальную праваздольнасць. Понай працэсуальнай праваздольнасцю карысталіся найбольш багатыя феадалы, чэлядзь дворная і феадальна-залежныя сяляне былі наогул яе пазбалены. За іх у судах павінны былі выступаць паны або, па даручэнні апошніх, адвакаты ці іншыя прадстанікі феадала.
Судовы працэс пачынася з падачы скаргі, пасля чаго складалася позва, якая адначасова была і выклікам у суд і іскавай заявай з пераказам сутнасці справы. Позва ручалася адказчыку праз вознага, аб чым рабіся адпаведны запіс у судовай кнізе. У працэсе дзельнічалі два бакі: той, хто збуджа справу, адносіся да боку павадовага, той, хто адказва ці абвінавачвася, - да боку адпорнага.
Пры судах працавалі прафесіянальныя адвакаты (пракуратары). Пры неабходнасці прадстанікі старон мелі права карыстацца іх паслугамі.
Агульная тэрытарыяльная падсуднасць спра у адносінах да вольных людзей вызначалася паводле звычаёвага права: у месцы жыхарства адказчыка па грамадзянскіх справах і  месцы, дзе адбылося злачынства, - па крымінальных. Стораны мелі права заключаць пагадненне аб змене падсуднасці (тэрытарыяльнай і інш.) Да 1564 г. буйныя феадалы карысталіся правам выключнай падсуднасці. Іх справы разгляда вялікакняжацкі суд, што складняла парадак прад'ялення ім іска дробнымі і сярэднімі феадаламі. Бельскі прывілей 1564 г. абвясці роную падсуднасць для сёй шляхты.
Тэорыя фармальных доказа, што панавала  феадальным працэсуальным праве, грунтавалася на станоленай у законе сіле доказа, якія дзяліліся на дасканалыя і недасканалыя
Важнейшы прынцып працэсуальнага права Вялікага княства Літоскага заключася  тым, што бок павадовы (ісцец) павінен бы прывесці факты, якія б па грамадзянскіх справах сведчылі аб наянасці шкоды, а па крымінальных - віны. Ніхто не мог быць асуджаны без наянасці панаты неабходных доказа. Закон прадугледжва вызваленне падсуднага ад пакарання пры недастатковасці доказа і пры з'яленні  суда сумнення  яго вінаватасці. Пры аднолькава няпоных доказах істца і адказчыка суд аддава перавагу апошняму.
Аснонымі відамі доказа лічыліся тлумачэнні бако, іх прызнанне; паказанні сведак; прысяга; пісьмовыя і рэчавыя доказы; вывады і тлумачэнні эксперта. Тлумачэнне істца або адказчьща займала адно з цэнтральных месца у сістэме судовых доказа. Прызнанне адказчыкам іску, зробленае  судзе, разглядалася як поны доказ і было дастатковай падставай для прыняцця судовага рашэння. Адказчык, або падсудны, прызнашы іск або абвінавачванне, пазбаляся права абскарджваць пастанову суда, у аснову якой было пакладзена прызнанне. Самымі распасюджанымі доказамі былі паказанні сведка. Статут 1588 г. вызнача, хто мог быць сведкам, і працэсуальную працэдуру атрымання іх паказання. Прысяга і клятва лічыліся дапаможнымі доказамі і звычайна выкарыстоваліся, калі паказання сведка ці іншых доказа для вырашэння справы было недастаткова. Вышэйшай ступенню дакладнасці, як лічылася, валодалі сведчанні духоных і службовых асоб дзяржанай адміністрацыі.
У працэсе разгляду грамадзянскіх спра важнае значэнне надавалася пісьмовым доказам, бо закон патрабава заключаць многія пагадненні, дагаворы куплі-продажу, пазыкі і інш. у пісьмовай форме. Усе гэтыя акты складаліся па вызначанай форме, што патрабавала наянасці пэных рэквізіта (подпісы, пячаткі). Найбольш важныя з акта рэгістраваліся  судовых кнігах. Падробка пісьмовых доказа каралася смерцю. Рэчавы доказ разглядася як самы пераканачы, асабліва калі злачынец бы затрыманы на месцы злачынства.
У адпаведнасці з заканадаствам Вялікага княства ЛІтоскага па найбольш цяжкіх злачынствах (дзяржаныя, ваенныя, некаторыя крымінальныя) вышук, следства і суд былі абавязковымі, незалежна ад таго, ці рабілася пацярпешым адпаведная заява. Папярэдняе следства па найбольш цяжкіх і небяспечных злачынствах ажыццялялася службовымі асобамі дзяржанага апарату: звычайна старастамі, іх намеснікамі ці замкавымі суддзямі, якія выязджалі на месца, дапытвалі сведка, падазроных, запісвалі іх паказанні і перадавалі  суд, які разгляда справу. Для выключэння магчымасці зложывання службовых асоб і магчымай адмовы падазронага ці сведак у судзе ад сваіх паказання на папярэднім допыце прысутнічалі панятыя.
Непасрэдны разгляд справы пачынася з аб'явы суда аб пачатку судовага працэсу і выкліку  судовае пасяджэнне бако. Першым выклада свае патрабаванні ісцец, потым адказчык дава па іх тлумачэнні. Ісцец ме магчымасць абвяргаць пярэчанні адказчыка, а адказчык - сцвярджэнні істца. Пасля выступления бако, іх адваката, даследавання доказа, прыняцця прысягі бако і сведак суд прыступа да вынясення рашэння (выраку, дэкрэта). Адкладваць вынясенне рашэння суд мог не больш як на тры дні. Ісцец і адказчык па большасці спра мелі права падаць апеляцыю  вышэйшы суд, але аб гэтым яны павінны былі заявіць у судзе адразу пасля вынясення рашэння. Калі такой заявы не наступала, то пастанова суда набывала законную сілу і падлягала выкананню.
22. Асаблівасці грамадзянскага права ВКЛ
Існавалі нормы, што рэгулявалі дагаворныя адносіны куплі-продажу, пазыкі, залогу, арэнды, абавязкі  адносінах працы па найме, а таксама нормы спадчыннага права. Маёмасныя адносіны рэгуляваліся  залежнасці ад праваздольнасці людзей, іх саслонай прыналежнасці, веравызнання, месца жыхарства (горад, вёска) і прававога становішча старон у грамадстве і сям'і. Найбольш понай праваздольнасцю вало-далі дзяржава, царква і вярхі класа феадала. Яны маглі свабодца распараджацца сваёй маёмасцю, ажыццяляць усе віды грамадзянска-прававых пагаднення. Даволі шырокай праваздольнасцю валодала і маламаёмасная шляхта, хаця яе правы былі абмежаваныя. Праваздольнасць простых людзей не была ронай і залежала ад шэрагу фактара: мяшчане буйных гарадо карысталіся болыпымі правамі, чым жыхары вёсак і мястэчак, католікі мелі перавагу перад правасланымі і г.д. Зусім абмежаванай была грамадзянская праваздольнасць палонных і чэлядзі нявольнай. Абмяжоваліся правы і дзеяздольнасць жанчын, дзяцей, а дзеяздольнасць удавы была значна шырэй, чым замужняй жанчыны. Агульная грамадская дзеяздольнасць наступала для мужчын з 18-гадовага, для жанчын - з 13-гадовага зросту.
Аб'ектамі рэчавага права былі маёнткі з залежнымі людзьмі, ворныя землі, лясы, сенажаці, азёры, рэкі, прадукты сельскай гаспадаркі, прадметы рамеснай вытворчасці і г.д. У XVI ст. былі вядомы наступныя правы на рэчы: уласнасць (трыманне, уладанне), заклад (застава) і сервітут.
У адпаведнасці з прававой рэгламентацыяй зямельныя ладанні феадала падзяляліся на тры асноныя катэгорыі: вотчыны; маёнткі, выслужаныя або атрыманыя  карыстанне на поны ці моны тэрмін; маёнткі навечна. Права распараджэння гэтымі катэгорыямі нерухомай маёмасці не было аднолькавым. Уладанне  адрозненне ад уласнасці азначала фактычнае валоданне маёмасцю з абмежаванымі правамі на распараджэнне ёю. Уладанне і ласнасць аднолькава падлягалі судовай абароне
Глыбокія змены адбыліся і  абавязацельным праве, якое прыстасовалася да больш інтэнсінага таварна-грашовага абароту і змацнення эканамічнага прыгнёту народа. Падрабязна выкладаліся нормы, якія рэгулявалі выкананне абавязацельства. Закон вызнача форму і парадак заключэння пагаднення, тэрміны іскавай данасці і інш. Усе здзелкі бакі павінны былі заключаць у прысутнасці сведак. Пагадненні аб зямлі рабіліся  пісьмовай форме i заносіліся  судовыя кнігі. Пісьмовая форма прадугледжвалася і для дагавору пазыкі на суму больш за 10 коп грошай. Абавязацельства спынялася  выпадку выканання ці сканчэння тэрміну яго дзеяння, з-за смерці абавязанай стараны. У апошнім выпадку дог павінны былі плаціць ці адпрацоваць дзеці нябожчыка.
Спадчыннае права было вылучана  Статутах як самастойны інстытут цывільнага права. Закон замацова агульнае палажэнне, у адпаведнасці з якім дзеці станавіліся спадкаемцамі маёмасці сваіх бацько, падрабязна рэгламентава шматлікія пытанні, якія знікалі  практыцы афармлення спадчыны. Значна пашыралася права перадачы маёмасці па завяшчанні, вызначалася кола асоб, якія не мелі права завяшчаць ці правы якіх былі абмежаваны пэнымі мовамі. Па Статуце 1588 г. сямейнае права рэгулявала і за-мацовала асабістыя і маёмасныя адносіны, што вынікалі са шлюбу, сваяцтва, апякунства, усыналення і інш. Галоную вагу закон засяроджва на маёмасных адносінах у сям'і і на пытаннях права на спадчыну. Таму аснонай часткай шлюбнага пагаднення для феадала і іншых груп заможнага насельніцтва станавіся маёмасны дагавор. Шлюбнае пагадненне мела некалькі этапа: сватанне, агледзіны, заручыны, вянчанне і вяселле. Прававыя вынікі наступалі толькі пасля заручын. У шлюб маглі ступіць асобы, якія дасягнулі пэнага зросту (дзячаты - 13, юнакі - 18 гадо), не былі  другім шлюбе і  блізкім сваяцтве паміж сабой. Дзячына не магла выйсці замуж без згоды бацько; у адваротным выпадку яна губляла права на маёмасць. Лічылася, што муж з’яляецца законным прадстаніком сям і ва сіх дзяржаных і судовых установах. Маёмасныя адносіны залежалі ад таго, хто і якую маёмасць уносі у сям'ю пры ступленні  шлюб. Калі муж прыходзі у дом жонкі, то яго правы распараджацца маёмасцю былі абмежаваныя, але і  гэтым выпадку ён лічыся гаспадаром. Дзеці, у тым ліку і дарослыя, падпарадковаліся бацькам, і іх маёмасныя правы пры жыцці бацько былі абмежаваныя. Бацькі маглі па сваёй волі выдзеліць дзецям частку маёмасці, але дзеці самі не маглі прыму-сіць бацько зрабіць гэта.
Паводле вучэння царквы шлюб спыняся толькі пасля смерці мужа ці жонкі. Але  XVI ст. на Беларусі правасланыя маглі скасаваць шлюб як са згоды царквы, так і без яе. Дастаткова было заявіць перад свецкім ці духоным судом або службовай асобай мясцовай адміністрацыі аб узаемным жаданні скасаваць шлюб. Мяшчане рабілі запіс аб скасаванні шлюбу  гарадскім магістраце. Скасаванне шлюбу паміж сялянамі ажыццялялася царквой, ураднікам мясцовай адміністрацыі ці феадалам.
3 сямейным і цывільным правам было непарына звязана права апякунскае. Яму  Статуце прысвечана 15 артыкула. Закон вызнача падставы для апекі, правы і абавязкі апекуно, падрабязна рэгламентава іншыя пытанні, звязаныя з гэтым прававым інстытутам
23. Крымінальнае права ВКЛ
У заканадастве Вялікага княства Літоскага значная вага была дзелена нормам крымінальнага права. Вызначэнне злачынства фарміравалася  залежнасці ад яго характеру і выніка. Злачынствы супраць здароя, недатыкальнасці асобы і маёмасці вызначаліся як гвалт, крыда, зладзейства, шкода; злачынныя дзеянні наогул - "выступ из права", "злочинство", "вина". Вызначэнне паняцця злачынства, блізкае сучаснаму "праступак", упершыню сустракаецца  прывілеі 1447г.
Суб'ектамі злачынства маглі быць пэныя асобы і групы людзей, якія адказвалі за чужую віну. Статут 1588 г. зрабі спробу абмежаваць адказнасць за чужую віну, абвясцішы прынцып асабістай адказнасці вінонай асобы. Згодна з законам суб'ектам злачынства мог быць толькі чалавек. Псіхічна хворыя, а таксама асобы, якія не дасягнулі пэнага зросту, да адказнасці не прыцягваліся. Калі Статут 1566 г. прадугледжва крымінальную адказнасць пасля 14 гадо, то Статут 1588 г. -пасля 16. Закон размяжова віну намысную і ненамысную. Ненамысная віна прадугледжвала маёмасную адказнасць (пакрыццё страт, шкоды). Пры адсутнасці віны крымінальнае пакаранне не жывалася. Для правільнага вызначэння ступені віны суд павінен бы вызначыць прычынную сувязь паміж дзеяннямі вінаватай асобы і іх вынікамі.
Першая спроба сфармуляваць прэзумпцыю невінаватасці была зроблена  Статуце 1566 г., а Статут 1588 г. пашыры гэтае правіла і на простых людзей. Атрымалі свае прававое замацаванне  Статуце і такія інстытуты, як неабходная абарона і крайняя неабходнасць, рэцыды.
Крымінальнае права XVI ст. выразна не размяжовала стадыі злачыннай дзейнасці, хаця і адрознівала намер, падрыхтоку, замах, якія караліся толькі  прадугледжаных законам выпадках. Акрамя таго, Статутам 1588 г. вызначалася пакаранне  залежнасці ад ступені дзелу асобы  злачынстве. Адрознівалася простае садзельніцтва, калі се дзельнікі былі выканацамі злачынства, і складанае, пры якім адны дзейнічалі як падбухторшчыкі, другія - як выканацы, трэція -як памагатыя. Падбухторшчык падзяля крымінальную адказнасць з забойцам. Не лічыся дзельнікам злачынства слуга, які суправаджа свайго феадала пры наездзе на чужы маёнтак, а таксама слуга, які парані ці забі чалавека, абараняючы свайго гаспадара. Самастойным відам злачынства лічылася крыццё злачынцы.
У залежнасці ад аб'екта злачыннага замаху злачынствы падзяляліся на дзяржаныя, супраць парадку кіравання і правасуддзя, царквы, маралі, жыцця, здароя і гонару людзей; ваенныя, замах на маёмасць, злачынствы слуг і феадальна-залежных людзей супраць феадала. Найбольш цяжкімі лічыліся злачынствы супраць дзяржавы і рэлігіі. Да першых адносіліся дзяржаная здрада, змова супраць вялікага князя, пастанне, дзяржаны пераварот, абраза гаспадара. Да рэлігійных злачынства адносіліся выхад з хрысціянства, спакушэнне хрысціян у іудзейскую ці мусульманскую рэлігію, вядзьмарства.
У залежнасці ад спосабу збуджэння крымінальных спра у судзе яны падзяляліся на тры катэгорыі: 1) справы, якія збуджаліся прадстанікамі дзяржанай улады незалежна ад наянасці пацярпешага (дзяржаныя злачынствы, злачынствы супраць рэлігіі і маралі, супраць парадку кіравання і правасуддзя); 2) прыватнага абвінавачання па заявах пацярпешых (злачынствы супраць асобы і маёмасці); 3) змешанага абвінавачання, калі абвінавацамі выступалі і службовыя і прыватныя асобы.
У ліку галоных мэт, якія дасягаліся шляхам прымянення пакарання, можна назваць запалохванне, кампенсацыю пацярпешаму прычыненай яму шкоды за кошт злачынцы ці яго блізкіх, а таксама помсту - нанясенне злачынцу шкоды. У заканадачыя акты водзіліся нормы, якія прадугледжвалі пакаранні з выкарыстаннем жорсткіх метада. Сродкам запалохвання служылі таксама і непамерныя маёмасныя спагнанні і штрафы. Пакаранне прымянялася з улікам класавай прына-лежнасці як пацярпешага, так і злачынцы. Аснонымі відамі пакарання былі маёмасныя, кара смерцю; цялесныя - "пакута"; турэмнае зняволенне; выгнанне, апала, пазбаленне шляхецкай годнасці і аб'яленне па-за законам.
За адно і тое ж злачынства простых людзей і шляхціца каралі па-рознаму. У гэтым выяляся класава-саслоны характар феа-дальнага крымінальнага права, якое працавала на карысць феадала, заховала се іх ільготы і перавагі.
Гуманныя меры: непрымяненне смяротнай кары  адносінах да цяжарных жанчын, адмова ад крымінальнага пакарання дзяцей, станаленне крымінальнай адказнасці шляхціца за забойства простага чалавека, высокая адказнасць за злачынствы супраць жанчын, адносна невялікія тэрміны зняволення.
24. Дзяржаны лад Рэчы Паспалітай
У выніку Люблінскай уніі  Еропе тварылася новая канфедэратыная шматнацыянальная дзяржава - Рэч Паспа-літая.
Заканадачая лада  краіне належала Вольному сойму. Соймы падзяляліся на звычайныя, што склікаліся каралём, і надзвычайныя. Надзвычайныя соймы мог склікаць кіранік каталіцкай царквы  Рэчы Паспалітай прымас (арцыбіскуп Гнезненскі) у выпадку смерці караля або яго адмалення ад трона. Для выбрання новага караля склікаліся тры соймы: канвакацыйны, элекцыйны і каранацыйны. На канвакацыйным сойме вызначалі час і месца выбара караля, выпрацовалі мовы дагавора з кандыдатамі на прастол; на элек-цыйным - праводзілі выбары і заключалі пагадненне "Пакта канвента"; урачыстая каранацыя і прысяга караля ажыццяляліся на каранацыйным сойме.
Вальны сойм бы двухпалатны і складася з Сената і Посольской ізбы (Палата дэпутата). Сенат з'яляся вышэйшай палатай сойма. Сюды ваходзілі вышэйшыя службовыя асобы дзяржанага апарату, вярхі каталіцкага духавенства, вая-воды і кашталяны. Першае месца  Сенаце займа Гнезненскі арцыбіскуп. Пасольская ізба была ніжэйшай палатай сойма. У яе ваходзілі прадстанікі (паслы-дэпутаты) ад шляхты асобных павета ці земля канфедэратынай дзяржавы, а таксама невялікая колькасць дэпутата ад мяшчан найбольш важных у палітычных і эканамічных адносінах гарадо. Пасольская ізба з цягам часу стала галонай часткай сойма.
Вальны сойм склікася каралём праз кожныя два гады  Варшаве (на сойме 1673 г. было прынята рашэнне кожны трэці сойм збіраць у Гародні).
Распрацаваныя і зацверджаныя каралём соймавыя пастановы набывалі моц закона.
Кампетэнцыя Вальнага сойма: ме права вырашаць практычна любыя пытанні дзяржанага кіравання і заканадаства, (выбранне караля, скліканне апалчэння, аб'яленне вайны і заключэнне міру, устаналенне падатка для шляхты на выпадак вядзення вайны) Для прыняцця пастановы патрабавалася аднагалоснае яе хваленне. Даволі было аднаму дэпутату не згадзіцца з ёй і налажыць сваё "veto", як гэта пастанова адхілялася.
Рашэнні сойма Рэчы Паспалітай падзяляліся на тры группы:
1)тыя, што тычыліся сёй канфедэрацыі (аб вышэйшых органах улады, падатках і іншых агульных справах); 2) тыя, што мелі дачыненне да Польшчы; 3) тыя, што мелі сілу  ВКЛ.
Пасля Вальнага сойма дэпутаты склікалі па паветах так званыя рэляцыйныя соймікі, на якіх рабілі справаздачы перад сваімі выбаршчыкамі аб рабоце сойма і сваёй дзейнасці на яго сесіях. Мясцовыя соймікі самастойна вырашалі фінансавыя і ваенныя пытанні, зацвярджалі падаткі, выбіралі кандыдата на адміністрацыйныя і судовыя пасады. Можна зрабіць вывад, што  палітычным рэгуляванні Рэчы Паспалітай пераважалі працэсы дэцэнтралізацыі і нават анархіі.
Дэцэнтралізацыі садзейнічала і тое, што  Рэчы Паспалітай адсутнічалі адзіныя выканача-распарадчыя органы. Кожная частка канфедэрацыі, у тым ліку ВКЛ, мела свой асобны адміністрацыйны і судовы апарат, сваю прававую сістэму. Пра-вамоцтвы караля, якія сё больш і больш абмяжоваліся, таксама не садзейнічалі змацненню цэнтралізацыі.
Выканачая улада - кароль, які з канца XVI ст. бы выбіраемы. Прававое становішча караля рэгулявалася агульнадзяржанымі актамі "Пакта канвента" і "Генрыкавы артыкулы", а яго дзеянні на тэрыторыі Беларусі і Літвы вызначаліся яшчэ і Статутам 1588 г.
"Генрыкавы артыкулы": 1) змяшчаліся асноныя прынцыпы, што вызначалі панамоцтвы каралескай улады і сойма; 2) насілі нязменны характар і кожны абраны кароль абавязаны бы іх пацвердзіць; 3) абвяшчаліся свабоднае абранне караля; 4) абавязак склікаць сойм раз у два гады тэрмінам на шэсць тыдня; 5) не склікаць агульнае апалчэнне (паспалітае рушэнне) без згоды сойма. Каралю без згоды сойма забаранялася станаліваць новыя падаткі, пошліны і інш. Прадугледжвалася, што калі кароль дзейніча насуперак праву і сваім абавязкам, то шляхта магла адмовіцца ад падпарадкавання яму і выступіць супраць.
"Пакта канвента" - складася для кожнага прэтэндэнта на каралескі трон і заключася з ім.
Ні кароль, ні сойм не мелі права намеціць яго наступніка. У сувязі з гэтым сістэматычна пасля смерці кожнага караля пачыналася безуладдзе, якое цягнулася ад нскалькіх месяца да некалькіх гадо. На гэты перыяд уводзілася асобая пасада інтэррэкса, якую звычайна займа Гнезненскі арцыбіскуп, прымас Польшчы. Па законе кароль ме права склікаць Вальны сойм і прызначаць тэрмін яго пасяджэння; ад яго імя тварылася правасуддзе; ён прызнача службовых асоб на радавыя пасады; падтрымліва зносіны з замежнымі краінамі; пасыла і прыма пасло і інш. За сваю дзейнасць кароль адказва перад Вальным соймам. Фактычна сё яго жыццё, нават такія прыватныя факты, як жаніцьба, развод, замежныя паездкі, было пад кантролем сойма.
З аднаго боку, Рэч Паспалітую можна вы-значыць як абмежаваную манархію, а з другога - кароль Рэчы Паспалітай бы выбарны, а таму больш нагадва пажыццёвага прэзідэнта, чым манарха. Можна зрабіць вывад, што Рэч Паспалітая па форме хутчэй падобная на рэспубліку, чым на манархію. Уся лада  гэтай рэспубліцы належала Вальнаму сойму і павятовым соймікам, якія складаліся выключна з пано-магната і шляхты. Ніжэйшыя станы (саслоі) краіны ніякіх палітычных право не мелі і былі безгалоснай, бяспранай масай. Таму Рэч Паспалітая фактычна з'ялялася панскай, шляхецкай рэспублікай без усякіх адзнак дэмакратызму.
25. Асаблівасці права Беларусі  другой палове 16-18 ст.
У другой палове XVI - XVIII ст. галонай крыніцай права на Беларусі, як і ва сім ВКЛ, з'яляся III Статут ВКЛ. 3 цягам часу прымаліся новыя законы, якія дапанялі Статут або нават уносілі  яго змены. У 1668 г. бы выдадзены закон, па якім за адыход ад катаіцкай веры вінаватыя караліся канфіскацыяй маёмасці і выгнаннем з дзяржавы. Па законе 1733 г. правасланыя і пратэстанты былі пазбалены права быць дэпутатамі сойма і суддзямі Галонага трыбунала. Згодна з соймавай пастановай у канцы XVII ст. у Вялікім княстве Літоскім у якасці дзяржанай замест беларускай абвяшчалася польская мова.
"Валюміна легум" (кніга закона)- неафіцыйнае выданне і не з'яляецца поным зборам закона. Побач з актамі з арыгінальных крыніц у гэты зборнік уключаны і дакументы, якія былі змешчаны  працах асобных атара. Асаблівую каштонасць маюць акты "Валюміна легум" аб дзейнасці органа дзяржанага кіравання і лады, сацыяльна-эканамічным становішчы насельніцтва.
Значэнне крыніцы права мелі таксама акты, якія былі змешчаны  якасці дадатка да Статута 1588 г. і выдадзены на польскай мове  1648, 1693, 1744 і 1786 гг. У тэксце трэцяга Статута Вялікага княства Літоскага выдання 1786 г. былі змешчаны закон аб утварэнні Галонага трыбунала і каментарыі да яго, алфавітна-прадметны казальнік і некаторыя соймавыя пастановы XVIII ст.
Найбольш значныя змяненні права адносяцца да другой паловы XVIII ст., асабліва да перыяду дзейнасці Чатырохгадовага сойма, які зацвердзі Канстытуцыю 3 мая 1791 г.
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай па наказе Кацярыны II ад 28 мая 1772 г. на ключанай у склад Расіі тэрыторыі былі створаны Пскоская і Магілёская губерні. Устацалівалася, што "суд і расправа"  гэтых землях, якія тычацца асабістых спра, павінны разглядацца на падставе мясцовых "закона і звычая і іх моваю".
Такім чынам, крыніцамі права  Пскоскай і Магілёскай губернях па найбольш важных крымінальных справах, асабліва па справах аб дзяржаных злачынствах, з'яляліся Саборнае лажэнне 1649 г., "Артыкул воінскі" і іншыя акты расійскай дзяржавы. Дакладнага размежавання, па якіх крымінальных справах прымяняліся нормы Статута 1588, а па якіх - рускае заканадаства, не было.У далучаных да Расійскай Імперыі дзвюх беларускіх губернях ствараліся губернскія і правінцыяльныя суды. Змяняся час пасяджэння земскіх судо. Яны павінны былі разглядаць справы толькі  чатыры восеньска-зімовыя месяцы (з 1 лістапада па 1 сакавіка). Забаранялася прадаваць беларускіх сялян без зямлі.
Змены  парадаке разгляду спра у Галоным судзе ВКЛ (трыбунале) - згодна з соймавай пастановай 1775 г. ён павінен бы праводзіць свае сесіі замест Вільні, Менска і Наваградка толькі  Вільні і Гародні. Пачатак Віленскай сесіі Галонага суда станалівася 15 лістапада, Гарадзенскай - 1 мая. Сойм Рэчы Паспалітай у 1786 г. змяні тэрміны правядзення сесій земскіх судо. Так, суды Менскага і Берасцейскага ваяводства павінны былі разглядаць справы на адной сесіі з 1 кастрычніка да 31 студзеня замест трох сесій, якія прадугледжваліся Статутам. Змяняліся тэрміны правядзення сесій земскіх судо і  іншых ваяводствах і паветах.
26. Спробы рэфармавання прававой сістэмы РП і Канстытуцыя 1791г.
Пасля першага падзелу РП (1772) пачала сваю дзейнасць патрыятычная партыя (прагрэсіная частка шляхты і буржуазіі).
Галонай мэтай патрыёта было мацаванне дзяржанай улады РП, садзейнічанне буржуазным рэформам у краіне. Кансерватары  сваю чаргу рабілі сё, каб захаваць старыя феадальныя адносіны, шляхецкія прывілеі, існуючы палітычны лад.
Асабліва вялікую дзейнасць патрыятычная партыя разгарнула  час работы Чатырохгадовага сойма (1788 - 1792), які аб'яві сябе канфедэрацыяй, што паралізавала дзеянне прынцыпу "ліберум вета" і се пытанні прымаліся простай большасцю галасо.
Ператварэнне дзяржанага ладу Рэчы Паспалітай Чатырохгадовы сойм пача з выкладання асноных прынцыпа канстытуцыйнага права, замацаваных у "Кардынальных правах" (студзень 1791) Невялікі па аб'ёме - усяго I I артыкула - гэты дакумент па сваёй сутнасці бы дэкла-рацыяй аб прынцыпах існавання Рэчы Паспалітай як самастойнай, незалежнай дзяржавы. Любая чужаземная гарантыя захавання існуючага становішча аб'ялялася "накіраванай супраць незалежнасці Рэчы Паспалітай". Каб прадухіліць новы падзел, сойм аб'яві яе недзялімай дзяржавай. “КП” былі накіраваны на адмову ад старашляхецкіх парадка, на прагрэсіныя змены  грамадскіх адносінах. "КП" надавалі некаторыя канстытуцыйныя правы абывацелям (грамадзянам РП). Адначасова з абвяшчэннем каталіцкай рэлігіі дамінуючай дэкларавалася свабода іншых хрысціянскіх веравызнання. Асабліва важнае значэнне мела аб'яленне такіх грамадзянскіх право, як свобода слова і друку, за выключэннем пытання, што тычыліся пануючай каталіцкай веры, у інтарэсах якой магла быць устанолена цэнзура (арт. 11). "КП" РП аб'ялялася прававой дзяржавай, у якой вяршэнства належыць толькі закону, прынятаму соймам.
Буржуазны характар рэформа выявіся  Законе аб сойміках ад 24 сакавіка 1791 г. і Законе аб гарадах ад 21 красавіка 1791г. Па законе ад 24 сакавіка выбарчае права ат-рымлівала толькі аседлая шляхта не маладзей за 24 гады. Гэты заканадачы акт бы накіраваны на абмежаванне доступу  соймікі мала- і немаёмаснай шляхты, якую падкуплялі і выкарыстовалі для прыняцця  сойме выгадных ім рашэння буйныя магнаты. Па Законе "Гарады нашы каралескія свабодныя  дзяржавах РП" мяшчане атрымалі такое ж права асабістай недатыкальнасці, як і беларуска-літоская шляхта па Статуце 1588 г. Закон пашыры правы мяшчан, да ім магчымасць прадсталяць свае інтарэсы  соймавых камісіях, прычым пры разглядзе пытання, што тычыліся гарадо, яны мелі рашаючы голас, а  астатніх выпадках - дарадчы. Мяшчанам дазвалялася займаць ніжэйшыя пасады  дзяржаных установах і судах, а таксама працаваць адвакатамі. Яны атрымалі права набываць маёнткі, населеныя залежнымі сялянамі, а ладальнікі маёнтка коштам звыш 2 тыс. злотых маглі водзіцца соймам у шляхецкае званне, што стварыла спрыяльныя мовы для развіцця і збліжэння мяшчан са шляхтай і дазволіла мацаваць палітычныя пазіцыі прадстаніко патрыятычнай партыі, якія засядалі  сойме.
Канстытуцыя 3 мая 1791 г.: складалася з прэамбулы і 11 раздзела. Пануючай рэлігіяй у дзяржаве аб'яляся каталіцызм, прадстанікам іншых канфесій гарантавалася свабода выканання рэлігійных абрада. За шляхтай прызнаваліся се палітычныя і эканамічныя правы і яе вяршэнства  жыцці краіны. Сяляне заставаліся  прыгоннай залежнасці. 4-м раздзелам Канстытуцыі ім было гарантавана толькі заступніцтва закона і рада краіны. У дадзеным раздзеле зроблена спроба хоць на словах, ды абмежаваць самавольства пано у адносінах да сялян, але сама залежнасць не адмянялася.
Канстытуцыя носіла змяненні  некаторыя інстытуты лады і дзяржанага парадкавання РП. У суадносінах са сваімі яленнямі аб справядлівым грамадстве патрыёты абвясцілі дэмакратычны прынцып падзелу лады на заканадачую, выканачую і судовую (раздзел V).
Заканадачая лада належала двухпалатнаму пастаянна дзеючаму сойму, які выбірася на два гады. Закон, прыняты  Палаце дэпутата, перадавася  Сенат, які мог яго хваліць або адкласці да паторнага пасяджэння сойма. У такім выпадку абедзве палаты збіраліся разам і рашэнне прымалася простай большасцю галасо (раздзел VI).
Канстытуцыяй адмянялася права "ліберум вета", забараняліся сялякія канфедэрацыі. Галоны прынцып: дэпутаты - прадстанікі сяго народа, а не толькі свайго павета, і таму павінны клапаціцца аб агульных інтарэсах грамадства. Сойму былі прадасталены вельмі шырокія панамоцтвы: ён разгляда усе праекты закона (праекты канстытуцыйных, грамадзянскіх, крымінальных закона, а таксама тых, што тычыліся станалення пастаянных і часовых падатка); праекты соймавых пастано аб канчатковай ратыфікацыі саюзных і гандлёвых дагавора, вайне, міры і г.д.
Выканачая лада належала цэнтральнаму для сёй РП ураду, у які ваходзілі кароль як старшыня, кіранік каталіцкай царквы прымас і пяць міністра: паліцыі, унутраных і замежных спра, ваенны і фінанса. Міністра прызнача кароль. Каралеская лада аб'ялялася спадчыннай, але толькі  межах адной дынастыі. Кароль надзяляся шырокімі панамоцтвамі: ен бы вышэйшым распараджальнікам усіх узброеных сіл дзяржавы, прызнача і здыма службовых асоб органа дзяржанага кіравання, сенатара, біскупа. Аднак усе акты караля патрабавалі подпісу адпаведнага міністра, які і адказва перад соймам за дадзены акт. Стварэнне адзінага для сёй РП рада ператварала канфедэратыны лад у федэрацыю, садзейнічала цэнтралізацыі дзяржавы і мацовала атарытэт цэнтральных органа улады і кіравання і крыху абмяжовала самавольства буйных феадала.
Канстытуцыя мела прагрэсінае для свайго часу значэнне. Яна карэнным чынам змяніда структуру вышэйшых органа улады; сойм ста сапрады заканадачым і кантралюючым органам у дзяржаве; была зроблена спроба ажыццявіць прынцып парламенцкага спосабу кіравання.
27. Змены у прававым становішчы саслоя пасля уключэння Беларусі у склад Імперыі
У сваёй саслонай палітыцы рад імкнуся перш за сё задобрыць шляхту. За шляхтай, пры мове прынясення прысягі на вернасць Расіі, у понай меры заховаліся се правы і прывілеі дваранскага саслоя, у тым ліку і галоная з іх - права ласнасці на зямлю і прыгонных сялян.
Прыгонніцтва на Беларусі змацнялася і пашыралася.
На Беларусі скасовалася магдэбургскае права.
Мяшчане беларускіх гарадо пасля далучэння да Расіі пазбаляліся часткі сваіх право і павінны былі плаціць падушныя падаткі, выконваць рэкруцкую і іншыя павіннасці. Большую частку гарадскога насельніцтва складалі рамеснікі-майстры, падмайстры і іх вучні, якія аб'ядноваліся  цэхі. Прывілеяванымі жыхарамі  гарадах былі купцы першай і другой гільдый і фабрыканты.
Жыхары шэрага мястэчак не атрымалі право гараджан. Яны прырановаліся да сялян і нават раздаваліся прыватным уладальнікам.
Ярэі, якія пражывалі на Беларусі, распісваліся па кагалах і ключаліся  саслое мяшчан. Гэта бы пачатак юрыдычнага афармлення рысы аседласці, таму што станалівалася правіла, згодна з якім ярэі не маглі пастаянна жыць за межамі абазначанай у законе тэрыторыі. Па-за рысай аседласці правам на жыхарства карысталіся купцы першай гільдыі, асобы з вышэйшай ці спецыяльнай медыцынскай адукацыяй, некаторыя катэгорыі рамесніка, салдаты, якія служылі па рэкруцкім уставе, і іх нашчадкі. Рыса аседласці для ярэйскага насельніцтва была найбольш цяжкай праявай іх нацыянальнага неранапрая.
Духавенства на Беларусі падпарадковалася вышэйшым царконым установам. Большасць сялян (каля 70 %) належала да уніяцкай царквы, вернікі і святары якой, як і католікі, нрызнавалі ладу Папы рымскага. Пасля ключэння Беларусі  Расійскую Імперыю пачалася дыскрымінацыя уніяцкай царквы. Па загаду Мікалая I у 1839 г. бы скліканы Полацкі сабор правасланага і часткі уніяцкага духавенства, на якім было абвешчана аб ліквідацыі уніяцкай царквы на Беларусі, а се вернікі далучаны да рускай правасланай царквы. Пратэстуючы, многія з беларуса перайшлі  каталіцкую канфесію.
28. Дзяржаны лад на тэрыторыі Беларусі у канцы 18-першай палове 19 ст.
У палітычных адносінах Беларусь была падзелена на два генерал-губернатарствы: Літоскае (Віленская, Гродзенская і Мінская губерні) і Беларускае (Віцебская, Магілёская і Смаленская губерні).
Губерні падзяляліся на паветы.
Генерал-губернатар з'яляся даверанай асобай цара і таму надзяляся фактычна неабмежаванымі панамоцтвамі. Ён узначальва мясцовую адміністрацыю падпарадкаваных яму губерня. Пры генерал-губернатары мелася канцылярыя з невялікім штатам чыноніка, бо асноныя яго загады праводзіліся  жыццё праз губернскія і павятовыя становы. У губерні галонай службовай асобай бы губернатар, які прызначася вярхонай уладай з ліку давераных асоб цара. У сваёй дзейнасці губернатары падпарадковаліся генерал-губернатару і міністру нутраных спра.
Дарадчым і выканачым органам у губерні было губернскае праленне, якое складалася з "общего присутствия" і канцылярыі. У "общее присутствие" ваходзілі генерал-губернатар, губернатар, віцэ-губернатар, саветнікі і асэсары. У канцылярыю ваходзіла 56 асоб: віцэ-губернатар, 2 саветнікі, пракурор, 4 сакратары, пратакаліст з памочнікам, 2 каморнікі, 32 канцылярскія служыцелі, ар-хівіст, 4 лекары, 3 вартанікі, кат, губернскі камісар, 2 перакладчыкі. Дапанялі канцылярскі штат 323 чынонікі. Для пасылак губернатар трыма 132 чалавекі ваеннай каманды. У персанальны склад вышэйшых чыно мясцовай адміністрацыі уваходзілі рускія санонікі і чынонікі.У пераважнай большасці губернатары паходзілі з ваенных і мелі чыны сапраднага стацкага або тайнага савет-ніка. Губернская канцылярыя мела чатыры аддзяленні. Першае распасюджвала законы, сачыла за выкананнем распараджэння генерал-губернатара, губернатара і губернскага пралення. Праз другое губернатар кірава паліцыяй, праз трэцяе сачы за судамі, чацвёртае ажыццяляла сувязь з фінансава-гаспадарчымі органамі (казённай палатай, якую значальва віцэ-губернатар).
У сваёй дзейнасці губернскія дзяржаныя органы абапіраліся на дваранскія саслоныя становы - дваранскія сходы, губернскага прадвадзіцеля, які на Беларусі называся па-старому - маршалкам.
Галоным органам улады  павеце бы ніжні земскі суд, кампетэнцыя якога абмяжовалася адміністрацыйна-паліцэйскімі функцыямі. Узначальва яго земскі спранік, які прызначася Сенатам са згоды міністра нутраных спра па прадсталенні губернатара. У склад ніжняга земскага суда ваходзілі два - тры засядацелі, якія прызначаліся з ліку мясцовых дваран. Ніжні земскі суд сачы за падтрыманнем грамадскага парадку  павеце, зборам падатка і выкананнем жыхарамі павета розных павіннасцей. Галонай задачай земскага спраніка было прадухіленне народных хвалявання.
Сярод службовых асоб павета на Беларусі асаблівае месца займа павятовы маршалак, пры якім знаходзіся яго памочнік - павятовы харужы.
У павеце меліся таксама службовыя асобы галіновага кіравання: лекар, казначэй (скарбнік) і інш.
У 1837 г. паветы пачалі дзяліць на станы. У кожны стан губернатарам прызначася станавы прыста, які выконва паліцэйскія абавязкі і падпарадковася земскаму спраніку. Па сацыяльным становішчы прыста з'яляся дваранінам, як правіла, адстаным афіцэрам.
Для нагляду за дзяржанымі сялянамі  1837 - 1838 гг. у паветах былі твораны акругі, тэрыторыя якіх магла ахопліваць і некалькі павета. Акругі дзяліліся на воласці. На чале акругі стая акружны начальнік з памочнікамі. У воласці кожныя тры гады сялянамі выбіраліся валасны галава і два засядацелі, якія складалі валасное праленне. Выбірася таксама валасны пісар, але ён не ваходзі у праленне.
Органам кіравання  беларускіх гарадах была "Управа благочиния", у якой засядалі гараднічы, прыставы кры-мінальных і цывільных спра і два ратманы, а таксама гарадскі магістрат. Гараднічы прызначася Сенатам. Яго галоным абавязкам было сачыць за за-хаваннем цішыні і дабрабыту  горадзе.
У склад гарадскога магістрата на Беларусі  адрозненне ад магістрата рускіх гарадо акрамя бургамістра і ратмана уваходзілі ланікі (прысяжныя засядацелі). У яго кампетэнцыю ваходзілі кіраванне гарадскімі прыбыткамі, пабудова і рамонт дарог, масто і іншых аб'екта, здача гарадской зямлі  арэнду, кантроль за выкананнем мер і вага у горадзе, пра-вядзенне кірмашо і г.д. Гарадскі магістрат у гарадах Беларусі бы важным органам кіравання і  адрозненне ад магістрата рускіх гарадо, дзе яны выконвалі чыста судовыя функцыі, займася дзейнасцю адміністрацыйнага, фінансавага, судова-паліцэйскага характару, а таксама разгляда шырокае кола гаспадарчых пытання.
Трэба адзначыць, што пасля падзела Рэчы Паспалітай і далучэння беларускіх зямель да Расіі гарады Беларусі страцілі свой высокі статус, які  іх бы паводле магдэбургскага права. Саслоныя выбарныя органы - гарадскія магістраты знаходзіліся пад моцным кантролем губернатара і іншых чыноніка.
29. Асаблівасці адмены прыгоннага ладу на тэрыторыі Беларусі
У Беларусі у сярэдзіне 19 ст. асноную масу насельніцтва складалі сяляне, якія падзяляліся на памешчыцкіх і дзяржаных, мелася нязначная колькасць удзельных (належалі царскай сям'і), паезуіцкіх, ленных, царконых і манастырскіх сялян.
Нягледзячы на прыгоннае права, паступовае развіццё эканомікі непазбежна выводзіла Беларусь на шлях капіталізму. Аднак гэтаму працэсу працівілася дваранства, якое трымалася за саслоныя правы і прывілеі. Каб павялічыць даходнасць сваіх маёнтка, памешчыкі за кошт памяншэння сялянскіх надзела пашыралі панскую ворную зямлю і пераводзілі сялян з аброку на паншчыну. На змацненне эксплуатацыі беларускае сялянства адказвала супраціленнем.
19 лютага 1861 г. Александр II падпіса адобраныя Дзяржаным саветам заканадачыя акты (палажэнні) аб сялянах, якія выйшлі з прыгоннай залежнасці, і Маніфест аб адмене прыгоннага права. У адпаведнасці з законам памешчыкі пазбаляліся права распараджацца селянінам, які атрымліва асабістую волю і се правы. У прыватнасці, ён мог сам звяртацца  дзяржаныя становы, заключаць гандлёвыя і іншыя зделкі, пераязджаць у горад, запісвацца  саслоі мяшчан і купцо, паступаць на службу ці  навучальную станову.
Паводле "Палажэння 19 лютага" ся зямля маёнтка абвяшчалася ласнасцю памешчыка. Селяніну давалася  карыстанне пэная колькасць ворнай зямлі, аднак ён не з'яляся яе ласнікам, а да заключэння выкупной здзелкі знаходзіся  стане часоваабавязанага і выконва на карысць памешчыка вызначаныя павіннасці  выглядзе паншчыны або аброку. Памер павіннасцей вызначася незалежна ад памеру надзелу, але не мог перавышаць інвентарную норму.
Пазямельныя адносіны паміж памешчыкамі і часоваабавязанымі сялянамі рэгуляваліся станымі граматамі, у якіх указваліся памеры зямельнага надзелу і павіннасці за яго. Згодна з устанымі граматамі сялянам давалася  карыстанне тая колькасць зямлі, якую яны мелі да рэформы. Набыццё сялянамі зямель ва ласнасць ажыццялялася праз выкуп. Выкуп жа асабістай свабоды ажыццяляся шляхам завышэння цаны за зямлю. Неабходных для выкупу грошай у сялян не было, а памешчыкі хацелі атрымаць іх адразу. Выйсце з такога становішча знайшо урад: пры выкупе сяляне плацілі 20 % адпаведнай сумы, а астатнія 80 % памешчыкам давала дзяржава. Сяляне, такім чынам, рабіліся яе дажнікамі на 49 гадо і павінны былі выплочваць так званыя выкупныя плацяжы з вялікімі працэнтамі за пазыку.
Умовы адмены прыгоннага права не былі прыняты беларускім сялянствам і паслужылі штуршком да развіцця шырокага сялянскага руху, кульмінацыяй якога стала пастанне пад кіраніцтвам К. Каліноскага
1 сакавіка 1863 г. выйша указ аб адмене часоваабавязаных адносін.
1 мая 1863 г. абавязковыя адносіны паміж сялянамі і памешчыкамі спыняліся, выкупныя плацяжы за надзельную зямлю зніжаліся на 20 %. Сяляне пераходзілі  разрад сялян-уласніка і павінны былі носіць выкупныя плацяжы  павятовыя казначэйствы.
Указам ад 9 красавіка 1863 г. ствараліся праверачныя камісіі, якія павінны былі правяраць дакладнасць складання станых грамат пасля 19 лютага. Няправільна складзеныя граматы ануляваліся. У выніку частцы сялян былі павялічаны зямельныя надзелы, зніжаны аброк і выкупныя плацяжы, за імі замацоваліся сервітутныя годдзі (пашы, вадапоі і т.д.), якімі яны карысталіся да рэформы 1861 r.
У 1863 г. феадальныя адносіны  Беларусі былі ліквідаваны шляхам спынення часоваабавязанага становішча сялян, што стварыла мовы для больш хуткага развіцця капіталістычных адносін.
Пасля рэформы 1861 г. адбыліся значныя змены  мясцовых органах дзяржанага кіравання і самакіравання. У дапаненне да старога дзяржанага паліцэйскага апарату ствараліся новыя органы лады і пасады: у губернях - губернскія па сялянскіх справах установы ("присутствия"); у паветах -міравыя пасрэднікі і павятовыя міравыя з'езды, з 1874 г. -павятовыя па сялянскіх справах установы і з 1889 г. – земскія участковый начальнікі і іх павятовыя з'езды; у валасцях -валасныя сходы, валасны старшыня, валасное праленне, ва-ласны сялянскі суд; у сёлах - сельскі сход, сельскі стараста.
Губернскія па сялянскіх справах установы разглядалі скаргі на дзейнасць міравых пасрэдніка і іх павятовых з'езда, кантралявала пагадненні паміж памешчыкамі і сялянамі аб зямельных надзелах, а таксама вырашалі іншыя пытанні, якія тычыліся ажыццялення рэформы.
У кожным павеце назначаліся тры - пяць участковых міравых пасрэдніка, якія займаліся правядзеннем рэформы  жыццё. Галоныя функцыі, якія выконвалі міравыя пасрэднікі, - складанне і зацвярджэнне станых грамат аб умовах землепарадкавання паміж памешчыкамі і сялянамі, разгляд спрэчак паміж імі, а таксама скарга на валасных службовых асоб. У іх кампетэнцыі былі і некаторыя судова-паліцэйскія справы (аб патравах, парубках лесу і інш.) У саста павятовага з'езда міравых пасрэдніка уваходзілі міравыя пасрэднікі павета, павятовы прадвадзіцель (старшыня) і прызначаны губернатарам чынонік. Павятовы з'езд разгляда скаргі на рашэнні міравых пасрэдніка. Міравыя пасрэднікі дзейнічалі да 27 чэрвеня 1874 г. Затым іх функцыі былі перададзены новатвораным павятовым установам па сялянскіх справах. У павятовае "присутствие" ваходзілі павятовы прадвадзіцель дваранства, павятовы спранік, старшыня земскай павятовай управы і адзін з ганаровых міравых суддзя. Але на Беларусі  той час не было ні земства, ні міравых судо, таму галонай асабай над сялянамі ста павятовы спранік і падначаленыя яму паліцэйскія. У 1889 г. павятовыя "присутствия" былі скасаваны і іх панамоцтвы перададзены земскім участковым начальнікам. Земскі начальнік прызначася на тры - чатыры воласці і нагляда за сялянамі і сімі сельскімі становамі. Ён мог судзіць сялян, адмяняць пастановы валаснога суда. Дзеянні земскага начальніка можна было абскарджваць у павятовы з'езд земскіх начальніка, а пастановы з'езда - у губернскае "присутствие'.
"Палажэнні 19 лютага" прадугледжвалі новы парадак кіравання сялянамі, што бы заснаваны на выбарнасці ніжэйшых службовых асоб. Жыхары сельскай грамады выбіралі на сходзе старасту, сельскія старасты і панаважаныя ад кожных дзесяці дваро на валасных сходах - валасное праленне, валаснога старшыню і суддзю. Валасное праленне складалася са старшыні, усіх сельскіх стараста і зборшчыка падатка. Асобнае месца займа валасны пісар, які не выбірася сялянамі, а прызначася праленнем і фактычна выраша большасць валасных спра.
Функцыі органа сялянскага самакіравання былі вельмі абмежаваныя: павінны былі выконваць усё, што патрабавалі ад іх урадавыя чынонікі. Да ліку галоных абавязка сельскіх улад адносіліся раскладка і збор падатка, кантроль за выкананнем сялянамі шматлікіх павіннасцей, рэгуляванне пазямельных узаемаадносін сялян, арганізацыя  вёсцы паліцэйскай службы (соцкія, дзесяцкія) і г.д.
30. Вайсковая, земская, гарадская і судовая рэформы на Беларусі другой паловы 19 ст.
Судовая рэформа пачала праводзіцца  жыццё  1864 г. Яна замацавала повыя асновы судовага ладу і судаводства, паслядона і пона васобішы прынцыпы буржуазнага права, што было значным крокам наперад у парананні з дарэформеннай судова-працэсуальнай сістэмай.
У аснову рэформы была пакладзена тэорыя раздзялёння лад. Судовыя статуты абвясцілі аддзяленне суда ад адміністрацыі, увядзенне агульнага сесаслонага суда, ронасць усіх перад судом, нязменнасць суддзя і следчых, выбарнасць міравых суддзя і прысяжных засядацеля, галоснасць, вуснасць, непасрэднасць і спаборнасць судовага працэсу, права абвінавачанага на абарону. Важным вынікам рэформы стала заснаванне адвакатуры для абароны па крымінальных і прадстаніцтва інтарэса старон па цывільных справах.
Была рэарганізавана пракуратура: з органа кантролю за вытворчасцю спра у сферы кіравання яна ператваралася  орган абвінавачай улады.
Згодна з законам ствараліся дзве судовыя сістэмы: мясцовыя і агулъныя суды. Да мясцовых належалі міравыя суды і з'езды міравых суддзя, да агульных - акружныя суды і судовыя палаты. У міравых судах справы аднаасобна разгляда міравы суддзя. Павет склада міравую акругу, падзеленую на міравыя часткі, у кожным з якіх знаходзіся частковы міравы суддзя. Апрача участковых былі і ганаровыя міравыя суддзі, якія маглі разглядаць справы, але не ваходзілі  штаты Міністэрства юстыцыі і не атрымлівалі жалавання. З'езд міравых суддзя бы судом другой інстанцыі і разгляда апеляцыйныя скаргі на пастановы міравых суддзя. Міравым судам былі падсудныя цывільныя справы пры цане іска да 500 руб. і крымінальныя, па якіх прадугледжваліся арышт да трох месяца, грашовае спагнанне да 300 руб. ці заключэнне  работны дом да аднаго года.
Акруговы суд, складася з цывільнага і крымінальнага аддзялення, а апошняе - з кароннага суда і суда прысяжных засядацеля. Акруговым судам былі падсудныя се крымінальныя справы за выключэннем палітычных і пэных службовых злачынства. Крымінальныя справы разглядаліся з удзелам прысяжных засядацеля. Каронныя суддзі прызначаліся царом па прадсталенні міністра юстыцыі пажыццёва. Яны павінны былі мець вышэйшую юрыдычную адукацыю і стаж працы  праваахоных органах не менш як тры гады. Узначальва акруговы суд старшыня, а аддзяленнямі кіравалі яго намеснікі.
Судовыя палаты дзейнічалі як суды другой інстанцыі  адносінах да акруговых судо. Па некаторых крымінальных справах, напрыклад па палітычных, судовыя палаты маглі дзейнічаць як суд першай інстанцыі.
Вышэйшым органам судовага нагляду, касацыйным і вярхоным судом у Расіі з'яляся правячы Сенат, які ключа два дэпартаменты - цывільны і крымінальны.
Аналізуючы судовую рэформу, трэба заважыць, што  яе правядзенні на тэрыторыі Беларусі выявіліся спецыфічныя асаблівасці. Да апошніх адносіліся: сувязь судовай рэформы з палітыкай царызму, накіраванай на падаленне польскага нацыянальна-вызваленчага руху; увядзенне судовых статута па частках; адкрыццё мясцовых і агульных судо у розны час. Па палітычных прычынах судовая рэформа на Беларусі пачалася, па сутнасці, толькі  1872 г., калі былі ведзены міравыя суды, а акруговыя суды з інстытутамі прысяжных засядацеля былі твораны  заходніх губернях аж у 1882 г.
Сялянскі валасны суд: былі падсудныя справы па спрэчках паміж сялянамі, а таксама па нязначных крымінальных або адміністрацыйных правіннасцях. Ён ме права прысуджаць сялян да сямі дзён арышту, караць дубцамі да 20 удара, штрафаваць да 3 руб., прыгаворваць да грамадскіх работ да шасці дзён. Такім чынам, валасны сялянскі суд дзейніча на аснове традыцый і норма звычаёвага права, санкцыянаванага дзяржавай, што было перажыткам сярэдневякоя.
Земская рэформа: 1 студзеня 1864 г. (у Беларусі толькі у 1911г.) было выдадзена "Палажэнне аб губернских і павятовых земскіх установах", згодна з якім утвараліся губернскія і павятовыя земскія сходы як распарадчыя становы і губернскія і павятовыя правы - як выканачыя. Земскія становы ствараліся для кіраніцтва мясцовай гаспадаркай, народнай асветай, медыцынскім абслугованнем насельніцтва і іншымі сферамі грамадска-культурнага жыцця. Выбарчы закон забяспечва перавагу  земствах прадстанікам дваранства і буржуазіі. Для сялян выбары былі шматступеннымі - сельскі і валасны сходы, павятовы з'езд. Асноная праца  земскіх установах выконвалася  павятовых і губернскіх управах, што з'яляліся пастаянна дзеючымі органамі і мелі чыноніка, якія кіравалі рознымі галінамі мясцовых спра. Што тычыцца структуры і кампетэнцыі земскіх губернскіх і павятовых схода і пра, то губернатарам і міністру нутраных спра было дадзена права прыпыняць выкананне іх распараджэння, калі яны супярэчылі законам ці дзяржанай карысці. Такая фармулёка заканадаства давала магчымасць губернатарам прыпыняць практычна любое рашэнне земства.
Рэформа гарадскога самакіравання, пачалася на Беларусі толькі  1875 г. Выбарным правам карысталіся се пла-цельшчыкі гарадскіх падатка. Яны выбіралі на пэны тэрмін члена гарадской думы (гласных), якія фарміравалі свой выканачы орган - гарадскую праву. Старшынствава у гарадскіх думе і праве гарадскі галава. Дзейнасць гэтых органа рэгулявалася губернскімі па гарадскіх справах установамі, падначаленымі губернатарам.
Калі характарызаваць мясцовае кіраванне Беларусі  перыяд капіталізму, то неабходна вылучыць спецыфічныя рысы, якія адрозніваюць яго ад упралення ва унутраных раёнах Расійскай Імперыі. Перш за сё трэба адзначыць, што да канца самаладдзя тут заставалася Віленскае генерал-губернатарства і па меры абвастрэння супярэчнасцей панамоцтвы генерал-губернатара зрасталі, а тэрыторыя пашыралася шляхам далучэння суседніх губерня. Спецыфічным было кіраванне і  беларускіх паветах: мясцовыя павятовыя прадвадзіцелі дваранства не выбіраліся, а прызначаліся Сенатам са згоды міністра нутраных спра. Большасць адміністрацыйных і судовых пасад займалі рускія дваране правасланага веравызнання. Пры аналізе права, якое існавала на тэрыторыі Беларусі  перыяд развіцця капіталізму, трэба адзначыць і тое, што  гэты час мясцовае права было амаль понасцю заменена правам Расійскай Імперыі. Толькі  грамадзянскім праве яшчэ заховаліся некаторыя мясцовыя асаблівасці (чыншавае карыстанне нерухомай маёмасцю, некаторыя сервітуты і інш.)
31. Падрыхтока, правядзенне і разгон Першага Усебеларускага з’езда (Кангрэса)
Усебеларускі з'езд або Першы Усебеларускі кангрэс першы  гісторыі прадстанічы форум беларускага народу.
Бы скліканы Вялікай Беларускай Радай. Пачася з 5 снежня 1917 года  Мінску. З'езд сабра шматлікіх беларускіх палітычных дзеяча ад усіх населеных беларусамі губерня.
На І Усебеларускім з’езде прысутнічала 1872 дэлегаты, з якіх 1167 з правам рашаючага голаса. На ім былі прадсталены практычна се слаі беларускага насельніцтва. З грамадскіх і палітычных груповак на з’езде выявіліся наступныя: земляцтвы (беспартыйныя) – магілёскае, мінскае, віцебскае, смаленскае, віленскае, гродзенскае (г.з. ад усіх беларускіх губерня); фракцыі сацыялістычных партый: эсэра правых і левых, сацыял-дэмакрата бальшавіко, меншавіко і інтэрнацыяліста, беларускай сацыялістычнай грамады і іншых беларускіх палітычных партый; прадстанікі дзяржаных і грамадскіх арганізацый, такіх як: земства, гарадскія самакіраванні, зямельныя камітэты, прафсаюзы, настаніцкія аб’яднанні, вайсковыя беларускія рады, бежанскія камітэты. Запрашаліся таксама і прадстанікі розных Савета. Па сацыяльным складзе дэлегаты прадсталялі галоным чынам сялян, рабочых, сярэднія і ніжэйшыя слаі інтэлігенцыі; па нацыянальным - галоным чынам беларуса.
З'езд абвясці права беларускага народу на самавызначэнне і прыняцце дэмакратычнай формы раду. Падчас паседжання назіралася розніца  палітычных поглядах паміж дэлегатамі ад БСГ (Беларуская Сацыялістычная Грамада) і т.зв. "абласнікамі" (Беларускі Абласны Камітэт пры Усерасійскім Савеце Сялянскіх Дэпутата), якія прадсталялі галоным чынам рэгіёны Усходняй Беларусі. Калі першыя казалі пра пэную форму атаноміі альбо незалежнасць краіны, то другія бачылі будучыню Беларусі  складзе дэмакратычнай Расіі.
Была абрана Рада Кангрэсу, у склад якой увайшо 71 прадстанік розных палітычных партый, а таксама Выканачы камітэт Рады Кангрэсу.
Пасля догіх дыскусій у ноч з 17 па 18 снежня 1917 года бы прыняты першы пункт агульнай рэзалюцыі: "Першы Усебеларускі З’езд пастаналяе: неадкладна тварыць з свайго складу орган краёвай улады  асобе Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх, рабочых дэпутата, які часова становіцца на чале кіравання краем". Бальшавікі пільна сачылі за сім, што адбываецца на з'ездзе, да часу не перашкаджалі яму. Аднак як толькі дэлегаты пераадолелі разыходжанні і здолелі прыняць першы пункт рэзалюцыі і гэтым паставілі па-за законам мясцовую бальшавіцкую ладу, 17 снежня 1917 будынак, у якім праходзі кангрэс бы акружаны бальшавіцкімі атрадамі, а дэлегаты былі разагнаныя.
Рада Кангрэсу і яе Выканачы камітэт працягвалі дзейнасць у падполлі. Пазней яны адыгралі важную ролю  абвяшчэнні БНР.
32. Усталяванне савецкай улады на Беларусі
Восенню 1917 г. яшчэ больш пагоршылася сацыяльна-эканамічнае становішча краіны. Набалешым было пытанне аб міры. Насельніцтва пакутавала ад цяжару трымання больш як двухмільённай арміі Заходняга фронту. Значна знізіся агульнажыццёвы зровень. У народзе зраслі антырадавыя настроі Усё гэта спрыяла бальшавікам ажыццяляць курс VI з'езда РСДРП(б) на зброенае пастанне. Яны пачалі актына праводзіць сваіх прадстаніко у Саветы і  верасні 1917 г. дабіліся значнага поспеху, але толькі  буйных прамысловых цэнтрах краіны (на Беларусі Мінск і Гомель). Слабыя пазіцыі  Саветах бальшавікі імкнуліся кампенсаваць узмоцненай агітацыяй сярод салдат Заходняга фронту, якія, будучы змучанымі вайной, ахвотна паддаваліся гэтай агітацыі. Бальшавіцкія арганізацыі на Беларусі на 95 % складаліся з салдат. Гэта давала бальшавікам магчымасць разгарнуць падрыхтоку зброеных фарміравання (Чырвонай гвардыі) для захопу лады.
25 кастрычніка 1917 г. рабочыя і па-бальшавіцку настроеныя салдаты пад кіраніцтвам ЦК РСДРП(б) зверглі Часовы рад. 26 кастрычніка II ѕсерасійскі з'езд Савета абвясці Савецкую ладу  цэнтры і на месцах.
Аподні 25 кастрычніка бальшавікі Мінска па вайсковым радыё атрымалі паведамленне аб перамозе зброенага пастання  Петраградзе. Мінскі Савет, дзе пераважалі бальшавікі, абвясці сябе ладай. З турма былі вызвалены салдаты, арыштаваныя за антырадавыя выступленні. З іх бы арганізаваны Першы рэвалюцыйны полк. Пад ахову былі зяты чыгуначны вузел, урадавыя і ваенныя становы, пошта, тэлеграф, вайсковыя радыёстанцыі. Былі створаны ваенна-рэвалюцыйныя камітэты (ВРК), якія абапіраліся на салдацкія масы. Супраціленне бальшавікам аказа Камітэт выратавання рэвалюцыі на чале з Т. Калатухіным. Камітэт увё у Мінск Каказскую дывізію і прад'яві Мінскаму Савету льтыматум з патрабаваннем перадачы яму сёй улады  горадзе і на Заходнім фронце. Перавага сіл у гэты момант аказалася на баку Камітэта выратавання, і Мінскі Савет пайшо на часовы кампраміс з ім. Незабаве  Мінск прыйшо браніраваны поезд з па-бальшавіцку настроенымі войскамі. Суадносіны сіл змяніліся. Камітэт выратавання не адважыся пайсці на зброены канфлікт. Уладу  Мінску і на Заходнім фронце зя у свае рукі ВРК. Ён распусці Камітэт выратавання, а Калатухін бы арыштаваны.
Пры дапамозе ВРК бальшавікі распускалі Саветы, у якіх не мелі пераважнай большасці, праводзілі іх перавыбары і такім чынам забяспечвалі сталяванне сваёй улады. У Магілёве знаходзілася Стака глакаверха, якая значальвала барацьбу супраць бальшавіко. Вакол яе гуртаваліся царскія генералы і афіцэры, цэнтральныя органы буржуазна-ліберальных і дэмакратычных партый.
Савецкі рад аб'яві генерала М. Духоніна звергнутым з пасады Вярхонага галонакамандуючага рускай арміяй. У Магілё былі накіраваны прабальшавіцкія зброеныя сілы. Стака была ліквідавана, а лада перайшла  рукі ВРК. Вярхоным галонакамандуючым бы назначаны прапаршчык М. Крыленка. Хутка і бяскрона адбыся пераход улады  рукі Савета у арміях Заходняга фронту.
Пасля кастрычніка бальшавікі пачалі фарміраванне адзінай структуры органа улады і кіравання. У кастрычніку 1917 г. былі скліканы з'езды рабочых і сялянскіх дэпутата, з'езды армій Заходняга фронту. Бы створаны выканачы камітэт Заходняй вобласці і фронту - Аблвыканкамзах. Яго старшынёй ста бальшавік М. Рагозінскі. Тады ж бы створаны і Савет народных камісара (СНК) пад старшынствам К. Ландэра. Былі ліквідаваны існавашыя дагэтуль органы мясцовага самакіравання - гарадскія думы і правы, земскія становы. Іх функцыі зялі на сябе Саветы - адзіныя паналадныя органы, якія праводзілі палітыку толькі адной партыі - бальшавіцкай.
33. Абвяшчэнне БНР і яе гісторыка-прававая характырыстыка
9 снежня 1917 г. паміж Савецкай Расіяй і Германіяй пачаліся мірныя перагаворы. Занепакоены тым, што знікла рэальная небяспека падзелу роднага краю, Выканкам Усебеларускага з'езда накірава у Брэст-Літоск сваіх прадстаніко. Дэлегацыя, нягледзечы на шматлікія перашкоды і адсутнасць афіцыйнага статуса, здолела данесці да дзельніка канферэнцыі, што яна выступае ад імя беларускага народа і адстойвае цэласнасць яго тэрыторыі. Але мірныя перагаворы па віне Л. Троцкага былі сарваны. Германскае камандаванне аддало сваім войскам загад пачаць 18 лютага 1918 г. наступленне, што рэзка абвастрыла сітуацыю на Заходнім фронце. Германскія войскі хутка набліжаліся да Гомеля і Мінска. У такіх умовах кіраніцтва Аблвыканкамзаха і СНК Заходняй вобласці вымушана было спешна эвакуіравацца  Смаленск.
Пасля цёку бальшавіко Выканкам Усебеларускага з'езда вырашы узяць уладу  свае рукі. 21 лютага 1918 г. ён звярнуся да народа Беларусі з першай Устаной граматай, у якой абвясці сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. Да адкрыцця Усебеларускага Устаночага з'езда функцыі новай улады складаліся на створаны Выканкамам Народны Сакратарыят, старшынёй якога ста адзін з лідэра БСГ I. Варонка.
9 сакавіка 1918 г. Выканкам прыня другую Устаную грамату, у якой абвясці Беларусь Народнай Рэспублікай - БНР. Выканкам бы перайменаваны  Раду БНР, прэзідыум якой узначалі прадстанік БСГ Я. Серада. Яна аб'ялялася заканадачым органам да склікання Устаночага з'езда.
Граматы паказвалі, што Рада БНР бярэ курс на сталяванне на Беларусі дэмакратычных асно грамадскага ладу. З іх аснонымі палажэннямі згадзіліся меншавікі і эсэры. Прадстанікі меншавіко, эсэра, ярэйскіх сацыяліста вайшлі  Раду БНР. 3 сакавіка 1918 г. паміж Савецкай Расіяй і Германіяй бы заключаны Брэсцкі мірны дагавор, па якім землі, што ляжалі на захад ад лініі Дзвінск - Свянцяны - Пружаны і належалі раней Расіі, перадаваліся Германіі і Астра-Венгрыі, якія павінны былі вырашыць будучыню дадзеных зямель. Гэта яшчэ больш нараджала незалежніцкія ад бальшавіцкай Расіі тэндэнцыі  радах беларускага нацыянальнага руху. Расла надзея на дапамогу Германіі  буданіцтве дзяржанасці Беларусі.
25 сакавіка пасля догіх спрэчак паміж прыхільнікамі незалежнасці і прыхільнікамі атаноміі Беларусі  складзе Расіі большасцю галасо была прынята трэцяя Устаная грамата, якая абвяшчала незалежнасць БНР. Акт аб незалежнасці БНР прызналі Украіна, Літва, Турцыя, Фінляндыя. Бальшавікі заялялі, што стварэнне БНР - гэта спроба буржуазна-памешчыцкіх кола адарваць Беларусь ад Расіі, далучыць яе да Германіі. Не прызнала БНР і Германія, бо гэта супярэчыла мовам Брэсцкага міру. Аднак нямецкая адміністрацыя не перашкаджала Радзе самастойна вырашаць шэраг пытання. Рада БНР звярнулася да германскага імператара з тэлеграмай, у якой дзякавала за вызваленне Беларусі, прасіла дапамагчы  стварэнні яе дзяржанай незалежнасці  саюзе з Германскай імперыяй. Пасылка тэлеграмы імператару Германіі выклікала  БНР востры палітычны крызіс. Са складу Рады выйшлі прадстанікі эсэра, меншавіко і яурэйскіх сацыяліста, БСГ раскалолася. Утварыліся новыя партыі.
Пасля лістападаскай рэвалюцыі  Германіі (1918 г.) Савецкі рад дэнансава Брэсцкі мірны дагавор і рушы Чырвоную Армію на Захад. Рада БНР пакінула Мінск. Акт аб незалежнасці Беларусі прымусі бальшавіцкі рад перагледзець сваю палітыку  адносінах да яе і пазней пайсці на стварэнне беларускай савецкай дзяржанасці.
Вынікі сказанага: 1) трэцяя станая грамата, прынятая 25 сакавіка 1918 г. на сесіі Рады БНР, пры сім яе значэнні толькі дэкларавала незалежнасць Беларусі, застаючыся на самой справе толькі палітычнай акцыяй. 2) нельга адмаляць, што Рада БНР і яе Народны сакратарыят, прэтэндуючы на ролю заканадачага і выканачага органа, стварылі пэную палітычную структуру з зародкам дзяржанай арганізацыі. Лічачы сябе выразнікамі і абаронцамі інтарэса беларускай нацыі, члены гэтых органа прыклалі шмат намагання для рэалізацыі яе права на самастойную дзяржанасць.
Разам з тым у юрыдычным сэнсе БНР дзяржавай не стала. Наянасць самастойнай дзяржанасці прадугледжвае не толькі абвяшчэнне тых ці іншых афіцыйных дэкларацый, але і функцыяніраванне рэальнай сістэмы органа улады на пэнай тэрыторыі, выпрацоку і прыняцце закона, іх рэа-лізацыю, гэта значыць праватворчую дзейнасць, выкананне кантрольных функций, гарантыю забеспячэння право і свабод сваіх грамадзян. Усё гэта адсутнічала, таму БНР з'ялялася толькі зародкавай формай, магчымай перспектывай дзяржанага тварэння. Хоць рэспубліка і абвяшчалася  этнічных межах пражывання беларуса, сваю юрысдыкцыю на гэтай тэрыторыі яна не ажыццяляла. Пагранічных падзела і службы не было, як не было і арміі. Адсутнічала фінансавая сістэма, не сфарміраваліся органы лады на месцах. 3) у БНР не было і канстытуцыі  поным сэнсе гэтага слова. Функцыі рада абмяжоваліся ажыццяленнем панамоцтва нацыянальнага рада пры германскай акупацыйнай адміністрацыі і рашэннем шэрагу задач у культурна-асветніцкай сферы, а таксама  галіне развіцця мясцовай прамысловасці і гандлю.
Германская адміністрацыя разглядала ваенныя, палітычныя і эканамічныя праблемы Беларусі толькі з пазіцыі мацавання акупацыйнага рэжыму. Таму бясспрэчны той факт, што незалежнасць, дзяржанасць пад акупацыяй немагчымы, бо сваей рэальнай улады заваёнік ніколі не аддае.
34. Устаныя граматы БНР
Першая Устаная грамата – 21 лютага 1918г. - Выканкам Усебеларускага з'езда абвясці сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. Да адкрыцця Усебеларускага Устаночага з'езда функцыі новай улады складаліся на створаны Выканкамам Народны Сакратарыят, старшынёй якога ста адзін з лідэра БСГ I. Варонка.
У першай устаной грамаце падкрэслівалася, што беларускі народ павінен здзейсніць свае права на понае самавызначэнне, а нацыянальныя меншасці - на нацыяналь-на-персанальну атаномію.
Правы нацыі павінны знайсці свае здзяйсненне шляхам склікання на дэмакратычных асновах Устаночага Сойму.
Другая устаная грамата – 9 сакавіка 1918г.- Выканкам абвясці Беларусь Народнай Рэспублікай - БНР. Выканкам бы перайменаваны  Раду БНР, прэзідыум якой узначалі прадстанік БСГ Я. Серада. Яна аб'ялялася заканадачым органам да склікання Устаночага з'езда, дэлегаты якога выбіраліся на аснове ронага, тайнага і прапарцыянальнага выбарчага права. Выбіраць і быць выбранымі маглі се грамадзяне незалежна ад роду занятка, нацыянальнай прыналежнасці і веравызнання.
Выканачым органам аб'яляся Народны сакратарыят, які назначала Рада і які бы адказны перад ёй. Другой устанай граматай дэклараваліся дэмакратычныя правы і свабоды (слова, друку, схода і т.д.), адмянялася прыватная ласнасць на зямлю з перадачай яе без выкупу тым, хто яе апрацова. У межах БНР усім народам давалася права на нацыянальна-персанальную атаномію, кожны народ атрымліва права карыстацца сваей мовай. Першая і другая устаныя граматы павінны былі стаць першымі заканадачымі актамі, якія фіксавалі асноныя прынцыпы дзяржанага ладкавання Беларусі, вызначалі яе тэрыторыю, правы і свабоды грамадзян, а таксама формы ласнасці, хоць дакладнай сацыяльна-палітычнай орыентацыі не выражалі. Не вызначалі яны і пазіцыі Рады  адносінах да акупанта.
Трэцяя Устаная грамата- 25 сакавіка 1918г.- абвяшчала незалежнасць БНР. Па задуме яе складальніка як бы завяршала працэс самавызначэння і канчаткова канстытуіравала стварэнне беларускай нацыянальнай дзяржанасці. БНР абвяшчалася  межах этнічнага пражывання і колькаснай перавагі беларускага народа. У грамаце Рада дабівалася перагляду мо Брэсцкага міру, патрабавала, каб БНР самастойна падпісала мірнае пагадненне з урадамі германа-астрыйскага боку і Савецкай Расіі. Трэцяя станая грамата пры сім яе значэнні толькі дэкларавала незалежнасць Беларусі, застаючыся на самой справе толькі палітычнай акцыяй.
35. Абвяшчэнне ССРБ
У кіруючых колах Савецкай Расіі, Аблвыканкамзаха і беларускіх камуністычных секциях погляды на перспективы дзяржанага буданіцтва  Беларусі былі рознымі. У кіраніцтве Паночна-Заходняга абкама РКП(б) і Аблвыканкамзаха лічылі, што Беларусь павінна ваходзіць у склад РСФСР у якасці яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнай гаспадарчай адзінкі. Кіранікі Цэнтральнага бюро (ЦБ) беларускіх секцый пры РКП(б) і Белнацкама пры Наркамаце па справах нацыянальнасцей РСФСР выступалі за тое, каб Беларусь увайшла  склад РСФСР на правах атаноміі. Лідэры БНР, якія адстойвалі поны суверэнітэт Беларусі, цяпер апынуліся  эміграцыі і фактычна сышлі з палітычнай сцэны.
27 снежня 1918 г. у Наркамаце РСФСР пад старшынствам І.В. Сталіна адбылася нарада па пытаннях, звязаных з утва-рэннем БССР. У ёй прынялі дзел прадстанікі Аблвыканкамзаха, Паночна-Заходняга абкама РКП(б) і Белнацкама. На гэтай нарадзе былі вырашаны пытанні аб урадзе Савецкай Беларусі, прыкладных межах рэспублікі, яе кіруючым партыйным цэнтры. Кіраніцтву Цэнтральнага бюро беларускіх секцый і Белнацкама, у тым ліку Дз.Ф. Жылуновічу і А.Р. Чарвякову, даручалася падрыхтаваць праект Маніфеста Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага савецкага рада Беларусі.
30 снежня 1918 г. у Смаленску для абмеркавання пытання аб утварэнні БССР і КПБ Паночна-Заходні абласны камітэт РКП(б) скліка VI Паночна-Заходнюю абласную канферэнцыю РКП(б), якая і прыняла рэзалюцыю "Аб абвяшчэнні Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі". У склад БССР уключаліся Мінская, Гродзенская, Віцебская, Магі-лёская і Смаленская губерні. Паночна-Заходняя арганізацыя РКП(б) была перайменавана  КП(б)Б і заставалася, як і се іншыя нацыянальна-тэрытарыяльныя партыйныя арганізацыі, складанай часткай РКП(б). Гэта канферэнцыя аб'явіла сябе I з'ездам КП(б)Б. ЦК КП(б)Б сумесна з кіраніцтвам беларускіх камуністычных секцый вызначылі персанальны склад Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага савецкага рада Беларусі на чале з Дз.Ф. Жылуновічам.
1 студзеня 1919 г. бы абнародаваны Маніфест аб абвяшчэнні Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі.
5 студзеня 1919 г. сталіцай БССР ста Мінск, куды пераеха і Часовы рад. Кіраніцтва рэспублікі пачало падрыхтоку да I Усебеларускага зезда савета, на якім меркавалася прыняць Канстытуцыю рэспублікі, зацвердзіць герб і сцяг, выбраць ЦВК.
Аднак адразу пасля таго, як удзельнікі I з'езда КП(б)Б раз’ехаліся на месцы, з шэрагу губерня у ЦК РКП(б) пайшлі лісты з пратэстамі супраць утварэння БССР і іх уключэння  склад рэспублікі. 9 студзеня 1919 г. Віцебскі губернскі партыйны камітэт дэлегірава у Маскву свайго прадстаніка для пастанокі пытання аб выключэнні губерні са складу БССР і далучэнні да РСФСР. Такія ж звароты прынялі лады Магілёскай і Смаленскай губерня. Пазіцыя губернскіх улад супраць уваходжання  склад Беларускай ССР як нельга лепш супала, а можа, і прадвызначыла новае рашэнне ЦК РКП(б) адносна Беларускай савецкай рэспублікі. 16 студзеня 1919 г. вышэйшы партыйны орган без папярэдняга абмеркавання з урадам БССР і ЦБ КП(б)Б пастанаві выключыць са складу рэспублікі Віцебскую, Магілёскую, Смаленскую губерні. Крыху пазней Масква паведаміла кіраніцтву рэспублікі яшчэ адно сваё рашэнне: правесці абяднанне Беларускай і Літоскай савецкіх рэспублік у адну дзяржаву. Зно неспрыяльная знешнепалітычная сітуацыя стала галонай прычынай усіх гэтых змен.
36. Маніфест Часовага работніцка-сялянскага Савецкага Урада Беларусі
1 студзеня 1919 г. у Смаленску бы абнародаваны Маніфест Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага савецкага рада, які абвясці утварэнне БССР і асноныя палажэнні дзяржанага статуса рэспублікі. Уся лада перадавалася Саветам рабочых, сялянскіх, батрацкіх і чырвонаармейскіх дэпутата; зямля, воды, нетры, фабрыкі абвяшчаліся ласнасцю народа. Усе законы, дагаворы, пастановы, загады і распараджэнні, як рады і яе слуг, так таксама і нямецкіх, польскіх і краінскіх акупацыйных улад лічацца несапраднымі.
3 прававога пункту гледжання працэдура стварэння дзяржавы і тварэння яе ладных органа на аснове рашэння парторгана можа лічыцца нелегітымнай. Аднак на тым этапе РКП(б) праз Саветы жо ажыццяляла се ладныя функцыі і такія рашэнні не толькі мелі юрыдычную сілу, але і станавіліся нормай.
Найбольш характэрнымі рысамі, прадэклараванымі  «Маніфесце» былі: 1) сцвярджэнне прынцыпа сацыялістычнага буданіцтва  інтарэсах большасці насельніцтва, г.зн. працоных; 2) звязаная з тым яскрава выражаная нацыянальная накіраванасць; 3) прынцып пралетарскага інтэрнацыяналізму.
Прынцып сацыялістычнага буданіцтва знайшо месца  пункце 7, аб зямлі: «7. Уся зямля памешчыка і буйных землеладальніка, манастыро, цэрква, касцёла і духавенства, з усім жывым і мёртвым інвентарам, а таксама лясы, воды і нетры робяцца ласнасцю працонага народа Беларусі».
Праз тэкст «Маніхвэсту» праходзіць тэма пралетарскага інтэрнацыяналізму. Сувэрэннасць Савецкай Беларусі, абвешчаная  «Маніфесце», не азначала аслаблення сувязя і адмены падпарадкавання РСФСР. «Маніфест» замацава двойсцвенны характар узаемабаковых адносін паміж БССР і РСФСР. Беларуская Савецкая рэспубліка  якасці афіцыйных прызнавала кіруючыя ворганы лады РСФСР.

37. Першы Усебеларускі з’езд Савета і яго рашэнні
З’езд адбыся  Мінску 2-3 лютага 1919 года. Па даручэнні ЦК партыі і ЦВК (Цэнтральны выканкам) у яго рабоце дзельнічалі старшыня ЦВК Яка Свярдло і прадстанікі працоных Літвы старшыня рада Літоскай ССР В. Міцкявічус-Капсукас. На з’ездзе прысутнічалі 230 дэлегата з правам голасу. На з’ездзе былі прынятыя рэгламентаваныя адносіны с РСФСР. Дэлегаты з’езда выказаліся  Дэкларацыі аб устаналенні федэратынай сувязі паміж Беларускай ССР і РСФСР.
І З’езд прыня Канстытуцыю БССР, пад назваю «Дэклрацыя право працонага і эксплуатуемага народа». У Канстытуцыі заканадача замацавалася дыктатура пралетарыяту, у задачах гаворылася аб пераходзе ад капіталізму да сацыялізму, ліквідацыю падзела грамадства на класы. Заканадача замацовалася адмена прыватнай уласнасці на зямлю, лясы і нетры, на сродкі вытворчасці і ператварэнне іх у дзяржаную уласнасць.
Найвышэйшая лада  рэспубліцы належыла з’езду Савета. У пэрыяд паміж з’ездамі яе здзяйсня ЦВК, адказны перад Усебеларускім з’ездам Савета.
Першы Усебеларускі з’езд Савета зацвердзі герб і сцяг БССР.
2 лютага 1919 г. ЦБ КП(б)Б з удзелам старшыні Усерасейскага ЦВК Якава Свярдлова, старшыні Літоскай Савецкай рэспублікі Вікенція Міцкевіча-Капсукаса, прадстаніко партыйных і савецкіх воргана Літвы і Беларусі абмеркавалі пытанне пра зліццё Літвы і Беларусі  Літоска-Беларускую ССР. Гэтая прапанова была адобрана Я. Свярдловым і дэлегатамі з’езду. Шэраг беларускіх дзеяча (пяць чалавек), якія выступілі супраць аб’яднання і адрывання тэрыторыі, былі арышатаваны.
38. Канстытуцыя ССРБ 1919г.
Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь 1919 - першая Канстытуцыя БССР. Прынята 3 лютага 1919 г. на І Усебеларускім з’ездзе Савета. Створана на зор Канстытуцыі РСФСР 1918 г. Складалася з Дэкларацыі право працуемага і эксплуатуемага народа і 3 раздзела. Замацавала афіцыйную назву дзяржавы – Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь (ССРБ), абвясціла яе рэспублікай Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутата. Вызначыла асноныя задачы дзяржавы – 1) устаналенне дыктатуры пралетарыяту; 2) падаленне супрацілення звергнутых класа; 3) знішчэнне эксплуатацыі чалавека чалавекам; 4) ухіленне ад дзялення грамадства на варожыя классы; 5) пабудова сацыялізму. Адмяніла прыватную ласнасць на зямлю і іншыя сродкі вытворчасці (леса, нетры і вада), якія абвяшчаліся нацыянальным здабыткам. Замацовала роныя правы і абавязкі грамадзян рэспублікі, абвяшчала дэмакратычныя свабоды – сумлення, выказвання погляда, схода, мітынга, шэсця, саюза. Праца прызнавалася абавязкам усіх грамадзян. Уводзіся сеагульны воінскі абавязак. Вышэйшым органам дзяржанай улады абвяшчася з’езд Савета Беларусі, у перыяд паміж з’ездамі паната лады належала Цэнтральнаму Выканачаму Камітэту (ЦВК). Трэці раздзел прысвячася дзяржаным сімвалам рэспублікі.

39. Утварэнне Літоска-Беларускай ССР
Дзяржанае тварэнне, якое з’явілася  адпаведнасці з рэкамендацыямі ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 шляхам аб’яднання ССРБ і Літоскай ССР. У склад Літбела былі ключаны тэрыторыі Віленскай, Мінскай, часткі Ковенскай і Гродзенскай губерній. Адміністрацыйным цэнтрам абвешчана Вільня. Урад Літбела значалі В. Міцкявічус-Капсукас. Вядучая роля належала Камуністычнай партыі (бальшавіко) Літвы і Беларусі (створана  сакавіку 1919), дазвалялася дзейнасць камуністычных і рабочых партый і груп, якія прадсталялі ярэйскае і польскае насельніцтва. Была абвешчана нацыяналізацыя прадпрыемства, прымусовая харчовая развёрстка, усеагульная працоная павіннасць.
У красавіку-верасні 1919 значная частка Літбела занята польскімі войскамі. Пасля гэтага органы лады Літбела часткова ліквідаваны паводле рашэння ЦК РКП(б).
Пасля падпісання мірнага дагавора паміж РСФСР і Літвой 12 ліпеня 1920 і абвяшчэння БССР 31 ліпеня 1920 Літбел юрыдычна спыніла існаванне.
40. Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці ССРБ (1920г.)
Гэта дзяржаны і палітычны акт аб адналенні Беларускай ССР на асновах, вызначаных у Маніфесце Часовага рабоча-сялянскага савецкага рада Беларусі 1 студзеня 1919 г. Прынята 31 ліпеня 1920 г. на сумесным пасяджэнні Мінскага губернскага ВРК (Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта) з шэрагам палітычных партый і прафсаюзных арганізацый Мінскай губерні. У ёй не былі зафіксаваны патрабаванні аб уключэнні  склад Беларусі Віцебскай, Магілёскай, Смаленскай губерня, аб абвяшчэнні беларускай мовы дзяржанай, аб стварэнні самастойнага беларускага войска і інш. Прыняцце Дэкларацыі было абумолена вызваленнем Беларусі ад польскай акупацыі і фактычнага скасавання Літ-Бел ССР.
У Дэкларацыі аб незалежнасці БССР меліся яшчэ два важныя моманты: указвалася, што рэспубліка з'яляецца суверэннай савецкай дзяржавай, і  самым агульным плане вызначаліся яе межы (Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь вызначае сваю заходнюю мяжу па этнаграфічнай мяжы паміж Беларуссю і буржуазнымі дзяржавамі, якія прымыкаюць да яе). Паводле Дэкларацыі да склікання з’езда Савета БССР уся лада  рэспубліцы перадавалася Ваенна-рэвалюцыйнаму камітэту БССР, адмяняліся се законы і пастановы польскай акупацыйнай улады.
41. Другое абвяшчэнне ССРБ і рашэнні 2-га з’езда Савета Беларусі
У ліпені 1920 г., калі Чырвоная армія паспяхова рухалася на захад, была рэальная магчымасць аднавіць рэспубліку  тых межах, якія намячаліся I з'ездам КП(б)Б у студзені 1919 г., аднак гэтага не адбылося. Пасля паражэння савецкіх войска на Вісле межы маладой рэспублікі заставаліся замацаванымі толькі на паперы (у рэзалюцыі I з'езда КП(б)Б і  Дэкларацыі ад 31 ліпеня 1920 г.).
У перыяд свайго другога абвяшчэння рэспубліка аднавілася толькі  межах Мінскай губерні. Гэта прывяло да канфрантацыі бальшавіко з беларускімі эсэрамі, якія выступал! за цэласную і незалежную беларускую дзяржаву. Пачалася адкрытая барацьба паміж БПС-Р і КП(б)Б. Кіраніцтва БПС-Р адмовілася падпісаць "Дэкларацыю аб абвяшчэнні незалежнасці ССРБ" у прапанаваным выглядзе, хоць першапачаткова выказвалася  яе падтрымку.
Аналізуючы працэс другога абвяшчэння БССР, можна канстатаваць, што пры яе адналенні з дапамогай урада РСФСР не магло быць гаворкі аб рэальным суве-рэнітэце  рамках этнічнай тэрыторыі.
Далейшае канстытуцыйнае афармленне Беларускай ССР было здзейснена на II Усебеларускім з'ездзе Савета рабочых, сялянскіх, батрацкіх і чырвонаармейскіх дэпутата, які праходзі у Мінску з 13 па 17 снежня 1920 г. З'езд унёс істотныя змяненні і дапаненні  Канстытуцыю БССР і завяршы сваю работу выбраннем ЦВК БССР. Дакументы з'езда з'явіліся фундаментам далейшага прававога бу-даніцтва  Беларускай ССР.
Між тым польскія войскі, якія перайшлі  наступление 16 жніся 1920 г., занялі значную частку Беларусі. РСФСР вы-мушана была пайсці на перагаворы аб міры. 12 кастрычніка 1920 г. у Рызе былі падпісаны папярэднія мовы міру паміж РСФСР і Украінай, з аднаго боку, і Польшчай - з другога, а 18 сакавіка 1921 г. - мірны дагавор, які замацава змяншэнне тэрыторыі Беларусі. У прыватнасці, да Польшчы адышла ся Заходняя Беларусь з насельніцтвам болыш чым 4 млн чалавек. Віцебская і Гомельская губерні, а таксама заходнія паветы Смаленшчыны па-ранейшаму заставапіся пад юрысдыкцыяй РСФСР. Тэрыторыю ж Беларусі склалі толькі шэсць павета Мінскай губерні з насельніцтвам 1,6 млн чалавек.
Нягледзячы на існаванне адноленай БССР, беларускую дэлегацыю для дзелу  перагаворах, на якіх вырашаліся пытанні тэрыторыі рэспублікі, запрасіць не палічылі патрэбным. Гэта падкрэслівае непанату, фармальнасць яе дзяржанага суверэнітэту на дадзеным этапе.
Са свайго боку Рада БНР, якая працягвала функцыяніраваць, выступіла з мемарандумам пратэсту супраць падзелу Беларусі на дзве часткі і паставіла пытанне аб удзеле сваіх прадстаніко у перагаворах. У адваротным выпадку Рыжскі дагавор для Беларусі не мог мець юрыдычнай сілы, што супярэчыла нормам міжнароднага права. У сувязі з гэтым Рэкомам БССР было прынята рашэнне аб даручэнні дэлегацыі РСФСР прадсталяць інтарэсы Беларусі на далейшых этапах перагавора'.
П Усебеларускі з'езд Савета, які праходзі у снежні 1920 г. у Мінску, пацвердзі не толькі асноныя палажэнні Маніфеста рабоча-сялянскага савецкага рада ад 1 студзеня 1919 г., але і адобры папярэднія мовы Рыжскага дагавору.
Дэлегацыя Савецкай Расіі была супраць удзелу Беларусі  перагаворах у Рызе. Палякі таксама не жадалі, каб у перагаворах прымала дзел самастойная дэлегацыя ССРБ, якая імкнулася да адналення адзінства сваей тэрыторыі перш за сё за кошт заходняй часткі Беларусі.
Прычынамі адмоных для Беларусі выніка Рыжскага (1921 г.) дагавору былі: нядачная для РСФСР вайна з Польшчай; ідэі сусветнай рэвалюцыі, якім аддавала перавагу расійскае кіраніцтва і якія перашкаджалі вырашэнню практычных задач нацыянальна-дзяржанага ладкавання народа былой царскай Расіі; раскол і слабасць нацыянальнага руху, недастатковая падтрымка яго на міжнародным узроні.
Працэс станалення беларускай нацыянальнай дзяржанасці бы надзвычай цяжкім і драматычным. Спецыфічнае геаграфічнае становішча Беларусі, перапляценне гістарычных лёса беларуса з лёсамі прадстаніко іншых народа, і перш за сё рускага, польскага, літоскага, іншыя асаблівасці абумолівалі тое, што  ёй агульнанацыянальныя інтарэсы ступалі месца партыйна-класавым імкненням розных груп насельніцтва. Акрамя таго, праяля жывучасць як вялікарускі, так і вялікапольскі шавінізм.
Нельга адмаляць рэальнасці ажыццялення ідэі беларускай дзяржанасці  форме савецкай рэспублікі, аднак пры гэтым неабходна лічваць, што жо  пачатку 30-х гг. рэальнага суверэнітэту БССР, як і іншыя рэспублікі, не мела. Да таго часу СССР з прычыны самой логікі развіцця цэнтралізаванай адміністрацыйнай сістэмы, існавання манаполіі балынавіко на ладу понасцю сталявася  якасці таталітарнай дзяржавы.
42. Узаемаадносіны БССР з РСФСР да 1923г.
Пасля тварэння БССР узнікла неабходнасць ва рэгуляванні заемаадносін новай савецкай рэспублікі з РСФСР. Пастановай ад 31 студзеня 1919 г. Прэзідыум УЦВК РСФСР прызна незалежнасць Беларускай ССР.
1 чэрвеня 1919 г. УЦВК РСФСР з мэтай аб'яднання намагання усіх савецкіх рэспублік ва мовах грамадзянскай вайны прыня дэкрэт аб стварэнні ваеннага союзу рэспублік.
Пасля заканчэння грамадзянскай вайны і абвяшчэння Дэкларацыі аб незалежнасці БССР ад 31 ліпеня 1920 г. рэспубліка, знаходзячыся  стане найцяжэйшай гаспадарчай разрухі, прыступіла да мірнага буданіцтва. У цэнтры вагі органа улады і кіравання было адналенне разбуранай вайной гаспадаркі. Цяжкае эканамічнае становішча змацнялася незадаволенасцю сялян харчразвёрсткай. У сувязі з гэтым пераход да новай эканамічнай палітыкі, замена харчразвёрсткі харчпадаткам садзейнічалі адналенню народнай гаспадаркі рэспублікі.
У гэты перыяд актывізуецца дзейнасць вышэйшых органа улады і кіравання: Усебеларускага з'езда Савета, Цэн-тральнага Выканачага Камітэта і яго прэзідыума, а таксама створанага 18 снежня 1920 г. на першай сесіі ЦВК БССР Савета Народных Камісара, які значальва старшыня ЦВК А.Р. Чарвяко. СНК прыма меры па адналенні прамысловасці і сельскай гаспадаркі, рэалізацыі праграмы пераходу да новай эканамічнай палітыкі, удзяля увагу народнай асвеце, падрыхтоцы кадра, стабілізацыі становішча, умацаванню савецкай улады і г .д.
У полі зроку кіраніцтва рэспублікі  гэты час знаходзіліся і пытанні, звязаныя з суверэнітэтам і тэрытарыяльнай цэласнасцю БССР. Не задавальняючыся становішчам "малодшага брата"  адносінах да РСФСР, аб чым было прама заялена на I Усебеларускім з'ездзе Савета у дэкларацыі "Аб устаналенні цеснай федэратынай сувязі паміж БССР і РСФСР", рэспубліка пачала заяляць аб сабе як аб самастойнай дзяржаве.
Якасна новыя заемаадносіны БССР з РСФСР заканадача замацава Саюзны рабоча-сялянскі дагавор ад 16 студзеня 1921 г., ратыфікаваны УЦВК РСФСР і ЦВК БССР у ліпені 1921 г. У ім прызнаваліся "незалежнасць і суверэннасць кожнага з дагаворных бако", падкрэслівалася, што "з самога факта ранейшай прыналежнасці тэрыторыі ССРБ да былой Расійскай Імперыі для ССРБ не вынікае ніякіх абавязацельства у адносінах да каго б там ні было", і гаварылася, што з мэтай ваеннага і гаспадарчага саюзу рады абедзвюх рэспублік аб'яляюць аб аб'яднанні наркамата ваенных і марскіх спра; знешняга гандлю; фінанса; працы; шляхо зносін; пошты і тэлеграфа. Аб'яднаныя наркаматы ваходзілі  склад урада РСФСР, кіраніцтва імі ажыццялялася праз Усерасійскі з'езд Савета і УЦВК, а  СНК БССР яны мелі сваіх упанаважаных. Дагавор сведчы пра пашырэнне панамоцтва Беларусі, у ім былі дакладнены заемаадносіны рэспублік, і з гэтага часу толькі па пэных колах пытання, связаных з дзейнасцю аб'яднаных наркамата, пераважалі панамоцтвы РСФСР. Пра працэс пашырэння панамоцтва рэспублікі сведчаць і дапаненні да гэтага дагавора, уведзеныя дэкрэтам ЦВК БССР ад 24 студзеня 1922 г., у якім зазначалася, што пастановы і распараджэнні аб'яднаных наркамата абавязковыя для рэспублікі  тым выпадку, калі пацверджаны ладнымі органамі Беларусі.
14 снежня 1922 г. Усебеларускі з'езд Савета прыня пастанову аб неабходнасці аб'яднання рэспублік на аснове заемнай ронасці, цесных эканамічных і палітычных сувязей. У ёй адзначалася, што фактычна такі саюз ужо склася і натрабуецца толькі заканадача аформіць яго, улічваючы пры гэтым неабходнасць прадасталення кожнай з рэспублік гарантый праялення ініцыятывы. Для падпісання дакумента па стварэнні саюзу з'езд выбра дэлегацыю.
30 снежня I з'езд Савета СССР у асноным зацвердзі праект Дагавора і Дэкларацыі аб утварэнні СССР, якія з прычыны іх надзвычайнай важнасці перадаваліся на дадатковы разгляд рэспублік. Пазней бы разасланы на заключэнне рэспублік і праект першай агульнасаюзнай канстытуцыі. У студзені 1924 г. V Усебеларускі з'езд Савета адобры праект Канстытуцыі СССР, якая была зацверджана 31 студзеня 1924 г. на II Усесаюзным з'ездзе Савета.
У адпаведнасці з агульнасаюзнай Канстытуцыяй Беларуская ССР, як і іншыя савецкія рэспублікі, перадала частку сваіх панамоцтва СССР. Пералік пытання, вырашэнне якіх уваходзіла  кампетэнцыю Саюза ССР, бы даволі шырокім: прадстаніцтва  міжнародных адносінах, заключэнне дагавора з іншымі дзяржавамі, пытанні вайны і міру, права змянення знешніх граніц і пытанні іх змянення паміж рэспублікамі, кіраніцтва і станаленне сістэмы нутранага гандлю, распрацока асно агульнага плана сёй народнай гаспадаркі, вырашэнне спрэчных пытання, якія зніклі паміж рэспублікамі, і інш.
Згодна з Асноным Законам, суверэнітэт саюзных рэспублік бы абмежаваны толькі  выпадках, указаных Канстытуцыяй СССР. Пры вырашэнні астатніх пытання рэспублікі маглі дзейнічаць самастойна.
43. Удзел БССР у стварэнні Савецкага Саюза
Праца па тварэнню адзінай савецкай дзяржавы распачалася яшчэ  час Грамадзянскай вайны і была абумолена шэрагам прычын. У свой час тэрыторыі савецкіх рэспублік, што вайшлі  СССР, знаходзіліся  межах Расійскай імперыі. Паміж імі існавалі эканамічныя сувязі. Складаныя ваенна-палітычныя абставіны, якія знікалі  гады Грамадзянскай вайны, таксама патрабавалі абяднання намагання. У першыя пасляваенныя гады заемаадносіны РСФСР з іншымі савецкімі рэспублікамі будаваліся на аснове двухбаковых дагавора аб супрацоніцтве. Аднак дагаворная федэрацыя як форма дзяржанага ладкавання не магла задаволіць ЦК РКП(б) і савецкі рад, паколькі складняла палітычнае і гаспадарчае кіраванне краінай.
Падрыхточая праца і абмеркаванне прынцыпа, на якіх павінны былі грунтавацца заемаадносіны паміж савецкімі рэспублікамі  адзінай дзяржаве, ішлі на працягу 1922 г. Кіраніцтва БССР прымала дзел у гэтым працэсе. Яно цесна звязвала статус рэспублікі  саюзнай дзяржаве з вырашэннем беларускага тэрытарыяльнага пытання. Яно яшчэ раз падкрэсліла імкненне кіраніцтва БССР да большай самастойнасці  вырашэнні пытання унутранага жыцця. Лепшым гарантам суверэнітэту рэспублікі і ліку інтарэса была яе тэрытарыяльная цэласнасць.
У верасні 1922 г. меркаванні ЦБ КП(б)Б былі выкладзены на пасяджэнні камісіі ЦК РКП(б), якая займалася распрацокай палажэння саюзнага дагавора. Выказваючы заклапочанасць тым, што вырашэнне тэрытарыяльнага пытання не прадугледжана ніводным пагадненнем паміж РСФСР і БССР, кіраніцтва знешнепалітычнага ведамства савецкай Беларусі прапанавала паставіць яго на абмеркаванне, а рашэнне замацаваць у форме міжнароднага дагавора. На думку кіраніцтва НКЗС БССР, вяртанне Віцебскай, Гомельскай і часткі Смаленскай губерня дыктавалася гаспадарчымі, культурна-асветніцкімі (цяга большасці насельніцтва да беларускай культуры), унутрыпалітычнымі (улік асаблівасцей нацыянальнага і сацыяльнага складу жыхаро Беларусі) і знешнепалітычнымі (узмацненне міжнароднага становішча БССР) фактарамі. Аднак гэты зварот рэспубліканскіх улад ніякіх выніка не да. Вырашэнне дадзенага пытання выходзіла за межы кампетэнцыі камісіі ЦК РКП(б) і Наркамата замежных спра РСФСР, таму беларускаму боку было прапанавана перадаць яго непасрэдна  ЦК РКП(б).
Тым часам працэс утварэння СССР уступа у завяршальную стадыю. У кастрычніку - снежні 1922 г. пленумы ЦК кампартый Беларусі, Украіны, Азербайджана, Грузіі, Арменіі выказаліся за абяднанне савецкіх рэспублік у Саюз ССР. 30 снежня 1922 г. у Маскве адбыся I зезд савета СССР, які прыня Дэкларацыю аб утварэнні СССР і Саюзны дагавор. Старшынямі вярхонага заканадачага органа дзяржавы - ЦВК СССР - былі выбраны М.Калінін, Г.Пятроскі, А.Чарвяко, Н.Нарымана.
44. «Узбуйненне» БССР і змены у адміністратыйна-тэрытарыяльным падзеле
Летам 1921 г. ва радзе РСФСР абмярковалася пытанне аб стварэнні адзінага эканамічнага раёна  складзе Віцебскай, Гомельскай, Смаленскай, Бранскай губерня і БССР з цэнтрам у Смаленску. Урад БССР прапанава свой праект стварэння адзінага эканамічнага раёна шляхам пашырэння тэрыторыі рэспублікі за кошт уключэння  яе склад земля з пераважна беларускім насельніцтвам. Праект бы пададзены  Савет працы і абароны і Дзяржплан РСФСР. Нягледзячы на тое, што ён бы падтрыманы старшынёй прэзідыума Дзяржплана РСФСР Г.М. Кржыжаноскім, практычнае ажыццяленне праекта пачалося пазней у сувязі з настойлівымі патрабаваннямі БССР
У снежні 1923г. Прэзідыум ЦВК СССР зацвердзі склад спецыяльнай камісіі, якая разглядала матэрыялы па кожным павеце аб мэтазгоднасці іх уваходжання  саста Беларусі. Пры вырашэнні пытання кіраваліся менавіта прынцыпам перавагі беларускага насельніцтва. 4 лютага 1924 г. Прэзідыум УЦВК РСФСР зацвердзі рашэнне камісіі аб змене граніц, а 7 сакавіка 1924 г. Прэзідыум ЦВК СССР прыня пастанову аб аб'яднанні  складзе БССР усіх тэрыторый з большасцю беларускага насельніцтва.
У выніку першага збуйнення БССР у яе склад былі вернуты: Віцебскі, Полацкі, Сенненскі, Суражскі, Гарадоцкі, Дры-існскі, Лепельскі і Аршанскі паветы Віцебскай губерні. VI Усебеларускі з'езд Савета, які адбыся 13-16 сакавіка 1924 г. і вайшо у гісторыю як з'езд першага узбуйнення БССР, замацава пашырэнне рэспублікі. Другая сесія ЦВК БССР 6-га склікання (17 ліпеня 1924 г.) адмяніла ранейшае і вяла новае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне на акругі, раёны, сельсаветы. Было створана 10 акруг (Аршанская, Бабруйская, Барысаская, Віцебская, Калінінская, Магілёская, Мазырская, Мінская, Полацкая, Слуцкая), якія аб'ядновалі 100 раёна і 202 сельсаветы. Са снежня 1926 г. Прэзідыум УЦВК выда пастанову аб перадачы БССР Гомельскага і Рэчыцкага павета, якія былі перайменаваны  акругі. Гомельская губерня была ліквідавана.
9 чэрвеня 1927 г. былі ліквідаваны Барысаская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкія акругі, а 26 ліпеня 1930 г. апошнія восем акруг. На тэрыторыі БССР засталося толькі раённае дзяленне.
15 студзеня 1938 г. у рэспубліцы было ведзена абласное дзяленне: Віцебская вобласць уключала  сябе 20 раёна, Гомельская - 14, Магілёская - 21, Мінская - 20, Палеская - 15 раёна.
45. Канстытуцыя БССР 1927г.
Новая Канстытуцыя БССР, якая складалася з 13 гла і 76 артыкула, была прынята VIII Усебеларускім з'ездам Савета толькі 11 красавіка 1927 г. У ёй БССР абвяшчалася дзяржавай дыктатуры пралетарыяту, уся лада  якой належала Саветам рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутата, і аб'ялялася, што  яе аснове ляжаць палажэнні Дэкларацыі право працонага і эксплуатуемага народа, прынятай III Усерасійскім з'ездам Савета, Маніфеста Часовага рабоча-сялянскага савецкага рада БССР ад 1 студзеня 1919 г., асно Канстытуцыі БССР 1919 г. і Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці БССР ад 31 ліпеня 1920 г.
У адпаведнасці з Канстытуцыяй правам выбіраць і быць выбраным у Саветы, якія з'яляліся палітычнай асновай дзяржавы, карысталіся се грамадзяне рэспублікі незалежна ад расы, полу, нацыянальнасці і адукацыі, якім да дня выбара спонілася 18 гадо, за выключэннем так званых кулако, гандляро, асоб, якія жылі на непрацоныя даходы, служыцеля рэлігійных культа і манаха, былых служачых і агента паліцыі, псіхічна хворых і асуджаных за карыслівыя і іншыя злачынствы. Выбары  органы лады праводзіліся на аснове сеагульнага для працоных, не зусім ронага для рабочых і сялян выбарчага права пры адкрытым галасаванні. Выбары на з'езды былі шматступеньчатымі. Канстытуцыя замацавала за выбаршчыкамі права адклікання дэпутата і абавязак апошніх рабіць справаздачу аб сваёй рабоце.
Канстытуцыя замацавала факт уваходжання БССР у склад Саюза ССР з правам свабоднага выхаду, вызначыла суверэнныя правы рэспублікі самастойна прымаць сваю канстытуцыю, уносіць у яе адпаведныя змены, ствараць вышэйшыя органы дзяржанай улады і кіравання, вызначаць адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне і інш.
У новай Канстытуцыі былі патораны палажэнні папярэдняй Канстытуцыі рэспублікі аб правах і абавязках грамадзян, гаварылася, што се грамадзяне БССР маюць права свабодна карыстацца роднай мовай. Была замацавана ронасць беларускай, рускай, ярэйскай і польскай мо, аднак прызнавалася перавага беларускай у зносінах з дзяржанымі, прафесійнымі і грамадскімі арганізацыямі і становамі.
Асноным Законам рэгламентавалася дзейнасць вышэйшых органа улады і кіравання, пабудаваных у адпаведнасці з адміністрацыйна-тэрытарыяльным дзяленнем (акруга, раён, горад, мястэчка, сельсавет). Спецыяльны раздзел Канстытуцыі прысвячася гербу, сцягу і сталіцы БССР. Носьбітам вярхонай улады  Беларускай ССР, паводле Канстытуцыі 1927 г., абвяшчася Усебеларускі з'езд Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутата, а  перыяд паміж з'ездамі Цэнтральны Выканачы Камітэт Савета БCCP. Згодна з артыкуламі 24, 27, 30 Канстытуцыі да выключнай кампетэнцыі Усебеларускага з'езда Савета адносіліся пытанні дапанення і змянення асноных палажэння Канстытуцыі, а таксама канчатковае зацвярджэнне частковых змен Канстытуцыі, якія прымаліся ЦВК рэспублікі  перыяд паміж з'ездамі, змяненне межа рэспублікі, выбары ЦВК Беларусі і прадстаніко ад БССР у Савет Нацыянальнасцей ЦВК СССР.
ЦВК БССР лічыся вярхоным органам улады  перыяд паміж Усебеларускімі з'ездамі Савета. Ен бы заканадачым, распарадчым і кантралюючым органам улады, скліка з'езды, утвара Савет Народных Камісара рэспублікі і Прэзідыум ЦВК БССР (арт. 31, 33, 34, 38). Асноную арганізацыйную работу  перыяд паміж сесіямі ЦВК выконвалі Прэзідыум ЦВК і яго пастаянныя становы: сакратарыят, арганізацыйны аддзел і некаторыя камісіі. У склад Прэзідыума ваходзілі старшыня, сакратар і да 20 члена. Прэзідыум ЦВК у перыяд паміж сесіямі ЦВК бы вышэйшым заканадачым, распарадчым і кантралюючым органам улады. Ён ме права склікаць сесіі ЦВК БССР, як правіла, адзін раз у месяц, але  Канстытуцыі БССР 1927 г. гэты тэрмін не вызначася, а дзейнічала норма права, якая была запісана  дапаненнях да Канстытуцыі, прынятых II Усебеларускім з'ездам Савета у 1920 г. Акрамя таго, Прэзідыум ме права прымаць дэкрэты і пастановы па розных пытаннях гаспадарчага і культурнага буданіцтва  рэспубліцы, забяспечва правядзенне з'езда Савета.
Штодзённую выканача-распарадчую работу  рэспубліцы выконва Савет Народных Камісара (арт. 53). У яго склад уваходзілі старшыня СНК і яго намеснікі, народныя камісары, якія значальвалі асобыя галіны дзяржанага кіравання, а таксама панаважаныя народных камісара СССР: па замежных, ваенных і марскіх справах, па шляхах зносін, пошты і тэлеграфа. Паводле Канстытуцыі 1927 г. Вышэйшы Савет Народнай Гаспадаркі, а таксама наркаматы фінанса, працы, гандлю і рабоча-сялянскай інспекцыі БССР апрача падпарадкавання вышэйшым органам рэспублікі павінны былі выконваць дырэктывы адпаведных народных камісара Саюза ССР.
Структура мясцовых органа дзяржанай улады адпавядала адміністрацыйна-тэрытарыяльнаму падзелу рэспублікі, што бы замацаваны Канстытуцыяй 1927 г. (арт. 54). Вышэйшым органам улады на тэрыторыі акругі або раёна бы адпаведна акруговы ці раённы з'езд Савета, a іх выканачымі органамі - акруговыя або раённыя выканачыя камітэты, якія  перыяд паміж з'ездамі Савета мелі найвышэйшую ладу на адпаведнай тэрыторыі. Для кіраніцтва бягучымі справамі і ажыццялення пастано і дэкрэта вышэйшых органа акруговыя і раённыя выканачыя камітэты тваралі свае прэзідыумы, якія дзейнічалі  перыяд паміж пасяджэннямі выканачых камітэта і карысталіся іх панамоцтвамі.
У артыкуле 2 Канстытуцыі Беларусі 1927 г. замацавана палажэнне аб тым, што БССР з'яляецца сацыялістычнай дзяржавай дыктатуры пралетарыяту і ажыццяляе свае задачы на аснове саюза рабочых і сялян. Але  рэальнасці склалася так, што ад імя пралетарыяту дыктатуру ажыццяляла Камуністычная партыя бальшавіко. Менавіта па гэтай прычыне се дзяржаныя органы былі падпарадкаваны партыйным установам і павінны былі выконваць дырэктывы і пастановы партийных з'езда, канферэнцый і іх выканачых органа. Усе важнейшыя пасады  дзяржаным апараце займалі толькі камуністы, якія зацвярджаліся  партыйных камітэтах. Такая сістэма назна-чэння кіруючых кадра атрымала назву "наменклатура". Адначасова адбылося зліццё партыйнага і дзяржанага апарату. Дзяржаныя кіранікі ваходзілі  склад партыйных органа, а партыйныя - дзяржаных савецкіх устано. Такі парадак дожыся да таго часу, пакуль Кампартыя  канстытуцыйным парадку заставалася "кіруючай і накіроваючай сілай у грамадстве" (да 1991 г.).
46. Савецкая Беларусь у 20-я гады: змены у прававым рэгуляванні грамадскага жыцця
Первоначально на территории БССР действовали правовые акты РСФСР, к которым с 1922 г. добавилось союзное законодательство СССР. В течение второй половины 1920-х гг. принимается целый комплекс кодексов БССР.
Гражданское право.
Постановлением Президиума ЦИК БССР на территории БССР с 1 марта 1923 г. вводился в действие Гражданский кодекс РСФСР, который стал рассматриваться как ГК БССР. В нормах ГК юридически закреплялась новая экономическая политика (НЭП). Частным лицам разрешалось открывать торговые и мелкие производственные предприятия. Постепенно должны были расширяться имущественные права граждан, а также круг наследников по закону в результате включения в него усыновлённых и их нисходящих.
В том же году в БССР был введён в действие Гражданско-процессуальный кодекс РСФСР. Гражданское законодательство 192029 гг. было направлено, прежде всего, на укрепление государственной собственности.
Уголовное право.
Уголовное право БССР в 191921 гг. базировалось не на законе, а на принципах "революционного правосознания" и "революционной целесообразности". Это означало, что различным ревкомам, ревтрибуналам давалось право судить людей не за их конкретные нарушения уголовных норм, а за их взгляды на политические процессы, происходящие в стране. Фактически июлей судили за их отношение к политике Советской власти и коммунистической партии.
С 1 июля 1922 г. ЦИК БССР решил ввести в действие на территории БССР Уголовный кодекс РСФСР без всяких изменений. С 1924 г. он стал называться УК БССР. Кодекс состоял из общей и особенной частей (всего 227 статей). За совершение контрреволюционных действий, бандитизм и других особо опасных преступлений предусматривалась высшая мера наказания расстрел. Кодекс состоял из 2-х частей: общей и особенной. Все преступления делились на две категории: направленные против основ нового порядка; все остальные. Первая категория воспринималась как наиболее тяжкие преступления.
Кроме расстрела, УК БССР предусматривал следующие наказания: лишение свободы или изгнание из страны на срок или бессрочно, принудительные работы без содержания под стражей, условное осуждение, поражение в правах.
Земельное и лесное право.
Аграрные преобразования в БССР получили закрепление в Земельном кодексе, принятом ЦИК БССР в 1923 г. Кодекс состоял из трёх частей, регулировавших трудовое крестьянское землепользование, использование государственных земель, а также землеустройство и переселение. В нём устанавливалась предельная норма земли для крестьянского хозяйства.
После включения в состав БССР новых районов Восточной Белоруссии возникла необходимость обновления земельного законодательства. С этой целью в 1925 г. был утверждён второй Земельный кодекс. Он предусматривал как коллективное ведение хозяйства, так, и допускал выделение крестьянских хозяйств на хутора. После того как в 192930 гг. в СССР был взят курс на сплошную коллективизацию сельского хозяйства, эти нормы потеряли свой смысл.
В 1924 г. в БССР был введён в действие Лесной кодекс, который рассматривался как "продолжение" Земельного. Кодекс закреплял государственную собственность на весь лесной фонд, в нём содержались нормы, устанавливавшие порядок управления лесами, условия передачи лесов во временное и постоянное пользование.
Трудовое законодательство.
Особая роль в регулировании трудовых отношений придавалась профсоюзам, перед которыми ставились задачи, связанные с переводом предприятий на хозрасчет и разрешением деятельности частных предприятий. Правовой формой привлечения рабочих к труду являлся коллективный и индивидуальный договоры. Закреплялся 8-часовой рабочий день, предусматривались меры по охране труда работающих.
Белорусизация.
20-е гг. были временем подъёма белорусской национальной культуры. Значительную роль в этом играла официальная политика руководства БССР т. н. политика "белорусизации". Основные положения национальной политики в СССР были закреплены в решениях X и XII съездов РКП(б) (1921 и 1923), которые главной целью провозглашали ликвидацию неравенства народов СССР в сферах экономической, социальной и культурной.
Правовое обеспечение политики "белорусизации": 1)постановление ЦК КП(б)Б "Конкретизация платформы ЦК РКП(б) в условиях БССР" 1923 г.; 2) постановление ЦК КП(б)Б "О практических мероприятиях по проведению национальной политики" 1924 г.
"Белорусизации" способствовало то, что многие деятели белорусского национального движения в 20-е гг. вошли в состав руководящей элиты БССР (Червяков, Жилунович). Активную роль в процессе "белорусизации" сыграла комиссия по осуществлению национальной политики во главе с Хацкевичем.
Политика "белорусизации" включала следующие основные направления:
белорусский язык: в 1920 г. при народном комиссариате просвещения БССР открылись курсы белорусоведения для учителей, на белорусский язык переводится делопроизводство нескольких наркоматов, подтверждается равенство белорусского, русского и др. языков в Белоруссии;
образование и просвещение: в 1921 г. был открыт Белорусский государственный университет, в 1922 г. Институт белорусской культуры (Инбелкульт) и Государственная библиотека, издательство "Советская Белоруссия", журнал "Наш край".
В результате "белорусизации" к 1928 г. 80% школ было переведено на белорусский язык обучения, на белорусский язык полностью было переведено делопроизводство всех государственных и партийных учреждениях.
В конце 20-х гг. процесс "белорусизации" был приостановлен, а в 1931 г. ЦК КП(б)Б принял постановление "Об усилении борьбы с уклонами в национальном вопросе".
47. Прававое афармленне фарсіраваннага буданіцтва “сацыялізму”
За гады НЭП у БССР былі аднолены прамысловасць і сельская гаспадарка.
У снежні 1927г. адбыся 15-ты з’езд ВКП (б), які зацвердзі Дырэктывы па складанню першага пяцігадовага плана развіцця народнай гаспадаркі СССР. У адпаведнасці з імі бы распрацаваны і першы пяцігадовы план развіця народнай гаспадаркі і культуры Беларусі (1928-1933), які бы зацверджаны 9-м Усебеларускім з’ездам Савета у маі 1929г.. Першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі па прамысловасці бы выкананы датэрмінова. У гэты ж час адміністрацыйнымі мерамі і празмернымі падаткамі ліквідоваліся прыватныя прамысловыя і гандлевыя прадпрыемствы. Партыйныя дырэктывы былі накіраваны на канчатковую ліквідацыю прыватнага сектара  прамысловасці і гандлі. Бы узяты курс на паскарэнне тэмпа сацыялістычнай індустрыялізацыі краіны і цэнтралізацыі кіраніцтва прамысловасцю, у сувязі з чым некаторыя прамысловыя прадпрыемствы рэспублікі былі падпарадкаваны непасрэдна наркаматам СССР.
3 красавіка 1932 года, ЦВК і СНК БССР выдалі пастанову "Аб рэарганізацыі Вышэйшага Савета Народнай Гаспадаркі БССР", згодна з якой ВСНГ ператварася  Народны Камісарыят лёгкай прамысловасці, а прадпрыемствы цяжкай прамысловасці пераходзілі  сістэму наркамата цяжкай прамысловасці СССР. Прадпрыемствы лясной, дрэваапрацочай і папяровай прамысловасці вайшлі  сістэму Наркамлеса СССР.
На пачатку 1932 года XVII канферэнцыя ВКП(б) зацвердзіла дырэктывы другога пяцігадовага плана развіцця народнай гаспадаркі СССР (1933-1937), згодна з якім бы распрацаваны і план развіцця БССР у другой пяцігодцы. Галонай задачай пяцігодкі была канчатковая ліквідацыя капіталістычных элемента у эканоміцы, завяршэнне рэканструкцыі сёй народнай гаспадаркі, у тым ліку і завяршэнне калектывізацыі сельскай гаспадаркі.
У сярэдзіне 20-х гадо сельская гаспадарка Беларусі перажывала значны здым. Былі павялічаны зямельныя надзелы сялян-бедняко, прадасталены крэдыты на набыццё сельскагаспадарчага інвентару і машын. Паспяховае правядзенне зямельнай, падатковай і крэдытнай палітыкі садзейнічала таму, што сяляне тваралі розныя кааператыныя суполкі, якія не толькі не перашкаджалі, а спрыялі мацаванню самастойных гаспадарак. Згодна з Дырэктывамі XV з'езда ВКП(б), які адбыся  снежні 1927 года, пачалася масавая прымусовая калектывізацыя сялянскіх гаспадарак. У сялян адбіралі зямлю і прымушалі ступаць у калгасы пры дапамозе адміністрацыйных і судовых рэпрэсій, падатка, канфіскацыі маёмасці, а найболыш працавітых і заможных сялян аб'ялялі "кулакамі", у якіх адбіралася ся маёмасць, а іх саміх разам з сем'ямі высылалі  Сібір, па понач Расіі.
Прымусовая калектывізацыя прывяла да таго, што на Беларусі  1932-1933 гадах бы голад.
Калектывізацыя сельскай гаспадаркі карэнным чынам змяніла прававое і сацыялыіас становішча сялян. Яны перасталі быць уласнікамі сродка вытворчасці і прадукта сваёй працы, ім не выдаваліся пашпарты і яны не мелі права выбіраць сабе іншае месца жыхарства.
Функцыі дзяржаных органа па кіраванні калгасамі  значнай ступені выконвалі машына-трактарныя станцыі (МТС) і твораныя  1933 годзс палітаддзелы пры іх, якія дзейнічалі на правах райкама партыі. Палітаддзелы пры МТС дзейнічалі камандна-загаднымі метадамі. Яны праводзілі "чысткі" у калгасах, сагасах і мясцовых органах савецкай улады, знішчалі любыя спробы дэмакратыі  калгасах. Няспынныя "чысткі" і рэпрэсіі дэзарганізовалі сю сельскагаспадарчую вытворчасць.
Райвыканкамам было дадзена права высяляць за межы рэспублікі сялянскія сем'і, якія не выканалі дзяржаных задання. Наркамфін БССР і яго мясцовыя органы атрымалі права накладаць на сялян падаткі  індывідуальным парадку, з такім разлікам, каб селянін не мог выканаць гэтых "індывідуальных задання", што было падставай да арышту і зняволення  лагерах Сібіры або іншых адцаленых паночных мясцінах.
Усе гэтыя метады прымусу прывялі да таго, што большасць сялянскіх гаспадарак у 1934 годзе была калектывізавана. За поспехі  калектывізацыі і індустрыялізацыі Бе-ларуская ССР 15 сакавіка 1935 года пастановай Прэзідыума Цэнтральнага Выканачага Камітэта СССР была знагароджана ордэнам Леніна.
48. Канстытуцыя БССР 1937г. аб грамадскім і дзяржаным ладзе
У лістападзе 1936 г. XII Надзвычайны Усебеларускі з'езд Савета БССР абмеркава праект Канстытуцыі СССР і ствары камісію па падрыхтоцы праекта новай Канстытуцыі рэспублікі. Пасля перапынку  рабоце, 19 лютага 1937 г., гэты з'езд прыня Канстытуцыю рэспублікі. Новая Канстытуцыя БССР понасцю адпавядала Канстытуцыі СССР 1936 г. Саюзныя законы  абавязковым парадку пашыраліся на тэрыторыю рэспублікі, а кожны грамадзянін БССР з'яляся і грамадзянінам СССР. У Канстытуцыі гаварылася пра добраахвотнае аб'яднанне БССР на роных правах з іншымі саюзнымі рэспублікамі  СССР, аднак суверэнітэт Беларусі бы абмежаваны, а механізм выхаду са складу Саюза не распрацаваны. Найбольш важныя пытанні дзяржанага жыцця былі аднесены да кампетэнцьй СССР (абарона краіны, знешні гандаль, кіраніцтва эканомікай на аснове станалення народнагаспадарчых плана СССР, ахова дзяржанай бяспекі і інш.).
Канстытуцыя Беларускай ССР 1937 г. складалася з 11 раздзела. Усяго  Канстытуцыі было 122 артыкулы.
Канстытуцыя зацвердзіла сімвалы беларускай дзяржанасці герб і сцяг рэспублікі. Сталіцай рэспублікі зацвярджася горад Мінск.
Па сваей структуры і тэарэтычна-тэхнічнай распрацоцы Канстытуцыя была больш дасканалай, чым папярэдняя. У ёй была зроблена спроба адыходу ад прынцыпу "ся лада Саветам" і намечаны пераход да падзелу лады на заканадачую, выканачую і судовую. Вышэйшым органам улады у рэспубліцы першыню абвяшчася Вярхоны Савет, які выбіра Прэзідыум і ствара урад - СНК БССР. Канстытуцыя БССР упершыню змяшчала раздзелы пра бюджэт, суд і пракуратуру, хоць ствараліся яны  адпаведнасці з агульна-саюзным заканадаствам.
Гаспадарчае жыццё Беларусі накіровалася і вызначалася дзяржаным народнагаспадарчым планам, які каардынавася ладнымі органамі СССР. Сацыялістычная ласнасць у БССР мела дзяржаную або кааператына-калгасную форму (арт. 5).
У цэлым канстытуцыйныя нормы, якія адлюстровалі супярэчлівы характар дадзенага этапу развіцця дзяржавы, былі дэкларатыныя, рэзка разыходзіліся з рэчаіснасцю сталінскага рэжыму і служылі асновай існавання адміністрацыйна-каманднай сістэмы кіравання.
Арганізацыя вышэйшых і мясцовых органа дзяржанай улады і кіравання  гэтыя гады значна змянілася. Спыніла існаванне сістэма з'езда Савета, заканадачая лада стала належаць выключна Вярхонаму Савету БССР. У выпадку неабходнасці  перыяд паміж сесіямі Вярхонага Савета яго Прэзідыум мог унесці змяненні  дзеючае заканадаства з далейшым зацвярджэннем на чарговай сесіі Вярхонага Савета. Упершыню было зроблена размежаванне паміж органамі дзяржанай улады і цэнтральнымі органамі дзяржанага кіравання. Ствараемы Вярхоным Саветам рэспублікі і падсправаздачны яму СНК (з 1946 г. - Савет Міністра) з'яляся вышэйшым выканачым і распарадчым органам БССР. Мясцовыя Саветы дэпутата працоных, створаныя замест з’езда Савета рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутата, з'яляліся органамі дзяржанай улады. Выканкамы мясцовых Савета былі аднесены да органа дзяржанага кіравання.
Пазней у Канстытуцыю БССР 1937 г. бы унесены шэраг ізмянення і дапанення (звязаных з новым адміністрацыйна-тэрытарыяльным дзяленнем, перайменаваннем СНК у Савет Міністра, а наркамата - у міністэрствы (1946 г.), расшырэннем пасля XXII з'езда КПСС (1961 г.) право рэспублікі і інш.)

49. Канстытуцыя БССР 1937г.: правы і абавязкі грамадзян, выбарчая сістэма
Канстытуцыя абвяшчала асноныя правы і свабоды грамадзян. Правы на працу, адпачынак, адукацыю рэальна ажыццяляліся. Але як можна было ажыццявіць без дазволу партыйных і дзяржаных органа, органа НКУС права на свабоду слова, друку, схода, мітынга? Любое афіцыйна не дазволенае мерапрыемства сваім вынікам непазбежна мела турэмнае зняволенне. Ні адно друкаванае слова не магло з'явіцца без папярэдняй цэнзуры.
Абавязкі грамадзян выконваць законы, заховаць дысцыпліну, прытрымлівацца правіл сацыялістычнага жыцця, берагчы сацыялістычную ласнасць - не толькі абвяшчаліся Канстытуцыяй, а дапаняліся жорсткімі законамі, кантроль за выкананнем якіх ускладвася на рэпрэсіныя органы НКУС, а пакаранне ажыццялялася пазасудовымі органамі ("двойкі", "тройкі", асобыя нарады, калегіі і г.д.). У 1935 г. бы прыняты закон, у адпаведнасці з якім да смяротнага пакарання маглі быць прысуджаны нават непаналетнія з 12 гадо. Такія выпадкі мелі месца.
Істотна была зменена выбарчая сістэма. Выбары дэпутата ва се Саветы дэпутата працоных (Вярхоны Савет акруговыя, раённыя, гарадскія, местачковыя, сельскія і пасялковыя) здзяйсняюцца на аснове сеагульнага, ронага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адмаленне ад класавага падыходу, адмена рознага віду абмежавання пры выбарах органа улады, напрыклад, па класавых і рэлігійных матывах, мелі, безумона, станочы характар. Аднак выбары былі безальтэрнатынымі, фактычна "выбары без выбару". Кандыдатуры дэпутата абмярковаліся партыйнымі органамі і арганізацыямі, узгадняліся з органамі НКУС. Дзейнічала дакладна распрацаваная сістэма падбору дэпутата у залежнасці ад займаемых пасад, сферы дзейнасці, сацыяльнага становішча і інш. Для некаторых відных партыйных і дзяржаных кіраніко, дзеяча навукі і культуры месца, напрыклад у Вярхоным Савеце БССР, было "гарантавана" пажыццёва. Па пасадах выбіраліся дэпутаты і  мясцовыя саветы.
Разам з абвяшчэннем прынцыпа выбарнасці і дзейнасці органа дзяржанай улады, ронасці право і абавязка грамадзян і асабліва кіраніцтва Камуністычнай партыі сімі дзяржанымі і грамадскімі арганізацыямі працоных (арт. 101) Канстытуцыяй падкрэслівалася, што ся лада  БССР належыць працоным горада і вёскі  асобе Савета дэпутата працоных (арт. 3). У Канстытуцыі гаварылася пра новую класавую структуру грамадства і кіруючую ролю рабочага класа  жыцці савецкага народа.
У Канстытуцыі адзначалася, што класавая структура грамадства і панаванне сацыялістычнай сістэмы гаспадаркі  БССР з'яляюцца аснонымі паказчыкамі таго, што рэспубліка стала сацыялістычнай дзяржавай рабочых і сялян.
Праца  рэспубліцы аб'ялялася абавязкам і справай гонару кожнага здольнага да яе з абвяшчэннем галонага прынцыпу сацыялізму: "Ад кожнага па яго здольнасці, кожнаму - па яго працы"(арт. 12). Кожны грамадзянін БССР абавязаны бы берагчы і мацоваць дзяржаную сацыялістычную ласнасць. Асобы, якія пасягалі на яе, лічыліся ворагамі народа.
50. Судовы лад і пракуратура Беларусі у 30-я гады
У перыяд, калі праводзілася ліквідацыя рэштка рыначных і ласніцкапрадпрымальніцкіх адносін, што зніклі  перыяд нэпа, перад судамі і пракуратурай ставілася задача змацніць класавую барацьбу з кулакамі, спекулянтамі, мясцовымі нацыяналістамі, шкоднікамі і сабатажнікамі. Узмацніліся судовыя і пазасудовыя рэпрэсіі, якія праводзіліся супраць сялян, каб пазбавіць іх сродка існавання і прымусіць працаваць у калгасах, а таксама супраць нацыянальнай інтэлігенцыі, каб прымусіць увесь народ пакорліва зносіць голад і галечу, якія зніклі  выніку калектывізацыі сельскай гаспадаркі і мілітарызацьгі сёй краіны. У гэтых умовах выдаваліся новыя прававыя акты, што змацнялі таталітарны рэжым, абмяжовалі правы Беларускай ССР у сферы эканомікі і праватворчасці.
Судовую сістэму Беларусі складалі народныя суды, асобныя дарныя сесіі і дзяжурныя камеры народнага суда, дзяжурная камера пры Надзвычайнай камісіі, Савет народных суддзя, рэвалюцыйны і вайсковыя трыбуналы, Калегія вышэйшага судовага кантролю НКЮ (Народны камісарыят юстыцыі) БCCP.
Да падсуднасці народных судо адносіліся се крымінальныя і грамадзянскія справы акрамя тых, якія тычыліся спра асаблівай дзяржанай важнасці. Апошнія разгляда Рэвалюцыйны трыбунал рэспублікі.
Асобныя дарныя сесіі народнага суда разглядалі тыя катэгорыі крымінальных спра, якія ім перадаваліся Рэтрыбуналам, а дзяжурныя камеры народных судо прымалі да вытворчасці справы аб дробных правапарушэннях, якія не патрабавалі папярэдняга даследавання і маглі быць разгледжаны судом неадкладна. Дзяжурная камера пры Надзвычайнай камісіі разглядала справы, якія былі  вытворчасці гэтай камісіі і па якім патрэбна было хуткае судовае разбірацельства.
Савет народных суддзя, які выбірася на рэспубліканскім з'ездзе народных суддзя, з'яляся касацыйнай інстанцыяй для народных судо, іх дзяжурных камер і асобных ударных сесій.
На Беларусі функцыяніравалі і надзвычайныя судовыя органы - Рэвалюцыйны і Касацыйны трыбуналы.
Рэвалюцыйны трыбунал зацвярджася СНК БССР. Да яго падсуднасці адносілася раз-гляданне  першай інстанцыі спра аб контррэвалюцыйных злачынствах, буйных спекуляцыях, дыскрэдытацыі савецкай улады, бандытызме, злосным дэзерцірстве і іншых грамадска небяспечных злачынствах.
Нагляд за дзейнасцю Рэвалюцыйнага трыбунала, разгляд касацыйных скарга і пратэста па падсудных яму справах ажыццяля Касацыйны трыбунал пры ЦВК БССР. Яго старшынёй з'яляся народны камісар юстыцыі.
Кантроль за вырашэннем спра у судах і рэвалюцыйных трыбуналах ажыццяляла Калегія вышэйшага судовага кантролю НКЮ Беларусі.
У верасні 1922 г. ЦВК і СНК БССР прынялі пастанову аб правядзенні судовай рэформы на Беларусі. У выніку былі скасаваны Рэвалюцыйны трыбунал БССР, Савет народных суддзя і створаны Вышэйшы суд рэспублікі, а замест Касацыйнага трыбунала твораны Вышэйшы касацыйны суд.
Вышэйшы суд ме тры аддзяленні: асаблівай падсуднасці, крымінальнае і грамадзянскае. Вышэйшы суд разгляда у першай інстанцыі крымінальныя і грамадзянскія справы, якія закон адносі да яго падсуднасці, а таксама з'яляся касацыйнай і надзорнай інстанцыяй для народных судо рэспублікі.
Вышэйшы касацыйны суд здзяйсня судовы кантроль за справамі, разгледжанымі сімі судовымі органамі Беларусі. Яго рашэнні былі канчатковымі і маглі быць адменены толькі Прэзідыумам ЦВК БССР.
З 15 красавіка 1923 года на Беларусі водзілася трохступенная сістэма судовых органа: народны суд, Вышэйшы і Вярхоны суд Беларускай ССР, а для вырашэння арганізацыйных пытання дзейнасці народных судо і тлумачэння  неабходных выпадках дзеючага заканадаства Палажэннем аб судовым ладзе прадугледжвалася тварэнне пленума Вышэйшага cyда.
3 1 кастрычніка 1925 г. замест Вышэйшага суда былі твораны акружныя суды  Мінску, Віцебску, Магілёве, Бабруйску і Мазыры. У межах тэрыторыі акругі яны выконвалі функцыі, якія раней уваходзілі  кампетэнцыю Вышэйшага суда.
У сувязі са змяненнем адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР у 1930 г. адбылася рэарганізацыя і судовых органа: былі скасаваны акруговыя суды, устанолена двухступенная судовая сістэма, пашыраны функцыі народных судо, якія сталі разглядаць усе грамадзянскія справы акрамя падсудных Вярхонаму суду, таварысцкім, с'ельскім і местачковым судам.
Змены  судовай сістэме рэспублікі замацавала новае Палажэнне аб судовым ладзе БССР, якое пачало дзейнічаць з 1 мая 1931 г. У ім былі вызначаны асноныя задачы судо: падаленне супрацілення класавага ворага, умацаванне грамадска-працонай дысцыпліны, пільная ахова сацыялістычнай уласнасці. Справы аб крадзяжах сацыялістычнай маёмасці суды павінны былі разглядаць у першую чаргу і  максімальна кароткія тэрміны.
У 1934г. адбываюцца некаторыя змены  структуры Вярхонага суда рэспублікі. У яго складзе з'яляецца спецыяльная судовая калегія для разгляду спра аб дзяржаных злачынствах, расследаваных органамі НКУС (Народны камісарыят унутраных спра) за выключэннем спра аб здрадзе Радзіме, шпіянажы, тэроры, падпалах і іншых дыверсіях, якія знаходзіліся  падсуднасці вайсковых трыбунала.
Згодна Канстытуцыі БССР 1937 г. судовая сістэма рэспублікі складалася з Вярхонага, акруговых і народных судо.
У лютым 1938 г. з увядзеннем на тэрыторыі Беларускай ССР абласнога дзялення  рэспубліцы твараюцца абласныя суды. Па сутнасці, судовая сістэма БССР ствараецца на падставе агульнасаюзнага Закона аб судовым ладзе СССР, саюзных і атаномных рэспублік. Асноным звяном на Беларусі па-ранейшаму заставася народны суд, які дзейніча на тэрыторыі раёна ці горада і разгляда большую частку як крымінальных, так і грамадзянскіх спра. У абласных судах дзейнічалі калегіі па крымінальных і грамадзянскіх справах. У касацыйным парадку яны разглядалі скаргі, пратэсты на прыгаворы, рашэнні і вызначэнні народных судо. Абласны суд заставася судом першай інстанцыі для спра, якія аднесены да яго падсуднасці. Аналагічную структуру ме Вярхоны суд БССР, які ажыццяля нагляд за судовай дзейнасцю сіх судовых органа рэспублікі.
Такім чынам, у рэспубліцы адзінай інстанцыяй, якая мела правамоцтвы правяраць законнасць і абгрунтаванасць прыгавора і рашэння, якія ступілі  сілу, ста Вярхоны суд Беларускай ССР.
Значныя змены адбыліся  сістэме пракурагуры. У 1933г. была творана агульнасаюзная пракуратура, якую значалі Пракурор СССР. У ліпені 1936 года се становы пракуратуры былі вылучаны з сістэмы народных камісарыята юстыцыі і падпарадкаваны непасрэдна Пракурору СССР.
Канстытуцыя СССР 1936 года замацавала новыя арганізазацыйныя прынцыпы пабудовы пракуратуры і яе задачы. Пракурор СССР прызначася Вярхоным Саветам ССCP на сем гадо. Пракурор Беларускай ССР прызначася Пракурорам СССР на пяць гадо. Усе падначаленыя яму пракуроры прызначаліся Пракурорам БССР і зацвярджаліся Пракурорам СССР. Такі парадак прызначэння на пасады пракурорскіх работніка садзейніча усталяванню жорсткай бюракратычна-цэнтралізаванай сістэмы, пры якой не толькі народ, але і кіруючыя органы рэспублікі не маглі кантраляваць пракуратуру.
У 30-я гады былі праведзены і рэформы у кіраванні органамі міліцыі рэспублікі. Пасля скасавання Наркамата нутраных спра БССР у 1930г. кіраніцтва міліцыяй было складзена на Упраленне міліцыі і крымінальнага вышуку пры СНК БССР. На міліцыю складаліся задачы па прадухіленні, выкрыцці і расследаванні злачыннай дзейнасці, вышуку і затрыманні злачынца.
51. Змены у праве у 30-я гады
Крымінальнас права БССР, замацаванас  Крымінальным кодэксе 1928 года, з пачаткам калсктывізацыі пачало хутка мяняцца. Прымянялася сталінская формула аб абвастрэнні класавай барацьбы па меры руху да сацыялізму, у выніку чыняліся жорсткія меры пакарання, усяляк парушаліся правы чалавека. Пастановай ЦВК і СНК БССР ад 27 студзеня 1930 года  Крымінальны кодэкс БССР бы унесены артыкул 94, якім прадугледжвалася крымінальнас пакаранне за злоснае невыкананне пастано і правіл, што забяспечвалі паспяховую калектывізацыю сельскай гаспадаркі, у тым ліку за продаж або забойства сваей жывёлы (каро, коней, свіней). У гэты перыяд крымінальнае права набывае агульнасаюзны характар. У беларускі Крымінальны кодэкс уносяцца толькі тыя артыкулы, якія папярэдне былі
прыняты вышэйшымі партыйнымі і дзяржанымі органамі СССР. У 30-я гады прымаюцца самыя жорсткія законы, накіраваныя супраць "ворага народа", "шкодніка", "дыверсанта" і "раскрадальніка" сацыялістычнай маёмасці. Пачатак гэтаму бы пакладзены законам ЦВК і СНК СССР ад 7 жніня 1932 года "Аб ахове маёмасці дзяржаных прадпрыемства, калгаса і кааперацыі і мацаванні грамадскай (сацыялістычнай) уласнасці", паводле якога нават за нязначы крадзеж людзі караліся смяротнай карай або зняволеннем на 10 гадо. У 1933г. бы выдадзсны закон СССР "Аб адказнасці служачых у дзяржаных установах і прадпрыемствах за шкодніцкія акты", па якім ні  чым невінаватых людзей аб'ялялі шкоднікамі і дыверсантамі і каралі самымі жорсткімі мерамі. Яшчэ больш суровым бы закон, прыняты 1 снежня 1934г. "Аб асобым парадку раследавання і рязгляду крымінальных спра аб тэрарыстычных актах супраць работніка Савецкай улады". Асобы, абвінавачаныя па гэтым законе, пазбаляліся права карыстацца дапамогай адваката, не маглі абскардзіць прыгавор у касацыйным парадку і нават не маглі падаць хадайніцтва аб памілаванні. Прыгавор аб вышэйшай меры пакарання падляга неадкладнаму выкананню. Гэты закон разам з Крымінальным кодэксам Беларусі і іншымі агульнасаюзнымі актамі таго часу дава свабоду для правядзення масавых рэпрэсій супраць невінаватых людзей.
Дырэктывамі вышэйшых дзяржаных устано планавалася і колькасць людзей, якіх павінны былі рэпрэсіраваць мясцовыя органы і НКУС.
Разгляд такіх спра праводзіся часцей за усе несудовымі органамі: “тройкамі”, “двойкамі”, асобымі нарадамі НКУС і інш., дзе галоным доказам былі паказанні закатаванных людзей або увогуле не было ніякіх доказа іх вінаватасці.
Парушэнне грамадзянскіх право, асабліва права ласнасці, атрымала шырокае распасюджванне пры канфіскацыі маёмасці  "нэпмана" і кулако. У іх адбіраліся прылады вытворчасці, усе пабудовы, прадпрыемствы (млыны, маслабойні, ваначоскі), збожжа і іншая прадукцыя сельскай гаспадаркі, жывёла, а самі кулакі, паводле рашэння мясцовых камісій, падлягалі арышту і зняволенню, нават пакаранню смерцю або высылцы разам з сям'ей у Сібір ці на понач. Права ласнасці, згодна з Канстытуцыяй СССР і Кастытуцыяй БССР, мела дзве асноныя формы сацыялістычнай уласнасці - дзяржаную і кааператына-калгасную. Дапускалася таксама права асабістай уласнасці грамадзян на іх працоныя даходы і зберажэнні, жылы дом, падсобную хатнюю гаспадарку і іншыя рэчы асабістага жытку. Такое абмсжаванне права ласнасці  значнай ступені стрымлівала ініцыятыву грамадзян у развіцці вытворчасці тавара народнага жытку і паляпшэнні дабрабыту працоных горада і сяла.
Рэгламентацыя сямейнага права  30-я гады вызначалася пастановай ЦВК і СНК СССР "Аб забароне аборта, павелічэнні матэрыяльнай дапамогі парадзіхам, устаналенні дзяржанай дапамогі шматсямейным, пашырэнні сеткі радзільных дамо, дзіцячых ясля і дзіцячых садо, узмацненні крымінальнага пакарання за няплату алімента і аб некаторых зменах у заканадастве аб разводах" ад 27 чэрвсня 1936 года. У адпаведнасці з гэтым законам уносіліся змены  Кодэкс закона аб шлюбе, сям'і і апецы  БССР. Прадуглсджвалася, што аліменты на трыманне дзяцей павінны спаганяцца  працэнтных адносінах да заробку адказчыка  залсжнасці ад колькасці дзяцей. Ускладнялася афармлснне скасавання шлюбу і павышалася плата за яго скасаванне. Павышалася роля судо у абароне право жанчын і дзяцей.
Пачынаючы з 1936г. БССР, як і іншыя саюзныя рэспублікі, была пазбалена права выдаваць свае законы аб судовым ладзе, судаводстве, крымінальным і грамадзянскім кодэксах – усе гэтыя пытанні былі аднесены да кампетэнцыі СССР.
52. Масавыя рэпрэсіі на Беларусі у 1930-1950-я гады
НКУС СССР бы створаны 10 ліпеня 1934 г. У яго кампетэнцыю ваходзілі дзяржаная бяспека, грамадскі парадак, пагранічная і нутраная ахова.
Рэпрэсіная дзейнасць НКУС і яго органа на месцах асабліва актывізавалася пасля забойства С.М.Кірава. У дзень пагібельнага выстралу, 1 снежня 1934 г., ЦВК СССР па прапанове Сталіна прыня пастанову "Аб парадку вядзення спра аб падрыхтоцы ці чыненні тэрарыстычных акта". Па-першае, у адпаведнасці з пастановай следства па названых справах павінна было заканчвацца  дзесяцідзённы тэрмін, а абвінавачае заключэнне ручацца толькі за суткі да суда. Па-другое, з працэсу выключаецца спаборнасць "бако" - пракурора і адваката, гэта значыць разгляд такіх спра у судзе выключа як абвінавачванне, так і абарону. I па-трэцяе, касацыйнае абскарджанне і хадайніцтва аб памілаванні не дапускаліся, прыгавор прыводзіся  выкананне неадкладна пасля яго абвяшчэння. Ужо да канца 1934 г. колькасць арыштаваных за так званую "падрыхтоку ці чыненне тэрарыстычных акта" рэзка узрасла. Дакументы сведчаць, што органы НКУС па прамым указанні Сталіна былі дакладна з'арыентаваны на барацьбу з так званымі "ворагамі народа".
Масавыя рэпрэсіі фактычна законіла сумесная пастанова СНК СССР і ЦК УКП(б) ад 17 чэрвеня 1935 г. "Аб парадку правядзення арышта". Практычна весь змест гэтага дакумента тычыцца працэдуры дазволу на арышты органамі НКУС члена ЦВК СССР і ЦВК саюзных рэспублік, кіруючых работніка наркамата Саюза і рэспублік, а таксама прыранаваных да іх супрацоніка цэнтральных і мясцовых устано, члена і кандыдата УКП(б), ваеннаслужачых вышэйшага, старшага і сярэдняга начсаставу.
Масавым рэпрэсіям у гады культу асобы папярэднічала іх своеасаблівая падрыхтока  галінах ідэалогіі і забеспячэння законнасці. Ідэалагічная падрыхтока выялялася  тым, што І.В. Сталін высуну тэорыю абвастрэння класавай барацьбы па меры руху да сацыялізму. Невыпадкова ён так настойліва пачынаючы з 1928 г. укараня у грамадскую свядомасць міф пра абвастрэнне класавай барацьбы, у час якой няма месца спачуванню, няма літасці ні старым, ні малым, ні жанчынам.
Рэпрэсіі  Савецкім Саюзе, у тым ліку і на Беларусі, мелі "дактрыналъны характар". Яны вырасталі з ідэйнай пасылкі класавай барацьбы аж да понага знішчэння працініка. Бальшавіцкі лозунг "Хто не знамі, той супраць нас!" ста ажыццяляцца  поным маштабе.
Злавесную ролю  здзяйсненні масавых рэпрэсій у гады культу асобы сыгра А.Я. Вышынскі. Як тэарэтык права ён падвё навуковую базу пад самавольства і беззаконнасць, ствары у прававой навуцы становішча, пры якім душылася кожная жывая думка. Апраданню самавольства служыла і "тэорыя" Вышынскага, з годна з якой па справах аб дзяржаных злачынствах галоным і рашаючым доказам з'ялялася прызнанне самога абвінавачваемага. Яна нацэльвала супрацоніка НКУС на тoe, каб любой цаной і любымі сродкамі дабівацца ад арыштаваных прызнання сваёй віны.
Арышты невінаватых людзей - адно са звёна сталінскага тэрору. Неабходна было зламаць волю чалавека, прымусіць прызнацца  контррэвалюцыйнай дзейнасці, шпіянажы, назваць сябе "ворагам народа". Зразумела, што пры законных метадах следства зрабіць гэта было немагчыма. Неабходна была санкцыя на прымяненне фізічных метада уздзеяння на арыштаванага. Калі да вясны 1937г. фізічнае здзеянне шырока прымянялі толькі асобныя, спецыяльна назначаныя для гэтага следчыя, галоным чынам са складу вярхо НКУС, то пасля лютаска-сакавіцкага (1937 г.) пленума УКП(б) права прымяняць у адносінах "ворага народа" любыя метады фізічнага і псіхалагічнага здзеяння было дадзена большасці следчых.
У сталіцах саюзных рэспублік, у кожным абласным цэнтры меліся свае калоніі, турмы, лагеры НКУС. Сярод іх выдзялялася жорсткасцю трымання мінская нутраная турма. У 30-я гг. у турмах НКУС Беларусі, перш за сё  Мінскай турме, прымяняліся жорсткія віды катавання. Адзін з іх -"Стойка на канвееры", калі арыштаваны па некалькі гадзін стая па стойцы "смірна" без руху і сну. Пасля такой экзекуцыі  чалавека апухалі рукі і ногі, ён не мог ісці і валіся. Ад нервовага ператамлення наступалі зрокавыя і слыхавыя галюцынацыі. Прымяняліся і такія прыёмы, як "сакрэтны", ці "мазгі  столь", які заключася  тым, што на шыю чалавека накідвася рэмень і моцным ударам па ім каля патыліцы рабілася страсенне мазго; улівалі  нос нашатырны спірт, які абпальва слізістую абалонку носа, рота, горла. Ад гэтага нос расггуха, ішла кро. Асабліва часта  хаду бы "брыгадны метад", калі  збіванні прымалі дзел некалькі следчых-садыста. Падследных прымушалі гадзінамі ляжаць спіной на вострым рабры табурэткі са звешанай да падлогі галавой, маглі крычаць у вуха праз рупар.
Дакументы дазваляюць з понай дакладнасцю сцвярджаць, што рэпрэсіі 30-х гг. здзяйсняліся не толькі з ведама, але і па прамых указаннях Сталіна.
Можна зрабіць вынікі: Па-першае, вялікі маштаб рэпрэсій бы абумолены тыранічнай прыродай палітычнага рэжыму, які сталявася  краіне  1917 г. Сама правячая партыя сё больш ператваралася  жорстка цэнтралізаваную арганізацыю,"ордэн мечаносца" унутры Савецкай дзяржавы. Адсутнасць дэмакратыі  бальшавіцкай партыі цягнула за сабой згортванне дэмакратыі і  грамадстве. Як вынік, правячая партыя, з'яляючыся станавым хрыбтом камандна-адміністрацыйнай сістэмы, сама стала аб'ектам рэпрэсій. Па-другое, пачатак палітычных рэпрэсій на Беларусі непасрэдна звязаны з поспехамі і дасягненнямі палітыкі беларусізацыі, якая стала найбольш значнай з'явай у працэсе развіцця нацыянальнай самасвядомасці ва мовах савецкай улады. 3 канца 20-х гг. таталітарная сістэма, якую насаджа Сталін, пачала сё больш рашуча караняцца  грамадска-палітычнае жыццё. I калі запатрабавалася практычна падмацаваць вылучаны ім тэзіс аб абвастрэнні класавай барацьбы ва мовах буданіцтва сацыялізму, партыйнае кіраніцтва паспрабавала прадставіць існавашы плюралізм думак у пытаннях нацыянальна-культурнага жыцця менавіта як класавае супрацьстаянне. Усё, што не адпавядала сталінскай ідэалогіі, абвяшчалася варожым. На гэтай падста-ве беларускіх дзеяча навукі і культуры, актыных правадыро палітыкі беларусізацыі сё часцей сталі абвінавачваць у так званым нацыянал-дэмакратызме "Нацдэмашчына" тлумачылася ідэолагамі рэжыму як праява "правага" хілу, а так званае кулацтва, сялянства наогул - яго сацыяльнай базай. Сталінская наменклатура з яе прынцыпамі назначэння зверху, жорсткай кадравай палітыкай не жадала мірыцца з вылучэннем мясцовых кадра і бачыла пагрозу свайму існаванню  нацыянальна-дэмакратычнай інтэлігенцыі, якая была цесна звязана з ся-лянствам, мела дэмакратычныя традыцыі, пэны атарытэт у нацыянальным руху
У 20 - 50-я гг. у Беларусі было неабгрунта-вана рэпрэсіравана  адміністрацыйным парадку звыш 349 тыс. чалавек, а агульная колькасць, ахвяр палітычных рэпрэсій склала каля 600 тыс. чалавек.
Трэба зазначыць, што се наркомы НКУС акрамя Г.І. Пятроскага і Ф.Э. Дзяржынскага сталі ахвярамі ласнага тварэння. Вядома нямала факта, калі  разрад уяных "ворага народа" неабгрунтавана трапілі сумленныя работнікі органа НКУС, якія спрабавалі пратэставаць супраць сталінска-яжоскай беззаконнасці і самавольства.
53. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР
Палітычнае бяспрае, сацыяльны і нацыянальны прыгнет насельніцтва Заходняй Беларусі выклікалі барацьбу за свае правы, за вызваленне з-пад польскай акупацыі. Вызваленчая барацьба  большасці выпадка была выклікана імкненнем да з'яднання з БССР. Партыйна-дзяржанае кіраніцтва СССР паафіцыяльна падтрымлівала развіццё ідэі такога з'яднання і садзейнічала мацаванню веры  яго ажыццяленне.
23 жніня 1939 г., ва мовах абвостранага міжнароднага становішча, урад СССР падпіса з гітлераскай Германіяй дагавор аб ненападзенні. Пакт бы дапонены сакрэтнымі пратаколамі, па якіх тэрыторыя Польшчы і шэрагу іншых краін падзялялася на сферы плыву СССР і Германіі. Уста-налівалася, што мяжа гэтых сфер павінна праходзіць па лініі рэк Нарэ, Буг, Вісла, Сан. Заходняя Беларусь і Заходняя Украіна прызнаваліся сферай інтарэса СССР.
Засцярогшы сябе на сходзе, гітлераская Германія 1 верасня 1939 г. пачала дано спланаваную вайну супраць Польшчы. 17 верасня Чырвоная Армія перайшла мяжу, што аддзяляла Заходнюю Беларусь ад БССР. На сёй заходняй тэрыторыі пачалі стварацца часовыя органы народнай улады. Ва се ладныя структуры вайшлі прадстанікі Чырвонай Арміі.
22 кастрычніка на аснове савецкай выбарчай сістэмы на тэрыторыі Заходняй Беларусі былі праведзены выбары  Народны (Нацыянальны) сход. Удзельнічаць у іх мелі права се жыхары, якія дасягнулі 18 гадо. Народны (Нацыянальны) сход пача сваю работу 28 кастрычніка 1939 г. у Беластоку. На парадку дня стаялі наступныя пытанні: 1) аб дзяржанай уладзе; 2) аб уваходжанні Заходняй Беларусі  склад БССР; 3) аб канфіскацыі памешчыцкіх земля; 4) аб нацыяналізацыі банка і буйной прамысловасці. У адпаведнасці з разгледжанымі пытаннямі былі адобраны чатыры дэкларацыі, абвясцішыя станаленне савецкай улады на тэрыторыі Заходняй Беларусі.
Дэкларацыі Народнага (Нацыянальнага) сходу сталі прававой асновай для прыняцця 2 лістапада 1939 г. Вярхоным Саветам СССР пастановы "Аб уключэнні Заходняй Беларусі  склад Саюза ССР з аб'яднаннем яе з Беларускай ССР". 14 лістапада Вярхоны Савет БССР пастанаві прыняць Заходнюю Беларусь у склад БССР і з'яднаць тым самым беларускі народ у адзінай беларускай дзяржаве.
4 снежня 1939 г. Прэзідыум Вярхонага Савета СССР выда указ аб стварэнні на тэрыторыі Заходняй Беларусі пяці абласцей - Баранавіцкай, Беластоцкай, Брэсцкай, Віленскай і Пінскай. 3 мэтай стварэння савецкіх органа улады і кіравання указам Прэзідыума Вярхонага Савета БССР 7 снежня 1939 г. на тэрыторьй Заходняй Беларусі былі зацверджаны абласныя выканачыя камітэты, Аблвыканкамы у сваю чаргу фарміравалі рай- і сельвыканкамы. Выбары  мясцовыя Саветы на тэрыторыі Заходняй Беларусі адбыліся 15 снежня 1940г.
У кастрычніку 1939 г. адбыся працэс тэрытарыяльнай кансалідацыі беларускай нацыі  яе этнаграфічных межах. Аднак незабаве Віленскі край у сувязі з пактам Молатава - Рыбентропа бы перададзены Літве.
16 лістапада 1939 г. паміж савецкім урадам і радам Германіі было заключена пагадненне аб перасяленні асоб беларускай нацыянальнасці з польскіх тэрыторый, акупіраваных трэцім рэйхам, на беларускія землі, якія адышлі да СССР. Многіх перасяленца напатка трагічны лёс: яны сталі ахвярамі органа НКУС.
Аднак, нягледзячы на се выдаткі, трэба адзначыць, што з'яднанне Заходняй і Усходняй Беларусі  адзіную Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку было актам гістарычнай справядлівасці. Яно паклала канец падзелу Беларусі, аднавіла яе тэрытарыяльную цэласнасць, уз'яднала беларускі народ у адзіную сям'ю.




54. Вялікая Айчынная вайна: змены у праве
Падчас другой сусветнай вайны права Беларускай ССР не мела самастойнага значэння, бо згодна з Канстытуцыяй СССР (1936 г.) выданне Крымінальнага і Грамадзянскага кодэкса было аднесена да кампетэнцыі СССР, а  астатніх галінах права таксама дзейнічалі  асноным нормы агульна-саюзнага права. Перш за сё трэба адзначыць, што грамадзянска-прававое рэгуляванне маёмасных адносін у перыяд вайны было падпарадкавана мабілізацыі сіх рэсурса краіны для забеспячэння перамогі, абароне сацыялістычных маёмасных адносін, адналенню разбуранай гаспадаркі.
Для змацнення грамадзянска-прававой аховы сацыялістычнай уласнасці была павышана матэрыяльная адказнасць за раскраданне, недастачу і страту тавара, гаручага, гібель коней і буйной рагатай жывёлы.
У гады вайны прымаліся меры па сацыяльнай абароне насельніцтва (згодна з Пастановай СНК СССР ад 5 жніня 1941 г. на час вайны за сімі ваеннаслужачымі заховалася іх жылая плошча, і жыльцы, якія часова займалі кватэру ваеннаслужачага, абавязаны былі вызваліць яе. Грамадзяне, якія вярнуліся з эвакуацыі, мелі права  судовым парадку патрабаваць вызвалення раней прыналежнай ім жылой плошчы).
Становішча ваеннага часу абумовіла неабходнасць выдання акта, якія рэгулявалі адносіны па дагаворы страхавання (органы Дзяржстраху не нясуць адказнасці  выпадку смерці застрахаваных ці страты імі працаздольнасці, а таксама знішчэння ці пашкоджання застрахаванай маёмасці  выніку ваенных дзеяння).
14 сакавіка 1945 г. Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР былі унесены значныя змены і  парадак атрымання спадчыны (было пашырана кола спадчынніка, у лік якіх уключаліся бацькі, браты і сестры памерлага, а таксама вызначалася чарговасць яе атрымання. Спадчыннікамі першай чаргі з'яляліся дзеці, муж або жонка і непрацаздольныя, што былі на трыманні спадчынадацы не менш як год да яго смерці. У выпадку адсутнасці спадчынніка першай чаргі ці непрыняцця імі спадчыны да яе атрымання прызываліся працаздольныя бацькі, а пры іх адсутнасці - браты і сестры памерлага).
Былі пашыраны правы спадчынадацы па завяшчанні сваей маёмасці:яна магла быць завешчана аднаму або некалькім асобам з ліку спадчынніка паводле закону, а таксама дзяржаным органам і грамадскім арганізацыям; спадчынадавец атрыма права пры адсутнасці законных спадчынніка завяшчаць сваю маёмасць любому грамадзяніну.
Змены, унесеныя  грамадзянскае заканадаства, былі накіраваны перш за сё на рэгуляванне маёмасных адносін у інтарэсах перамогі над ворагам, адналення гаспадаркі, узмацнення аховы право прадпрыемсчва і стано, арганізацый і грамадзян.
Важнае значэнне мела пастанова пленума Вярхонага суда СССР ад 27 чэрвеня 1941 г., паводле якой было прынята рашэнне прыпыніць вядзенне сіх незакончаных спра аб высяленні з жылых памяшкання асоб, прызваных у дзеючую армію, і члена іх сямей.
Прыпыняліся на перыяд ваенных дзеяння і се неразгледжаныя грамадзянскія справы іншых катэгорый, калі адказчыкі знаходзіліся  арміі.
Парадак скасавання шлюбу бы ускладнены. Уводзілася асобая стадыя судовага разбору - прымірыцельная вытворчасць у народным судзе. Справа аб скасаванні шлюбу разглядалася па заяве мужа і жонкі або аднаго з іх па месцы жыхарства адказчыка. Патрабавалася абавязковая публікацыя  мясцовым друку пра тое, што адбудзецца разгляд справы аб разводзе. Муж і жонка мелі права спыніць справу на любой стадыі працэсу. Прысутнасць у судзе мужа і жонкі з'ялялася абавязковай. У выпадку скасавання шлюбу суд вызнача, пры кім з бацько застаюцца дзеці, і станаліва памер утрымання на іх алімента, рабі падзел маёмасці і г.д.
27 снежня 1944 г. было зацверджана Палажэнне аб Дзяржаным арбітражы Беларускай ССР. Ён выраша маёмасныя (іскавыя і пераддагаворныя) спрэчкі паміж установамі, прадпрыемствамі і арганізацыямі грамадскага сектара.
Асноная задача крымінальнага заканадаства перыяду вайны заключалася  ахове станоленага правапарадку, умацаванні воінскай і працонай дысцыпліны.
У барацьбе з раскраданнем дзяржанай і грамадскай маёмасці шырока прымяняся Закон ад 7 жніня 1932 г., які прадугледжва павышаную адказнасць за крадзяжы аж да расстрэлу. 23 ліпеня 1942 г. Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР была станолена адказнасць у выглядзе турэмнага зняволення ад трох да пяці гадо за раскраданне гаручага  МТС і сагасах; 13 красавіка 1942 г. - крымінальная адказнасць за адмаленне і хіленне ад працонай павіннасці, а праз два дні - за хіленне ад мабілізацыі на сельскагаспадарчыя работы, самавольнае пакіданне гэтых работ, а таксама за невыпрацоку абавязковага мінімуму працадзён.
7 ліпеня 1945 г. Прэзідыум Вярхонага Савета СССР прыня указ "Аб амністыі  сувязі з перамогай над гітлераскай Германіяй". Паводле амністыі понасцю вызваляліся ад пакарання асуджаныя да пазбалення волі на тэрмін да трох гадо. Асобам, асуджаным да пазбалення волі на тэрмін звыш трох гадо, не адбыты тэрмін пакарання скарачася напалову. Вызваляліся ад пакарання се асуджаныя, у адносінах якіх была прыменена адтэрмінока выканання прыгавору да заканчэння ваенных дзеяння. Амністыя не пашыралася на асуджаных за чыненне асабліва небяспечных злачынства: раскраданне дзяржанай і грамадскай маёмасці, бандытызм, разбой, крадзяжы, грабяжы і хуліганства.
Крымінальна-працэсуальнае заканадаства таксама было накіравана на заваяванне перамог.
1 верасня 1939 г. сесіяй Вярхонага Савета СССР бы прыняты закон "Аб усеагульным воінскім абавязку": выраша пытанні падсуднасці  выпадках чынення злачынст-ва ваеннаслужачымі і ваеннаабавязанымі, прызванымі на вучэбныя зборы.
Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 6 ліпеня 1940 г. была павышана адказнасць за самавольную адлучку і дэзерцірства.
Пытанні рэгламентацыі падсуднасці ваенных трыбунала былі вырашаны Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 13 снежня 1940 г. "Аб змяненні падсуднасці ваенных трыбунала". На падставе гэтага указа се справы аб злачынствах, учыняемых ваеннаслужачымі і ваеннаабавязанымі  час праходжання імі вучэбных збора, перадаваліся  падсуднасць ваенных трыбунала.
Усе незакончаныя вытворчасцю справы аб контррэвалюцыйных злачынствах, асабліва небяспечных злачынствах супраць парадку кіравання і найбольш цяжкіх злачынствах агульнакрымінальнага характару, падлягалі накіраванню праз пракуратуру  ваенны трыбунал па месцы службы абвінавачванага. Справы аб іншых катэгорыях злачынства падлягалі спыненню, паколькі іх разгляд пасля вяртання абвінавачваных з ваеннай службы бы яна немэтазгодны.
Пасля заканчэння вайны пачалася перабудова дзейнасці органа следства, пракуратуры і суда  прымяненні да мо мірнага часу. Нормы працэсуальнага права аб выключэннях з агульных правіла судаводства, устаноленыя Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 22 чэрвеня 1941 г. "Аб ваенным становішчы", спынілі свае дзеянне, вядзенне крымінальных спра пачало адпавядаць нормам крымінальна-працэсуальнага кодэкса.
55. Вялікая Айчынная вайна: акупацыйны рэжым на Беларусі
Акупацыйны рэжым – сiстэма палiтычных, эканамiчных, ваенных, iдэалагiчных мер, накiраваных на лiквiдацыю грамадскага i дзяржанага ладу, рабаванне нацыянальных багацця i рэсурса, зняволенне, крывавы тэрор, знiшчэнне беларускага народа. Згодна плану «Барбароса» была знiшчана дзяржаная самастойнасць i тэрытарыяльная цэласнасць рэспублiкi. Яна была падзелена на часткi, якiя перайшлi да сходняй Прусii, рэйхскамiсарэята «Остланд», «Украiна», генеральнай акругi Лiтвы i iнш. Уся паната лады належала фашысцкай ваеннай i цывiльнай акупацыйнай адмiнiстрацыi. Галоным сродкам падтрымання «новага парадку» былi войскi, службы СС, СА, СД, гестапа, жандармерыi i iнш.
Галонымi сродкамi ажыццялення плана «Ост» была палiтыка генацыду – планамернага знiшчэння насельнiцтва: камунiста, ваеннаслужачых, савецкiх, партыйных, камсамольскiх актывiста, ярэя, цыган. Для гэтага выкарыстовалася сiстэма мер: заложнiцтва, аблавы, пагромы, турмы, карныя экспедыцыi, лагеры смерцi, больш 100 гета i iнш. Для фiзiчнага знiшчэння людзей немцы арганiзавалi на беларусi больш 260 лагера смерцi, iх фiлiяла i аддзялення. Сярод iх Вялiкi i малы Трасцянец, Азарычы, Масюкошчына i iнш. Страшэнныя зверствы чынiлi фашысты над партызанамi, подпольшчыкамi, мiрным насельнiцтвам. Было праведзена больш за 140 карных экспедыцый, пасля якiх цэлыя раены перуатварылiся  зоны пустынi. За гады акупацыi спалена больш як 628 весак разам з людзьмi, каля 200 з iх так i не аднавiлiся пасля вайны. У рабства на Нямеччыну было вывезена па няпоных падлiках 380 тыс. юнако i дзячат. Вярнулiся дамо толькi каля 120 тыс. Фашысты рабавалi нацыянальныя багаццi рэспублiкi. Было вывезена 90 % тэхнiчнага абсталявання, разрабавана 10 тыс. калгаса, знiшчаны лес i г.д. Акупацыяныя лады рабiлi се, каб знiшчыць беларускую культуру, навуку, мастацтва, закрыць доступ да адукацыi. Каб раскалоць адзiнства беларускага народа, знайсцi сабе апору, гiтлерацы спрабавалi ствараць нацыянальныя арганiзацыi: Беларуская народная самапомач (БНС), Беларускi корпус самааховы (БКС), Саюз беларуская моладзi (СБМ), Беларуская цэнтральная рада (БЦР), Беларуская краявая абарона (БКА) i iнш. Выкарыстоваючы се сродкi агiтацыi i прапаганды, гiтлерацы iмкнулiся здзейнiчаць на насельнiцтва, зрабiць яго пакорным, паслушэнным, зламаць яго волю да барацьбы.
Аднак беларускi народ ад дзяцей да дарослых узняся на смяротную барацьбу супраць ворага. Партызанскiя атрады i групы стваралiся на базе народнага апалчэння, знiшчальных батальена, камандзiра i байцо Чырвонай Армii, апынушыхся  тыле ворага. Партызанскi рух бы сенародным, дзейнiчала 1255 партызанскiх атрада, 213 брыгад, больш 370 тыс. чалавек.
Шматгранную дзейнасць супраць ворага ажыццяляла партыйнае падполле: 203 абкамы i мiжрайкамы, мiжрайцэнтры, гаркамы i райкамы, больш 1500 пярвiчных арганiзацый. Побач з iмi дзейнiчала камсамольскае падполле. Формы i метады барацьбы з ворагам былi самыя розныя: знiшчэнне афiцэра i салдат, дыверсii, рэйкавая вайна, парушэнне сродка сувязi, узры масто, дарог, выданне падпольных газет, лiстовак, распасюджванне зводак iнфармбюро. Разам з беларусамi змагалiся рускiя, украiнцы i iншыя прадстанiкi народа СССР, а таксама палякi, чэхi i словакi, венгры, немцы i iнш. Гераiчная барацьба народа падрывала моц фашысцкай армii, умацовала веру насельнiцтва  перамогу, наблiжала яе.
56. БССР- суб’ект міжнароднага права
1 лютага 1944 г. Вярхоны Савет прыня Закон, які замацава права саюзных рэспублік наладжваць непасрэдныя сувязі з замежнымі дзяржавамі, заключаць з імі пагадненні і абменьвацца дыпламатычнымі прадстаніцтвамі. У сувязі з гэтым Вярхоны Савет БССР 24 сакавіка 1944 г. прыня Закон аб утварэнні Народнага камісарыята замежных спра (26 сакавіка 1946 г. Наркамат замежных спра БССР бы ператвораны  Міністэрства замежных спра). Створаны наркамат разгарну вялікую работу, пацвярджэннем чаму з'явіся дзел БССР у стварэнні Арганізацыі Аб'яднаных Нацый і  распрацоцы яе Устава. 26 чэрвеня 1945 г. упанаважаныя дзяржа-заснавальніц, у тым ліку і БССР, падпісалі Уста ААН, які 30 жніня 1945 г. бы ратыфікаваны Прэзідыумам Вярхонага Савета БССР.
Удзел у рабоце ААН пакла пачатак новаму этапу знешнепалітычнай дзейнасці Беларусі, якая працякала  адпаведнасці з нормамі міжнароднага права і ажыццялялася  розных міжнародна-прававых формах. Рэспубліка вяла значную дыпламатычную перапіску, удзельнічала  рабоце розных міжнародных канферэнцый, была членам многіх міжурадавых арганізацый, мела дагаворную практыку, аказвала дапамогу краінам, якія сталі на шлях развіцця. 3 цягам часу станавіліся пастаянныя кантакты рада БССР з урадамі дзяржа і міжнароднымі арганізацыямі.
Дыпламатычныя зносіны БССР з замежнымі дзяржавамі ажыццяляліся з дапамогай пасольства і місій СССР, што перашкаджалі наладжванню і развіццю непасрэдных дыпламатычных сувязя БССР з замежнымі дзяржавамі.
У пасляваенны перыяд далейшае развіццё атрымалі міжнародна-прававыя формы знешнепалітычнай дзейнасці БССР, такія як непасрэдныя перагаворы з замежнымі дзяржавамі. Восенню 1944 г. праводзіліся беларуска-польскія перагаворы па пытанні змянення лініі дзяржанай граніцы.
Асобае месца  дыпламатычнай практыцы БССР займала заключэнне многабаковых дагаваро з замежнымі дзяржавамі (Парыжская мірная канферэнцыя 1946).
Удзел БССР у кадыфікацыі і развіцці міжнароднага права ажыццяляся  ходзе дыпламатычных кансультацый і перагавора з прадстанікамі розных дзяржа, якія праводзіліся як на двухбаковай, так і на многабаковай аснове. БССР засёды прымала дзел у розных міжнародных (міжурадавых) канферэнцыях, што спецыяльна склікаліся для кадыфікацыі асобных галін і інстытута міжнароднага права. Разам з дэлегацыямі СССР і УССР дэлегацыя Беларускай ССР удзельнічала  рабоце Дыпламатычнай канферэнцыі па абароне ахвяр вайны, якая праходзіла  Жэневе  1949 г. На гэтай канферэнцыі былі выпрацаваны канвенцыі аб паляпшэнні лёсу раненых, хворых і асоб, якія пацярпелі караблекрушэнне; аб абыходжанні з ваеннапалоннымі; аб абароне цывільнага насельніцтва  час вайны і інш.
У 1954 г. прадстанікі БССР удзельнічалі  рабоце Гаагскай канферэнцыі па абароне культурных каштонасцей у выпадку зброенага канфлікту, у 1958 і 1960 гг. - у Жэнескай і Брусельскай канферэнцыі па кадыфікацыі важнейшых норма дыпламатычнага права, у 1963 г. - у Венскай канферэнцыі па консульскіх зносінах і імунітэтах, а таксама  канферэнцыях па паветраным праве  Гаазе (1970), Манрэалі (1971), Рыме (1973), па дарожным руху  Жэневе (1968), па праве міжнародных дагаворо у Вене (1968 - 1969) і г.д.
Вялікай была дагаворная практыка БССР. Заключаныя рэспублікай дагаворы ахопліваюць самыя розныя бакі міжнароднага жыцця.
Прытрымліваючыся ва сіх пытаннях "узгодненай лініі сацыялізму", Беларуская ССР разам з СССР і УССР дабіліся прыняцця шэрагу акта у абарону інтарэса працоных у капіталістычных і тых краінах, што сталі на шлях развіцця, а таксама цэлага шэрагу дакумента па раззбраенні. Пашыраліся міжнародныя сувязі БССР у галіне асветы, навукі і культуры.
Пасля ступлення  члены ААН БССР атрымала рэальную магчымасць лічыць сябе суверэнным і ранапраным удзельнікам міжнароднага права.
Нягледзячы на юрыдычны статус суб'екта міжнароднага права, БССР засёды дзейнічала  рамках адзінай палітыка-ідэалагічнай лініі СССР, намечанай ЦК КПСС. Гэта знаходзіла практычнае васабленне  дакладным прытрымліванні "згодненай лініі"  міжнародных зносінах савецкіх рэспублік.
57. Адміністрацыйна-тэрытарыальны падзел БССР у пасляваенны перыяд
Тэрыторыя Беларускай ССР і яе адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел у пасляваенны перыяд у значнай ступені змяніліся. Пасля з'яднання Заходняй Беларусі з Беларускай ССР у верасні 1939 года тэрыторыя рэспублікі складала звыш 240 тыс. кв. км. У кастрычніку распараджэннем урада СССР значая частка Віленскага краю разам з беларускай Вільняй, якая да таго часу была цэнтрам Заходняй Беларусі, была перададзена Літоскай рэспубліцы. Абласным цэнтрам за мест Вільні ста горад Вілейка, і была творана Вілейская вобласць Беларускай ССР. Летам 1940 года, пасля станалення Савецкай улады  Літве, ёй дадаткова была перададзена са складу Беларусі тэрыторыя Свянцянскага раёна і часткі Відзаскага, Астравецкага, Воранаскага, Гадуцішкаскага і Радунскага раёна.
Пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны, паводле дамовы паміж СССР і Польскай Народнай Рэспублікай ад 16 жніня 1945 года "Аб савецка-польскай дзяржанай мяжы", у склад Польшчы перададзены, у парушэнне Канстытуцыі Беларускай ССР 1937 года (арт. 16) і без згоды рэспублікі, 17 раёна былой Беластоцкай вобласці і 3 раёны Брэсцкай вобласці. Такім чынам, пасля сіх гэтых "падарунка" нашым суседзям тэрыторыя Беларускай ССР зменшылася больш чым на 30 тыс. кв. км. і склала 207,6 тыс. кв. км.
У пачатку 1947 года  Беларускай ССР было 12 абласцей (Баранавіцкая, Бабруйская, Брэсцкая, Віцебская, Гомельская, Гродзенская, Мінская, Магілёская, Маладзечанская, Пінская, Палеская з (цэнтрам у Мазыры) і Полацкая), 175 раёна і 2522 сельсаветы. У студзені 1954 года Бабруйская, Баранавіцкая, Палеская, Пінская і Полацкая, а  студзені 1960-га і Маладзечанская вобласці былі скасаваны. У 1956-1966 гадах у БССР праводзілася збуйненне раёна і Указамі Прэзідыума Вярхонага Савета БССР у 1956 годзе было скасавана 11 раёна, 1957-м - 3, у 1959-м - 14, 1960-м - 15, у 1961-м - 1 і  1962 годзе - 54 раёны. Усяго было скасавана 98 раёна. Адбывалася і збуйненне сельсавета і адначасова пераймяноваліся вёскі і іншыя населеныя пункты.
58. Развіцце дэмакратыі у 1950-я гады і пашырэнне право БССР
Смерць Сталіна (1953) мела пераломнае значэнне для сіх сфер жыцця савецкага грамадства. На ХХ з'ездзе КПСС у 1956 г. бы асуджаны культ асобы. Адбылася некаторая дэмакратызацыя грамадскага жыцця, былі рэабілітаваны многія ахвяры рэпрэсій.
XX з'езд адбыся з 14 па 25 лютага 1956 года  Маскве. З'езд зацвердзі дырэктывы па пяцігадовым плане развіцця народнай гаспадаркі і хвалі меры, прынятыя ЦК КПСС па пашырэнні право саюзных рэспублік. Яшчэ у маі 1955 года Савет Міністра СССР прыня пастанову "Аб змене парадку планавання і фінансавання гаспадаркі саюзных рэспублік", паводле якой рэспублікі атрымлівалі магчымасць самастойна, без ранейшага жорсткага дыктату, вырашаць унутрырэспубліканскія гаспадарчыя пытанні. Праз год сумеснай пастановай ЦК КПСС і Савета Міністра СССР шэраг прадпрыемства агульнасаюзнага падпарадкавання бы перададзены саюзным рэспублікам. У сярэдзіне 1957 года пачалася перабудова кіравання прамысловасцю і буданіцтвам на аснове закона ад 10 мая 1957 года "Аб далейшым удасканаленні арганізацыі кіравання прамысловасцю і буданіцтвам", згодна з якім замест галіновых агульнасаюзных або саюзна-рэспубліканскіх міністэрства утвараліся Саветы народнай гаспадаркі, пабудаваныя па тэрытарыяльным прынцыпе. У БССР утварася адзін Санаргас, у падпарадкаванне якому перадаваліся амаль усе прамысловыя прадпрыемствы і буданічыя арганізацыі, размешчаныя на тэрыторыі рэспублікі. Гэтая рэформа значна пашырыла самастойнасць і ініцыятыву рэспублікі і садзейнічала здыму развіцця прамысловасці і буданіцтва. Савету народнай гаспадаркі БССР было перададзена больш за 850 прадпрыемства.
Пашырэнне право саюзных рэспублік праявілася  тым, што законам ад 10 мая 1957 года Старшыні Савета Міністра саюзных рэспублік былі ключаны  склад Савета Міністра СССР у адпаведнасці са сваімі пасадамі, тым самым яны сталі панапранымі членамі Урада СССР. Пастановай Савета Міністра СССР ад 29 жніня 1957 года саюзным рэспублікам дадаткова перадаваліся на іх вырашэнне пытанні гаспадарчага і культурнага буданіцтва. Яны маглі пакідаць у сваім распараджэнні значную частку прадукцыі, выпрацаванай звыш плана. У гэтым жа накірунку дзейніча і закон СССР ад 11 лютага 1957г. Аб пашырэнні право рэспублік па выданні кодэкса саюзных рэспублік.
Далейшаму умацаванню БССР садзейнічалі Указы Прэзідыума Вярхонага Савета БССР ад 25 снежня 1951 года "Аб дзяржаным сцягу БССР" і ад 8 мая 1956 года "Аб зацвярджэнні палажэння аб дзяржаным сцягу БССР", а таксама Указ ад 24 верасня 1955 года "Аб дзяржаным гімне БССР", у якім зацвярджаліся тэкст гімна (верш М. Клімковіча) і яго мелодыя (музыка Н. Сакалоскага).
59. Удасканаленне заканадаства БССР у 1950-1980-я гады
У другой палове 40-х - 80-х гг. права рэспублікі развівалася  адпаведнасці з агульнай палітыкай Саюза ССР і тымі галонымі гаспадарча-палітычнымі і ідэалагічнымі задачамі, на якія нацэльвала кіруючая Камуністычная партыя.
Грамадзянскае і грамадзянска-працэсуальнае права.
Грамадзянскае права было накіравана на мацаванне дзяржанай уласнасці, узмацненне планавага пачатку  народнай гаспадарцы, удасканальванне прававых форма эканамічных сувязя паміж гаспадарчымі арганізацыямі.
1.Пастанова Савета Міністра ад 21 красавіка 1949 г. "Аб заключэнні гаспадарчых дагавора" (асуджалася практыка бездагаворных паставак, якія зніжалі адказнасць пасташчыко і спажыцо за выкананне абавязацельства па пастацы прадукцыі. Прадпрыемствы абавязваліся афармляць гаспадарчыя сувязі па пастаках прадукцыі пераважна на аснове генеральных і лакальных дагавора).
2. Было пашырана кола аб'екта права асабістай уласнасці. Указ Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 26 жніня 1948г. "Аб праве грамадзян на куплю і буданіцтва індывідуальных жылых дамо": грамадзянам рэспублікі была дадзена магчымасць набываць на правах асабістай уласнасці (купіць ці пабудаваць) дом у адзін ці два паверхі з колькасцю пакоя ад аднаго да пяці.
У БССР новы Грамадзянскі кодэкс бы зацверджаны Вярхоным Саветам 11 чэрвеня 1964 г. і ведзены  дзеянне з 1 студзеня 1965 г. ГК БССР складася з 8 раздзела і 43 гла, у якіх былі выкладзены агульныя палажэнні, права ласнасці, права на адкрыццё, вынаходніцтва, рацыяналізатарскую прапанову, прамысловы зор, спадчыннае права, праваздольнасць замежных грамадзян, асоб без грамадзянства, прымяненне грамадзянскіх закона замежных дзяржа, міжнародных дагавора і пагаднення. Значна паней ГК рэгулява маёмасныя адносіны: змяшча главы аб дагаворах пастакі, перавозкі, падраду на капітальнае буданіцтва, аб дзяржаных закупках сельскагаспадарчай прадукцыі, аб крэдытна-разліковых адносінах арганізацый і інш. Пачынаючы з 1967 г. органамі лады і кіравання бы прыняты шэраг нарматыных акта, якія прадугледжвалі павелічэнне памера нястоек за невыкананне ці неналежнае выкананне планавых і планава-дагаворных абавязацельства. Арбітраж атрыма права пры грубым парушэнні мо дагавора павышаць памер маёмаснай адказнасці суб'екта праваадносін і перадаваць спагнаныя сумы  даход саюзнага бюджэту. У сувязі з рэканструкцыяй гарадо і населеных пункта у ГК былі унесены дапаненні, якія тычыліся пашырэння право грамадзян пры зносе іх домаладання у мэтах дзяржаных і грамадскіх патрэбнасцей.
Адбылося абналенне заканадаства, якое рэгулявала адносіны куплі-продажу тавара у крэдыт.
У адпаведнасці з Палажэннем аб парадку разгляду працоных спрэчак ад 1 студзеня 1957 г. большую частку працоных канфлікта сталі разглядаць камісіі па працоных спрэчках і фабрычна-заводскія камітэты прафсаюза.
7 чэрвеня 1950 г. Савет Міністра БССР зацвердзі новае Палажэнне аб Дзяржаным натарыяце, у якім рэгулявася парадак арганізацыі натарыяльных кантор, вызначаліся функцыі і агульныя правілы іх дзейнасці, давася падрабязны пералік натарыяльных дзеяння і парадак іх выканання. Уступленне  сілу ГК і ГПК выклікала неабходнасць прыняцця  1967 г. Палажэння аб Дзяржаным натарыяце БССР, а пасля прыняцця агульнасаюзнага закона аб дзейнасці натрыята Вярхоны Савет БССР прыня новы Закон "Аб дзяржаным натарыяце" і вё яго  дзеянне з 1 кастрычніка 1974 г., што выклікала неабходнасць унясення дапанення і змянення у ГПК рэспублікі, якое было зроблена  1975 г.
11 чэрвеня 1964 г. Вярхоны Савет рэспублікі прыня закон "Аб зацвярджэнні Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса БССР". Новы ГПК складася з 6 раздзела і 32 гла. У першай частцы змяшчаліся нормы, якія тычыліся асноных палажэння і прынцыпа савецкага працэсуальнага права, складу судо, падведамнасці спрэчак, доказа, судовых выдатка, працэсуальных тэрміна, судовых паведамлення, выкліка і штрафа. Астатнія раздзелы рэгламентавалі парадак вытворчасці спра у судзе першай інстанцыі, у касацыйнай інстанцыі, парадак выканання судовых рашэння. Больш дакладна размяжоваліся правы і абавязкі асоб, якія дзельнічалі  працэсе. Новы ГПК БССР у адрозненне ад адпаведных кодэкса іншых рэспублік уключа у сябе артыкул 239, які прадугледжва магчымасць узбуджэння па ініцыятыве суда спра аб прызнанні грамадзяніна адсутным без вестак або памерлым. Пазней у Грамадзянска-працэсуальны кодэкс уносіліся дапаненні і змяненні (бы зменены парадак разгляду спра аб скасаванні шлюбу. Канчатковае рашэнне па гэтым пытанні сталі выносіць раённыя (гарадскія) народныя суды, была адменена абавязковая публікацыя  друку аб скасаванні шлюбу).
Зямельнае права. Рэгулявала зямельныя адносіны, галоным чынам у сферы сельскагаспадарчага землекарыстання. У 1955 г. былі ведзены абавязковы лік наянасці і размеркавання зямлі па годдзях і землекарыстальніках, дзяржаная рэгістрацыя апошніх па адзінай агульнасаюзнай сістэме. Уліку падлягалі таксама се землі, якія знаходзіліся  карыстанні калгаса, сагаса, гарадо і пасёлка, дзяржаных, кааператыных і грамадскіх устано, прадпрыемства і арганізацый, аднаасобных сялянскіх гаспадарак і асобных грамадзян, а таксама землі дзяржанага зямельнага запасу і дзяржанага ляснога фонду.
Кіраніцтва лікам земля і рэгістрацыяй землекарыстальніка, кантроль за правільным выкарыстаннем земля, у чыім бы веданні яны ні знаходзіліся, ускладаліся на Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР. 24 снежня 1970 г. Вярхоны Савет БССР прыня Зямельны кодэкс рэспублікі. У гэтым законе асаблівае значэнне надавалася землям сельскагаспадарчага прызначэння, прадугледжвася шэраг гарантый супраць неабгрунтаванага вываду асабліва каштоных сельскагаспадарчых угоддзя з севазвароту, устаналіваліся правы землекарыстальніка і іх адказнасць за парушэнне зямельнага заканадаства.
Крымінальнае права. Крымінальна-працэсуальнае заканадаства.
26 мая 1947 г. Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР была адменена смяротная кара, а  якасці вышэйшай меры пакарання прадугледжвалася зняволенне  папрача-працоны лагер тэрмінам на 25 гадо. Аднак 12 студзеня 1950 г. смяротная кара была аднолена  адносінах да здрадніка Радзімы, шпіёна і дыверсанта, а  1954 г. пр-мяненне смяротнай кары было пашырана і на асоб, учынішых намысныя забойствы пры абцяжваючых акалічнасцях.
Новы Крымінальны кодэкс рэспублікі, прыняты Вярхоным Саветам БССР 29 снежня 1960 г. (уведзены  дзеянне 1 красавіка 1961 г.), складася з Агульнай і Асаблівай частак. Агульная ключала палажэнні Асно крымінальнага заканадаства і змяшчала трактоку паняцця "злачынства", "садзельніцтва", устаналівала зрост наступлення крымінальнай адказнасці, сферы крымінальнай адказнасці, а таксама абмежаванні  прымяненні пакарання, змяшчаліся новыя палажэнні аб прымусовых мерах медыцынскага і выхавачага характару. Новы Крымінальны кодэкс захава такія інстытуты вызвалення ад крымінальнай адказнасці і пакарання, як сканчэнне тэрміну данасці прыцягнення да крымінальнай адказнасці ці прыгавору, умона-датэрміновае вызваленне, амністыя ці памілаванне, а таксама першыню водзі такія, як перадача справы  таварысцкі суд або перадача вінаватага на парукі.
КК БССР рэгламентава прымяненне наступных віда пакарання: пазбаленне волі; ссылка; высылка; папрачыя работы без пазбалення волі; пазбаленне права займаць пэныя пасады ці займацца пэнай дзейнасцю; штраф; звальненне з пасады; грамадскае ганьбаванне; накіраванне  дыс-цыплінарны батальён ваеннаслужачых тэрміновай службы; канфіскацыя маёмасці; пазбаленне воінскага ці спецыяльнага звання. У выглядзе часовай выключнай меры пакарання рэгламентавалася прымяненне смяротнай кары. Упершыню давалася паняцце асабліва небяспечнага рэцыдывіста і агаворвалася, што да іх не магло быць прыменена мона-датэрміновае вызваленне, амністыя і інш.
Асаблівая частка змяшчала главы аб відах злачынства: 1) дзяржаныя злачынства; 2) злачынствы супраць сацыялістычнай уласнасці; 3) злачынствы супраць жыцця, здароя, свабоды і годнасці асобы; 4) злачынствы супраць палітычных, працоных, жыллёвых і іншых право грамадзян; 5) злачынствы супраць асабістай уласнасці грамадзян; 6) гаспадарчыя злачынствы; 7) службовыя злачынствы; 8) злачынствы супраць правасуддзя; 9) злачынствы супраць парадку кіравання; 10) злачынствы супраць грамадскай бяспекі, гра-мадскага парадку і здароя насельніцтва; 11)воінскія злачынствы.
У КК бы уведзены артыкул, які прадугледжва адказнасць за угон ататранспартных сродка без мэты іх выкрадання.
У 1973-1975 гг. была станолена крымінальная адказнасць за давядзенне непаналетняга да стану ап'янення; за угон паветранага судна; за дзеянні, якія садзейнічалі наркаманіі, а таксама дакладнена і павышана адказнасць за выраб і збыт моцных спіртных напітка і інш. Былі унесены значныя змяненні і дапаненні, звязаныя з узмацненнем пакарання за шэраг цяжкіх злачынства (напрыклад, пашырана прымяненне смяротнага пакарання).
КК са змяненнямі і дапаненнямі па стане на 1 мая 1994 г., дзейнічае  суверэннай Рэспубліцы Беларусь і зараз.
Бы аднолены прынцып ажыццялення правасуддзя толькі судом, рэалізаваны паступовы пераход ад празмернай цэнтралізацыі судовага нагляду да пашырэння право пракурорскага нагляду, адменены працэсуальныя нормы, што абмяжовалі права абвінавачванага на абарону, і інш. Важнае значэнне мела Палажэнне аб пракурорскім наглядзе  СССР, зацверджанае Прэзідыумам Вярхонага Савета СССР 24 мая 1955 г. У ліку найважнейшых задач пракуратуры Палажэнне вызначала нагляд за захаваннем органамі дазнання і папярэдняга следства станоленага законам парадку расследавання злачынства, а таксама нагляд за вынясеннем судовымі органамі законных і абгрунтаваных прыгавора, вызначэння і пастано.
3 адменай у 1956 г. спрошчанага парадку вытворчасці па справах аб тэрарыстычных актах і тэрарыстычных арганізацыях, шкодніцтве і дыверсіях устаналівася адзіны парадак судаводства па крымінальных справах.
Крымінальна-працэсуальны кодэкс БССР бы зацверджаны Вярхоным Саветам БССР 29 снежня 1960 г. і ступі у дзеянне з 1 красавка 1961 г. КПК БССР заканадача замацава асновы дзейнасці органа дазнання, следства, пракуратуры па вытворчасці крымінальных спра, значна пашыры правы і гарантыі дзельніка працэсу. Кодэксам рэгламентавася адзіны працэсуальны парадак вытворчасці крымінальных спра, выключалася спрошчанасць пры іх расследаванні, разглядзе і вырашэнні, удзялялася вага прыцягненню грамадскасці да работы па барацьбе са злачыннасцю. У новым КПК рэспублікі гаварылася не толькі аб забеспячэнні непазбежнасці пакарання, але і аб неабходнасці выялення прычын і мо, што садзейнічалі чыненню злачынства, а таксама аб іх прафілактыцы.
КПК БССР складася з 34 гла, аб'яднаных у 7 раздзела, якія раскрывалі агульныя палажэнні крымінальнага працэсу, правы і абавязкі яго дзельніка, крыніцы доказа, парадак узбуджэння крымінальнай справы і дзейнасці органа дазнання і папярэдняга следства, судаводства, выканання судовых прыгавора і інш.
Для КПК БССР 1960 г. характэрна замацаванне адзінай сістэмы важнейшых прынцыпа савецкага крымінальнага працэсу (прэзумпцыя невінаватасці, захаванне законнасці і станаленне ісціны па кожнай крымінальнай справе).
Упершыню заканадача бы замацаваны прынцып ажыццялення правасуддзя па крымінальных справах толькі судамі. Ніхто не мог быць прызнацьі вінаватым ва чыненні злачынства і пакараны інакш, як па прыгаворы суда.
КПК замацава важныя прынцыпы: ажыццяленне правасуддзя на аснове ронасці грамадзян перад законам і судом; абавязковы дзел у судовым разборы народных засядацеля і калегіяльны разгляд спра; незалежнасць суддзя і падпарадкаванне іх толькі закону; вядзенне судаводства на нацыянальнай мове ці на мове большасці мясцовага насельніцтва; галоснасць судовага разбору; забеспячэнне абвінавачванаму права на абарону і інш
У 1966 г. былі ведзены новыя артыкулы, якія рэгламентавалі парадак прыцягнення спецыяліста да дзелу  справе, умовы і парадак прымянення гуказапісу, кіназдымкі і іншых тэхнічных сродка пры правядзенні следчых дзеяння; у 1970 г. КПК бы дапонены артыкуламі аб парадку трымання пад вартай як меры стрымання, аб абавязковым удзеле абаронцы на папярэднім следстве з моманту аб'ялення абвінавачванаму аб заканчэнні папярэдняга следства і па справах асоб, якія не валодалі мовай судаводства, а таксама абвінавачваных у злачынствах, за якія магла быць назначана смяротная кapa.
1969 г.- ЦК КПСС i Савет Міністра СССР зацвердзілі новы "Прыкладны ста калгаса"; Вярхоным Саветам БССР бы прыняты Кодэкс аб шлюбе і сям'і. 1971 г. - Папрача-працоны кодэкс БССР. 1972г. - Кодэкс закона аб працы БССР. 1984г. - Кодэкс ад адміністрацыйных правапарушэннях БССР і інш.
Заканадаства  пасляваенны перыяд развівалася  напрамку мацавання пазіцый дзяржавы ва сіх сферах праваадносін.
60. Канстытуцыя БССР 1978г.: гісторыка-прававая характарыстыка
14 красавіка 1978 г. была прынята Канстытуцыя Беларускай ССР, якая была пабудавана  понай адпаведнасці з Канстытуцыяй CCCР.
Канстытуцыя БССР 1978 г. складалася з 10 раздзела і 19 гла. Першы раздзел "Асновы грамадскага ладу і палітыкі БССР": ключаны палажэнні аб палітычнай і эканамічнай сістэме, аб сацыялістычнай уласнасці на сродкі вытворчасці  дзяржанай (агульнанароднай) і калгасна-кааператынай форме, аб асабістай уласнасці грамадзян, аснову якой павінны былі складаць працоныя даходы, а таксама аб сацыяльным развіцці і культуры, знешнепалітычнай дзейнасці БССР і абароне сацыялістычнай Айчыны.
Другі раздзел "Дзяржава і асоба": прысвечаны грамадзянству БССР, пытанням забеспячэння ранапрая грамадзян, іх асноным правам, свабодам і абавязкам. Абвяшчаліся роныя правы грамадзян на жыллё, ахову здароя, карыстанне дасягненнямі культуры, удзел у кіраванні дзяржанымі справамі, аб'яднанне  грамадскія арганізацыі і інш.
Трэці раздзел "Нацыянальна-дзяржаная і адміністрацыйна-тэрытарыяльная будова БССР": гаварылася аб уваходжанні рэспублікі  склад Саюза ССР і аб панамоцтвах Беларускай ССР. Чацвёрты раздзел "Саветы народных дэпутата і парадак іх выбрання": замацоваліся сістэма і прынцыпы дзейнасці Савета народных дэпутата, выбарчая сістэма, асновы прававога статусу народнага дэпутата. Раздзел пяты "Вышэйшыя органы дзяржанай улады і кіравання БССР": змяшча нормы, якія вызначалі месца і ролю Вярхонага Савета як вышэйшага органа дзяржанай улады рэспублікі, парадак фарміравання і дзейнасці Прэзідыума Вярхонага Савета, а таксама склад і кампетэнцыю рада - Савета Міністра Беларускай ССР. Шосты раздзел "Мясцовыя органы дзяржанай улады і кіравання  БССР": гаварылася аб парадку фарміравання і дзейнасці мясцовых Савета і іх выканкома. Сёмы раздзел: бы прысвечаны дзяржанаму плану эканамічнага і сацыяльнага развіцця і дзяржанаму бюджэту БССР. Восьмы раздзел "Правасуддзе, арбітраж і пракурорскі нагляд": парадк фарміравання судовых органа рэспублікі, ажыццяленне правасуддзя толькі судом, вядзенне судаводства на беларускай ці рускай мове або на мове большасці насельніцтва дадзенай мясцовасці, пракурорскі нагляд і падпарадкаванне органа пракуратуры Генеральнаму пракурору СССР. Дзевяты раздзел прысвячася гербу, сцягу, гімну і сталіцы БССР.
БССР з'яляецца суверэннай сацыялістычнай дзяржавай, якая самастойна ажыццяляе дзяржаную ладу на сваёй тэрыторыі (арт. 68).
61. Пераход да дзяржанай самастойнасці і абвяшчэнне РБ
27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР прыня Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце рэспублікі, якая адзначала, што Беларусь выбрала ласны шлях развіцця, хоць і не выключала магчымасці аб'яднання разам з іншымі рэс-публікамі  новы Саюз. У сакавіку 1991 г. на рэферэндуме большасць насельніцтва рэспублікі выказалася за ваходжанне  абнолены Саюз.
У сакавіку 1991 г. Вярхоны Савет БССР прыня пастанову "Аб канцэпцыі новага Саюзнага дагавора", у якой прадугледжвалася прызнаць мэтазгодным уваходжанне БССР у склад СССР з улікам ператварэння яго  сапрады дэмакратычную прававую дзяржаву, заснаваную на добраахвотным аб'яднанні ранапраных суверэнных рэспублік. У гэтым жа дакуменце падкрэслівалася неабходнасць удзелу БССР у падрыхтоцы Саюзнага дагавора. Адначасова бы прыняты Закон "Аб асноных прынцыпах народаладдзя  БССР", артыкул 1 якога абвяшча, што ся лада  БССР належыць народу, які з'яляецца носьбітам суверэнітэту і адзінай крыніцай дзяржанай улады  рэспубліцы. Падкрэслівалася таксама, што выключнае права выступаць ад імя сяго народа рэспублікі належыць Вярхонаму Савету Беларускай ССР.
20 лютага 1991 г. Вярхоны Савет прыня Закон "Аб мясцовым самакіраванні і мясцовай гаспадарцы  Беларускай ССР", якім вызначы сістэму і эканамічную базу мясцовага самакіравання  рэспубліцы, замацава асновы прававога становішча мясцовых органа тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання.
26 жніня 1991 г., сесія Вярхонага Савета Беларусі прыняла Закон "Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР". Усе прадпрыемствы, арганізацыі і становы саюзнага падпарадкавання, якія размяшчаліся на тэрыторыі рэспублікі, перадаваліся ва ласнасць БССР. Гэтым самым прамое мяшанне Цэнтра  гаспадарчае жыццё рэспублікі спынялася.
Саюзна-рэспубліканскія міністэрствы і ведамствы былі ператвораны  рэспубліканскія. Перш за сё гэта тычылася Міністэрства нутраных спра і Камітэта дзяржанай бяспекі. Утвараюцца Міністэрства абароны, Дзяржаны мытны камітэт, Галонае праленне памежных войска пры Савеце Міністра РБ і інш. Бы прыняты шэраг закона, якія сталі прававой базай функцыяніравання асабістых узброеных сіл рэспублікі, рэгламентавалі ваенную дактрыну, якая зыходзіць з неабходнасці станалення бяз'ядзернай нейтральнай дзяржавы ("Аб усеагульным воінскім абавязку і ваеннай службе", "Аб абароне", "Аб узброеных сілах РБ", "Аб статусе ваеннаслужачага" і інш.). 19 верасня 1991 г. Вярхоны Савет прыня Закон аб назве БССР, у адпаведнасці з якім яна пачала называцца "Рэспубліка Беларусь", а  скарочаных назвах - "Беларусь". Новым сцягам РБ з'явілася палотнішча з бела-чырвона-белай палосамі, а дзяржаным гербам - герб "Пагоня". 18 кастрычніка 1991 г. бы прыняты Закон "Аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь"
Закон аб мовах: станаві, што дзяржанай мовай РБ з'яляецца беларуская. Гэта значыць, што кожны грамадзянін Беларусі павінен ведаць мову дзяржавы, у якой ён жыве, карыстацца ёю  якасці афіцыйных сродка зносін паміж людзьмі. Разам з тым РБ забяспечвае права свабоднага карыстання рускай мовай як мовай міжнацыянальных зносін. У выніку абмеркавання гэтая норма была замацавана  артыкуле 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. У адпаведнасці з вынікамі праведзенага 14 мая 1995 г. рэферэндума рускай мове нададзены роны статус з беларускай, а герб "Пагоня" і бела-чырвона-белы сцяг заменены цяперашнімі гербам РБ і сцягам чырвона-зялёнага колеру з беларускім нацыянальным арнаментам на белым полі. Заключным акордам у набыцці РБ дзяржанага суверэнітэту з'явілася прыняцце 8 снежня 1991 г. пагаднення, якое падпісалі кіранікі Беларусі, Расійскай Федэрацыі і Украіны, аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржа (СНД). У ім абвяшчалася, што СССР як суб'ект міжнароднага права і палітычная рэальнасць спыні сваё існаванне. 10 снежня 1991 г. Вярхоны Савет РБ ратыфікава пагадненне аб утварэнні СНД і прыня рашэнне аб дэнансацыі Саюзнага дагавора 1922 г., а 21 снежня 1991 г. на сустрэчы  Алматы бы падпісаны пратакол да Белавежскага пагаднення аб утварэнні СНД, у адпаведнасці з якім на ранапранай аснове тварылася Садружнасць 11 незалежных дзяржа.
Статус дзяржанай незалежнасці Беларусі прызнаны міжнародным супольніцтвам. Паралельна з афармленнем і мацаваннем канстытуцыйых асно дзяржавы адбывася пераход да сістэмы гаспадарання, заснаванай на дзяржанай і прыватнай уласнасці, свабодзе прадпрымальніцкай дзейнасці, ронасці право удзельніка рынкавых адносін. Гэты пераход патрабава удасканалення прававога рэгулявання перш за сё маёмасных і звязанных з імі асабістых немаёмасных адносін.
28 кастрычніка 1998 г. Палатай прадстаніко Нацыянальнага сходу РБ бы прыняты новы Грамадзянскі кодэкс (ГК) РБ, які ступі  сілу з 1 ліпеня 1999г. 3 гэтага часу  сілу ступі і Грамадзянска-працэсуальны кодэкс РБ.
Адразу пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі пачалася падрыхтока праекта новага Крымінальнага кодэкса (КК) Рэспублікі Беларусь. У сакавіку 1993г. Вярхоны Савет РБ ухвалі праект у першым чытанні.
15 чэрвеня 1993 г. Законам РБ «Аб унясенні змянення і дапанення у некаторыя заканадачыя акты Рэспублікі Беларусь» у КК былі ключаны нормы аб крымінальнай адказнасці за грамадска небяспечныя дзеянні  сферы прадпрымальніцтва: незаконны выпуск (эмісія) каштоных папер (арт. 841), ілжэпрадпрымальніцтва (арт. 1501), выманьванне крэдыту альбо датацый (арт. 1502) і інш. Такім чынам, крымінальнае заканадаства пачало адапціравацца да рынкавых адносін у грамадстве, якія паступова пашыраліся і мацоваліся.
Найбольш маштабныя змены  змесце і структуры КК Беларусі адбыліся пасля прыняцця Закона Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 1994г. «Аб унясенні змянення і дапанення у Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь і некаторыя іншыя заканадачыя акты Рэспублікі Беларусь». Згодна з прынятым законам галонай задачай крымінальнага заканадаства вызначана абарона жыцця і здароя чалавека, яго право і свабод.
Адбыліся змены  сістэме пакарання: заканадаца адмовіся ад ссылкі і высылкі, павялічы магчымасць ужывання штрафу, адмяні пакаранне смерцю для жанчын.
Працэс рэфармавання крымінальнага заканадаства бы завершаны прыняццем Палатай прадстаніко Нацыянальнага сходу РБ 2 чэрвеня 1999г. новага Крымінальнага кодэкса РБ, які ступі у сілу з 1 студзеня 2001г. 3 1 студзеня 2001г. у сілу ступі і Крымінальна-працэсуальны кодэкс РБ.
Прыняты Мытны кодекс РБ (1999г.), Жыллёвы кодэкс РБ (1999г.), Кодэкс РБ аб зямлі (1999г.), Працоны кодэкс РБ (1999г.), Банкаскі кодэкс РБ (2000г.) і інш. Усяго прынята 20 кодэкса. Значнага развіцця дасягнула заканадаства, якое вызначае статус вышэйшых дзяржаных органа. Дэталёва распрацавана заканадаства аб выбарах і правядзенні рэферэндума.
62. Дэкларацыя Вярхонага Савета “Аб дзяржаным суверынітэце РБ”
27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР прыня Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце рэспублікі.
Декларация о государственном суверенитете провозгласила «полный государственный суверенитет Республики Беларусь как верховенство, самостоятельность и полноту государственной власти республики в границах ее территории, правомочность ее законов, независимость республики во внешних отношениях».
25 августа 1991 года Декларация о государственном суверенитете получила статус конституционного закона, на основании которого были внесены изменения и дополнения в Конституцию 1978 года. Новая Конституция Республики Беларусь была принята 15 марта 1994 года.
После референдума 1996 года День независимости начали отмечать в День освобождения Минска от немецко-фашистских захватчиков 3 июля.
Напомним, что Декларацию о государственном суверенитете от 27.07.1990 никто не отменял и она продолжает действовать.
63. Распрацока і прыняцце Канстытуцыі РБ
Актам юрыдычнага замацавання дзяржанай незалежнасці Рэспублікі Беларусь з'явілася прыняцце яе Канстытуцыі. Распрацока Канстытуцыі пачалася  1990 годзе, калі Вярхоны Савет Беларускай ССР 20 ліпеня прыня пастанову "Аб выбранні Канстытуцыйнай камісіі" з 74 чалавек. У склад камісіі бы выбраны 61 народны дэпутат Вярхонага Савета БССР, а таксама 8 навукоца-юрыста і 5 практычных работніка праваахоных органа. Старшынёй Канстытуцыйнай камісіі бы прызначаны Старшыня Вярхонага Савета БССР Мікалай Дземянцей, з кастрычніка 1992 года - Станісла Шушкевіч, а з пачатку 1994 года - Мечысла Грыб. Былі створаны дзве рабочыя групы з члена Канстытуцыйнай камісіі і з ліку спецыяльна запрошаных вучоных і практыка, а пазней аб'яднаныя  адну, якую значалі намеснік старшыні Вярхонага Савета В. Шаладона.
Першы праект Канстытуцыі бы падрыхтаваны летам 1991г. але падзеі жніня і верасня 1991 года, прыпыненне дзейнасці КПСС-КПБ і наданне Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце сілы Канстытуцыйнага закона запатрабавалі нясення  яго значных змен. У лістападзе 1991 года Вярхоны Савет адобры праект Канстытуцыі  першым чытанні і пастанаві апублікаваць яго для сеагульнага абмеркавання. Пасля гэтага работа над ім працягвалася яшчэ  1992 і 1993 гадах і закончылася толькі  пачатку 1994г.
15 сакавіка 1994 года Вярхоны Савет прыня Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, якая 30 сакавіка была апублікавана  газетах "Звязда" і "Народная газета” і з гэтага дня ступіла  сілу. Яна складалася з прэамбулы, 8 раздзела, 8 гла і 149 артыкула.
64. Канстытуцыя РБ: гісторыка- прававая характарыстыка
Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь найвышэйшы закон, якім замацаваны прынцып вяршынства права. Дзяржава, усе яе ворганы і службовыя асобы дзейнічаюць у рамках Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасці з ёю акта заканадаства. Забеспячэнне право і свабода грамадзян Рэспублікі Беларусь ёсць найвышэйшая мэта дзяржавы.
Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь усталёвае адказнасць дзяржавы перад грамадзянінам за стварэнне мо для свабоднага і годнага развіцця асобы, а таксама адказнасць грамадзяніна перад дзяржавай за няхільнае выкананне абавязка, ускладзеных на яго Канстытуцыяй.
Канстытуцыя гарантуе грамадзянам Рэспублікі Беларусь права на ахову здароя, у тым ліку бясплатнае лячэнне  дзяржаных установах аховы здароя. Асноным Законам гарантуецца таксама бясплатная агульная сярэдняя, прафэсійна-тэхнічная адукацыя. Сярэдняя спэцыяльная і вышэйшая адукацыя даступная для сіх у адпаведнасці са здольнасцямі кожнага. Грамадзяне маюць права на сацыяльнае забеспячэнне  старэчым узросце, у выпадку хваробы, інваліднасці і  іншых выпадках, прадугледжаных законам. Канстытуцыя замацовае права кожнага грамадзяніна на юрыдычную дапамогу для ажыццялення і абароны право і свабода.
Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь прынята Вярхоным Саветам 15 сакавіка 1994 года. Гэта была пятая па ліку Канстытуцыя  гісторыі Беларусі (раней Канстытуцыі БССР прымаліся  1919, 1927, 1937, 1978). Канстытуцыя 1994 году абвясціла Рэспубліку Беларусь унітарнай дэмакратычнай сацыяльна-прававой дзяржавай. Тэрмін «сацыяльна-прававая дзяржава» азначае, што аснонай мэтай РБ з’яляецца стварэнне мо для свабоднага развіцця асобы, рэалізацыя яе інтарэса у рамках закона. Канстытуцыя станавіла новую форму дзяржанага кіравання. Прэзідэнт з’яляецца кіраніком дзяржавы. Ён фармуе вышэйшы выканачы орган улады урад (Савет Міністра) і нясе адказнасць за яго дзейнасць.
65. Канцэпцыя судова-прававой рэформы і яе рэалізацыя
23 красавіка 1992г. вярхоны савет рэспублікі прыня пастанову “Аб канцэпцыі судова-прававой рэформы у РБ”. Яна нацэльвае на стварэнне самастойнай і незалежнай судовай улады аснонага гаранта забеспячэння право і свабод грамадзян іншых удзельніка праваадносін, заканадачага забеспячэня, рэалізацыі дэмакратычных прынцыпа арганізыцыі і дзейнасці праваахоных органа, адпавядаючых агульнапрынятым нормам міжнароднага права. Адсюль меркуецца пераход да разгляду большасці судовых спра судзямі асабіста, прадугледжвалася называць іх міравымі судзямі, стварэнне суда прысяжных для разгляду пэнай катэгорыі крымінальных спра па жаданні абвінавачаннага, калі яму пагражае смяротнае пакаранне. Разгляд астатніх спра прафісійным калегіальным судом, з наданнем яму право апіляцыйнай інстанцыі.






66. Рэферэндумы у РБ у 1995, 1996 і 2004 гадах
Первый референдум в истории Республики Беларусь был проведён 14 мая 1995 года по инициативе Президента Александра Лукашенко. По результатам голосования принята государственная символика, отличающаяся от советской некоторыми второстепенными деталями, а русскому языку придан статус государственного.
Референдум 1996г.
К 1996 году обострились противоречия между президентом и парламентом и страна вступила в полосу политического кризиса. В августе 1996 году президент Александр Лукашенко предложил провести референдум по внесению изменений и дополнений в Конституцию, существенно расширяющих права президента и превращающих республику из парламентско-президентской в президентскую, а также по ряду других вопросов, имевших большой общественный резонанс.
Верховный Совет назначил проведение референдума на 24 ноября 1996 года и также вынес вопрос о внесении изменений в конституцию, превращающих республику в чисто парламентскую (т.е. упразднение поста Президента) и ряд других вопросов.
Вопросы, инициированные президентом: 1) О переносе Дня независимости на 3 июля День освобождения Минска от немецко-фашистских захватчиков; 2) О внесении изменений и дополнений в Конституцию (предложенных президентом); 3) О введении свободной без ограничений купли-продажи земель сельскохозяйственного назначения; 4) Об отмене смертной казни.
Многие государства и международные органы, включая ОБСЕ, Совет Европы и Европейский союз, официально не признали результаты референдума и объявили их незаконными по причине того, что референдум проводился с серьёзными процедурными нарушениями.
17 октября 2004 года в Беларуси прошёл инициированный президентом Лукашенко республиканский референдум. Референдум был назначен указом президента от 7 сентября 2004 года и был совмещён с парламентскими выборами.
Вопрос на референдум выносился один и звучал следующим образом: «Разрешаете ли Вы первому Президенту Республики Беларусь Лукашенко А. Г. участвовать в качестве кандидата в Президенты Республики Беларусь в выборах Президента и принимаете ли часть первую статьи 81 Конституции Республики Беларусь в следующей редакции: «Президент избирается на пять лет непосредственно народом Республики Беларусь на основе всеобщего, свободного, равного и прямого избирательного права при тайном голосовании?»
В результате референдума президент получил возможность участвовать в президентских выборах неограниченное число раз (ранее конституция предусматривала только два президентских срока подряд).












Заголовок 1 Заголовок 315

Приложенные файлы

  • doc 75497
    Размер файла: 679 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий