Ма?атаев М-Бала ша?тан болаша??а


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.





Әдеби

KZ

Бала шақтан
болашаққа

Поэма

Мұқағали Мақатаев

10/24/2012


1

Әдеби

KZ

Мазмұн

Бала шақтан
2

болашаққа

................................
................................
................................
...........................

4

1.
Бесік балағындағы жылан

................................
................................
................................
..................

4

2͘ Хлдымен көргенім
2

аспан

................................
................................
................................
...............

10

3͘ Хдам ата мен еауа ана

................................
................................
................................
......................

15

4͘ йаруа һәм жауынгер

................................
................................
................................
........................

20

5͘ Менен сұра

................................
................................
................................
................................
........

24

6͘Хға͕ мен тірімін

................................
................................
................................
................................
...

30

7͘ Дариға
-

жүрек

................................
................................
................................
................................
...

38

1.
Хққудай еді

................................
................................
................................
................................
....

38

2͘ Жалған

................................
................................
................................
................................
............

44

3͘ Намыс пен муза

................................
................................
................................
.............................

49

8͘ Қанаттарым менің

................................
................................
................................
.............................

57

1

................................
................................
................................
................................
..........................

59

2

................................
................................
................................
................................
..........................

63

3

................................
................................
................................
................................
..........................

72

9͘ Хтамекен

................................
................................
................................
................................
............

88




2

Әдеби

KZ

Мұқағали Мақатаев

йынайы поэзия өкілі͕ ғажайып ақындардың
бірі Мұқағали Мақатаев қазіргі
Хлматы облысы͕ Райымбек ауданындағы Қарасаз аулында 1931 жылы 9
ақпанда дүниеге келді͘

Балалық шағы соғыспен тұспа
-

тұс келген Мұқағали өлеңді он
-

он бір
жасынан жаза бастайды͘ Хлғашқы өлеңдері аудандық газетте жарық көрген
М
ұқағали

шығармалары 1960
-

1970 жылдары үздіксіз басылады͕ бұл
жылдарды ақынның қазақ поэзиясының биік шыңына көтерілген уақыты деп
санауға болады͘

Хуыл орта мектебін 1948 жылы бітіріп͕ өз ауылында комсомол͕ кеңес
қызметтерінде

болған͘ Кейін аудандық газет
те әдеби қызметкер͕ Қазақ
радиосында диктор болған͕ «Қазақ әдебиеті» газетінде͕ «Жұлдыз»
журналында поэзия бөлімін басқарған͘ Қазақстан Жазушылар одағында
поэзия секциясында әдеби кеңесші қызметін атқарған͘

аырнақ алды туындылары Нарынқол аудандық «
Советтік шекара» (қазіргі
«еан тәңірісі») газетінде 1948 жылдары жариялана бастаған͘ 1954 жылы бір
топ өлеңі «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналында͕ одан
кейін бір шоғыр жыры Ә͘аәжібаевтың сәт сапар тілеген сөзімен «Қазақ
әдебиетінде» жария
ланған͘

Хз ғұмыры ішінде бірнеше лирикалық жыр жинағы мен дастандарын
ұсынған
͘ Жыр аудармасы саласында йекспирдің сонеттерін͕ Дантенің
«Құдіретті комедиясын» қазақшалады͘ Хқынның «Саржайлау»͕ «Сөнбейді͕
3

Әдеби

KZ

әже
͕ шырағын»͕ «Кел͕ еркем͕ Хлатауыңа» өлеңдеріне саз
гер Н͘аілендиев ән
шығарған͘

Хқын тұрмыс тауқыметін тарта жүріп͕ әпербақан сынға ұшырағанда да
"Хқынның ақындығы атақта емес͕ арда ғана" деген байламды берік ұстап͕
шен
-

шекпенге де͕ лауазым
-

атаққа да қызықпаған͘

М͘Мақатаев қаламынан "Қарлығашым͕ келдің б
е?"͕ "Дариға жүрек"͕
"Хққулар ұйықтағанда"͕ "йуағым менің"͕ "Өмір
-

дастан" т͘б͘ жыр жинақтары
туған͘ Қырық бес жасында қайтыс болған соң͕ Мұқағалидың екінші өмірі
-

өлмес

ғұмыры басталды͘ Хқынның артында қалған мол мұрасы͗ "Соғады
жүрек"͕ "йолпан"͕ "Жырлай
ды жүрек"͕ "Өмір
-

өзен
" т͘б͘ жыр кітаптары͕
"Қош͕ махаббат!" атты прозалық кітабы оқырманның қолдан
-

қолға

түспей͕
іздеп жүріп оқитын шығармаларына айналды͘

Өмірді

сүюдің ғажайып үлгісін көрсеткен ақын Мұқағали "Жан азасы"
(реквием) поэмасында өмір туралы
гимн туғызды͘ "Хққулар ұйықтағанда"
поэмасында ел наным
-

сенімін қастерлеу͕ сұлулық үндестігін жыр етсе͕
"Райымбек͕ Райымбек!" дастанында ел тарихын͕ ел басына қатер төнгенде
қолына ту алып͕ жауына қарсы аттанған Райымбек еангелдіұлының ерлігін
суреттейді͘


М͘Мақатаев поэзиясы жұмыр жердің барлық мәселесіне араласқан͕ кең͕
ауқымды тақырыпты қамтиды͘ Оның туған жер͕ адамдар тағдыры͕ өмір мен
өлім͕ ана мен бала͕ ақын мен ақындық͕ соғыс тауқыметі т͘б͘ тақырыптағы
лирикасы қайталанбас ұлттық сипатта͕ ұлттық зер
мен кестеленген͘


4

Әдеби

KZ

Бала шақтан


болашаққа

Өмірдастан

1.
Бесік балағындағы жылан

Қырық
-

отыз құрым үй Жиектегі
,

Қырқадағы

орақта ниеттері͘

йешем бөлеп
,
ұйықтатып
,
бесігіммен
,

Керегеге кетіпті сүйеп мені͘

Кетіпті өзі жылғаға су алуға
,

Сусап келер әкемді суаруға͘

Әкем

байғ
ұс

орақта болса керек
,

Мұршасы жоқ күлуге
,
қуануға
.

Есі
-

дертін екі ұлға кезек бөліп
,

Кетсе керек әжем де тезек теріп
,

аойып алсам
,
томпиып жатады екем
,

йамалы екен шешемді мезі еткенім͘

Жар салып
,
жасалмапты тойым анық
,

Хғайын шабылмапты қойын алып
,

быз емген бұзаудай жатсам керек
,

бызына шешемнін
,
тойып алып͘

5

Әдеби

KZ

аал бесігім қорғаныш болып маған
,

Жатсам керек
,
сірә да
,
қорықпағам
.

Қашан

тірлік айналам дүние екен
,

Құрымаған
,
немесе молықпаған͘

Жатса
,
тұрса жармасып жерге үңіле
,

Өз

тірлігін күйттепті е
л де міне͘

Сірә
,
бір жан
,
білмеймін
,
қуанды

ма?

Бір қазақтың өмірге келгеніне͘

(
He
г
e

керек куансын
,
қуанбасын
!

Қазақ

жұрты әйтеуір суалмасын!)

йешем менің жылғадан қайтсын үйге
,

Хсыл
-

ғұпыл
,
асығып су алғасын͘

Хсығыпты
,
ешнеге бұрылмапты
,

Әлденеден

жүрегі

суылдапты͘

Құлағына

әлдекім сыбырлапты
,

Әлдебіреу

мен болып шырылдапты͘

Үйге

келсе
,
қаперсіз

жатыр екем
,

йошырлықтай нәрсе жоқ заты бөтен͘

6

Әдеби

KZ

Қайта

бүркеп бесікті қойыпты да
,

Қаннен
-

қапер

қатерден қапыл екен͘

Бірдеме деп
,
күбірлеп
,
ырымдапты͘

аіршілігін ж
алғапты
,
бұрылмапты͖

Жүк үстінде
,
сол сәтте ала мысық
,

Үдірейе
,
бесікке
,
бырылдапты͘

Ине
-

мұрты шаншылып танауында
,

Әлденені

мысық тұр қарауылдап
,

Оралып қарашұбар жылан жатыр
,

Бас жақта
,
тал бесіктің балағында͘

Зәре
-

құт

жоқ
,
анамда сұр қалмаған
,

Қарсы

алдында аждаһа сумаңдаған
,

Бас бармақтай басында сағат тілі
,

Өтті
-

кетті дегендей жылмаңдаған͘

Құрым

үйдің құбыжық есік
-

тері
,

Дәрмені жоқ алмапты шешіп мені͘

Әжем

үйге кіргенде
,
үнсіз

ғана
,

Әбжыланды

нұсқапты бесіктегі͘

7

Әдеби

KZ

Әжем

келіп жүзімді байқап көрген
,

аірі ме деп басымды шайқап көрген
,

Сусып түсіп сумаңдап
,
шұбар тажал
,

Ирелеңдеп
,
іргеге тайқап берген͘

Қысып

тұрып қысқышпен желкесінен
,

Әжем

оны алыпты жер төсінен͘

Хнама сүт әкел деп бұйырыпты
,

Әңгімені

доғарып келтесінен͘

-

Бұзықтың қамшысындай и
ректелген
,

Бұзық ит
,
сені не
cop

сүйреп келген?!

аамыз
,
кәне
,
сүтіңнен таңдайыңа
,

аажал неме бізге де үй деп келген͘

аұрыпты анам түсінбей мән
-

жайына
,

мсып
-

суып
,
зымырап
,
қан

бойына͘

Дұшпанды әжем есен
-

сау жолға сапты
,

Хқ тамызып жауымның таңдайына͘

-

Өлтірмегін
,
көтерме құнын босқа
,

Ол шаққан жоқ
,
жытуын
,
қуын
,
шошқа!

8

Әдеби

KZ

Ұйықта

ботам͘езің кеп тиіспесең͘

Жылан деген төкпейді уын босқа͘

Мен жатыппын есен
-

сау бесігімде
,

Хлда болып ажалым
,
несібім де͘

аиттей
-

титтей қырық күн сығалапты͘

Қырық

жамау құрым үй
тесігінде͘

Әлде

сақтап
,
періштем қақты ма екен

Әлде

қорғап мысығым жатты ма екен

Әлде

менің дұшпаным өзі қорқып
,

Менен келіп қорғаныш тапты ма екен

He
г
e

менің үйіме төте кірді?!

Бесігіме неліктен көтерілді?!

He
г
e

мені шақпады?!

Сезді ме әлде?!

Мен өзіне ж
ау емес екенімді͘

Жақын болса жауым кеп
,
сүйінер ем
,

Жауым болса жақыным
,
күйінер ем͖

Кім екенін білмеймін
,
түсімде мен
,

9

Әдеби

KZ

Қарашұбар

жыланды жиі көрем͘

Сақта мені салқын тау
,
жұпар далам͖

блы тістер бар шығар мұқалмаған

Екінші рет
,
білмеймін не боларын
,


Бірінші рет
,
әйтеуір
,
жұта алмаған



10

Әдеби

KZ

2.
Алдымен көргенім


аспан

Кешірсін мені Жер
-

ана
,

Жер
-

ана
-

мәңгі жөргегім

Кек аспан
,
тұнық көк аспан
-

көзімді ашып көргенім͘

Әкеткен

де іліп сол Хспан
,
әжемнің

құрған өрмегін͘

аек Хспан
-

менің арманым

аек Хспан

-

менің ермегім͘

(йалқамнан бөлеп үйреткен)

Жатырмын міне шалқамнан͘

Хспанды көр деп
,
Жер өзі
,

Көтереді арқамнан͘

йаршайды бір сәт жанарым
,
сүрініп сонау тауларға
,

Өте

алмай алып қалқаннан͘

Қалқанға

барып
,
көкжиек
,
салбырап тұрып құлайды͖

-

Хспанның шеті

сол ма?
-

деп
,
абдырап сәби сұрайды͘

Әлек

боп әже жатқаны
,
әуелі

атап құдайды͗

Хспанның шеті болмайды
,
болмайды
,
балам
,
о несі?!

Қалқалап

тұрған
,
көрдің бе?

ааулардың сонау төбесі͘

11

Әдеби

KZ

-

Әр

қарай тағы аспан ба?

-

Мыжыма
,
балам
,
есесің
,
өскен

соң өзің көресің
.

Көнбеймін
,
және қараймын
,

Хлыста жатыр мұнартып
,
көк айдын
,
бірде ақ айдын
,

аағы да таулар
-

қалқандар
,

Хспанның шеті құлай кеп
,
таусылғанға санаймын͘

аамаша!

Дәл сол жерде
,
оңаша
,

аағы да аспан бар ма екен
,

Өз

көзіңмен қарасаң!

Көкжиек!

Жұмбақ көкжие
к!

Әр

жағың маған белгісіз
,

Әлде

бір жатқан түнек пе
,
тірі адам шыдап көргісіз?!

Әлде

бір аспан бар ма екен
,

Менікіде бергісіз?!

Белгісіз маған белгісіз͘

Өз

үйім ғой
-

Жер менің
,

12

Әдеби

KZ

Хлдымен Хспан
-

көргенім͘

Хйды
,
Күнді
,
Жүлдызды
-


Сонан соң барып көргемін
.

Хлдымен аспан
-

көргенім
,
сонан соң барып таныдым
,

Бұлттардың қаптап өргенін
,
ағызып өткен селдерін
,

Селдерден кейін
,
аспаннан
,
әжемнің

көрдім өрмегін͘

Хспаннан түнді таныдым
,
аспаннан таңды таныдым
,

ааныдым түннің
,
түнегін
,

ааныдым күннің жарығын͘

Х
спаннан саулап тұратын
,
түйірі ме әлде бидайдың
,
түйірі ме әлде тарының?!

Желгініп алып
,
бір сәтте
,
желікпе
-

бұлттар тарайтын
,

аойымсыз біздің томпақ жер
,
томсарып көкке қарайтын͘

Көкжиек және көлбей кеп
,
көлеңке тауға жанайтын͘

Жанарына жас тұнып
,

Жалғыз
сырап көлдер де
,

Хспанға қарап жататын
,

Қайтқанда

құстар
,
келгенде͘

13

Әдеби

KZ

Хйдында шабақ шоршитын
,
аспандағы айды көргенде
,
аспаннан сәуле
төнгенде͘

Хспанға қарап суығам
,
аспанға қарап жылығам
,

«Хспанның асты кең» дейді
,
-


Үсті

кең
,
солай ұғынам

Хпырау
,
мұнда
не сыр бар?!

Майлыаяқ біздің қамықса
,
аспанға қарап ұлыған͘

Хспанға қарап келді адам
,
аспанға қарап кетті адам
,

йынымен аспан шексіз бе?!

Белгісіз осы тек маған͘

Көкжиек таумен сүйісіп
,
көрінбей жатса әр жағы
,

Хспанның біткен жері сол
,
аспан жоқ әрі деп
қалам
.

Құнысқан

құрым үйімде
,
жаттым
-

ау
,
талай шалқалап
,

Белгісіз маған әуе
-

аспан
,
белгісіз маған шартарап͘

Майыстырып уығын
,
желпініп алып
,
құрым

үй
,

Хспанымды
,
аядай
,
тұратын еді арқалап͘

Хядай менің Хспаным͘

аөңкерілген төбемнен
,

14

Әдеби

KZ

Хлайда
,
сен шексізсі
ң
,
шетіне жетпей келем мен͘

Өзіңе

қарап туыппын
,

Өзіңе

қарап өлем мен



15

Әдеби

KZ

3.
Адам ата мен
Ха
уа ана

Мен
-

Хдам Хта
,

Ол
-

еауа ана
,

Мен де таза
,
ол да таза
,
ауа да͘

Жылжып ағып жылға жатыр
-

қой
-

толқын
,

еарекетсіз біз отырмыз жағада͘

Хйналамыз алау
-

жасыл
жаннат
-

бақ
,

Хңтарылған екеумізді ардақтап͘

Бет алған ек біздер қайда бармаққа?

He
г
e

отырмыз ел көзінен аулақтап?

He

күш бізді бастап келді
,
білмейміз
,

He
г
e

біздер ойнамаймыз
,
күлмейміз?!

He
г
e

біздер бұрынғыдай асыр
ca
п
,

Хлдым
-

жұлдым арпалысып жүрмейміз?
!

Әрі

жақын
,
әрі

алыс арамыз
,

Қыз

бенен ұл

Бөлініппіз
,
қараңыз
.

Қыз

бенен ұл

Жер мен көктей арамыз
,

16

Әдеби

KZ

Жер менен көк жақындасып барамыз͘

Біз отырмыз
,
еш нәрсе де демейміз
,

Еш нәрсені түсінбесек не дейміз

Жылып аққан жылғаға тас лақтырып
,

Құныға

к
еп құмға аяқты бөлейміз͘

Хл
,
табиғат
ал
,
табиғат тым басқа
,

аүйіп болмас
,
сүйіп болмас сыр
-

дастан͘

нІю
-

қию

құстар анау шуласқан
,

Көбелектер нәр алуда тынбастан͘

йалғын мынау бұйра шашын таранған
,

Сары
,
жасыл͘
,
қызыл

гүлдер
-

ca
п алуан͘

Самалдатып сағы
м ақса аулақта

Сағым болып теңселеді тау
,
орман
,

Барлығы да сүйісуден жаралған͘

Бар өлкеде бара жатыр нұр жанып
,

Бәрі бізді бағатындай ұрланып͘

Хдам Хта бастап берген күнәға
,

Біздер
,
бірақ
,
мойнымызды бұрмадық͘

17

Әдеби

KZ

Бақа
-

шаян
,
айуандар не түрлі
,

Сол күнәні
қалайтындай

секілді͘

Басқа шығып бал шарабы коктемнің
,

Балбыратып
,
мазамызды кетірді͘

He

керемет бізді мұнда тастаған?!

Ол да менен
,
мен де одан жасқанам͘

Хйналайын Хдам Хта
,
еауа ана
,

Хлдыменен қайсың едің бастаған?

Әлде

сен бе
,
айналайын
,
еауа ана
,

Қа
уызын ашқан гүлге ұсап қараған?

Хдам Хта
,
әлде

сен бе
,
ақ гүлден
,

Нәр алғанды тіршілікке балаған͘

Хйтарым бар сендерге меи мақтанып

Сендер батқан күнәға біз батпадық͘

аүрган болар әйтеуір бір от жанып
,

Жанып барып
,
жанып барын
,
тоқтадық͘

Хлбыраған алмада
йын еауа анам
,

Хлбырап тек отыр еді манадан
,

18

Әдеби

KZ

йырт етті де
,
бұтағынан үзіліп
,

йолп беріп
,
суға түсті жағадан͘

Сермеп қалып
,
аппақ сазан
-

білекті
,

Хғынменен арпалысып бір өтті͘

Су сипалап
,
су аймалап денесін
,

Мен өппеген дидарынан су өпті͘

Хунап
,
тулап
,
арнасында жылғаның
,

Храласып кетті
-

ау
,
кетті су
,
жалын͘

Сонда барып
,
сезді менің қу жаным
,

Су мен өрттің өрістес боп туғанын͘

аас бауыры қалуға бір жылынып
,

Суық су да тілейді екен жылылық
,

Хлау жалын өртенгенмен қаншама
,

Қалайды

екен қалғанды бір суы
нып͘

Су мен жалын бірін
-

бірі тапқандай
,

Суыта алмай
,
жылыта алмай жатқандай
,

Хқ жалынды аппақ нөсер жапқандай
,

Хқ айдынға аппақ жалын батқандай͘

19

Әдеби

KZ

Жалын мен су барып
-

барып басылсын
,

Мөлдір моншақ жағаға кеп шашылсын

еордың қызы судан алып кеудесін
,

Қос

қолымен

көкірегін жасырсын
,

Қос

бұрымы қос иыққа асылсын͘

Жылып қана жуасыған жылғада
,

Су моншағы мойынынан сырғанап
,

Моп
-

момақан
,
ақ қанатты періштем
,

Әлі

менің көз алдымда тұр қарап

Махаббат па
,
әлде

басқа сезім бе?

Сезінбедім сол бір сәтте өзім д
е͘

Қысқа

өмірдің қызғылықты сәтінің
,

Негативі әлі менің көзімде͘

аалай қызық көрдім де мен
,
көрермін
,

аайталасқан сезімге ерік берермін͘

Менен алып негативін сол сәттің
,

Сондағыдай сурет жасап
,
берер кім?'



20

Әдеби

KZ

4.
Шаруа
һәм

жауынге
р

Білмеймін
,
өлдің

бе сен
,
өлмедің

бе
,

Белгісіз
,
жеңдің бе сен
,
жеңбедің бе͘

Кетіп ең͗ «Көппен көрген
-

ұлы

той» деп
,

быстап қайратыңды шеңгеліңде͘

Білмеймін
,
сен аттың ба
,
жау атты ма?!

аірідей тықты ма әлде абақтыға?!

Білмеймін
,
бір қағынғыр соғыс салса
,

йалғайдағы шаруа жауапт
ы ма?!

Жанжал десе
,
құлағы

елеңдеген
,

Жауынгерлер сияқты ем сенен де мен͘

Сенбеймін
,
сен адамды ата алмайсың
,

Қару

алған жауынгер дегенменен͘

Хранын ашқан шақта қанды ауыздар
,

Қорғанып

аттың ба әлде жалмауыздан?!

Білмеймін
,
қайтып

адам өлтіре алдың
,

Үй
іңде көрмеп едің мал бауыздап?!

Намысың қозды ма әлде
,
төзім беріп
,

Оқ болып ұшты ма әлде сезім
-

желік?!

21

Әдеби

KZ

Орақпенен қолынды отап алсаң
,

йошушы ең ез қаныңды өзің көріп

Әлде
,
ол
,
басқа қан ба
,
жолай
,
бөтен
,

Әлде

ерліктің ғадеті солай ма екен?!

Әлде

елің
де егін
ca
п
,
мал бақаннан
,

Хдамды ата салу оңай ма екен?!

Мен білмеймін
,
білмеймін
,
түсінбеймін!

Ел мақтасын ерлігің үшін мейлі

Қарлығаш

боп
,
отыңа су себем де
,

Сені әйтеуір тозаққа түсірмеймін͘

Қару

құрсын
,
қаруды

нағыласың
,

Сен орақты алдымен таныға
сың͘

Жаһаннамға қан жүктеп кеткен жоқсың
,

Егін салған егеу
-

қол

шаруасың͘

Базарлап отыратын барыңменен
,

йаруа едің жаныңмен
,
арыңменен
,

Әлде

жау бұлағыңды бұрып алып
,

Егініңді суардың қаныңменен?!

22

Әдеби

KZ

Әлде

біреу тұтқан соң арманыңды
,

Хмалсыз
,
жұмсадың ба қ
анжарыңды?!

Хмалсыз
,
өлтіруді

үйрендің бе
,

Жау айдап баратқасын бар малыңды?!

Құлағалы

тұрған соң қайран қосың
,

Қару

болып қолыңда қайлаң
-

досың͘

Қансыратып

біреуді жықтың
-

ау сен
,

Құрбандықсыз

қан майдан қайдан болсын͘

Өлтіруден

басқа еш
,
дым білмедің
,

Кім білсін
,
кек алып та үлгірмедің

Хлғаш рет жауыңды жамсатарда
,

Хян маған абыржып
,
ділгіргенің͘

Мүмкін
,
жауың сол сәтті пайдаланды
,

Хяушылық
,
парасат жайға қалды
,

Сезім билеп
,
сен аяп тұрған шақта
,

Сені аямай
,
дұшпаның байлап алды͘

Хдамен тілдесуге

құмар едің
,

Мүмкін
,
сен аңғалдықпен тұра бердің
,

23

Әдеби

KZ

Мүмкін
,
сенің көзіңде қан ойнақтап
,

Әйтеуір

қыра бердің
,
қыра

бердің͘

Өкінбен

сен өмірден өтті ғой деп
,

Өкінем

жау түбіңе жетті ғой деп͘

Өкінем

жендеттердің арасында
,

Сендей бір шаруалар кетті ғой деп͘

Кетсінші аулақ!

Құрысын

пайымдаулар!

Жан емеспін қасқырдан қойын даулар͘

Менің әкем
,
белгісіз солдат емес
,

Бауырлар моласына қойылғандар!

Бауырлар моласына табынамын!

Басқадай ескерткішті нағыламын͘

Бастарында мәңгілік тұрса болды
,

Орақ пенен Балғасы ша
руаның



24

Әдеби

KZ

5.
М
енен сұра

Мен соғысты көргенім жоқ
,

Көргім де жоқ
,
көрмедім͘

Соғыс ойнын ойнайтынмын
,
балалардың ермегі͘

Қару

алып
,
қан

майдамда
,

Қас

жауыма төнбедім
,

Көрдім
,
бірақ
,
жесірлердің
,
жетімдердің еңіреуін͘

Мен соғыста болғамын жоқ
,
қатыспадым
,
бармадым
,

Батыр ойнын ойнайтынмын
,
батыр болу
-

арманым

Білем
,
бірақ
,
шымылдықтар түсірілмей калғанын
,

Бесік жыры болғандығын қатындардың зарлары͘

Жоқ
,
жоқ
,
жолдас!

Біз соғысты көргеміз!

Хты солдат болмағанмен
,
солдаттардан кем бе біз?!

Қызыл

аяқ партиза
ндар
-

қырдан

масақ тергеміз
,

Қалтамызды

қағып тұрып
,
қан

майданға бергеміз͘

Хштан өлген ауру қартты
,
ақпандатып
,
көрге біз
,

аоңды тесіп
,
әзер
-

әзер
,

Үш
-

төрт күнде көмгеміз͘

25

Әдеби

KZ

ааттық біздер
,
сол соғыстың
,
«балы менен шекерін»

Көрдік біздер
,

Махаббаттың құл
азыған мекенін
,

Сездік біздер
,
жеңгеміздін
,
жастығының өтеуін
,

Білдік біздер
,
әкесіздік
,
некесіздік не екенін͘

Көрдік қой біз
,
өткердік

қой
,
қилы
-

қилы

кездерді͘

Шүліміз де ерте ашылып
,
кәмелеттік тез келді
,

аыңдап біліп
,
көмейдегі айтылмаған сөздерді
,

аани білдік құмарлықтың тұманы бар кездерді͘

Хтасына жараспайтын келінінің сәлемі
,

Кез еді бір
кесапаттар кесапатқа тән еді

аілдеріне тиек тұтып
,
іздейтұғын дәлелі
-


:e демексің
,
тек соғыстың
,
тек соғыстың әлегі͘

Соғыс деген қайдан шықты?!

Хвторы
кім алғашқы?

Есіл Хдам
,
есі кетіп
,
оған несін жармасты?!

Бір дәуірден бір дәуірге неге үзілмей жалғасты
,

Бүкіл адам тарихының бетін неге қан басгы?

26

Әдеби

KZ

Соғыс деген немене өзі?

аек қана апат
,
қырғын

ба
,

Хрман
-

тілек
,
ақыл
-

ойды апаратын құрдымға?

Соғыс деген
-

а
ққан

соры ақсүйектің
,
құлдың

да
,

Соғыс деген
-

теккен ары қыздың және ұлдың да͘

Соғыс деген жаралмаған
,
жалғыз ғана қан үшін͘

Соғыс деген
-

cop айдаған содырлардың табысы͘

Соғыс деген
-

сақаймайтын есуастар дәрісі͘

Соғыс деген
-

сойқандардан қорғанғандар нам
ысы͘

Соғыс деген
-

сотқарлардың қолындағы найзасы
,

Қолданады
,
долданады
,
таусылғанда айласы͘

Соғыс деген
,
соғыс деген
-

зұлымдықтың айнасы
,

Біреулердің шығыны да
,
біреулердің пайдасы͘

Жас дәуірге
,
жармасып ап
,
соғыс дейтін кәрі бір
,

Қолдан

ажал жасап алы
п
,
жасқандырып әлі жүр
,

Әділетті
,
әділетсіз

Хты
-

соғыс
,
бәрібір
,

Қан

тегіссіз қара жердің кірмей қойды «сәні»

27

Әдеби

KZ

аыныш жатқан бір елге
,
бір ел келіп ұрынар
,

Қандай

ғана әкесінің
,
алынбаған құны бар?!

Қайсы

ел соғыс бастаса
,
ел емес
,
ол
-

ұрылар
,

Қан

м
айданда басы оның алдыменен жұлынар͘

йексіз сүйем ұлтымды
,
сүйе тұрып
,
алайда
,

Басқа адам баласына көз алартсам
,
қалай

ма?!

Ұлтын

сүю бір бөлек
,
ұлтшыл

болу жарай ма?!

Қантіп

айтам Дантеге
,

Жетпейсің деп Хбайға?!

Маған соққан самал жел
,
басқаға да соғ
ады
,

Маған келіп бақ қонса
,
басқаға да қонады
,

Мендегі бар ұлылық
,
басқаларда болады
,

Қандай

ғана қақым бар
,
тұрам деуге жоғары?!

Әлемге

ортақ ауа бар
,
әлемге

ортақ жарық бар
,

Мұңаймасын «кішілер»
,
мұңайтпасын «алыптар»
,

Ұлы

ұлт жоқ
,
кіші ұлт жоқ
,

Хд
амдар бар
,
халық бар
,

Соғыс емес
,
еңбекпен ұлылығын анықтар͘

28

Әдеби

KZ

еалықтар бар
,
алдында тарам
-

тарам жолдары
,

аабиғаттың бәрі ортақ
,
таласпаса болғаны͘

Соғыс деген
-

бір халық бір халықты зорлауы
,

Соғыс деген
-

фашистер
,
ұлтшылдықтың

қорғаны͘

Соғыс дейтін сөз
ескі
,
өтті

ол енді кезеңнен
,

Сөздік қорға фашизм
,
фашист деген сөз енген͘

дашизм
,
фашист
-

сөздерден
,
құлақтардың

безі өлген
,

Қарғай

жүріп оларды ерніміз де кезерген͘

Соғыс
-

фашист
,
екі сөз
,
бір түбірден таралған
,

Бірі сыңар қалмауы үшін
,
біреуісі жара
лған͘

Қарға

оларды
,
тау мен тас
,
қарға

оларды
,
қара

орман
,

дашизм
-

ұлы

ғасырды уландырған арам қан!

дашизмді көргемін
,
фашизмді сезем мен
,

Мен құрсақта жатқанда маған қару кезенген͘

дашист барда
-

соғыс бар
,
ол
-

ақиқат ежелден
,

дашизм бар
,
фашист бар
,

соғыс деген сөз өлген͘

Мен соғысқа бармадым
,
мен соғысты көрмедім
,

Бірақ көрдім солдаттың үйіне кеп өлгенін͘

29

Әдеби

KZ

Құмарлана

құша алмай сағынышын жеңгемнің
,

Құлағанын

үйге кеп өз көзіммен көргенмін͘

Мен соғысқа бармадым
,
мен соғыста болмадым
,

Жүрді бірақ
майданда мен жіберген қолғабым͘

Көрдік
,
бірақ құрбы қыз толмай жатып солғанын
,

Жібіткенін көргемін әлдекімнің тондарын

Жанап өтті балалық
,
бала болып өспедім
,

йаруаның ғұмыры
,
кенедейден кешкенім͘

Менен сұра
,

Бидайдың егілгенін
,
өскенін
,

Менен сұра
,


Еңбектің қысқа таңын
,
кештерін͘

Менен сұра
,
соғыстың тастап кеткен зардабын
,

Хуыл қайтып көтерді қан майданның салмағын
,

Менен сұра
,
жас бала қайтып әйел алғанын
,

Менен сұра
,
жас қыздың қайтіп шалға барғанын



30

Әдеби

KZ

6.
Аға, мен тірімін

Содан бері көрмеді
м
,
жолаушы аға
,

Жолығысып
,
шіркін
-

ай
,
қол

алсақ
-

ау!

Кезең асып
,
қайрылмай

кетіп еді͗

Сонау
-

сен
,
сонау
-

атың
,
сонау
-

шанаң͘

Жадымда͘

Соғыс кезі
,
сойқанды кез
,

Қыс

еді қытымыр шал
,
сойқан мінез͘

Салдыртып шыға келдің қыр басына
,

Қалдырып

алдыңдағы қ
айқанды лез͘

-

Мынадай түтеп тұрған борасында
,

Ей
,
бала
,
өлейін

деп барасың ба?!

-

Хғатай
,
ала кетші нағашыма?

Әнеки
,
анау таудың арасында͘

Сөзіміз осы болды
,
үндемедің
,

йұбар ат желіп кетті «йуу!» деп едің͘

Қайырымсыз

кісіні алғаш көрдім
,

Қайырымсыз

қаза
қты

білмеп едім͘

Деп тұрғам жоқ
,
сенен мен өш алайын
,

31

Әдеби

KZ

Кездесті ғой қайрымсыз неше ағайын

йұбар атың аман ба
,
өлген

жоқ па?

Сынған жоқ па сондағы кәшауайың?

Білмегенсің
,
менің кім екенімді
,

Жетпесімді ауылға
,
жетерімді
,

Сәлем
,
аға
,
көңілдің архивін
ен

Сен қалдырған бір тозаң көтерілді͘

Сен кеттің͘

Мен тағы да жаяулайын
,

Жүгірейін
,
желейін
,
аяңдайын͘

Сәл сабыр ет
,
ағасы
,
ретіменен
,

Хспай
-

саспай
,
ақырын баяндайын͘

Хштық дейтін албасты
-

наланы артқан
,

Бала едім қорек іздеп бара жатқан͘

Хдамның баласы
деп
,
қарайлап

ем
,

Қараңдап

көрінген соң қараң арттан͘

Баратқан ем
,
таппақ боп несібемді
,

Хғат айтсам
,
ашумен
,
кешір енді

32

Әдеби

KZ

Сен маған қайырылмай кеткеніңде
,

Есінде ме
,
ағасы
,
бесік еді͘

Екі көзім
-

шұбар ат
,
сенде
,
менің
,

Өкпем

кеуіп
,
артыңнан терлегем
ін͘

Әуре

етейін деген бір әзілі деп
,

Өзімді
-

өзім

жұбатып
,
сенбегемін͘

Панам ғой деп
,
тәңірім жолықтырған
,

йырылдағам жолыңа болып құрбан͘

Естімеуің даусымды мүмкін емес
,

Себебі
,
жел мен жақтан соғып тұрған͘

Хқыры ғайып болды тарлан шұбар
,

аарлан шұбар
-

сендегі ардан шұбар͘

Жарты қасық қазақтық қаның болса͘

Құлағыңда

дауысым қалған шығар͘

Сол кеткеннен мол кеттің
,
қарамадың
,

Күн батты
,
қырға

қарай жағаладым
,

Жүріп келем
,
қадалып

жүрегіме
,

йұбар аттың емшекті тағалары͘

33

Әдеби

KZ

Батырсып
,
қайрат

жиып
,
жортқан б
олам
,

-

Қайт
!
-

дейді
,
қарсы

алдымнан соққан боран͘

Сонда
,
аға
,
сен қай жерде бара жаттың?

йұбардың тұяғынан оқтар борап?!

Мен адастым таудың бір аңғарында
,

Байыпленен бағдарлай алмадым да͘

Еміс
-

еміс естимін иттің даусын
,

Ендігі сол
-

үмітім
,
арманым да
.

Болды ма аяз
,
білмеймін болмады ма
,

Көңіл бөлген мен жоқпын ол жағына͘

Сен сонда шай да ішіп үлгердің
-

ау
,

Болайын сенің қазақ болғаныңа

Қарамай

қажығаным
,
тоңғаныма
,

Иттің даусы қай жақтан шықты екен деп

аың тыңдап
,
терім қатып
,
сорладым
-

ау͘

Иттің
де даусы тынды қырсыққанда
,

Өлген

бе бұл дүние
,
тұншыққан ба?!

Кешір
,
аға
,
мен сені аяғам жоқ
,

34

Әдеби

KZ

Омбы қарға бір түсіп
,
бір шыққанда

Бір сайдың тірелдім кеп тұйығына
,

Хспан құлап барады иығыма
,

Бетім ауған жақпенен безіп келем
,

аүсіп алып қойлардың ши
ырына͘

Жоқ
,
аға
,
мені өлсін деп жаратпаған
,

Үміт

тұр қарсы алдымда
,
қарап

маған͘

йай ішіп
,
буы шығып
,
қыстау

жатыр
,

Мұржасына түтінін сабақтаған͘

аөбеттер жүр қораны шыр айналып
,

аура тарттым
,
тұрмадым мың ойланып͘

Қорқыныш

та
,
үрей

де былай қалып
,

аақ
адым
-

ау қыстауға құлай барып͘

Кісі алатын төбеттер қалай бөтен?!

Несібемнен бұрылып
,
қалай

кетем?!

Қорықпа
,
аға
,
есен
-

сау үйге де ендім
,

Хш адамды ит
-

тағы аяйды екен

аөрт
-

бес төбет қаппады
,
таламады
,

35

Әдеби

KZ

Рахмет иттерге
,
бағалады͘

Иттің тісі жүрекке дарыма
ды
,

Дарығаны
-

шұбар ат тағалары͘

Үй

иесі өзіңнен бөлек екен
,

Бала десе
,
бәйек боп өледі екен͘

Қайырымды

қазаққа дөп келінпін
,

Қазақ

деген сен емес
,
бөлек екен͘

Жауып жатыр тонын да
,
торқасын да
,

Беріп жатыр етін де
,
сорпасын да͘

Нағашымның қыстауын та
ппағанмен
,

Әке
-

шешем отырмын ортасында͘

Сен туралы қартқа айттым
,
жолаушы аға

Сені жақсы демеді ол оншама͘

Әкеңнен
,
тәліміңнен түк қойған жоқ
,

Ластанды сонау ат
,
сонау шанаң

Қарт

сенің біледі екен қылығыңды
,

«Даярлап жүрмін
,
-

деген
,
құрығымды
.

Қан

майданнан баласы оралғанда
,

36

Әдеби

KZ

Қалайда

үзем деген жұлыныңды͘

Білмеймін бес бересі
,
аласынды
,

Қарт

саған кәрін төгіп
,
аласұрды͘

«Ит болмаса
,
айтпай ма
,
бұл тауда жоқ
,

Ол сенің біледі ғой нағашынды»͘

Өткен

күн
-

өткен

із ғой басылады
,

Көшкен бұлт
-

көңіл кі
рі
,
ашылады͘

Бабам білмес қазақтың қара шалы
,

Он бес күн каникулда асырады͘

Қолқанат

қып
,
қойын

да бақтырмады
,

аоң аудартып
,
кетпен де шаптырмады
,

Өзі

әкеліп тастады ауылыма
,

Өзіңе

ұқсап
,
өзекке

лақтырмады͘

Жетер енді
,

Жел сөзді желпіді інің
,

Жолаушы

аға
,
барсың ба
,
мен тірімін͘

Хтын былғап
,
аман
-

сау жүрсің бе сен
,

Қазақтың

қасиетті кемпірінің?!

37

Әдеби

KZ



38

Әдеби

KZ

7.
Дариға
-

жүрек

1.

Аққудай еді

Болған
-

ды менде бір жеңге
,

Жылайтын еді бір демде
,

Күлетін еді бір демде͖

Күлетін еді күллі әлем
,

Дариға жеңгем күлгенде͖

Жас тамып жасыл бүрлерден͗

Қарағай
,
терек
,
бүргеннен͖

Жылайтын еді гүлдер де
,

Дариға жылап жүргенде͖

Хуыра қалып бір демде
,

Хйығушы еді бір демде͘

«Хққудай еді көлдегі
,

Сұңқардай еді жердегі»͘

Хйта да жүріп осы әнді
,

Дариға
-

жүрек шөлдеді͘

Санаттан жары

келмеді͘

Саятқа көңілін бөлмеді
,

39

Әдеби

KZ

Сабырға сайтан ермеді͖

Сайтанға ерік бермеді͖

Дариға
-

жүрек шөлдеді
,

йөлдеді
,
бірақ өлмеді͖

«Сұңқардай еді жердегі
,

Хққудай еді көлдегі»͘

Хққудай еді көлдегі

Жолбарыс бақай
-

білегі
,

Құлан

жоқ жанның бірі еді͖

Құлпыр
а соқса реңі
,

Құтыра

соқса жүрегі
,

Қыранды

құрдай іледі͖

Қос

уыс бұрым арқада
,

Қос

жылан болып жүреді͖

Егіз шың тұрған кеудеде
,

Еңістің жатыр сілемі͖

Қос

жанар бірден жалт етсе
,

Жарқ етіп шыққан күн еді͖

40

Әдеби

KZ

Дариға
-

жүрек кім еді?

Даланың жалғыз гүлі еді
,

Екеуі болса
,
бірі еді
,

Біреуі болса
,
өзі

еді͖

Оны өзі де сезеді͘

Дариға
-

жүрек кім еді?

аасылмай қалған өзені
,

Хшылмай қалған өзегі
,

Келмей бір кеткен кезегі
,

Керемет жанның өзі еді͖

Хйтылмай қалған сөз еді͖

Хшылмай жүрген сыр еді
,

Басылмай жүрген ж
ыр еді͖

Дариға
-

жүрек кім еді?

Дариға
-

жүрек мендегі!

«Сұңқардай еді жердегі
,

Хққудай еді көлдегі»͖

Дариға
-

жүрек шөлдеді
,

41

Әдеби

KZ

Дариға
-

жүрек шөлдеді͘

Сап
-

салқын қоңыр кештерде
,

Сайлардан самал ескенде
,

Хлыстан Хй кеп
,
шындардың
,

Хқ сәлдесін шешкенде
,

Керуен
-

бұлттар көшкенде
,

Көңілден оттар өшкенде
,

Хршалар күбірлескенде
,

Жан салар соның бәріне
,

Ән

салар сонда бір үн бар͖

аұрыңдар бәрің
,
тұрыңдар!

Әнменен

туып
,
бірге өлген
,

Хтаңнан қалған ырым бар͖

аұрыңдар
,
түгел тұрыңдар!

Әуезге

құлақ бұрыңдар
,

Әуелі

с
ыртқа шығыңдар͖

йығындар да
,
тыныңдар
,

аалықсып жеткен сол үнге

42

Әдеби

KZ

аалықсып біраз тұныңдар͖

Хясында анау аршаның
,

Дариға отыр ән салып͖

Білдірмей өксігі
,
бір шалың
,

Бір шалың отыр тамсанып

Дариға отыр ән салып͖

Жер түбі кеткен жарларын
,

Жесірлер тұрсын

қарсы алып

Жетімдер ұшсын жар салып

Дариға отыр ән салып͘

Өлі

бір кешке жан салып͖

«Сұңқардай едім жердегі
,

Хққудай едім көлдегі


Дариға
-

жүрек шөлдеді
,

Дариға
-

жүрек шөлдеді
,

Сапардан жары келмеді

Дариға отыр ән салып
,

Дариға солай отырсын
,

43

Әдеби

KZ

Жалғ
аннан жарын шақырсын͘

Керенау
,
дел
-

сал
,
ей
,
таулар
,

Күрсінбей неге жатырсың?!

Кейімей тұрсың
,
кең жайлау
,

Кең жайлау емес
,
татырсың!

Кеуіп бір қалған тақырсың!

Кейімей тұрсың Хй да
,
сен
,

Хй емес
,
кара бақырсың!

Қараңды

суға батырсын!

Күңірен
,
таулар
,
кү
ңірен
,

Күңірен
,
жайлау
,
͘күңірен
,

Кеудеңнен жалын атылсын!

Кірпігінді қақшы
,
Хйым
,

Көзіңнен жасың шашылсын͘

Дариға
-

жүрек басылсын
,

Көңілдің кірі ашылсын
,

Жасырсын
,
бәрін жасырсын͘

йақырды жарын
,
келмеді
,

44

Әдеби

KZ

Белгісіз тірі
,
өлгені
;

Дариға
-

жүрек шөлдеді͘

а
ау
-

дағы көңіл бөлмеді
,

Хй
-

дағы көңіл бөлмеді
,

Жайлау да көңіл бөлмеді͖

Қос

басы
-

өлік

көмгендей
,

Дариға оны көрмеді͖

«Сұңқардай едім жердегі
,

Хққудай едім көлдегі»
,

Дариға
-

жүрек шөлдеді
,

Дариға
-

жүрек шөлдеді͘

2. Жалған

-

Жеңгелер
-

ау
,
жеңешем қайда ме
нің?

-

йомылып жатыр анау сайда
,
-

деді͘

Бір сұмпайы күлкіні қымтап қалды
,

Қылымсыған

қатынның қаймақ ерні͘

-

Әкел

бермен
,
қымызың

қайда?!
-

деді͘

-

Қымыз

емес
,
бүгінгі айран еді

-

мстық мынау
,
соншама кешігесің

45

Әдеби

KZ

Әкел

бермен!

Несіне тесілесің?!

йалғы шыңд
ап отырған кексе қатын͗

-

Ей
,
Бәтіш
,
неңе сонша есіресің?!

Несібеңді ұрлаған Дариға ғой
,
-


Балаға несін сонша жекіресің?

-

Жүресің де қоясың
,
өсек

бағып
,

Қашан

бізге беріп ең төсек салып?!

Жәйіңе отыр оттамай
,
ісіңді біл
,

аұлпарға әкеп теліме есекті алып
!

-

Пішту деген бетім
-

ай!Қарай қалғын?!

Білмейсің бе сынғанын шар айнаңның

Өз

көзіммен көргемін
,
әлі

көрем!

йомылуға сен
-

дағы талай бардың

Мен кетіп қалдым

Жаман түстен шошынып оянғандай
,

йошып кеттім
,
шошыдым
,
ой
,
аллам
-

ай!

Мен алапат екі бір жыр
тқыш көрдім
,

46

Әдеби

KZ

Қызыл

қанға бөксесі боялғандай͘

Сұмдық көрдім ешқашан сыр ашпаған

Несіне айтамын деп тыраштанам

Сұмдық көрдім
,
бүкіл бір сұлулықты
,

Сұрқия құмарпаздық ластаған͘

Дүние
-

a
у
,
сұлу ең ғой жаңа ғана
,

Оп
-

оңай
-

ақ
,
осылай
,
жоғала ма?

Хйтсаңшы
,
ей
,
табиғат
,
сұлулығың

Осындай сұрқайлықтан жарала ма?!

Дариға

афу!!!

Жаман еді аты қандай!

Сорлы аға
,
сойқан атты қатын алмай͘

Хузымды аңдаусыз ашып қалсам
,

Жүрегім снаряд боп атылардай͘

афу
,
ит!

Қандай

жаман ән салады
,

Ән

емес
,
осы екен ғой аңсаған
ы͘

47

Әдеби

KZ

Мына бір бояуы жоқ бозала тау
,

Өзіне

сұлумын деп тамсанады͘

Мына бір бұрқыраған бұзық
-

өзен
,

Даурығып озіне
-

өзі

жар салады͘

Мына бір татымы жоқ тау самалы
,

Хна бір албастыдай аршалары͘

Мен сұлу
,
мен сұлу деп қарсы алады͖

Мына бір қызыл гүлдер қызынақс
ып
,

Хна бір жаужапырақ қол соғады͖

Қай

жерден көрінер деп қансонары
,

Сонау бір кәрі қыран тау шолады͖

Қыран

емес
,
жауыз ол
,
қан

сорады!

Жақпар
-

жақпар жартастар
,
құдайсыңдар
!

Себебі
,
сендер
,
міне
,
былайсыңдар͗

аәкаппар сұлулықты сақтайсыңдар͘

Беттеріңнен
жосқанда лай сулар͖

аәкаппар сұлулықты сақтау үшін
,

аәкаппар қорлықтарға шыдайсыңдар͖

48

Әдеби

KZ

Күннен жылу
,
желден тіл сұрайсыңдар!

О
,
жартастар!

Жартастар
,
құдайсыңдар
!

Жабыла кеп жалғандық күндегенде
,

Әр

«сұлудың» басына құлайсыңдар͖

Сұлулықты қайтадан сұрайсың
дар͖

Сендер ғана
-

мәңгілік ескерткіштер
,

Сендер ғана
-

мәңгілік құдайсыңдар͖

Сендерге мен шыңғырып шынымды айтам
,

йыңғырып сендер бірге жылайсыңдар͘

Жалған!
-

дедім
,
жалған деп айтам әлі͘

Жалған
-

н
-

н!
-

деді
,
жартастар қайталады͘

ааулар!
-

деп ем
,
таулар
ым байқамады͘

Жартастарым таулар деп қайталады͘

Дариға
-

жүрек!тағы да қайталады͘

Құндыз

бөркі құздардың шайқалады͘



49

Әдеби

KZ

3. Намыс пен муза

Самалдап барып
,
саялап тынған шалғайда
,

Дариға
-

жүрек
,
аққуға қосқан ән қайда?

Сұлулық шіркін
,
шынымен мені алдай ма?

Дариға
-

жүрек
,
жөне бір әнге салмай ма?!

Қою

түн мынау
,
қоқырсып

жатыр қос басы͘

Бозкүйез тау тұр
,
бозбала бұлтпен достасып͘

Бір бел мен бір бел
-

қосыла

алмайтын қос ғашық͘

Шүлдерін ұстап
,
қолдарын

былғап
,
қоштасып
.

Естерін жиып
,
есіней
-

есіней
,
маужырап
,

Хдамдар

түгел ұйқыға кетті қалжырап͘

Бұлақтың басы
,
бұйығы өскен бал
-

құрақ
,

Бағады сыбыс
,
естілер емес ән бірақ͘

Жартастар жатыр
,
жалаңаш тастап кеудені
,

Сайлар да
,
міне
,
сарыла
-

сарыла
,
шөлдеді͘

Мазасыз бұлақ маңайға тыным бермеді
,

Хңсатып бәрін
,

Дариға
-

жүрек

келмеді͘

Несіне келсін
,
ән

салу оған мақтан ба
,

50

Әдеби

KZ

He

жетсін
,
шіркін
,
несібе құшып жатқанға͘

Несі бар оның͗жетім мен жесір
,
қарттарда
,

He

жетсін
,
шіркін
,
темекіні орап тартқанға͘

Жат көздер
,
мейлі
,
жазғырып оған қарасын
,

аүсінсін бе олар
,
өлі

мен тірі ара
сын͘

Жарайды сол да
,
жанының басты жарасын
,

Жадырап енді
,
жалыны бойға тарасын͘

Дариға
-

жүрек
,
несіне енді салсын ән
,

Несіне алды оның
,
жүрекке ине шаншыған
,

He

тауып еді
,
көзінен тамған тамшыдан͘

He

тапты әннен
,
көңілін ыңғи жаншыған?

Күтпеңдер
,
таулар
,


Дариға әнге салмайды
,

Жартастар күтпе
,

Дариға даусы бармайды͘

Күтпеңдер сайлар
,
күлкімен енді алдайды
,

еалқының үнін сауыққа енді арнайды͘

Осы бір ойлар
,
түн сайын мені езеді
,

51

Әдеби

KZ

Бойымда қаным
-

тулаған таудың өзені͘

Жанымды менің
,
жеңгемнің даусы кез
еді
,

Жүрегім ұлып
,
қалғандай

жетім сезеді͘

йөпшабыс еді͘

Қосымыз

тұрған шатқалда

Ұйқыдан

қауым
,
жаңадан тұрып жатқанда
,

Дариға
-

жүрек
,
ботадай келіп боздады
,

Бозарып тұрып
,
бозарып атқан ақ таңда͘

аыңдаған жан жоқ
,
өзінше

жұрттар дүрбелең
,

Кімдері сөйле
пкімдері ұрсып кімменен͘

Қауымның

мұндай
,
қатыгездігін

білмеп ем͘

Хйғай мен хайбар
,
айналам тегіс гулеген͘

-

ааң атпай жатып
,
ойыңа түсті әлдене?

Сайқалданба енді
,
үніңді

өшір
,
қар

неме!

Сұмдықты бастап
,
таң атпай жатып зарлама
,

Үніңді

өшір!

Өтірік

зарлап
,

алдама!

-

Пәруәрдігер
,
албасты ма өзі
,
пері ме?!

52

Әдеби

KZ

Әруақты

мына ит
,
оятар болды
-

ау көрінен͘

Дариға
-

жүрек
,
мына жұрт сенен жеріген
,

Көмгелі жатыр
,
әніңді

бірге сенімен͘

Күрсініп алып
,
күңіреніп кетті тау маңы
,

Бағытын бұзып
,
бұлттағы Хй теріс заулады͘

аиген
дей бүйі
,
кең жайлау кейіп
,
аунады
,

Дариға
-

жүрек
,
дамылын таппай
,
лаулады͘

Жайлауды тастап
,
жапырлап ауыл көшкендей
,

йатырлап барып
,
ошақта оттар өшкендей͘

Хзалы бір үн
,
аяулы біреу өлгендей
,

Хзамат мерт боп
,
ауылын жауы жеңгендей͘

Хзалы бір үн
,
арызын
кімге шаққандай
,

Мезгілсіз күз кеп
,
мерейді тұман жапқандай͘

Мекенін тастап
,
мезгілсіз құстар қайтқандай
,

Қоңыр

қаз ән
ca
п
,
қоштасып

бара жатқандай͘

Қыршындай

солған
,
қызғалдақ

гүлге бүр жарған
,

Қурайлар

сыңсып
,
жоқтау
ca
п құла қырлардан͘

Хзалы бір үн
,
бірде мұң
-

қайғы
,
бірде арман
,

53

Әдеби

KZ

Хзалы үннің астында жатыр бұл жалған͘

Дариға
-

жүрек
,
лапылдап барып басылды
,

Күрең күн келіп
,
мойнына таудың асылды͘

Бір белден сонда
,
бригадир келді ашулы
,

-

аездет!
-

деп
,
жұрттың дегбірін әбден қашырды͘

аірліктің күні
,
ті
рліктің сәнін сырғытты
,

аірліктің күні
,
тірліктің әнін қылғытты͘

Жалына аттың
,
біреулер жасын ырғытты
,

Біреулер жасын
,
бетінен төмен жылжытты

-

Қымызың

бүгін тәтті екен
,
құйшы
͘ тентегім
,

Хйызым қанып
,
ішейін бүгін иен тегін͘

Жеңгемде көзім
,
күдіктің
бұлтын серпемін
,

Белгісіз маған
,
көңілім бір күйі шертеді͘

Ернінде оның
,
қиығы

менің көзімнің
,

Елестеп кетті
,
қылығы

бағлан
-

қозымның
.

Қозыма

сусын бергендей болып сезіндім
,

Лас ойларды лақтырдым мүлде
,
безіндім͘

Сырлы тостақтан
,
сызылта сорып болды да
,

54

Әдеби

KZ

Сызыла беріп сырғанай тұрды орнынан͘

Хяныш көзбен
,
абайлап қарап сорлыға
,

Жігерім жасып
,
көңілім сонда болды нан͘

-

аентек
,
сен отыр
,
атыңды тұса
,
аттанба
,

аас жуа теріп келейін ана шатқалдан!

-

Дем алсаң етті
,
несіне сонша желіктің
,

-

аентегім менің
тү
сінесің бе
жерікпін

аүсіне алмағам
,
жерікті қашан көріппін͘

Оңаша
,
жалғыз отырмын жұмсақ мақпалда
,

Қоямын

қарап
,
жеңешем кеткен шатқалға͘

Оңбаған ойлар
,
оралып жатыр қайтадан
,

Сонау бір өткен
,
сонау бір сұрқай шақтарға͘

Безінем одап
,
көрмедім оны
,
б
армадым
,

Бәрі де сұлу
,
сұлулық толық жан
-

жағым͘

Қарағай
-

шырша
,
қапталдан

құлай қаулауын͘

аұңғиық көкте
,
қыранның
,
қара
,
самғауын͘

Сайлардан соққансамалдың
,
қара
,
салқынын
,

аандайға ұйып
,
гүлдердің мына аңқуын͘

55

Әдеби

KZ

Бу шашып
,
әнеу
,
кәрі жартастың балқуын
,

Жасыл белдердіңжасырын бәрі шалқуын!

Жарық дүние
-

ай
,
жаным
-

ай менің!Ғажапсың!

Ғажапсың
,
шіркін!

Хмал не
,
тезсің
,
аз
-

ақсың

Құзар

жартастанорамал көрдім бұлғаған͘

-

Қош

бол
,
тентек!

Әзілдеп
,
сірә
,
тұр маған͘

Көк көйлек көрдім
,
қалықтап

құздан зулаған
,

-

Қош

бол!
-

деп
,
-

аентек
шуылдап үні тынбаған͘

-

Қош

бол!
-

деп тастархабарлап жатты жан
-

жаққа
,

Неғылған сұмдық!

Дариға ма
,
әлде

аруақ па?!

Өте

алмай қалдым
,
жете алмай қалдым ар жаққа
,

Дариға
-

жүрек

Ұшты

да кетті аулаққа

Муза деп атап
,
ақындар ғибр
ат қылатын
,

Сол екен
-

менің періште жырым
,
мұратым

56

Әдеби

KZ

Дүниенің мынау
,
қабағын

бағып тұратын
,

Дариға
-

жүрек
,
өмірге

берді бір ақын



57

Әдеби

KZ

8.
Қан
аттарым менің

Сол жылдардағы соғыс құрбандарының семьяларына арнаймын͘

Бәрі де майдан үшін!

Осы ұранды
,

Медет қып
бүкіл қауым жосыған
-

ды͘

йабындықтар айрылып шалғышыдан
,

Дихандардың еркексіз қосы қалды͘

Кетіп жатыр біреудің бауырласы
,

Біреудің бас иесі
,
ауылдасы͘

Қаңырап
,
мелшиіп тек қарап тұрды
,

Бітпеген мектептердің қабырғасы͘

Жоқ болды жаңа мектеп енді бізге
,

Б
ітпей қалды
,
қырсықты

көрдіңіз бе?!

Сонда барып ойнаймыз соғыс ойнын

Сәбиміз
,
дәнеңе жоқ көңлімізде͘

Хтысамыз
,
иапай боп шабысамыз
,

«Біз» болып
,
«неміс» болын алысамыз͘

Діңкеміз құрығанда үйге келіл
,

Дертімен шешейлердің табысамыз͘

58

Әдеби

KZ

Осылай енген біздің өм
ірімізге

Баяғы болып өткен соғыс
-

аңыз͘

Бартұғын екі досым
,
екі інім
,

Екі Хнам
,
екеуі де екі Күнім͘

Мал дегеннен жалғыз
-

ақ құла құнан
,

Қасқасы

бар астында кекілінің͘

Екі Хна
,
екі ғана дос болатын
,

Екі іні
,
құла

құнан
-

қос

қанатым͘

Жеті жетім сүйеніп бір
-

біріне
,

Қайғы

дейтін қаңырап бос қалатын͘

Мен қанатсыз емес ем жаралғаннан
,

Жалғыз жаяу да емес ем қараң қалған͘

Жаным сүйген жақсы атты қанатым деп
,

Қанат

алып ұшқан ем адамдардан͘

Өмір

озды
,

Отыздан әрі аттадым
,

Ұшып

келем
,
келмейді тағаттағым͘

Қан
дай еді?!

59

Әдеби

KZ

Қайда

жүр?!

Қайда

кетті?!

Менің мамық балапан қанаттарым͘

1

Құздары

құлаш

ұрған

көкте

күнге
,

Хлып таудың аулымыз бөктерінде͘

Құландай

құнаныма құрық түсті
,

Соғыстың ең алғашқы көктемінде͘

Сәби ем
,
шын қайғырып үлгермеген
,

Жалаңаш
-

жабықтықты

мін көрмеген͘

Жарысып бірге жүрдім күндерменен
,

Жайғасып бірге ұйықтадым түндерменен
,

Сәби ем зор өмірден дым көрмеген͘

Жылғада жүрдік ойнап аулақтағы
,

Жылқы жатты қашада тау жақтағы͘

Бір топ адам бір асау ортасында
,

Қарбалас

қоршап алған қаулап бәрі͘

Құтылмас

бұғалықтан жылқы малы

йу асау қыл арқанда қылқынады͘

60

Әдеби

KZ

Босанбақ боп шалмашы тақымынан
,

аорға түскен тортадай бұлқынады͘

Көз алдымда шалмапын шіренгені
,

Жақындады асауға біреулері͘

Қос

кұлақтан біреулер құтырта ұстап
,

Біреулері тентекті жүгендеді
.

Соншама атбегілер ортасында
,

Құнан

емес
,
құланнан

қорқасың ба͖

Жалына кеп
,
жармасып
,
пысық бала
,

Қарғын

мінді асаудың арқасына͘

аастай алмай үстінен «батыр» ұлды
,

Хсау біраз әлек боп атырылды͘

Жылқышы қарт балаға дем береді

«аарт тізгінді
,
босатпа
тақымыңды!»

Қарысып

қалды бала құламастан
,

Көнді асау ауыздыққа шыдамастан͘

Кенет менің жарқ етті көз алдымда
,

Кекілі күлтеленген құлақасқам͘

61

Әдеби

KZ

Қос

құрбым қос жағымда қанатымдай
,

Хлды да ұшты арланды соғатындай͘

Үшеу

болып ұштық біз
,
ортада мен
,

Нағыз бі
р жауды шауып алатындай͘

ааусылмаған табы бар бұла күннің
,

аізгініне оралдым құнанымның͘

аай
-

ашуым тулап бір өн бойымда
,

йеміршегін шайнайды құлағымның͘

Бойды кернеп барады аңғал күщім
,

Қайткенде

де қалап тұр жанжалды ішім͘

Жылқышы қарт мырс етті миығын
ан͗

«Қарай гөр зәнталақты
,
малжандысын!»

Жүрегімнен қарт сөзі шоқып алып

аұр едім мен ызаның оты жанып
,

Жем иісін сезгендей құла құнан

Иіскейді кеудемнен отырақап͘

«Үйретіп бер деп сенен сұрадым ба
,

He

әкеңнің құны бар құнанымда?!»

62

Әдеби

KZ

Пысық бала құланы м
ытып еді
,

Хтылды асау

Мен қалдым жыладым да͘

йаужайынан айрылып қалғанымда
,

Әзіл
-

оспақ гуледі жан
-

жағымда͘

Сайқы
-

мазақ тұрғандай болды қаптап
,

Бүкіл сонау таулардың аңғарында͘

йарт сынды шанағынан шыдам деген
,

Қалайша

кек қайырам жылауменен?!

Қос

қанат
ым
-

қос

досым
,
әйда

үшеуміз
,

Жарыса ұштық самғаған құнанменен͘

Омыраулата
,
осқыртып Көктеңбілін
,

Хртымыздан саңқ етті өктем бір үн͗

«Ей
,
шірік! Қай жеті атаң көріп еді
,

Хттыны жаяу қуып жеткендігін?!

Жоғал былай
,
жотаңнаи таспа алармын!

Қу

аяқ
,
құйттай
ыңнан қашқан арың͘

Жалғыз сенің басыңа түскен іс пе
,

63

Әдеби

KZ

Жаны қайтіп шыдап жүр басқалардың?!

Күн өткен әкең сені бұла қылған
,

Жаныңды шығарармын кұлағыңнан!

Күшіміз жетпей жатыр
,
соқаға шық
,

Қасымда

болсын десең құла құнан͘

Қарай

гөр
,
қаршадайдан

жынданады

Екі бірдей шешеңді кім бағады?!»

Қайырып

үшеумізді қосқа әкелді
,

йолақ қол бригадир Құрманәлі͘

2

Хңызақ͘

Хптап сеуіп тұрады аспан
,

Хңыздарда қаңбақтар жүр адасқан͘

Бала неме бар күшін сарқа тартып
,

Хрып біткен астымда құлақасқам͘

Хрып біткен жануа
р майысады
,

Жетектегі жауырға ойысады͘

Құстай

байғұс қамытта мықшиғанда
,

Денем мұздап
,
қабырғам

қайысады͘

64

Әдеби

KZ

Беу жастық
-

ай!

Сезбейді
-

ау құлағанын
,

Бір қамшы салдыртпайды құла
-

жаным͘

Хзаптан құтқарайын десем
-

дағы
,

ааба алмай
-

ақ қойғаным бір амалын͘

Басын т
ежеп
,
пәлек сәл салбыраса
,

Соп қамшымен соқашым салды қанша
,

Күңіреніп дүние кетер еді
-

ау
,

Егерде адамға ұқсап мал жыласа͘

Пысық бала сұм еді
-

ау ойран бөлек
,

Ойлаушы едім қас дұшпан қойған ба деп

Жаным келіп алқымға тығылатын
,

Хрықтарды жауырдан со
йғанда кеп͘

Сүйсінетін соп қамшы ысқырғанда
,

Құмар

еді құлшына күш қылғанға͘

Іштей нелер қарғысты жаудырамын
,

аәңірінің таяғы түскір жанға͘

Қаныпезер
,
жауыз деп аталғандар
,

65

Әдеби

KZ

Соқыр күштің торына маталғандар
,

Хдам деген сезімнен тумады ма
,

Қайдан

ғана жа
ралған қатал жандар?!

Күннен бөлек түйір жоқ шар аспанда
,

Самал да жоқ саялап
,
толастарға͘

Көлбей келіп кекжиек төңкерілген
,

аөңіректі қоршаған тау
-

асқарға͘

Жатыр таулар
,
кемедей қайырлаған
,

Жатыр дала
,
әлдене

уайымдаған͘

Жатыр бәрі
,
жатыр бір сал ті
ршілік
,

Жердің төсін уыстап айырылмаған͘

йошымаған
,
тірліктен жасымаған
,

Жатыр ауыл бір
-

бірін асыраған͘

Біреулердің түтіні түзу шығып
,

Біреулердің түтіні шашыраған͘

Бәрі жатыр қимылдап
,
әлі

өлмеді
,

Әлі

өлмейді
,
өлмейді
,
дәлелдеді!

Осынау тыныштықта сен
у қиын
,

66

Әдеби

KZ

Қырғын

боп жатқанына әлемдегі͘

Сену қиын қырғын боп жатқанына
,

Хдамды адам аяусыз атқанына
,

Сену қиын ұры кеп түскеніне
,

Байырғы Бағбан
-

Отан бақтарына
,

Сену қиын қарауыл болғанына
,

Нелер ғұмыр фашистің оқтарына͘

Хлайда
,
абыржу бар жерде
,
аспа
нда
,

Дариға
-

ай
,
дүниені шер басқан ба?!

аату елге бұл тажал қайдан келді?

ааршылықтан көздерін енді ашңанда͘

Иесіз дала͘

Хңызақ͘

Хрық көлік͘

Бар қуатты бойдағы алып беріп
,

аүрендейміз соқамен ескі аңызды
,

Хрықтармен қыбырлап барып
-

келіп

Жырта
-

жырта т
үтіліп
,
тозған аңыз
,

67

Әдеби

KZ

Күш шамалы
,
тыңға қол созбағамыз

Өшпесін

деп әкелер салған ізі
,

Әйтеуір

қозғаламыз
,
қозғаламыз
.

Қозғаламыз

бағынып бір ағынға
,

Қозғалады

жануар құнаным да͖

Соп
-

қамшысын

жыландай ысқыртады
,

Пысық бала соқаның құлағында͘

Сыртылдап
бар сіңірі
,
таспалары
,

Құлақасқам

қамшыдан жасқанады͘

Домбыраның ішегіндей созылады
,

Сорлым менің
,
су болып қас
-

қабағы
.

Құстай

менің құрбым
-

ай!

Қанша

амалым?!

Мұншама азап мен саған аңсамадым͘

Хрқа
-

басын тер басты͘

Сездім міне
,

Қанатымның

біржола шаршағ
анын͘

Бар қуаты біртіндеп ойсырауда
,

68

Әдеби

KZ

Жануар ғой
,
тілі жоқ жәй сұрауға͘

Бір пысқырын
,
кекілін сілке тастап
,

Дөрмені жоқ құлағын қайшылауға͘

аоқтады
,
зор күрсініп алды
-

дағы
,

Кілт тұрып қозғалыстың қалды бәрі͘

Мезгілсіз үсік ұрған жапырақтай
,

Бүрісіп қос
құлағы

салбырады͘

Сөніп кетіп барады әл
-

шыдамым
,

Әлденемен

әлек боп жаншыламын͘

Пысықтан қорықтым да тұңғыш рет
,

Қанатымды

аямай қамшыладым͘

Қайыс

өрме бауырын тілімдейді
,

Еш қимыл жоқ
,
буыны дірілдейді͘

Қарғып

түсіп
,
қарасам

көздеріне
,

Баяғы от
,
баяғы

ұшқын білінбейді͘

Үрей

кеулеп кетті де тағатымды
,

Қамытынан

босаттым қанатымды͘

Соқаның құлағынан айырылмай
,

69

Әдеби

KZ

Состиып сол бір сотқар бала тұрды͘

Ерін алдым͘

Сергін бір сілкінбеді
,

Хстыңғы ерні сәл ғана бүлкілдеді͘

«Ештеңе тақалған жоқ
,
абыржыма!»

Деді д
е пысық бала күңкілдеді͘

«Пысық
,
пысық» дегенге әуестене
,

Хяйтұғын жәйі жоқ әбес неме͘

Құнаным

тұр
,
ұқсайды

қалт
-

құлт

етіп
,

Хяғын тәй
-

тәй басқан нәрестеге͘

«Пысық
-

пысық» дегенге қораздана
,

Қоқиланып

қарайды Ораз бала͘

Жануарым сенделіп барды
-

дағы
,

С
ерейіп құлап түсті бораздаға͘

Қиылып

кетті менің ерке
-

арманым
,

Сезіндім қанатымды өрт алғанын͘

Құйындай

құйқылжыған құла құнан
,

Құрыды
,
тұяғын да серпе алмады͘

70

Әдеби

KZ

Кекілінен сипаймын байғұсымды
,

Қандай

әсем қасқасы ай мүсінді!

Белім менің бесіктен шықпай
жатып
,

Беймаза өмір
,
мінеки
,
қайғы

ұсынды͘

Бар әлемнің қайғысы бір басымда
,

Еңірерім
,
ешкім жоқ сырласуға͘

Қос

бауырым
,
қос

құрбым қасымда жоқ
,

Қос

анам жоқ жетеу боп мұңдасуға?

Пысық
-

Ораз
,
үш

жауыр жұбатпайды͘

Хсқар таудай басыма құлап қайғы
,

Бар өңір
дің аптап пен аңызағы
,

аек менің арқама кеп шуаңтайды͘

Кімге керек шырылдап жылағаным
,

Сардала сағымымен бір ағамын͘

Еске түсіп әкемнің өлгендігі
,

Сезіндім қорғанымның құлағанын͘

Сезіндім майдан болып жатқандығын
,

Сезіндім
cop

келгенін бақтан бұрын͘

71

Әдеби

KZ

Сол сәтте сену маған қиын еді
,

Көрем деу келер таңның атқан нұрын͘

Зіл батпан уайыммен жаншыламын
,

Көзімнен бұршақ жауды
,
аршымадым͘

Көл
-

көсір адамзаттың көз жасына
,

Құйылып

жатты менің тамшыларым͘

Сезіндім͗ мұң
-

наланың көшін көрдім
,

Сойқанын соғыс са
лған кесірлердің͘

Қолдан

келер айла жоқ
,
қосылдым

тек
,

еорына жетімдер мен жесірлердің͘

йығармай шар аспанды шырағынан
,

Хңызда жатты жайран құла құнан͘

Қанатым

мертіккендей сезінемін
,

Жаулардың маған атқан бір оғынан͘

Күн батты͘

ааудың басы қанталады͘

Қ
анталап кепке дейін тарқамады͘

Қалдырып

құнанымның қаңқаларын
,

72

Әдеби

KZ

Жаяулап ер
-

тоқымды арқаладым͘

Жүріп келем

Жігерім опырылды͘

Хшу да
,
айбат та жоқ сопы ғұрлы
,

Жүріп келем қайтадан жалғайын деп
,

Қалдырып

кеткен кеше оқуымды͘

Бұлыңғыр

Болжай алман алда
ғымды
.

О
,
өмір
!

Хла көрме арманымды?

Бәрін сезем͘

Бірақ та сезінбеппін
,

Бір
-

ақ сәтте есейіп қалғанымды

3

йешей қазір шаруа басыбайлы
,

Әжем

отыр тастап ап насыбайды͘

Қайран

қалам
,

Хпырау неткен берік?!

Жалғыз ұлы өлсе де жасымайды͘

73

Әдеби

KZ

Білмеймін боздауы м
а
,
өлеңі

ме

Күңіреніп өрмекке төнеді кеп

Көңіл айта көлгірсіп келгендерге

Кебін киіп кетпеген келеді» деп

Қайраттана

ормекке төнеді кеп

Қос

інім жүр
,

Әзірге

ес білмейді

Қиындықта

ес білмей ессін мейлі͘

«Кебенек киіп кеткен» әкемізден
,

Өлдідеп

басқа хабар

естілмейді

Қайырым

жасап қасымыз
,
досымызға

Қаперсіз

жүре беріп қасымызда͖

Қайран

әкем
,
тым құрса жөні түзу

Жәй да салып бермепті басымызға͘

Ел басқарды͘

Қауым

боп қолдасты елі
,

Бірі дос
,
бірі бауыр
,
жолдас деді͘

Бақандай бір ауылды билеп тұрып
,

74

Әдеби

KZ

Бір үй
жасап алуға болмас па еді?1

Білмеймін
,
арланды ма
,
алданды ма
,

Дүние опа етлесін аңғарды ма?

Әзірге

әзер
-

әзер

тұр қалқиып
,

Әкемнен

көз тоқтатар қалған мұра͘

Қос

досым тұр қасымда
-

қос

қанатым

Қос

журек тұр
,
менімен қос соғатын

Екеуінің енгенде ортасын
а
,

Құлазыған

көңілім хош болатын͘

Қос

досым
,
қос

қанатым

Қайрат
,
Берік
,

Мал
-

мүлкін қоспаса да айдап келіп
,

Әлдері

келісінше әкесіздер
,

Әлек

боп жатыр маған қайрат беріп

аасташы
,
неге сонша уайымдадың
,

Хл
,
менің басы бүтін тайымды алғын

Құнаныңнан

артп
аса кем түспейді
,

аайымды алғын!

75

Әдеби

KZ

Қуаныш

тойында мін͘

О
,
достық!

Неткен ғажап сезім едің

Ет жүректің езілмес кезі ме бұл͘

Қос

қанатым тұрғанда қолтығымда

Езілемін неден мен безінемін

-

Естеріңнен айналдым
,
шырақтарым

Осылай бір
-

біріңді жылатпағын͘

Осынау е
лге түскен қара күнде

Осылай бір
-

біріне шуақтағын͘

Бізді қойшы
,
біздің күн таяу қалды
,

Күш кетті
,
әл

таусылып баяулады͘

Көліктерің тұрғанда қарғаларым
,

Жолға тастап кетпеңдер жаяуларды!

Назарымды осы үнге тоса қалдым
,

аұңғыш көрдім әжемнің босағанын͘

Құйын

соғып өтті де
,
желпінді жел
,

Солқылдатып діңгегін босағаның

76

Әдеби

KZ

Әжем

сөзін әріге жалғамады
,

Көзін сүртті көрсетпей
,
арланады͘

Көрініп тұр͗ көзден жас парлағаны
,

Қажығаны
,
төзімі қалмағаны͘

ааңба тұр өткен күннің бәрінен де

Қашанғы

шыдай берсін к
әрі

кеуде͘

Дариға
-

жүрегінің дақтары бар
,

Келмейтін бұл өмірде дәрілеуге͘

Қашанғы

шыдай берсін кәрі кеуде

Жоқ!

Бізге орнаған жоқ заманақыр!

Жеңе алмады жендет те
,
шала
-

батыр͘

Қан

майданнан хабарды жиі естиміз͗

«Біз жеңеміз!

Жау қашып бара жатыр»͘

Сүреңсіз
күн өтуде
,
сүреңсіз түн

Жұрт үміткер
,

Күнелтпек тілеусіз кім?

77

Әдеби

KZ

Жұрт үміткер
,
үміткер

достарым да
,

Мен бірақ реңсізбін
,
күдеусізбін͘

Күндерге күн
,
айларға ай жалғанады

Жалған үміт жанымды алдамады͘

Өлдіден

басқа ешбір хабар да жоқ
,

«Кебенек киігі кеткен»
жаннан әлі

Қылаулатып

қыс та тұр
,
қыраулатып

Қыраулатып

кетеді тұмандатып͘

Әжем

жатыр төсекте әл үстінде
,

Әлі

біткен байғұсым тұмауратып͘

аыным бермей бишара жамбасына
,

йешем жүр

Сол өзінің шаруасында͘

Жесірліктің жабанын мойнына іліп
,

Жегіліп жүр тұрмы
стың арбасына͘

Жалғыз ғана иесі баспананың
,

Жалғыз соның бағамыз қас
-

қабағын

Жалынады ол маған
,
жабығады͖

78

Әдеби

KZ

«Қарғам менің
,
оқуды тастамағын? »

«аастамайын оқуды аш қалғанда

Қатерлі

күн қатыгез басталғанда
,

аастамайын оқуды
,
үміт

түлкі

Бұлаң етіп бұлтарын қ
ашқанда алдан

аастамайын оқуды налығанда
,

аарығарда
,
қауқарсыз

арығанда͖

аастамайын оқуды
,
тері шалбар

Борбайымды қаңтарда қарығанда͘

аастамайын табаннан сыз өткенде

Үсік

ұрып құлағым тыз еткенде͗

аастамайын оқуды
,
жесір анам
,

Өлі

екенін елі орнын күзетк
енде

аоқым
-

төсек
,
ерімді жастанайын
,

аастамайын оқуды
,
тастамайын!

Хнт етейін алдыңда
,
алаң болма
,

Жастайынан қуарған ақ самайым?!»

Осы ой тұрған͘

79

Әдеби

KZ

Онда мен айта алмағам͘

Бірақта іреңімнен байқауда анам͘

аалқан сұрап
,
қыңқылдап

екі інім жүр

Үйректің

балас
ындай байпаңдаған͘

Жоқ!

Бізге орнаған жоқ ақырзаман
,

Сары аяз да жеңбеді сақылдаған͘

Әке
,
сенің ешкен жоқ түтінің де
,

Өзіңсіз

өлген де жоқ қатын
,
балаң͘

аек әжем

Әжем

байғұс қиналады
,

Саған деген үмітін тыймайды әлі͘

Сыбырлап атыңды атап шақырады
,


Сірә
,
сен бұл өмірден қимағаны͘

Өлімге

қимай сені жатыр әлі
,

Сыбырлап жиі
-

жиі шақырады͘

Сарғайып күннен
-

күнге бара жатыр
,

Секілді сары күздің жапырағы͘

80

Әдеби

KZ

Ербеңдегі екі қолы қарманады
,

Байғұстың қозғалуға қалмады әлі͘

Есімде әлі͘

Әжемді

өлерінде
,

Көзімш
е көрші шалдың алдағаны͘

Жатқан
-

ды түпсіз
,
терең сандырақта
,

Одан саса қоймады шал бірақта͗

«Балаң тірі
,
тірі екен хаты келді
,

Қинама

енді жаныңды қалжыратпа


«Бәсе

Солай

Кебенек киіп кеткен


Деді де
,
бәрімізді сүйіп беттен
,

Мазасыз жан алда
нып
,
толас тауып
,

Мәңгілік ұйқыменен ұйып кеткен͘

Екі шеше тербеткен ұл едім мен
,

Екеуінің айрылдым біреуінен͘

Бақытым да бар шығар бұл өмірде
,

81

Әдеби

KZ

Сорым да бар іргемді түре кірген

Хлақай
,
жеңіс келді
,
жеңіс келді!

Боз жасынан құрғайды жер үсті енді͘

Хты
раптан «аттаңдар» естілмейді
,

Хлаулаған от
-

жалын тегіс сөнді͘

Сүйінші бер͘

Қуаныш

келді елге͘

Көз жасы құйылмайды шерлі келге͘

Құлаған

құнанымды құшақтап ап
,

Жыламан қу далада енді мен де͘

Енді күндер батпайды қанталанып
,

Күңіреніп жатпайды барша халық͘

Қан

майданнан ұлынан хабар күткен

Қасіретін

көрмеймін қарт ананың͘

Оралуда майданнан жаралылар
,

Берері бар
,
өмірден

алары бар͘

Жас жұбайлар үнінде той болады
,

Жас жұбайлар
жандары балақұмар͘

82

Әдеби

KZ

Хзаматың аңсаған қартаң баба
-


Бар мейірін төгеді дархан
-

дал
а͘

аасына да жерімнің дон өседі
,

Бауырсаққа жаримыз
,
талқанға да
,

йаттанады шау
-

қарттар
,
шалқар бала

Оралуда кімдердің бауырласы
,

Кімдердің әкелері
,
ауылдасы͘

Есекке ығыр болып тұрмайды енді
,

Мектептің бітпей қалған қабырғасы͘

Жоғалды͘

Жоғалды енді қаһ
арлы күн
,

Пысық Ораз тастайды қаталдығын͘

Хзабынан қалай да айығар
-

ау
,

Хрқалаған жесірлер атан жүгін͘

Қасіретті
,
қайғыңы

тастап әрі
,

Хдамдардьің ашылып қас
-

қабағы
;

«Қой үстінде бозторғай жұмыртқалап»
,

быз өмір қайтадан басталады͘

83

Әдеби

KZ

Өтіп

жатыр жеңістің

ай
,
күндері
,

аалпынуда інілер там мінгелі͘

Хзамат боп қалыппын͘

Жесір жеңгем
,

Әзілдесіп

менімен͗
-

Қайным
-

деді

Жылдар өтті тыныштық жамылғалы
,

Дүрбелең де тынған шақ ауылдағы͘

Ойнай жүріп жетіппіз он жетіге
,

Комсомолға біздерді қабылдады͘

Қуанышты

айт сол жылғы шақтардағы

Басымызға қонбаған бақ қалмады͘

Жастықтың жұлдызына құмартамыз

Жатырмыз аудан жаққа аттанғалы͘

Болашаққа жолдама алуға біз
,

Көлік сайлап
,
жол жүру қамындамыз͘

Кешегі кесапатты өрт
,
дауылда біз

Қиялдап
,
осы күнді сағынғамыз͘

Қос

д
осым даярлапты көліктерін
,

84

Әдеби

KZ

Ішім жанды оларды көріп менің͘

аағдыр
-

ай
,
қараң

өшкір уайымды
,

аек менің маңдайыма беріп пе едің?!

Барып қайттым ауылдың бастығына
,

Білмеймін
,
достығы ма
,
қастығы

ма?!

«Көзің көріп тұр
,
бала
,
көлік жоқ қой»

Деген сөзбен үйг
е ендім бастырыла͘

Жабырқаған анама қарадым да
,

байымның ұлыдым табанында͘

Сарқылмаған әлі де жас бар екен
,

Жабығулы жаным мен жанарымда͘

Жеңіс келіп
,
бөледі шартарапты
,

Құшақ
-

құшақ

қуаныш арқалатты͘

Жүрегімнің жүрді екен қай жерінде?

Бір түйіні қайғыны
ң

тарқамапты͘

Көз жасымен найсапты қуалаймын
,

Жұбатпаңдар
,
ағайын
,
сұрамаймын͘

Жанның шері жоғалсын жаспен бірге

85

Әдеби

KZ

Қазір

жылан
,
екінші жыламаймын!

байым улы жылан
,
тасқа мекен

Екінші жыламаймын
,
масқара етем!

Хлдағы күндеріме апармайын
,

Менде әлі сарқылмағ
ан жас бар екен͘

«Бәтшағар
,
мұның қалай
,
қатынға

ұқсап?

Жігітсің
,
ойласаңшы ақылға
ca
п»

Әжемді

аттандырған баяғы қарт
,

Басу айтты͘

Далаға шақырды шақ͗

«Мін мынаны!

Сұрақсыз алла алдында͘

He
г
e

келіп айтпайсың
,
арландың ба?!»

Сенерімді біле алмай сенбесі
мді
,

Қарай

бердім қартқа мен таңдандым да

-

Хуыр күндер сайранын кім сүрмеген
,

Хптығыңды баса ғой дүрсілдеген?

Хйналайыным ажалдың ауызынан
,

86

Әдеби

KZ

Хман
-

есен оралса мінсін деп ем͘

Ол бақытты қимады құдай маған

Жыласам
,
сенен бетер жылай да алам

He

істемекпі
н?

аіріге өмір керек
,

аіршіліктің қазығын шыр айналам͘

«Бар
,
балам
,
қала

көрме қатарыңнан
,

Қала

көрме үмітті сапарыңнан»͘

Хқ бас данам

Хйналдым сақалынан!

аұрғызды қорғанымды қопарылған͘

Хқ бас данам атандай торы ат берді
,

аоры ат емес
,
туырлық
-

қа
нат берді͘

Болашағыма ұшайын
,
ұшайын

бір
,

Самғайтұғын маған да сағат келді͘

Көрсем де жабығымнан жау атқанын

Сезсем де сынның ауыр сағаттарын
,

Бүлінбепті
,
әлі

де бүтін екен
,

Менің мамық балапан қанаттарым

87

Әдеби

KZ

Жау менің әкемді атты
,
атамды атты

Жау оғынан жа
ралы жапан жатты͘

Қарақшылар

қаншама қарманса да

Қанатымды
,
халқымды ата алмапты

Самғаймын Болашаққа
,
Хна
-

мекен
,

Құндақтап

қуанышыңды ала кетем

Бүлінбепті қуатты қанаттарым
,

Хқ бас қарт
,
ақ бас халқым аман екен!

Қанаттарым

менің!



88

Әдеби

KZ

9.
А
тамекен

Әкел
,
досым
,


Сен маған қолынды бер!

Әкетейін
,
мен еткен жолымды көр͘

Сонау шыңның басына шығарамын
,

Менмін ғой бұл аймақтың жолын білер͘

Мінеки
,

йыға келдік шың басына
,

Хл енді шақшаңды бер құрдасыңа͘

Хтамекен туралы сыр шертейін
,

Құлағың

түр
,
құрдасым
,
сырласыңа
.

Қалай

екен?

Мына шың биік пе екен?

Жарылмасын әуеге тиіп шекең͘

Қайсыбіреу

өлкемді жамандаса
,

йоқ түскендей жаныма күйіп кетем͘

Біз тұрған тау есімі «Елшенбүйрек»

йыға келсең аспанға еңсең тимек͘

Жазда оранып жатады көк торғынға
,

89

Әдеби

KZ

Қыста

алшақ елтірі сең
сең кимек͘

Басқа таудан жырақ бұл
-

«Елшенбүйрек

«аұзды көлге» тірелсе мына басы

Құлар

жері батыста «Лабасы»

Хнау
-

аянь
-

йань
,

Хл анау
-

еантәңірі

Осы өлкенің байырғы ғұламасы

Meн туған жер Қарасаз
,
баурайдағы

Жалғанда жер біткеннің бал
-

қаймағы

Есім кетіп

жүргенде ес білдірген
,

Жаралған жұлдызым ғой маңдайдағы

Іркес
-

тіркес ағады қара сулар
,

Қарасаң

суларда да таласу бар͘

Бұл суларға менің көп берісім бар
,

Бұл сулардан менің көп аласым бар͘

Бақытым ғой «Қарасаз» келіп қонған
,

Кисем
-

киім
,
ішсем
-

ас
,
к
өлік

болған͘

Мендей ұлдың осы жер мыңын туып
,

90

Әдеби

KZ

Әлі

күнге мыңына жерік болған͘

Сүтін еміп өскен ем сан бұлақтың
,

Сан жыладым құрбымман
,

Caп жылаттым͘

Жалын тартып мінген ем осы маңда
,

Өмір

дейтін шу асау арғымақтың

Кешір
,
досым
,
ауытқып кеткеніме
,

Ке
йінірек тоқталам өткеніме͘

Әзірге

сен шығысқа көз жіберіп
,

Қарап

отыр қиянға
,
шеткеріге͘

Қазір

жайлаз

Жерінен май тамып тұр͘

аөгілердей мелгілдеп шайқалып тұр͘

Кәне
,
досым
,
екеуміз қиялменен͘

«йалкөдені» аралап қайталық бір͘

Жайлауын айт жайлау деп «йалкө
денің»

Еңсесі мыңғырған мал әр төбенің͘

Су емес суатынан қымыз аққан
,

91

Әдеби

KZ

Пау
,
шіркін
,
қандай

ғажап өлкем едің!

Киік ойнап шатыпда
,
бөктерінде͘

«Хйғайтас» «йалкөденің» нақ төрінде͘

Қырағы

көз шекара
-

«Қүмбел» анау
,

Қытаймен

екі ортаны қақ бөлуде͘

«Хйғайтас»
-

« йалкөденің» шаңырағы
,

Хқ отау ақша бұлтты жамылады͘

Жат жаққа жұрт үдере көшкен кезде

Жабырқап тас та болса аңырады͘

«Хйғайтас»
-

тас емес тек айғайлаған
,

Ғұлама

қарт
-

жұрт үшін қайғы ойлаған͘

еалықтың үні жатыр кеудесінде
,

Бір кезде «Елім
-

айлап» ой
байлаған͘

«Хйғайтас» Хлбандарға атамекен
,

Оны мен шежіредей атап өтем͘

Ертеде ел шетіне жау тигенде
,

Хйғайлап
,
хабар беріп жатады екен͘

Солтүстігі «Қарарша»
,
«Кетпенімен»
,

92

Әдеби

KZ

Қымбат

олар бүгіні
,
ертеңімен͘

Оңтүстік шығысында
,
«Ойқарағай»
,

Хртында «Хйғайта
стың» бөктерілген͘

«йалкөде» екі таудың арасында

Екі өзен тулап жатыр сабасында͘

Жалғанда гүл біткеннің бәрі осында

Жалғанда шөп біткеннің
,
бәрі осында͘

Хдамға шипа болар дәрі осында͘

«Кеңбұлақ»͘

Менің бабам өскен мекен͘

Менің әкем кіндігін кескен мекен͘

С
айды сағым куалап бара жатыр
,

Ғасырлардан

оралған көштер ме екен?

Жаратыпты бәйгеге ат қосуға
,

Біздің ру ұясын тапты осында

Көшеді ел
,
көшеді замандар да
,

аәңірім жерді бірақ сақтасын да͘

Біздің жұрт «Кеңбұлақты» мекендеген
,

93

Әдеби

KZ

Хуру былай тұрсын
,
жөт
елмеген

Менің бабам бай да емес
,
аткезші емес
,

Кедей де емес
,
тұғырмен тепеңдеген͘

Күшін сатып біреуге жалданбаған
,

Сауда жасап
,
Пішпекке сандалмаған͘

Бір өзіне жетерлік шаруа жинап
,

Бір перзенті болуын армандаған͘

Байларменен пейілі қатар екен
,

йал
дың шақар мінезі қатал екен͘

Ірімшігін қайнатып
,
құртын

жайып
,

Сары қымыз сапырып жатады екен͘

«Кеңбұлақта» еркімен сайраңдаған
,

Өтті
,
кетті͘ О
,
менің қайран бабам!

«Кеңбұлағым» болса екен мәңгі бақи
,

Болса екен таулар да аман
,
сайлар да аман͘

«Кеңбұлақ
тың» кішкене тұқымы мен

(Қыран емес
,
әрине
,
үкімін

мен

Әй
,
досым
-

ай
,
қалтаңда

шақшаң да жоқ
,

94

Әдеби

KZ

Қайттім

енді?

Беріп қой түтініңнен?

Жер туралы бойыма шабыт кіріп
,

Досым
,
сені алдым ба жалықтырып?

Бауыр төсеп
,
шіркін
-

ай
,
жатып алса
,

Бабалардың жұр
тына барып тұрып͘

Сайлардан саумал
-

өзен

жайлап құлап
,

Самал бел
,
сонау жатқан
-

«Жайдақбұлақ»

Баурында ерке бұлан бала болып
,

Базарлап өскемін жоқ ойнап бірақ͘

Баурында бұла болып күн кешпедім
,

Бұлдырап бурыл тайға мінгеспедім͘

Бұйығы жетімдермен бірге
өскемін
,

Үнімен

жесірлердің үн
-

дескен үн͘

Күнмен батып
,
бірге атып таңдарымен
,

йөп шауып
,
шөмеле
ca
п
,
мал бағып ем͘

Зарларымен қарттардың ұйқыға еніп
,

Қатындардың

оянғам зарларымен͘

95

Әдеби

KZ

Сенбесең қой
,

Сенсең сен͘

Мақтанамын͘

Жеп жүрген нанымды мен ақтағамын
.

Me
н деген
-

шаруаның мұрагері
,

йаруаның паспорты сақтағаным͘

О
,
«Жайдақ!»

« Жайдақбұлақ!»

Жасыл мекен͘

Хрмысың
,
ақбас
,
Хтам
,

Хсыл мекен!

Кеудемде керемет боп қатып қалған
,

Өскен

жер
,

Әлде

сенің тасың ба екен?!

«Қарағайлы»͘

Қарсыда

«Хқбұлағы»͘

Хқша бұ
лттан жұлып ап
,
лақтырады͘

«Қатартөбе» ортада қалғып жатыр

96

Әдеби

KZ

Секілденіп қойшының аққұлағы

«аүзуақтас» әне тұр қоқыранып

Хтаның ұмыт қалған ақ тұманы

Өлкеге

«Қисықақтас қырын қарап

йашады жылы суын атқылады

Осы жер бәйіттердің нақ тұрағы

аүбінде осы жерде бақ

тұнады

Дара тұр «йәкірамбал жұбын таппай

«Қолтық» бір қолға тұрмас ұрыншақ тай

Еңкейіп «Есек артқан анау жатыр
,

Жабыға жаба салған ыңыршақтай

Қос

өзен «йалкөдеден құлдырайды

Ойнақтап өрістегі құлыншақтай

Белдеріне көзің сал «Дардамбының

«Дардамбы » деп қ
алмақтан қалған бұрып

Затында жер
-

біздікі
,
аты
-

оныкі
,

йежіре біледі оның жалғандығын

Рахат
-

ау
,
қажысаң

«йолаққа» кеп

97

Әдеби

KZ

Сарқырама басында алған тыным

Қос

«йибұт» анау жатыр егіздейін
,

Дегендей басқалардан неміз кейін͘

Қос

қанат қып ұшайын қос қолымды

Қосағымның

мекені сені іздейін͘

Бала сүйдім жар сүйдім «йибұтсенен

Жырыммен ел
-

жұртыңа сыйлық берем

Қырқаңдап

қызыл түлкі қылаң етсе͘

Қиялыма

қосылушы ем жүйрікпенен͘

Қыран

болып ілуші ем қырмызыңды

(Қатерімде қуатың тұр қызулы͘)

аентегіңе жатсынбай теліді
ң

сен
,

Құлын

мінез құс аттас бір қызыңды

Қос

өзен қосарланған қос келіншек

Жағаңда жан біткенді дос көруші ек

Хтаның ғұрпын сақтап күнеусініп

Кез келген кедейің де төс беруші ед

«йибұттың» сай
-

саласы тұйық келер
,

98

Әдеби

KZ

Жатыр ғой тұйықтыққа сыйып нелер

Хл
,

«йибұт»
,
сәлемімді ал
,
қарыздар

ем
,

Малым жоқ өрісімде жиып берер͘

Хрмысың асау «йибұт!» Хсыл аға!

Мың сәлем тауыңа да
,
тасыңа да!

«йибұт» сен
,
менің үшін махаббатсың
,

Махаббат өлмейінше басыла ма?

Кешір дос
,
менің біраз бөскеніме͘

Есім кетіп оралам е
стегіме͘

Қай
-

қайдағы

жоғалған қайран күндер
,

йыныменен шырпыдай өшкені ме?!

Сонау тұрған «Қошқардың» басы ма екен?

Қошқардың

мүйізіндей тасы бөтен͘

Ел аузында аңызға жүгінсек біз
,

Осы тауға қырғыздар ғашық екен͘

Хңсайды ғой алысты аты бар жан
,

Бұл тауда

қырғыздың көп аты қалған͘

Әргі

жағын қайтеміз

қазақ
,
қырғыз
,

99

Әдеби

KZ

Әйтеуір

осы тауда жатып алған

Жайлау барсаң
,
«Қошқар» бар
,
«ааласқа»

Жадырайды жан
-

жүйең
,
толас табар͘

Ну орман
,
бал бұлақты көргеніңде
,

Басқа жайлау жәйімен қораш қалар͘

ааң сызғанда са
рғайып сары белден
,

Сары белден сәулелі лағыл ерген͘

Сай
-

саладан салқын бір самал соқса
,

ааңдайыңа қымыздың дәмі келген͘

Құлағың

түр қыранның шаңқылына
,

Кеудеңді тос керіліп
,
салқынына͘

Әжім
-

әжім

ақ тастар күнгейдегі
,

Өткен

бір ғасырлардың тамтығы ма?

Ескерткіштер сияқты гүл алаңда
,

Бірі малға ұқсайды
,
бірі
-

адамға͘

Хқ тастардың беттері сора
-

сора
,

Сора сора

О
,
сұмдық
,
жылаған ба?

Әр

жыраны қуалап мың бұлағы
,

100

Әдеби

KZ

Желідегі құлындай шыңғырады͘

Қыран

келіп киікке сорғаласа
,

Басын шайқап ну орман қынжыла
ды͘

Хуа
,
шіркін!
He

деген жұпар едің!

Жұта бергің келеді
,
жұта бергің͘

Жалғыз
-

ақ осы ауамен қоректенсең
,

Досым
,
сен бұл өмірден ұтар едің͘

Жайлау барсаң
,
«Қошқар» бар
,
«аалас» барғын

Хялап кір астына көк аспанның
,

Желкесінде желпілдеп желбегей бұлт
,

йың
нан асып кете алмай толастар күн͘

Батысында «Қошқардың» көрші күнгей

«Көмірші» көк бестінің ершігіндей͘

«Көгенге» кеп «Құсмұрын» су ішіп тұр

Қашаннан

дәл өзінің меншігіндей

Жерім осы
,
«йалкөде» аңғарында͘

Хсқар
-

асқар тау жатыр жан
-

жағымда͘

Хрманым ба
,
к
ім білсін
,
әлде

маған

101

Әдеби

KZ

аабиғат өзі орнатқан қорғаным ба͘

Ұзын

сонар жырымды сабылттырып
,

Хлдым ба
,
дос
,
сені мен жалықтырып?

Қанеки

түтініңнен беріп
-

жібер
,

Сорайын ерінімді қарып тұрып͘

Сонау тұр «Лабасы»
,
«аөте» бері
,

«Жабырды» жамбасқа алып жетеледі͘

Басына «Лабасы» бұлт іліксе
,

Бар аймақ күрк
-

күрк жөтеледі͘

Нақышына келтіріп шебер тіккен
,

«йұбартал»
-

зер тақия шекедегі͘

Бір кезде ел «Үшқақпақ» нен «Музарт» асып

«Қашқарға» қашқын болып өтер еді͘

Хнау жатқан «Үкірші» жап
-

жалаңаш
,

ааулардың барып тұрғ
ан көтеремі͘

«Байынқол» бай өлке ғой
,
жұртқа
,
да анық
,

Беу
,
шіркін
,
бір ай жүрсе «Сыртқа» барып!

йекарадан әрі асып «аекес» кетті
,

102

Әдеби

KZ

Бұлағын бар аймақтың ұрттап алып͘

аігілген қос отаудай «Қостөбе» тұр
,

Хлдында еантәңірдің бұқпаланып͘

Бердібектей азамат о
сында өскен
,

аабанын таңертеңгі шыққа қарып͘

йекарада бір жер бар «Сүмбе» деген

Оны мен көрмеген ем
,
білмеген ем

Сезем бірақ
,
«Сүмбенің» байлығына
,

Көз алартып қарайды іргедегі ел

Өмірге

шешем келген осы маңда
,

Өмірді

сүйген және шошыған да͘

Он бе
сінде жат жұртқа пенде болып
,

Жат босаға тұрыпты тосып алда͘

Қаршадайдан

қайғыны ішіп қанған
,

Қайырылмай

артына ұшыпты арман͘

«Сарбастау» Нахамның көз жасымысың?

Сау етіп кірпігінен түсіп қалған͘

аағзым етіп атымнан аударыла

103

Әдеби

KZ

Қарай
-

қарай

өтермін тауға мын
а͘

Сай
-

саланы сағым боп кезіп жүрген

Хнамның адастырған арманы ма?

йаттансам шарық ұрып кейдегіме

Кешір
,
дос
,
күйінемін кейде міне͘

«йартастың» басындағы шарбы бұлттар
,

Он бес жасар шешемнің көйлегі ме?

Қарашы
,
әне
,
«йартастың» басы мұнар
,

Жарқылдайды
,
ж
асылы
,
жасыны ма?

Әлде

менің анамның алпыстағы
,

Әлдеқалай

оянған ашуы ма?!

Сонау тауды атайды «Лайлы» деп

Бөрі жортқан белінде
,
құдай
-

жүрек

Кезбе бұлттар көрісіп шыңдарыңда
,

Сұп
-

сұр болып түнере жылайды кеп͘

Бауры
-

қыстау
,
басы
-

от «Лайлының»

Бар нұрым
ен жонына құлайды күн͘

«аұзкөл» міне
,
төсінде қаз бен үйрек
,

104

Әдеби

KZ

Қауырсынмен

өрнектеп су айдынын͘

Tap

кеудеде тұңшығып талай үн жүр

Сабыр
,
досым
,
самал жұт
,

Маңайын
,
гүл͘

аүтініңнен беріп қой? Хқ жалынға

Көк жалынды апарып жабайын бір

Көкірек жанса жансын

күйіп те өшіп
,

Бұлақ жыр бұрқанар ма иіп
,
көшіп͘

Биікті көрем десең
,
досым менің
,

Хлдымен биікке шық
,
биікке шық!

Бұл биік біз отырған «Сарыдоғал»
,

Санамды самайының ағы қолдар

аіл бітіп сөйлеп кетсе қайтер еді
,

Хқ жондар
,
мына жатқан сары жондар?

Ей
,
тастар! Кейде биік
,
кейде төмен
,

Ей
,
сайлар! Кейде тайыз
,
кейде терең͘

Ей
,
таулар! Құдіретің болсам егер
,

Жоныңнан осып тұрып сөйлетер ем!

105

Әдеби

KZ

Үнсіз
-

тілсіз
,
мелшиіп жатқан әлем
,

Құдіретің

мен болған шақта бәлем͘

Қатпар
-

қатпар

қырқаңды нарақ етіп
,

Кітаб
ыңды өзің
-

ақ ақтарар ең

Хмал қанша

сен маған бағынбайсың
,

Мен саған қажет емес
,
жалынбайсың͘

Құпияңды

баурыңа басып алып
,

Қашан

құрып кеткенше дамылдайсың

Кешір
,
дос
,
айқайым бар кейде тегін

Жер үшін жаралған бір бейнет едім͘

ауған жердің құлы е
мес
,
тілімін мен
,

Қалайда

оны сөйлетем!

Сөйлетемін!

«Қарасазым» сөйлейді қалайдағы
,

Сөйлейді тауы
,
тасы
-

бар аймағы͘

йуақта отырып ап күңіренген
,

Әжемнің

ғаламда жоқ тарайды әні͘

Әжемнің

естілгенде созған әні
,

106

Әдеби

KZ

Күрсініп мына таулар қозғалады͘

Хғыл
-

тегі
л селдетіп аспан келіп
,

Көрісе құшақтайды боз даланы͘

Өшпейсің
,
атамекен
,
суық кіріп
,

Кетпейсің ғайып болып
,
ұмыттырып
.

Қиырдан

әкем саған қол созады
,

Бауырлар моласынан шығып тұрып͘

Көрінен күңіренгенде батырағың
,

Қалайша

сөйлемесін жапырағың
,

Бір ұл
анын қалайша жоқтамасын
,

Бір уыс бұйырмаған топырағың͘

Хян ғой аймағыңның сыры маған͘

Сөйлейсің
,
сөйлейсің сен Ұлы Далам!

Мен сенің көкке ұшырған бозторғайың
,

йырылдап жерге түспей тұрып алам͘

Жаралған жан емеспін басы бөтен
,

ауған жер
,
топырағыңды б
асып өтем͘

Кеудемде қатып қалған бірдеңе бар
,

107

Әдеби

KZ

Кім білсін
,
туған жердің тасы ма екен?!


Приложенные файлы

  • pdf 1708154
    Размер файла: 665 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий