ВМК_Злобін_Алімпіядныя заданні па бел. мове


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

1

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

Установа адукацыі

“Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава”





Выкладчык
: дацэнт кафедры беларускага
мовазнаўства
ЗЛОБІН Л. І
.



КУРС ПА ВЫБАРЫ “АЛІМПІЯДНЫЯ
ЗАДАННІ ПА БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ” /
ВМК



Для студэнтаў ІІІ,
V

курсаў


ФБФіК


дзённай і завочнай формаў навучання
































Віцебск

УА “ВДУ імя П.М. Машэрава”

2011


2

АЛ
İ
МП
İ
ЯДНЫЯ ЗАДАНН
İ
ПА БЕЛАРУСКА
Й

МОВЕ



В
УЧ
Э
БНАЯ ПР
А
ГРА
МА ДЛЯ СПЕЦ
ЫЯ
ЛЬН
АСЦІ

1
-
2
1 05 01
Беларус
кая філалогія
са спецыялізацыяй

1
-
21 05 01 01 Мовазнаўства





Факульт
э
т

беларускай філалогіі і культуры






Кафе
д
ра

беларускага мовазнаўства


Курс

У


Семестр


9

Лекц
ыі


2






Экзамен

--








олькасць гадзін
)





(семестр)

Практ
ычныя

занят
кі


1
6




За
лік


9




(
к
олькасць гадзін
)











(семестр)

Самастойная праца






студэнтаў


--


6



(
колькасць гадзін
)










Уся
го а
ў
д
ы
торных


24




гадзін

п
а

д
ы
сц
ы
пл
і
не







Форма
атрымання вышэйшай адукацыі
дзённая





Вывучэнне курса сучаснай беларускай мовы і іншых лінгвістычных
дысцыплін студэнты факультэта беларускай філалогіі і культуры заканчваюць у 9
-
ым семестры. Выкладанне курса па выбары
“Алімпіядныя заданні па беларускай
мове” на заключным этапе наву
чання ва
ў
ніверсітэце
(у 6
-
ым семестры


у
залежнасці ад вучэбнага плана)
мае на мэце актывізаваць, сістэматызав
аць і
паглыбіць веды студэнтаў

па найбольш складаных тэмах фанетыкі і арфаэпіі,
графікі і арфаграфіі, лексікі і фразеалогіі, марфемікі і словаўтварэння, марфалогіі і
сінтаксісу.

Заданні на школьных, раённых, гарадскіх, абласных, рэспубліканскай
алімпіядах школьнікаў прадугледжваюць некалькі конкурсаў: лінгвістычны,
пісьмовы водгук на

мастацкі твор або ўрывак з твора, вуснае выказванне на

3

пэўную тэму. Наш курс арыентаваны на выкананне прапанаваных выкладчыкам і
складанне ўласных
лінгвістычных заданняў
.

Змест курса накіраваны на
рэалізацыю такіх задач, як паглыбленне інтэлектуальных і т
ворчых здольнасцей
студэнтаў, развіццё іх лінгвістычнага, лагічнага і, у пэўнай ступені,
матэматычнага мыслення. Курс мае практычную накіраванасць у плане
падрыхтоўкі настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры, бо правядзенне алімпіяд
па беларускай мове


аб
авязковы кампанент працы настаўніка
-
славесніка ў
агульнаадукацыйнай школе. Метадычная аснова выкладання курса


паглыбленне навыкаў аналізу разнастайных моўных з’яў, уменне рабіць
аргументаваныя вывады і прыводзіць выразныя ўласныя ілюстрацыі.

Пры выклада
нні курса прымаецца пад увагу фактар беларуска
-
рускага
двухмоўя ў краіне, таму пры падборы вучэбнага матэрыялу асноўная ўвага
засяроджваецца на адметнасцях нацыянальнай мовы ў галіне лексікі, фразеалогіі,
арфаэпіі і граматыкі. Прапанаваныя разнастайн
ыя алімпіядныя заданні
стымулююць пазнавальную дзейнасць студэнтаў, паглыбляюць іх лінгвістычную
эрудыцыю, павышаюць культуру вуснага і пісьмовага маўлення, пабуджаюць
звяртацца да слоўнікаў, лінгвістычных даведнікаў. Змест курса “Алімпіядныя
заданні па б
еларускай мове” прадугледжвае таксама абавязковае веданне і
прапагандаванне ў далейшым навукова
-
папулярных выданняў па беларускай
мове для школьнікаў (напрыклад, серыі брашур “Скарбы мовы” выдавецтва
“Народная асвета”).

Актуальнасць

выкладання дысцыплін
ы “Алімпіядныя заданні па беларускай
мове” абумоўлена тым, што студэнты атрымаюць магчымасць сістэматызаваць,
паглыбіць свае веды па асноўных раздзелах сучаснай беларускай мовы; змогуць
праявіць свае інтэлектуальныя і творчыя здольнасці; сфарміруюць навык
і
складання лінгвістычных заданняў і тым самым падрыхтуюцца да вельмі важнага
аспекту сваёй будучай прафесійнай дзейнасці

Мэта

выкладання дысцыпліны


азнаёміць
студэнтаў з правіламі і прыёмамі
правядзення алімпіяды па беларускай мове як навукова
-
педагагі
чнага
мерапрыемства; паглыбіць тэарэтычную і практычную падрыхтоўку студэнтаў па

4

беларускай мове праз рашэнне разнастайных алімпіядных заданняў; выпрацаваць
у студэнтаў навыкі складання алімпіядных заданняў у рамках лінгвістычнага
конкурсу.

Задачы

курса


актывізацыя лінгвістычнага мыслення студэнтаў;
выпрацоўка навыкаў творчага асэнсавання моўнай з’явы і пошуку неадназначных
адказаў на нестандартныя заданні; арыентацыя на бесперапынную філалагічную
адукацыю выпускніка факультэта.



1.
Пе
ралік

д
ы
сц
ы
пл
і
н

з

у
казан
н
ем разд
з
ел
аў


э
м),
засваенне

якіх

не
абходнае

для
вывучэння

д
ы
сц
ы
пл
і
ны


№п/п

Назва дысцыпліны

Разд
зел, тэма

1

2

3


1.

Сучасная беларуская мова.


Лексікалогія.
Лексічнае і граматыч
нае
значэнні слова. Свабодныя і звязаныя
зна
чэнні слова. Семант
ыка мнага
знач
-
нага слова. Дынаміка ўзаема
адносін
прамых і пераносных значэнняў слова.


Фразеалогія.

Намінатыўная функцыя
фразеалагізмаў. Камуні
ка
тыўная фун
к
-
цыя ФА, іх здоль
насць абазначаць
канкрэтную сітуа
цыю.

Марфалогія.
Лексіка
-
грама
тыч
ныя раз
-
рады назоўнікаў. Грама
тыч
ныя катэ
-
горыі назоўнікаў. Семантычныя і гра
-
ма
тычныя адзнакі прыметнікаў.
Граматыч
ныя катэгорыі і формы дзея
-
словаў. Семантычныя і граматыч
ныя
адзнакі лічэбнікаў, займенні
каў,
прыслоўяў, безасабова
-
прэдыка
тыў
ных

слоў. Службовыя словы, іх грама
-
тычныя значэнні і функцыі ў сказе.

Сінтаксіс.

Сістэма
сінтаксічных адзі
-
нак.
Будова і граматычныя значэнні
словазлучэнняў у беларускай мове.
Граматычныя адзнакі двухсастаўных і
аднасастаўных сказаў, граматычная
аснова ў гэ
тых сказах. Няпоўныя сказы,

5

іх граматычныя ўласцівасці. Канструк
-
цыі, якія ўскладняюць просты сказ.
Складаныя сказы, прынцыпы іх
класіфікацыі і граматычная характары
-
стыка. Сінтаксічныя адносі
ны паміж
прэдыкатыўнымі часткамі ў складаных
сказах. Сродкі сув
язі прэдыкатыўных
частак у складаных сказах.


2.

Культура мовы

Лексічныя, марфалагічныя, сінтаксіч
-
ныя нормы беларускай мовы.


2
.

Змест вучэбнага матэрыялу

2.1.
Назвы тэм, іх змест, аб’ём у гадзінах
лекцыйных

заняткаў

№ п/п

Назвы тэм

Змест

Аб’ём у
гадз
інах

1

2

3

4





9

семестр

2

1.


Уводзіны.

Слова і
фразеала
гізм, ас
-
ноў
ныя правілы іх
ужывання.

Фане
-
тыч
ная сістэма
бела
рускай мовы.
Беларуская арфаэ
-
пія і акцэнтуацыя.


1. Алімпіяда па беларускай мове як
навукова
-
педагагічнае м
ерапрыемства:
змест, структура, задачы, этапы.
Лінгвістычны конкурс як адзін з
кампанентаў алімпіяды. Характар і
спецыфіка лінгвістычных заданняў па
розных раздзелах сучаснай беларускай
мовы. Крытэрыі ацэнкі заданняў.

2.

Асноўныя правілы словаўжы
вання.

Пр
амое і пераноснае значэнні слова.
Метафара ў кантэксце мастацкага
твора. Мнагазначныя словы, амонімы,
сінонімы, антонімы, паронімы, іх роля
ў мове і ўжыванне ў мастацкім тэксце.
Праца са слоўнікамі сінонімаў, анто
-
німаў, амонімаў, паронімаў. Фразеала
-
гізм
і слова, фразеалагізм і словазлу
-
чэнне. Семантычныя і стылістычныя
адценні фразеалагізмаў. Праца з
фразеалагічнымі слоўнікамі.

3.

Фанетычная сістэма беларус
кай
мовы. Галосныя і зычныя гукі, іх
класіфікацыя. Моцныя і слабыя
2


6

пазіцыі гукаў. Пазіцыйныя чаргав
анні
гукаў (фанетычныя законы). Арфаэ
-
піч
ныя нормы беларускай літаратур
-
най мовы.

Фанетычная транскрыпцыя.


2.
2.
Практычныя заняткі,

іх змест і аб’ём у гадзінах

№ п/п

Практычныя заняткі

Змест

Аб’ём у
гадзінах

1

2

3

4



9
семестр

16

1.

Марфемная ст
рук
-
ту
ра слова. Слова
-
ўтварэнне.Афікса
-
ль
ныя спо
сабы сло
-
в
а
ўтва
рэння. Спо
-
са
бы складання.


1. Корань, прыстаўка, суфікс, канча
-
так, постфікс, інтэрфікс. Аснова слова
і яе віды: словазменная, словаўтвара
-
ль
ная, формаўтваральная. Нулявыя
суфіксы і канчаткі. Накладанне мар
-
фем. Марфемны разбор слова.

2.
Афіксальныя спосабы слова
ўтва
-
рэння
:
прыставачны, суфікса
льны,
прыставачна
-
суфіксальны (у тым ліку
прыста
вачна
-
нульсуфіксальны
),

пост
-
фіксальны,

прыставачна
-
постфікса
л
ь
-
ны,
суфікса
льна
-
постфіксальны,
пры
-
ста
вачна
-
суфіксальна
-
постфікса
льны,
нульсуфіксальны
.

Спосабы складання
:
словаскладанне,
аснова
словаскла
дан
-
не,
складана
-
суфік
сальны спосаб,
абрэвіяц
ыя.


Выкананне
і складанне лінгвістычных
заданняў.


2

2.

Назоўнік. Катэго
-
рыі ро
ду і ліку
назоў
нікаў. Скла
-
нен
не назоўнікаў.


Катэгорыя роду назоўнікаў. Род
нязменных назоўнікаў. Род абрэвіятур.
Адрозненні ў родзе назоўнікаў у
беларускай і рускай мовах
.

Катэгорыя
ліку назоўнікаў. Адзіночналікавыя і
множналікавыя назоўнікі.

Скланен
не
назоўнікаў. Назоўнікі 1
-
га скланення і
рознаскланяльныя назоўнікі. Канчаткі
назоўнікаў 1
-
га скланення і розна
-
скланяльных у
Д., Т., М.
скл.

Назоўнікі 2
-
га і 3
-
га скланенняў.
2


7

Канчаткі назоўнікаў м. р. адз. л. з
чыстай асновай у
Р. скл.

адз. л. і

ў
М. скл.

адз. л. Змешанае скланенне
назоўнікаў. Канчаткі назоўнікаў
множнага ліку. Скланенне імёнаў,
прозвішчаў і геаграфічных назваў.
Назоўнікі нулявога скланення (нескла
-
няльныя).


Выкананне і скла
дан
не лінгвістычных
заданняў.

3
.


Прыметнік. Ст
упе
-
ні
параўнання якас
-
ных пры
мет
нікаў.
Скланенне прымет
-
нікаў. Лічэб
нік.
Скла
ненне і права
-
піс лічэбнікаў.


Разрады прыметнікаў паводле
значэння.

Ступені параў
нання якасных
прыметнікаў. Памылкі пры ўжыванні
ступеней параўнання п
рыметнікаў.
Выражэн
не прыналежнасці ў бела
-
рускай мове. Правапіс суфіксаў

пры
-
мет
ні
каў. Правапіс склонавых канчат
-
каў
прыметнік
аў.

Разрады лічэбнікаў. Скланенне
і
правапіс колькасных і парадкавых
лічэбнікаў.
Сінтаксічная сувязь
лічэбнікаў з назоўнікамі. Абазна
-
чэнне
прыблізнай і няпэўнай коль
-
касці. Правапіс лічэбнікаў.


Выкананне і складанне лінгвістычных
заданняў.

2

4.

Дзеяслоў і яго
граматычныя фор
-
мы. Спра
жэнне
дзея
словаў. Утва
-
рэн
не і ўжыванне
дзеепрыметнікаў і
дзеепрыслоўяў у
бела
рус
кай мове.


Асновы

дзеясловаў.

Спражэнні
дзеясловаў. Правапіс асабовых кан
-
чат
каў дзеясловаў у абвесным і
загадным ладах. Рознаспрагальныя
дзеясловы.

Правапіс суфіксаў дзея
-
словаў.
Дзеепрыметнік.

Утварэнне і
ўжыванне дзеепрымет
нікаў. Памылкі
ва ўжыванні дзеепрыметн
ікаў. Сродкі
перакладу дзее
прыметнікаў, не харак
-
тэрных беларускай мове. Дзеепры
-
метны зварот.

Дзеепрыслоўе.

Утва
рэн
-
не і ўжыванне дзеепрыслоўяў. Памыл
-
кі ва ўтварэнні
і ўжыванні дзеепры
-
слоўяў. Дзеепрыслоўны зва
рот.

Выкананне і складанне лінгві
стычных

заданняў.

2

5.


Словазлучэнне як
сінтаксічная адзін
-
ка. Асаблівасці сло
-

Ві
ды сувязі слоў у словазлучэннях:
дапасаванне (поўнае і няпоўнае), кіра
-
ванне (моцнае і слабае), прымы
канне
2


8

ва
злучэнняў з дапа
-
са
ван
нем і кіраван
-
нем у беларускай
мове
.





ласнае і іменнае). Асаблівасці
дапа
-
са
вання і кіравання ў беларускай мове
ў параўнанні з рускай.

Выка
нанне і складанне лінгвістычных
заданняў.


6.

Двухсастаўны сказ,
яго граматычная
асно
ва. Структур
-
на
-
семантычныя ві
-
ды адна
састаў
ных
ска
заў.
Няп
оўныя
сказы.

Размежаван
-
не знешне падоб
-
ных аманімічных
канструкцый.


1.
Дзейнік, яго граматычнае

выра
-
жэнне
.
Тыпы выказніка ў двух
-
састаўным сказе.
Сінтаксічная сувязь
паміж кампанентамі граматычнай
асновы ў двухсастаўным сказе.
Даданыя члены сказа.


2.

С
посабы гра
-
матычнага выражэння галоўных
членаў у аднасастаўных дзеяслоўных і
іменных сказах. Размежаванне пэўна
-
асабовых, абагульнена
-
асабовых і
няпэўна
-
асабовых сказаў з фармальна
тоеснымі формамі галоўных членаў.
Размежаванне намінатыўных сказаў і
зн
ешне падобных да іх канструкцый.
Няпоўныя сказы.


Кантэкстуальныя і
сітуацыйныя няпоўныя сказы. Эліп
-
ычныя сказы. Працяжнік у няпоўным
сказе.

Выкананне і складанне лінгв
і
стычных
заданняў.

2

7.

Скла
даназлучаныя
сказы,
іх віды.Скла
-
да
назалежныя ска
-
зы,

віды дада
ных
частак у іх. Грама
-
тычнае канструя
-
ванне гэтых сказа


Складаназлучаныя сказы,

сінтак
січ
-
ныя адносіны і знакі прыпынку ў іх.

Злучнікі і злучальныя словы ў
скла
-
даназалежных

сказах.
Сінтаксічныя
адносіны і віды даданых частак у
складаназалежн
ых сказах.
Знакі пры
-
пынку ў складаназалежных сказах.

Граматычнае канструяванне (скла
-
данне схем сказаў і складанне сказаў
паводле прапанаваных схем).
Выка
нанне і складанне лінгвістычных
заданняў.

2

8.


Бяззлучнікавыя
скла
даныя сказы.
Сказы з рознымі ві
-
да
мі сувязі. Грама
-
тычнае кан
стру
-
яванне гэтых ска
-
заў.


Бяззлучнікавыя складаныя сказы,

сінтаксічныя адносіны і знакі пры
-
пынку ў іх. Складаныя сказы з розны
-
мі відамі сувязі, іх віды і знакі пры
-
пынку ў іх. Граматычнае канстру
-
яванне такіх сказаў.

Выкананне і скла
данне лінгвістычных
заданняў.


2


9

2.2а. Самастойная праца студэнтаў па дысцыпліне


п/п

Т э м а. П ы т а н н і

Колькасць
гадзін



9 семестр

6


1.

Займеннік. Скланенне і правапіс займен
нікаў. Асаблівасці
ўжывання займеннікаў у бела
рускай мове.

2

2.


Прыслоўе. Утварэнне і правапіс пры
слоў
яў. Службовыя
часціны мовы. Пераход знамя
наль
ных часцін мовы ў
службовыя.

2

3.

Простыя ўскладненыя сказы ― з адна
род
нымі,
адасобленымі членамі, пабочнымі і ўстаўнымі
канструкцыямі, параўналь
нымі зваротамі, звароткамі.

2


Л І Т А Р А Т У Р А


№п/п

Пералік літаратуры

Год
выдання

1

2

3


1


Абабурка М.В. Культура беларускай мовы.

Мн.,1994.


2


Анічэнка У.В. Беларуская мова: Дапам. для самаадукацыі.

Мн., 1998


3


Беларуская мова. Энцык
лапедыя / Пад рэд. А.Я. Міхневіча.

Мн., 1994


4


Грабчыкаў С.М. Цяжкія выпадкі ўжывання блізкіх па гучанню слоў.

Мн.,1997

5


Камароўскі Я.М. Сучасная беларуская арфаграфія.

Мн.,1985.

6

Каўрус А.А. Стылістыка беларускай мовы.

Мн.,1990

7


Крас
ней В.П. Грані слова. Выд. 3
-
е

Мн.,1996

8


Коваль У.І. Чым адгукнецца слова: Фразеалогія ў павер’ях,
абрадах і звычаях.

Мн.,1994

9


Куліковіч У.І. Школьныя алімпіяды па беларускай мове.

Мн.,2006

10

Куліковіч У.І. Матэрыялы раённых алімпіяд па беларус
кай
мове (2003
-
2005 гг.).

Мн.,2006

11


Лепешаў І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі.

Мн., 1987

12


Лепешаў І.Я. Сучасная беларуская літаратурная мова:
спрэчныя пытанні.

Гродна,200
2


10

13

Малажай Г.М., Красней В.П. Алімпіяды па беларускай мове.
Дапам. для

навучэнцаў агульнаадукац. школ, гімназій,
ліцэяў. 2
-
е выд.

Мн., 2001

14


Малажай Г.М., Рачэўскі С.Р. Пазакласная праца па
беларускай мове.

Мн., 1990

15


Малажай Г.М. Сучасная беларуская мова: Слова.
Перыфраза. Фразеалагізм.

Мн., 1992

16


Паўлоўская

В.І. Мова: Цікава і займальна.

Мн.,1989

17

Прыгодзіч М.Р. Шчодрасць слова.

Мн., 1990

18

Рагаўцоў В.І. Сінтаксіс беларускай і рускай моў:
Дыскусійныя пытанні.

Мн., 2001

19

Старычонак В. Займальная філалогія.

Мн.,1998

20

Сцяцко П.У. Праблемы нормы,

культуры мовы.

Гродна,
1998

21

Сцяцко П.У. Культура мовы.

Мн., 2002

22

Цікоцкі М.Е. Сугучнасць слоў жывых…

Мн.,1981

23

Юрэвіч У. Слова жывое, роднае, гаваркое…: Дапам. для
настаўнікаў.

Мн.,1998

24

Янкоўскі Ф.М. Само слова гаворыць.

Мн.,1984


СЛОЎНІКІ
.

Д
АВЕДНІКІ


1

Арашонкава Г.У., Лемцюгова В.П. Кіраванне ў беларускай і
рускай мовах: Слоўнік
-
даведнік.

Мн.,1991

2

Бардовіч А.М. Шакун Л.М. Марфемны слоўнік беларускай
мовы. 2
-
е выд.

Мн.,1989

3

Бардовіч А.М., Круталевіч М.М., Лукашанец А.А.
Словаўтвара
льны слоўнік беларускай мовы.

Мн., 2000

4

Бе
ларуская мова: Энцыклапедыя
.

Мн.,1994

5

Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.

Мн.,1996
-
2004

6

Гаўрош Н.В. Слоўнік эпітэтаў беларускай мовы.

Мн.,1998

7

Грабчыкаў С.М. Слоўнік паронімаў беларускай мовы.

Мн.,1994

8

Клышка М.К. Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў. 2
-
е
выд.

Мн.,1993

9

Лазоўскі У.М. Слоўнік антонімаў беларускай мовы.

Мн.,1992

10

Лепешаў І.Я. Фразеалагічны слоўнік беларускай мовы. У 2
-
х т.

Мн.,1993


11

11

Старычонак В.Дз. Слоўнік амонімаў беларускай м
овы.

Мн.,1991

12

Слоўнік беларускай мовы: Арфаграфія. Арфаэпія.
Акцэнтуацыя. Словазмяненне.

Мн.1987




П

Ы

Т

А

Н

Н

І


І


З

А

Д

А

Н

Н

І


ДА ПРАКТЫЧНЫ
Х

ЗАНЯТКАЎ


Тэма 1.


Л
ЕКСІКА

Пытанні
.

Асноўныя правілы словаўжы
вання.

Прамое і пераноснае значэнні
слов
а. Метафара ў кантэксце мастацкага твора. Мнагазначныя словы, амонімы,
сінонімы, антонімы, паронімы, іх роля ў мове і ўжыванне ў мастацкім тэксце.
Праца са слоўнікамі сінонімаў, анто
німаў, амонімаў, паронімаў.


Заданне 1
.
Запішыце сказы, у якіх дзеясловы

вывесці

з’яўляліся б
кантэкстуальнымі антонімамі. Патлумачце.
Максімальная колькасць балаў ―
3 (2
балы за сказы +
1

бал за тлумачэнне
).


Заданне 2
.
Запоўніце табліцу.
Максімальная колькасць балаў ―
4 (0,5
бала за
кожнае слова
).

Звязаны кампанент
г
рэчаскага
паходжання

Паняцце, якому
адпавядае гэты
кампанент

Слова
-
тэрмін з
гэтым кампанентам

Нана
-

„карлікавы’

нана
тэхналогіі

Акра
-

„крайні’, „самы высокі’


Гідра
-



Піра
-



Антрапа
-


антрапа
сфера

Гелія
-




Заданне 3
.
Адным са шляхоў белар
ускай тэрмінатворчасці з’яўляец
ца
калькаванне пераважна з рускай мовы. Пры гэтым адбываецца імітацыя
іншамоўнай мадэлі сродкамі нашай нацыянальнай мовы:
картофе
лехранилище ―
бульбасховішча.
Запішыце беларускамоўныя адпаведнікі да наступных
рускамоўных тэ
рмінаў.
Максімальная колькасць балаў ―
3 (0,5
бала за кожнае
слова
).



12

1.

Воздуховод ―

2.

Оврагообразование ―

3.

Пылеуловитель ―

4.

Клеверомолотилка ―

5.

Волноустойчивость ―

6.

Бензокраситель ―


Заданне 4
.
Назіранні над мовай сучаснай газеты паказваюць, што вельмі
часта
няведанне дакладнага лексічнага значэння слова прыводзіць да
маўленчага

лішку
. 1) Выпішыце са сказаў у табліцу (калі ёсць) лішняе(ія) слова(ы),
патлумачце. 2) Запішыце, якім тэрмінам мовазнаўцы называюць гэту з’яву.
Максімальная колькасць балаў ―
7 (1
бал
за прыведзены тэрмін +
6

балаў ―
1

бал за кожны сказ
).


1. У такі святочны дзень на сцэну выносяць сцягі, уручаюць памятныя
сувеніры.

2. На Усебеларускім з’ездзе ад Мінскай вобласці будуць прысутнічаць 95
чалавек дэлегатаў.

3. Жыхары новага аграгара
дка з радасцю расказалі
пра

пер
спектывы на
будучыню.


4. Нашы поспехі ў сельскай гаспадарцы ― вынік паляпшэння агратэхнікі.

5. Сту
дэнтам трэцяга курса С. Міхайлаву і В. Пятрову была аб’яўлена
вымова за прагул заняткаў без уважлівых прычын.

6. Аляксея адн
акурснікі называлі аніматэр кампаніі.

Заданне 5
.
Вядомы мовазнаўца Алесь Каўрус сцвярджае, што ў вуснай і
пісьмовай мове нярэдкія выпадкі празмернасці выражэння (
таўталогія
,
плеаназм
). Падкрэсліце ў прапанаваных сказах неаба
вязковыя, лішнія словы.
Мак
сімальная колькасць балаў ―
3.


1. Хлопцы выйшлі на ўзлесак і ад яго праставалі напрамкі праз вузкую лапіну
поля.

2. На старой ліпе з усіх сіл шчыравалі буслы.

3. Старанная праца кіпіць на заводзе.

4. Выдавецтва планавала сваю работу і выпускала падруч
нікі і вучэбныя
дапаможнікі выключна толькі на рускай мове.


13

5. Ма
рыля шчаслівымі ад радасці вачыма глядзела на сваіх дзетак.

6. Дзядзька Антось безвынікова стукаўся ў дзверы розных службовых
інстанцый і не мог ніяк адчыніць іх.


Заданне 6
.
Утварыце і з
апішыце новыя словы з адпаведным значэн
нем, якое
прыводзіцца ў дужках.
Максімальная колькасць балаў ―
3.

Канферансье → ……………………….…….(выконваць абавязкі канферансье).

Ткач → ……………………………………...(дачка ткача).

Цукар → ………………………………(прадпрыемства па
вытворчасці цукру).

Ячмень → ………………………………….(поле, з якога сабралі ячмень).

Сала → ……………………………..(прадпрыемства, дзе вытопліваюць сала).

Гук → …………………………(спалучэнне некалькіх гукаў рознай вышыні).


Заданне 7
.
Многія з беларускіх даследчыкаў неадн
аразова адзначалі, што за
гады савецкай улады ў склад беларускай літаратурнай мовы замест добра
матываваных адзінак з жывой народнай мовы без патрэбы было ўключана безліч
слоў іншамоўнага паходжання. Гэта прывяло да страты ў беларускай мове
шматлікіх найме
нняў і
самабытнай

беларускай тэрміналогіі
. У пустыя клеткі
запішыце
запазычаныя

словы
, якія ”прыжыліся” ў нашай мове замест лексем, што
былі зафіксаваны ў слоўніках 20
-
х гадоў ХХ ст.
Максімальная колькасць балаў

4.


”Падручны расійска
-
крыўскі (бе
ларускі)
слоўнік” В. Ластоў
скага
(1924 г.)

”Расійска
-
беларускі
слоўнік” С. Некрашэві
ча і
М. Байкова (1928 г.)

”Руска
-
беларускі
слоўнік” пад рэд.
К.Крапівы (1982
г.)

адступнік, здраднік

адшчапенец, пярэкрут


прымус, прыгнечаньне

уціск


спа
чынак

адпачынак


мнагабожнасьць

мнагабожжа


раўналежны

супастаўны


падменьнік

падменьнік


здарэньне

прыгода, выпадак


усясьвет

сусьвет




14

Заданне 8
.

Дадзены азначэнні жанраў канцылярска
-
справавога пад
сты
лю. На
месцы пропуску запішыце назвы гэтых жа
нраў.
Максімальная колькасць балаў ―
5.

1.

Дакумент, складзены некалькімі асобамі, які пацвярджае ўстаноўленыя
факты і падзеі ―

2.

Дакумент, які змяшчае просьбу або прапанову асобы ўстанове або
кіраўніку, напрыклад, аб прыёме на працу,

прадастаўленні
адпачынку і
г. д. ―

3.

Прававы акт, падпісаны кіраўніком арганізацыі з мэтай вырашэння
асноўных і аператыўных задач, якія стаяць перад
дадзеным

органам (Грамацеі…
Кім дадзеным? Хто яго каму даў? ”Беларусаведы”… ―

4.

Пералік якіх
-
небудзь
дадзеных
, р
азмешчаных у пэўным парадку ―

5.

Дакумент, які фіксуе пагадненне двух ці некалькіх бакоў ―

6.

Дакумент, адрасаваны кіраўніцтву, у якім асвятляецца якое
-
небудзь
пытанне з вывадамі і прапановамі складальніка ―

7.

Дакумент з указаннем належнай сум
ы грошай за адпушчаны тавар ці
выкананую работу ―

8.

Дакумент, якім давяраецца каму
-
небудзь дзейнічаць ад імя таго, хто выдаў
гэты дакумент ―

9.

Дакумент, які вызначае склад работнікаў якой
-
небудзь установы,
прадпрыемства з указаннем іх пасад і а
кладаў ―

10.

Дакумент аб выкарыстанні выдаткаваных сродкаў ―


Заданне 9
.
Запішыце па 4 вядомыя вам беларускія варыянты (размоўныя,
гутарковыя) наступных мужчынскіх імён.
Максімальная коль
касць балаў ―
5
(
0,25
бала за кожнае адпаведане слова).


İ
ван

Ясь, Янка, Яну

к, İва

сь, Ваня.

İосіф


Дзмітрый


Павел


Фядосій


Фёдар




15

Заданне 10
.
Запішыце па
-
беларуску.
Максімальная колькасць балаў ―
3 (0,5
бала за правільны адпаведнік
).


1.

Исследование процесса речи ―

2.

Пламенная речь ―

3.

Завёл речь

о ―

4.

У парня непонятная речь ―

5.

Об этом не было и речи ―

6.

Прямая (косвенная) речь ―


Заданне 11
.
Кожнай мове, як вядома, уласціва сваё, толькі для яе характэрнае
адлюстраванне свету. Адна з праяў такой ідыяматыкі паміж рускай і беларускай
мовамі з
аключаецца ў тым, што некаторыя з’явы руская мова абазначае апісальна,
спалучэннем слоў, а беларуская ― адной лексемай:
железная дорога ― чыгунка.

Падбярыце і запішыце беларускія адпаведнікі да рускамоўных апісальных
выразаў.

Максімальная коль
касць бала
ў ―
5
(0,5 бала за адно слова).


Апісальны выраз у рускай мове

Беларускамоўны адпаведнік

предвечернее время


возвышенный участок леса в бору;
молодой сосновый лес



крепостное право


с обеих сторон, по обе стороны
чего
-
либо


отцовское наследство


заготовка сена



впасть в детство, вести себя подобно
ребёнку



анютины глазки


тёплые страны, куда летят зимовать
пералётные птицы


место, где стоял или стоит з
а
мок




Заданне 12
.
Успомніце і запішыце беларускія словы і словазлучэнні,
эквівалентн
ыя наступным запазычанням.
Максімум балаў ―
4 (0,5
б. за
1

слова
).


1. Адэкватны ―

5. Экспансія ―


16

2. Індыферэнтны ―

6. Кампетэнцыя ―

3. Маніторынг ―

7. Электарат ―

4. Індыкатыў ―

8. Элегантны ―


Заданне 13
.
Як вядома, беларуская нацыянальная мова ў а
дрозненне ад
рускай не мела прамых сувязей са старажытнай пісьмовай традыцыяй. Пра гэта
сведчыць як фанетычная сістэма нашай мовы, так і лексічны склад, дзе фактычна
адсутнічаюць кампаненты стараславянскага паходжання. Прыгадайце і запішыце
сінонімы, якія
выкарыстоўваюцца ў сучаснай беларускай літаратурнай мове
замест рускіх складаных слоў з першым кампанентам, стараславянскім па
паходжанні.
Максімальны бал ―
4 (0,5
бала за беларускі адпаведнік ці
адпаведнікі да аднаго рускага слова
).


1)

боготворить




2)

благодетельный (устар.) ―

3)

благоволение (устар.) ―

4)

благоухание ―

5)

благочиние (устар.) ―

6)

злосчастие ―

7)

злопыхательский ―


8)

времяпрепровождение ―


Заданне 14
. Дапамажыце Алесю падлічыць гасцей, якія прыйдуць віншаваць
яго бацьку з юбілеем. Пастаўце неа
бходныя знакі прыпынку. Дайце кароткае
абгрунтаванне...
Максімальная колькасць балаў ―
5 (1 ―
за колькасць,
2

― за
пунктуацыю,
2
― за абгрунтаванне
).


Сынок, запішы, калі ласка, хто сёння прыйдзе на татаў юбілей: дапаможаш
мне накрыць на стол. Запіс
вай, Алеська, уважліва!

Канечне, будуць дзядуля з бабуляй татавы бацькі свёкар са свякроўю завітае
дзядзька Вінцэсь бацькаў брат мой дзевер мой брат і твой дзядзька Павел бацькаў
швегер яго жонка Гэля мая нявестка твой стрыечны брат Юрась бацькаў
пляменн
ік мая ятроўка Настасся... Хто ж далей? Так, цётка Аўдоцця бацькава
сястра мая залоўка і мае бацькі твае дзядуля Піліп і бабуля Хрысціна бацькавы
цесць з цешчай... Здаецца. Усе. А зараз накрываем на стол!


Заданне 15
.

Пісьмова адкажыце на пытанне
:



17

Словы
груша, сліва, яблык, персік, абрыкос, вішня
ўтвараюць тэматычную
групу. Але адно слова ўсё ж такі выпадае з агульнага рада. Якое гэта слова
(0,5
бала
)

і чаму яго можна лічыць
лішнім

(0,5
бала
)

? (Пад увагу бярэцца толькі
лексічны аспект).


З
аданне 16
.

Амонімамі
(1)
ці мнагазначнымі словамі
(2)
з’яўляюцца
прыведзеныя пары слоў. Пастаўце адпаведную лічбу.
Максімальная колькасць
балаў ―
3
(0,5 бала за кожную пару).


Пары слоў

Лічба

Пары слоў

Лічба

1.
Бялок

’празрыстая частка
птушынага яйк
а’ і
бялок

’непразрыстая абалонка
вока




4.
Лябёдка

’самка лебедзя’ і
лябёдка

’машына для па
-
ды
мання і перамяш
чэння
грузу’


2.
Парк

’пасаджаны гай з
алеямі, кветнікамі’ і
парк

’сукупнасць транспартных
сродкаў, рухомы састаў’


5.
Проза

’невершаваная

літаратура, у адрозненне
ад паэзіі’ і
проза

’будзён
-
насць, паўсядзённасць
жыц
ця’


3.
Разрыў

’месца, дзе што
-
н.
разарвана; прамежак, які
ўтварыўся паміж разарва
-
нымі часткамі чаго
-
н.;
прамежак у часе’ і
разрыў

’поўнае спыненне якіх
-
н.
адносін паміж кім
-
н.’


6.
Вывесці

’выключыць,
прымусіць выбыць’ (выве
-
с
ці з гульні) і
вывесці

’зрабіць вывад, прыйсці да
чаго
-
н. разважаннем’ (вы
-
ве
сці формулу)



Заданне 17
.

Адной з адметных асаблівасцей індывідуальна
-
аўтарскага стылю
Кандрата Крапівы з’яўляецца выкар
ыстанне каламбура. Дапішыце, на аснове чаго
пабудаваны наступныя каламбуры з твораў вядомага драматурга.
Максімальная
колькасць балаў ―
3.

1 тэкст


Ц ё ц я К а ц я.
Нашто вам, маладой дзяўчыне, гэтыя старыя косці
спатрэбіліся?

В е р а.
Косці ў яго

старыя, але душа маладая.

Ц ё ц я К а ц я.
Хто ў боб, а хто ў гарох. Я пра тыя косці, што ў шафах.

В е р а (смяецца).
А я думала пра Аляксандра Пятровіча.


Крыніцай стварэння гэтага каламбура ў п’есе ”Хто смяецца апошнім”
стала…

2 тэкст


Н а т

а л л я.
Я і так доўга цярпела, пакуль паставіла вас на ногі. Цяпер хоць
душу адвесці.


18

П е р а г у д.
Але ж вы так можаце зноў мяне зваліць з ног.

Н а т а л л я.
Калі вы ад нямецкай кулі выжылі, то ад маіх слоў тым больш.

Жартаўлівы характар размове дзейн
ых асоб надае…


3 тэкст



П а н і Я н д р ы х о ў с к а я.
Мой сын выконвае тую місію, якую ўсклала на
яго айчына.

Д з е д Б а д ы л ь.
Пачакай, мы яшчэ натаўком яму гэту мысію.

Каламбур у гэтым выпадку пабудаваны на аснове…



Заданне 18
.

Раст
лумачце значэнне слоў пры дапамозе сінонімаў. З кожным
словам складзіце словазлучэнні.


1) асмужаны, асмяглы; 2) асобы, асобны; 3) асаблівы, асабісты; 4)
натуральны, натурлівы; 4) несумленны, несумненны; 5) давераны, даверлівы; 6)
грамадскі, г
рамадзянскі.


Заданне 19
.

Перакладзіце выразы
аднаслоўнымі

беларускімі адпавед
нікамі.


Апісальны выраз у рускай мове

Беларускамоўны адпаведнік

н
апиток из берёзового сока



пребывание в гостях


лишить свободы


детёныш лося


стать на колени


католичес
кий монастырь



дом лесника и его семьи





в этом году


способный на тяжёлую работу,
выносливый в труде



потерять сознание





Заданне 20
.
Як вядома, антанімічная апазіцыя можа быць самай рознай
(часавай, прасторавай і інш.). Запоўніце табліцу. (
Мак
сімальная колькасць балаў

4
;

0,5

бала за кожную запоўненую клетку
)


Слова

Антонім

Тып антанімічнай апазіцыі

учора

заўтра

часавая

цэнтр

перыферыя



19

гучны




нізасць (подласць)

маральная

шчодрасць




чырвоны
(пра святла
-
фор)

сімвалічная

пляскаць

свіс
таць



поўнач

прасторавая


Тэма 2.
Ф
РАЗЕАЛОГІЯ



Пытанні.

Фразеала
гізм і слова, фразеалагізм і словазлу
чэнне.
Семантычныя і стылістычныя адценні фразеалагізмаў. Праца з фразеалагічнымі
слоўнікамі.

Заданне 1
. Суаднясіце сінанімічныя фразеалагізмы.
Максі
мальная колькасць
балаў ―
2,5.


1


вудзіць акунёў

А


пець рэпку

2


выплакаць вочы

Б


вырываць з коранем

3


грушы на вярбе

В


табаку важыць

4


зраўняць з зямлёй

Г


трапляць у нерат

5


заходзіць у тупік

Д


трызненне сівой кабыл
ы


1.___ , 2.____ , 3.____ , 4.____ , 5.____.


Заданне 2
.

Запоўніце табліцу.
Максімальная колькасць балаў ―
5 (0,5
бала за
кожную клетку
).


Уласцівасці чалавека і
якасці яго характару

Фразеалагізм

Што абазначае
фразеалагізм


Ад шчырага
сэрца (душы)



Сцяўшы зубы


Розум. Кемлівасць



Бесклапотнасць




Не пакладаючы рук;
закасаўшы рукавы



Заданне 3
.

Запішыце фразеалагізмы, семантычна суадносныя з наступнымі
словамі.
Максімальны бал ―
4 (0,5
бала за фразеалагізм
).



20

Словы

Фразеала
гізмы

1. Забыцца


2. Насміхацца


3. Заблытаць


4. Перабольшваць


5. Бессаромна


6. Недарэчнасць


7. Нечакана


8. Моцна (спаць)



Заданне 4
.

У кожным слупку знайдзіце лішні фразеалагізм. Растлу
мачце,
чаму ён лішні, складзіце з ім сказ.


1. За ву
шы не адцягнеш;

пальчыкі абліжаш;

расце ў роце;

у роце растае

2. Курам на смех;

не лезе ні ў якія вароты;

нікуды не варты;

як курыца лапай

3. Даць жару;

даваць стракача;

здымаць стружку;

намыліць шыю

4. Адным скокам;

на адной назе;

на шырокую нагу
;

як на пажар



Заданне 5
.

Якімі магчымымі фразеалагізмамі вы ахарактарызуеце


а) спакойнага, шчырага, рахманага чалавека;

б) гаваркога, вострага на язык;

в) абыякавага, безадказнага, ненадзейнага;

г) адказнага да справы, уважлівага да
людзей ?

Заданне 6
.

Растлумачце фразеалагізмы:
адрэзаная луста, даць дыхту, для
блізіру, мець зуб, несці свой крыж, гады ў рады, мазоліць вочы, насіць на руках,
нос задзіраць, у свіныя галасы.


Заданне 7
.

Выпішыце фразеалагізмы, аб’яднаныя значэннем ’прыс
лу
гоўваць,
дагаджаць, ліслівіць’. Хто з беларускіх мовазнаўцаў вывучаў (вывучае)
устойлівыя адзінкі мовы?


Біць у званы, у пер’е ўбрацца, лістам слацца, ісці рукой, хадзіць на задніх
лапках, віляць хвастом, акунёў вудзіць, падпусціць лёстачак, вады не
замуціць,
пець лазара, свяціць вачыма, строіць кепікі, насіць на руках.


21

Заданне 8
.

Растлумачце значэнне фразеалагізмаў:


з ласкі на пацеху ―


падрэзаць крылы ―

не спаць у шапку ―

пазбіваць рогі ―

на злом галавы ―

Заданне 9
.
Вызначце, з маўлення прадс
таўнікоў якіх прафесій паходзяць
наступныя фразеалагізмы. Укажыце значэнне гэтых фразеалагізмаў. Адказ
аформіце ў выглядзе табліцы. (
Максімальная колькасць балаў ―
5.
За любую
дапушчаную памылку здымаецца
0,5

бала).


Паходжанне фразеалагізма

Фразаалагізм

З
начэнне фразеалагізма


напасці на след



нізкай пробы



ні сучка, ні задо
-
рынкі



пад заслону



скідаць (скід
ваць,
скі
нуць) з рахунку



Заданне 10
.
Дапішыце крылатыя выразы з твораў Кандрата Крапівы.
(
Максімальная колькасць балаў ―
1,5
).


1.

Мне ча
ста крыкуны мільгаюць у вачах,


Да славы прагныя

___________________


2.

Парсюк не надта быў ахвочы


Глядзецца

_______________


3.

Ды знойдуцца заўсёды Івановы,


Што

______________________


Заданне 11
.
Растлумачце значэнне фразеалагізмаў:


у к
амізэльку плакаць
--


хварэць на пана
--


як пугаю па вадзе
--


надзьмуўся як мыш на крупы
--


22


весці рэй
--


спаліць за сабой масты
--


воўк у авечай скуры
--


дзесятам
у заказаць
--


закрануць за жывое
--


шыта белымі ніткамі
--


іграць першую скрыпку
--

Заданне 12
.

З наступных паэтычных радкоў выпішыце перыфразы і
падбярыце па магчымасці аднаслоўныя дзеясловы
-
сінонімы да іх.

Максімальная колькасць балаў


5
(1 бал за кожную перыфразу).


1.
Шкадаваў бы менш тае прапажы, каб не ведаў я, не ўспомніў зноў, як
вяла матул
я танец пражы.

(А. Пысін)


2.
За гады доўгае разлукі старыя бацькаўскія рукі на шыю сынаву ляглі,
вянком спаткання абвілі.

(П. Трус)


3.
Я не для вас, паны, о не, падняць скібіну слова рвуся.

(Я. Купала)


4.
Да чаго захапіўся я хронікай, што, дзівак, пра
пусціў назаўжды зачарпнуць
сямізорным палонікам на дарогу з Байкала вады.

(М. Танк)


5.
Убачыў дзень я ў сельскай хаце.

(Я. Купала)



Сказ

Перыфраза

Сінонім

1.





2.





3.





4.





5.









Тэма 3.
ФАНЕТЫКА. АРФАЭПІЯ


Пытанні.

Фанетычная сіст
эма беларус
кай мовы. Галосныя і зычныя гукі, іх
класіфікацыя. Моцныя і слабыя пазіцыі гукаў. Пазіцыйныя чаргаванні гукаў
(фанетычныя законы). Арфаэ
піч
ныя нормы беларускай літаратур
най мовы.

Фанетычная транскрыпцыя.


23





Заданне 1.
Выпішыце з верша сло
вы, у якіх адлюстраваны асаблівасці
беларускай фанетыкі ў галіне з ы ч н ы х. У квадратных дужках пакажыце, як
вымаўляюцца гэтыя гукі. Кожны выпадак патлумачце адпаведным арфаэпічным
правілам.

Максімальная колькасць балаў


6
(1 бал за кожнае арфаэпічнае п
равіла).


Словы з тэксту

Арфаэпічнае правіла






















ПАМЯЦİ УЛАДЗİМİРА КАРАТКЕВİЧА


Ён рэлігійны. Ён святы.

Каб гэтак верыць, гэтак верыць,

Што голас будзе з нематы,

Што ёсць адчыненыя дзверы;

Што ўсвядоміцца на
род

Сярод завеяў і адвеяў;

Што ўжо спыніўся перарод,

Што ўжо світанне ціха спее.

Ён рэлігійны. Ён святы.

”Я быў. Я ёсць. Я вечна буду”,―

Сказаў з
-
пад небнай пекнаты,

Бо верыў і сабе, і люду…
( İ. Чыгрын)

Заданне 2
. Націск часа
м дае магчымасць адрозніць граматычныя формы таго
самага слова. Выпішыце пары такіх формаў, назавіце іх, абазначыўшы націскі ў
словах.
Максімальная колькасць балаў ―
5

.


Даручыць


даручыць, сказаў


сказаў, струны


струны, кавалі


кавалі,
музыка


м
узыка, травы


травы, бацькі


бацькі, лічыць


лічыць, пара


пара,
капаць


капаць, дражніць


дражніць, сталы


сталы, раіцца


раіцца, кара



24

кара, сталы


сталы, рукі


рукі, плачу


плачу, рады


рады, рассыпаць


рассыпаць, вязаў


вязаў.


Задан
не 3.


Запішыце парамі як мага больш адпаведных беларускіх і рускіх
слоў, што маюць націск на розных складах. Націск абазначыць.
1

бал за пару.


Заданне 4
. Згрупуйце наступныя словы па колькасці гукаў у канчатку:
школа, ляснога, дом, сіняе, вясною, вялікая
, цень, рэч, зямля, лінія, ураджай,
залатое, пішаце
.

Заданне 5.


Выпішыце з наступных слоў тыя з іх, у якіх ёсць толькі гукі, што
ўтрымліваюцца ў словах
кусты, мільён, рэпа.


Кіно, клуб, лёд, мятла, нумар, паз, пісар, пояс, рэйка, прыпёк, рэзка, р
убка,
сад, салют, сіта, слесар, смык, сумесь, юнак, ястраб.

Заданне 6.

Запішыце прапанаваныя ніжэй словы ў фанетычнай
транскрыпцыі, падзяляючы іх на склады ў адпаведнасці з законам узрастаючай
гучнасці. Пастаўце націскі.
Максімальная колькасць

балаў ―
5

.


Н..д..бразычлівасць, н..мн..гаслоўны, к..ршун, к..штарыс, магд..
бургскае,
н..здзейсненасць, ра..кінуцца, с..рцабіцце, ра..шчапляць, дэз..нфекцыйны.


Заданне 7
.
Затранскрыбіраваны тэкст без падзелу на фанетычныя сло
вы
запішыце згодна з арфа
графічнымі і пунктуацыйнымі нормамі.
Максі
мальная
колькасць балаў ―
2.

За любую дапушчаную памылку здымаецца
0,5
бала
.


[прычоскаўхлопцабыласапраўдыакуратнайапасаваладавускагапрадаўгаватагатвар
укаротк'ійаваласокдаваласкабак'энбардытаксаман'эвыдавал'іл'ішн
'ім'інаогулйонст
арайэццан'эатстац'аччасубонос'іц'выц'в'ілыйаджынсыўапц'ашкувастраносыйатуфл'
ізвысок'ім'іапцасам'і]

Заданне 8
. Вызначце, якія гукі ёсць у слове
яцвяжскі


і колькі разоў кожны з
іх сустракаецца ў сказе:
”İ такой прыгажосцю надзяліў Гасподзь с
таронку нашу,
што куды ні глянь, аж душы светла”
.

(Я. Баршчэўскі)



Заданне 9
. Прачытайце. Вызначце і запішыце зычныя гукі, якія не
ўтвараюць пары па звонкасці
-
гл
ухасці, а ў прыкладах (адно
-
два
словы)
падкрэсліце літару, што абазначае адпаведны гук.


У кож
нага свой Купала…

У мяне ён ― само змаганне,

сама неўміручая прага

свабоды,


25

годнасці,

праўды,

сяброў.
(
Е. Лось
)


Заданне 10
. Вызначце, колькі разоў гукі, што ёсць у слове
з’езд
,

сустракаюцца ў словах наступнага тэксту.


Пакуль…

Пакуль з пагардаю ад н
ас

Не адвярнуўся дух Купалы ―

Пільнуйма зніч, каб не пагас,

Каб быў запас агню трывалы,

Каб, ду

шы вывеўшы з турмы,

Як пад прысягаю, сурова

На свет на ўвесь сказалі мы

Сваё не сказанае слова.
(
Ніл Гілевіч
)



Заданне 1
1
.

Вызначце, якімі гукамі адрозні
ваюцца пары слоў. Запішыце
гэтыя гукі ў квадратных дужках.


гуслі


яслі

сядзь


сад

ясень


вязень


радон


раён

рэдка


рэдзька

вёў


вол



Заданне 1
2
.

Назавіце ў прыведзеным сказе галосныя гукі і санорныя. Чым
санорныя адрозніваю
цца ад звонкіх зычных?


Сапраўдны друг прыходзіць і тады,

Калі ад грому трэскаецца неба,

Калі няма каму падаць вады

Ці падзяліцца чэрствай лустай хлеба.
(С. Грахоўскі)



Заданне 1
3
.

Вызначце гукавы і літарны склад слоў. Якімі гукамі яны
падобныя і адроз
ніваюцца?


Мел, мол, мель, моль;

мэта, мета, мець;

палёт, пілот, палоць.


Заданне 1
4
.

Вызначце, колькі гукаў і літар у слове
двое
.

Падлічыце, колькі
разоў кожны з гукаў сустракаецца ў прыведзеным выказванні Н. Мацяш.



Хто бездапаможны ў роднай мове


той

невук, хоць ведае дзвесце моў.


Заданне 1
5
.

Прачытайце верш. Выпішыце словы, у якіх адлюстраваны
асаблівасці беларускай фанетыкі.

Запішыце гэтыя словы ў фанетычнай
транскрыпцыі.



26

Пакуль яшчэ ў сівых дзядоў

У вуснах тояцца паданні;

Пакуль сланечнік будзі
ць зноў

Мяне ў вераснёўскім ранні;

Пакуль мы помніць будзем тых,

Хто ў святых баях забіты;


Пакуль вясновыя сады

Выводзяць птушак на арбіты;

Пакуль яшчэ ідуць у бой

З маной і раўнадушшам смела,―

То не загінуць мове той,

Што з вуснаў мацярок зляцела.


(Н. Гальпяровіч)



Тэма 4.


М
АРФЕМНАЯ СТРУКТУРА СЛОВА





Пытанні.

Корань, прыстаўка, суфікс, канча
так, постфікс, інтэрфікс.
Аснова слова і яе віды: словазменная, словаўтвара
ль
ная, формаўтваральная.
Нулявыя суфіксы і канчаткі. Накладанне мар
фем.
Марфемны разбор слова.


Заданне 1
.

Прааналізуйце прыведзеныя словазлучэнні і запішыце, што
абазначаюць словы з прыстаўкай
-
па.

Максімальная колькасць балаў ―
3
(
0,5

бала за кожнае правільна растлумачанае слова
).


пасарамаціць гультая

пасаро
міць свавольнікаў

жаданае памор’е

своечасовая паверка

спартыўны паядынак

цікавае павер’е



Заданне 2
.
Прыгадайце дзесяць дзеясловаў з каранямі, якія з’яўля
юцца
назвамі жывёл, птушак ці рыб. Запішыце з гэтымі дзеясловамі неразвітыя сказы.
Максімаль
ная колькасць балаў ―
5
(
0,5

бала за адзін сказ
).



Заданне 3
.
У вершы Я.Купалы ”Свайму народу” ёсць такі радок: ”
Табе, народ
мой,
згібнуты

ў аковах…
”, дзе ў падкрэсленым слове перад суфіксам
-
ну
-

маецца
гук [б], які ў сучаснай літаратурнай мове не в
ымаўляецца і не перадаецца на
пісьме ў аднакаранёвых словах (
загінуць, згінуць
).
Пастарайцеся здагадацца і
запісаць, які зычны стаяў на месцы, адзначаным прочыркам, у кожным з
наступных дзеясловаў.

Максімальная колькасць балаў ―
4
(
0,5

бала за кожны
г
ук
).



Дзеяслоў

Гук

Дзеяслоў

Г
ук

вяр_нуць


гля_нуць


пырс_нуць


закра_нуць


вя_нуць


зас_нуць


та_нуць


ускі_нуць




27

Заданне 4
.
Пісьмова адкажыце на наступныя пытанні.
Максімальная
колькасць балаў ―
5.



1.


Якое слова па сваёй семантыцы
выпадае з агу
льнага
рада:

ільнянішча, грачанішча, бульбянішча, папялішча,
люцэрнішча?
Выпішыце і патлумачце сваё рашэнне


(2 балы)


2.

Хто лішні ў кампаніі дзяўчат:
сяброўка, каляжанка,
манерка, швагерка, свякроўка
? Выпішыце (0, 5 бала) і
патлумачце
(0,5 бала)



3.

Як называюць: 1)
’снег, які толькі што выпаў’
(1 бал);
2)
у вясельным абрадзе: месца (звычайна дзяжа, пакрытая
кажухом), куды садзяць нявесту, часам жаніха’
?
(1 бал)




Заданне 5
.
Пісьмова адкажыце на наступныя пытанні.



1.


Якое слова па сваёй сем
антыцы
выпадае з агульнага
рада:

сялянства, студэнцтва, духавенства, грама
-
дзянства, чыноўніцтва?
Выпішыце і патлумачце сваё
рашэнне
(
1
бал:

0,5
бала за слова

+

0,5
бала за

тлумачэнне
)


2.

Хто лішні ў кампаніі музыкантаў:
флейтыст, раяліст,
акардэаніст, г
ітарыст, альтыст, гарманіст
? Выпішыце
(
0,5

бала) і патлумачце
(0,5
бала
).





Заданне 6
.
Дадзены гукавыя комплексы
[знац'], [
ji
кан'н'э], [уклат],
[ба
j
ацца], [ста
j
іц'],

якія ў пэўным кантэксце могуць мець канкрэтнае лексічнае і
граматычнае значэнне.
Па
кажыце графічна, якім можа быць марфемны склад
кожнага слова, складзенага з названых гукаў.


Максімальны бал ―
5
(
0,5

бала
за кожны ўказаны марфемны склад слова
).



Заданне 7
.
Запішыце 10 суфіксаў, якія выкарыстоўваюцца ў бел. мове пры
ўтварэнні а
сабовых назоўнікаў муж. роду, а таксама па 2 назоўнікі, утвораныя
пры дапамозе гэтых суфіксаў.

Максімальны бал ―
5
(
1

бал =
1

суфікс +
2

назоўнікі
).



28

Заданне 8
.
Выпішыце з тэксту па 2 словы, марфемны склад якіх адпавядае
наступным графічным схемам:





,

,



Ляжаць на далоні зерні…

Не верне зямля іх?.. Ці верне?..

Чысценькія такія,

Дагледжаныя і сухія;

İх аддаваць страшліва

Нават зямлі ўрадлівай.

А што, калі сонца не знойдзе

İ промень водда
ль іх пройдзе?..

А што, як у цёмных нетрах

Не хопіць для іх паветра?..

İ яны, нібы рыба на беразе,

Задыхнуцца ў раллі?..

İ не верце, бо нават у жменях,

Як жывыя, варушацца зерні…

İ ў пальцы дзяўбуць расткамі ―

У руках прарастаюць самі.

Расшчапіце хутчэ
й далоні ―

Не трымайце жыццё ў палоне!

Я. Сіпакоў



Заданне 9
.
Вызначце, якія з наступных слоў маюць прыстаўкі, і пазначце іх:

абавязаць, абсушыць, абысці, абязлічыць, выдатнік, даатрымаць, залёт,
занепакоены, нааблузваць, наапашкі.


Заданне 10
.
Пакажы
це, як можна падзяліць на марфемы
наступныя
словы і як
зменіцца пры гэтым іх значэнне. Да кожнага слова прывядзіце па 2
аднакаранёвыя словы
:

адабраць

адорваць

выра
з

горка



Заданне 11
.
Абазначце ў кожным слове корань. Выпішыце пары
аднакаранёвых слоў
. Растлумачце, як называюцца карані, вызначаныя ў
нявыпісаных словах. (
0,5
бала)


Вадзянік, нізіна, вуліца, загарнуць, саліць, рэзаць, саліст, водны, сігаць, рэзкі,
завулак, марскі, нізкавата, марыць, гаротны, дасягнуць.

Заданне 12
.
Зрабіце марфемны і сло
ваўтваральны аналіз слоў:


бессмяротны

разгублены

перанаселенасць

садоўнік, выдатнік


29

брусніца

лыжніца

па
-
людску

пераразмеркаванне


адыходзіў


змярцвелая




Заданне 13
.
Выпішыце толькі словы з дзвюма літарамі ў корані
. Пакажыце
іх марфемны склад:


а
пяка
ць, абутак, браць, дабаўка, двойка, замкнуць, звялы, звычка, пашыў,
смех.


Заданне 14
.
Вызначце марфемны склад слоў:


старажытны, вярнуўшыся, напісана, паселішча, дазвалялася, насустрач,
самастойна.


Заданне 1
5
.
Абазначце канчаткі ў словах:



трыма, пяццю
дзесяццю, чытаў, васьмюстамі, бараніліся, купацца, камусьці,
чаго
-
небудзь.

Заданне 1
6
.
Запішыце, якія часціны мовы могуць мець наступныя марфемы.
Падмацуйце кожны выпадак прыкладамі.


-
я

,
-
уч
-

,
-
яе

,
-
ць ,
-
ў ,
-
ячы , я


.



Тэма 5.

СЛОВАЎТВАРЭННЕ



Пытанні.
Афіксальныя спосабы слова
ўтва
рэння
:
прыставачны,
суфікса
льны, прыставачна
-
суфіксальны (у тым ліку
прыста
вачна
-
нульсуфіксальны
),

пост
фіксальны,

прыставачна
-
постфікса
л
ьны, суфікса
льна
-
постфіксальны,
прыставачна
-
су
фіксальна
-
постфікса
льны, бяссу
фіксны
(нульсуфіксальны).

Спосабы складання
:
словаскладанне, аснова
словаскладанне,
складана
-
су
фік
сальны спосаб, абрэвіяц
ыя.


Заданне 1
.
Запішыце жаночыя варыянты прапанаваных мужчынскіх імён.
Максімальная колькасць бал
аў ―
4.




30

Узор
:
Алесь

Алеся.


Ян →

Сцяпан


Міхал


Павел


Пятро →

Васіль →

Фёдар →

Стафан →


Заданне 2
.
Размяркуйце наступныя словы паводле спосабу ўтварэння і
назавіце яго. Зрабіце марфемны і словаўтваральны аналіз падкрэсленых слоў.


Шэраво
кі
, бязрогі, развесяліцца, пераначаваць, палёт, пяцівугольнік,
падгаворваць, умацоўваць, ружовенькі,
нясмелы
,
жытнёвы
, густалісты, бяздымны,
прыдарожны
.


Заданне 3
.
Запоўніце табліцу.
Максімальная колькасць балаў ―
4,5
(
0,5

бала
за кожную правільна зап
оўненую клетку
).


Вытворнае
слова

Слова(ы), якое(ія)
стала(і) базай для ўтварэння

Спосаб утварэння

збегчыся



загс




без рукі



сам

канверсія (транспазіцыя)

упарадкаваць





Заданне 4
.
Пісьмова вызначце склад выдзеленых слоў і спосаб іх утварэння.


Гарыць агонь. Каля
зямлянкі

Аб доме тужаць
землякі
,

А маладыя
партызанкі

Пякуць і сушаць
праснакі
.
П. Глебка


Заданне 5
. Пры вывучэнні словаўтварэння школьнікі, студэнты і выкладчыкі
вы
карыстоўваюць тэрмін
словаўтваральная парадыгма

― ’
сукупнасць
матываваных слоў, якія маюць адну і тую ж матывуючую аснову ці слова
’. У
сучаснай беларускай мове словаўтваральная парадыгма можа налічваць ад 2 да
20 і больш членаў. Напрыклад,

грэць
→ грэц
ца

грэ
лк
а і г. д.


31

Запішыце 10 слоў, якія ўваходзяць у словаўтваральную парадыгму да слова
чытаць
.
Максімальная колькасць балаў ―
5.



Заданне 6
.
Настаўнік прапанаваў вучню адказаць на пытанне, як маглі быць
утвораны словы
дзяржзаказ, зерняскл
ад, каморнік, надхмар’е, бондар, піск,
бландзін, мінулае (успомнілася), загс, плытагон.
Адказ атрымаўся наступны.
Прааналізуйце гэты адказ, выпраўце і патлумачце дапушчаныя недакладнасці.
(
1

бал за кожнае слова з выпраўленай недакладнасцю)
.


1.
Д
зяржзаказ
утварылася ад словазлучэння
дзяржаўны заказ
, спосаб
утварэння ―
абрэвіяцыя
.


2.
З
ернясклад
― ад словазлучэння
склад для зерня
, спосаб утварэння ―
словаскладанне
.


3.
К
аморнік ―
ад слова
камора
, спосаб утварэння ―
суфіксальны
.



4.
Н
адхмар’е ―
ад
хмара
, спо
саб утварэння ―
прыставачна
-
суфіксальны
.



5.
Б
ондар ―

ад слова
бонда
, спосаб утварэння ―
суфіксальны
.



6.
П
іск ―
ад дзеяслова
пішчаць
, спосаб утварэння ―
нульсуфіксальны
.



7.
Б
ландзін ―
слова невытворнае.



8.
М
інулае ―
слова невытворнае
.


9.
З
агс ―
ад спалучэння
аддзел забеспячэння афармлення грамадзянскіх
службаў
, спосаб утварэння ―
абрэвіяцыя
.



10.
П
лытагон ―
ад словазлучэння
ганяць плыты
, спосаб утварэння ―
складана
-
нульсуфіксальны
.



Заданне 7
.
Да кожнага з вытворных слоў напішыце ў
тваральную аснову.
Графічна абазначце словаўтваральныя сродкі.


Пагрузачны

перагрузка

назіральны

адсталасць

паўтарэнне

сустрэчны

засушлівы

гоначны

канюшня


32

куплены

салёны

паказчык

бурлівісты


Заданне 8
.
Зрабіце словаўтваральны разбор слоў:


раззбраенне


адмыслова,

блакіт

мастацкі

паўтарэнне

вадаправодны

прыдарожны

прыга
жосць

подпіс.


Заданне 9
.
Прыдумайце па 2 складаныя прыметнікі са злучальнымі
галоснымі і запішыце іх. Назавіце спосабы іх утварэння.


Заданне 10
.
Растлумачце, якой прыметай матыва
вана кожнае выдзе
ленае ў
тэксце слова.


Не выбіраем,

Спрытна зразаем

Шапкі, галоўкі

Абабкам,

Радоўкам,

Ваўнянкам,

Бялянкам,

Таўстушкам,

Гаркушкам.
(Хв. Жычка)




Заданне 11
.
Расшыфруйце і запішыце словамі абрэвіятуры.


СЭУ, ДТСААФ, МЗС, ЗБС ”
Бацькаўшчына”, НЛА, загс, СНД, СНİД, МВФ,
МУС, РАУС, ТБМ, СБМ, ТСБМ, РБС.


Тэма 6.

НАЗОЎНІК



Пытанні.
Катэгорыя роду назоўнікаў. Род нязменных назоўнікаў. Род
абрэвіятур. Адрозненні ў родзе назоўнікаў у беларускай і рускай мовах
.

Катэгорыя ліку назоўнік
аў. Адзіночналікавыя і множналікавыя назоўнікі.



33

Скланенне назоўнікаў. Назоўнікі 1
-
га скланення і рознаскланяльныя
назоўнікі. Канчаткі назоўнікаў 1
-
га скланення і рознаскланяльных у
Д., Т., М.
скл.

Назоўнікі 2
-
га і 3
-
га скланенняў. Канчаткі назоўніка
ў м. р. адз. л. з чыстай
асновай у
Р. скл.

адз. л. і ў
М. скл.

адз. л. Змешанае скланенне назоўнікаў.
Канчаткі назоўнікаў множнага ліку. Скланенне імёнаў, прозвішчаў і геаграфічных
назваў. Назоўнікі нулявога скланення (нескланяльныя).


Заданне 1
.
Зап
ішыце беларускія адпаведнікі да наступных зборных
назоўнікаў.
Максімальная колькасць балаў ―
4
(
0,5
бала за кожнае слова)
.


Стерня ―


Штакетник ―


Кустарник ―


Шиповник ―


Земляничник ―


Осокарник ―


Черничник ―


Березник ―



Заданне 2
.
Пераклад
зіце на беларускую мову:


железнодорожная насыпь

неправильная дробь

третья перепись


некачественный гонт

древнерусская летопись



едкая гарь

кислый щавель

гречневая кр
упа

пойти за водою




Заданне 3
.
Запішыце словы па
-
беларуску, дапасаваўшы да іх
пры
метнікі (па
сэнсе):

живопись

риск

паводок

стебель

бровь


34

ежевика

блюдце

искр
енност
ь

земляника

гусь

шинель

накипь

Заданне 4
.
Пастаўце словазлучэнні ў форму адзіночнага ліку. Запішыце.
Максімальная колькасць балаў ―
4.


Суседавы вашчыны

новыя тарбасы


высокія жырафы

дамашнія тапкі

белыя рамонкі

цёпл
ыя чарэні

чорныя лебедзі

чалавечыя цені

Заданне 5
.
Выпішыце з тэксту

назоўні
кі 2
-
га скланення, запішыце іх
у форме
роднага і меснага склонаў адзіночнага ліку. Ці ёсць сярод гэтых слоў назоўнікі з
варыянтн
ымі канчаткамі Р. склону? Растлумачце.


Мова…

Родная мова

У марах, у песнях, у снах.

Мáе ў ёй кожнае слова

Свой колер, і смак, і пах.

Зліваюцца гукі ў словы

İ ў рэчышча роднай мовы,

Як рэкі ў мора, цякуць.
А. Грачанікаў



Назоўнік у пач. форме

Р. ск
лон адз. ліку

М
. склон адз. ліку




















35








Заданне 6
.
Пастаўце ў творным слоне словы:
боль, гусь, медаль, мазоль,
стэп, фасоль, шынель, верф, сабака, палын.
Складзіце 3 сказы, ужываючы
прыведзеныя словы (на выбар) з азначэнням
і.
5

балаў.



Заданне 7
.
Пастаўце назоўнікі ў патрэбнай склонавай форме і запішыце
словазлучэнні, раскрываючы дужкі.


Разам з (Максім Лужанін), жменя (жвір), стаяць на (бераг), выступіць на
(мітынг), стол з (дуб), дзякаваць (настаўнік), ляцець над (Жлобі
н), экскурсія па
(Нясвіж), пазнаёміцца з (Коля), вецер з (лес), многа (пясок), жыў пры (дзядуля),
гнацца за (гусь), пляма на (брыль), сумаваць па (Янка Брыль), прыпынак па
(патрабаванне), разам з (Вася), ішлі з (Шамякін), спевы птушак у (гай), сустрэча
пад

(Крычаў), сябраваць з (Кастусь Салоха і Сяргей Барысаў), ляцець над
(Барысаў), скончыць школу з (медаль), грукаць па (шкло).


Заданне 8
.
Запішыце назоўнікі ў форме меснага склону. Растлумачце, ад
чаго залежыць правапіс канчаткаў у гэтых словах:


Назоўнік

Форма М. скл.

Назоўнік

Форма М. скл.

інстытут

сакавік

вецер

двор

возера

стог

кажу
х

ліпень


гай

мір

падарожжа

гаспадар

сцежка

Васіль Дзяцел

Саша Дрозд

Віцебск



Заданне 9
.
Перакладзіце словазлучэнні на беларускую мову. Вызначце
род

назоўнікаў

у руск
ай і беларускай мовах.


Олимпийская медаль

бескрайняя степь

горькая полынь

новый кафель


36

чёрный тополь

охотничья собака

выгодная продажа

густая тень

белый цы
плёнок

птенец кукушки

стеклянная банка

одна бровь

спелое яблоко

портретная живопись

собственное

мнение

железнодорожная насыпь

неправильная дробь

третья перепись

Заданне 10
.
Знайдзіце
чацвёртае

лішняе

слова:


а) вароты, азёры, дамы

, сталы;

б) задавака, дзяўчына, задзіра, валацуга;

в) радасць, цень, ростань, восень;

г) Сочы, Тбілісі, О
сла, Місісіпі.


Заданне 11
.

Запішыце сло
вазлучэнні ў адзіночным ліку:



д
зікія гусі

чорныя бровы

чыгуначныя насыпы

службовыя сабакі

смачныя яблыкі

мае туфлі

атрыманыя бандэролі

зорныя россыпы, доўгія цені

балючыя мазалі

Заданне 12
.

Пастаўце назоўні
кі ва ўказаных склонах.



37

Р. скл
.:
луг, лес, твар, хлеб, унук, геній, калектыў, магніт, вылет, мох.


Т. скл.
:
медаль, цень, боль, гусь, моль, жаль, глыб, мазоль, цюль, таполя.


Заданне 1
3
.

Вызначце род і скланенне наступных назоўнікаў.



Назоўнік

Ро
д

Скланенне

Назоўнік

Род

Скланенне

Жыта

Расія

гімназія

дзядзька

бацька

хвоя

восень

гарох

зерне

канікулы

Асіповічы

срэбра

Кузьма Чорны

задзіра

гуляка

сведка

тамада

Свіслач

Пціч

Максім

ягня

цяля

дзіця

дзядуля

Міхась Чарот

Залессе

Віталь Сарокін



калгас

старшына

старшыня

самавучка

ціхоня Вася

суддзя Васільеў

каноплі

грудз
і

Святлана Кухто

Змітрок Бядуля

танга

інтэрв’ю

гуляка Кузьма

Саўка

Рыгор Сямашка

Чылі

Бразілія

Сінгапур

Кіпр

вёска Савічы

БАМ

Уфа

шыпшына

мінулае

марожанае
прыёмная

сакратар

дырэктар




38

Янка Купал
а

Васіль
Сухамлінскі

Жан Русо

Мінск

Гродна

Чарнігаў

Ян Грыбоўскі

Дзмітрый Пісараў

Мікола Янчук

Грыбаедаў

край

Соня Сокалава

Эдзіт Піаф

Іван Лемяшэвіч

Адам Гурло

М.
Багдановіч


рунь

Павел Серада

цымбалы

хараство

Ігнат Бародка

племя

семя

Іван Шамякі
н

Мікола Скурко

Анатоль

Вярцінскі

г. Валожын

Нёман

Сож

Днепр

Нарач

турнэ




Тэма 7.

ПРЫМЕТНІК
. ЛІЧЭБНІК




Пытанні.
Разрады прыметнікаў паводле значэння.

Ступені параў
нання
якасных прыметнікаў. Памылкі пры ўжыванні ступеней параўнання п
рымет
нікаў.
В
ыражэнне прыналежнасці ў беларускай мове. Правапіс суфіксаў

прымет
ні
каў.
Правапіс склонавых канчаткаў
прыметнік
аў.

Разрады лічэбнікаў. Скланенне
і правапіс колькасных і парадкавых
лічэбнікаў.
Сінтаксічная сувязь лічэбнікаў з назоўнікамі. Абазначэнне

прыблізнай і няпэўнай колькасці. Правапіс лічэбнікаў.



Заданне 1
.

Вызначце разрады
прыметнікаў па значэнні.


Залатыя рукі, залаты гадзіннік, Купалава паэма, купалаўскі стыль, воўчы
след, воўчы апетыт, вішнёвы сад, вішнёвыя вочы, лісіная хітрасць, лі
сіная нара,
лісіны каўнер.




39

Заданне 2
.
Ператварыце словазлучэнні ”назоўнік + назоўнік” у словазлучэнні
”прыметнік + назоўнік” і запішыце.


Аловак Наташы, верш Броўкі, гадзіннік Васі, гняздо ластаўкі, касцюм
дзядулі, сарафан бабулькі, хатка бабр
а, хустк
а сястры, слёзы маткі
, песні
Васілінкі.



Заданне
3
.
У кожным радзе слоў падкрэсліце ”лішняе”
(у тым ліку
“няправільнае”)
слова. Аб
грунтуйце сваё меркаванне.


а)
В
ысокі, разумны, драўляны, сухі, прыгожы;

б)
свінцовыя вочы, стальныя нервы,
жалезны тон, залаты характар,
кляновы ліст;

в)
Коласава слова, дзе
давы медалі, вавёркава

дупло, Сашава абяцанне,
Андрэева дачка.



Заданне 4
.
Утварыце ад на
зоўнікаў прыналежныя прыметнікі, запішыце з імі
словазлучэнні.


Жэня
--


дзядуля
--

сябар
--

Васіль
--

сяброўка
--

Васіліна
--

гаспадыня
--

Толя
--

Саша
--


сінічка
--

ўдава
--


бабуля
--






Заданне 5
.
Ад геаграфічных назваў утварыце адносныя прыме
тнікі.


Азія

--

Баку

--

Боснія

--

Бяроза

--

Бярэзіна

--

Васілішкі

--

Юрацішкі

--

Ветка

--

Вікторыя

--

Вісла

--

Вогненная Зямля

--

Гаіці

--

Гарадзішча

--

Пціч

--

Случ

--

Дуброўна

--

Жабінка

--

Іўе

--

Калумбія

--

Камбоджа

--

Каліфорнія

--

Конга

--

Карма

--

Л
ёзна

--

Коста
-
Рыка
--

Любча

--

Марока

--

Масты

--


Слуцк

--

Убарць

--


Заданне 6
.
У беларускай мове ў мастацкім стылі для выражэння прыналеж
-
насці асобе ці жывёле ў асноўным ужываюцца прыналежныя прыметнікі, а ў
дзелавым і навуковым стылях ― часцей родны
склон назоўніка (гэта граматычная

40

норма рускай мовы). Замяніце, дзе можна, форму выра
жэння прыналежнасці на
сінанімічную ― з прыналежным прыметнікам.


Нара
барсука

--

парада
бацькі
--

рукі
матулі

--

заклікі
партыі

--

сын
Пятра Анатолевіча

--

цацка
Толі

--

кажушок
Міхаські

--

сэрца
Ганулькі

--

доля адзінокіх
старых

--

зарплата
лабаранта
Воінавай

--

дупло
вавёркі

--

творы
С. Грахоўскага

--

верш
Р. Барадуліна

--

проза
Я. Сіпакова

--


Заданне 7.

Ад дадзеных слоў утварыце ўсе магчымыя формы ступеней
параўнанн
я

і занясіце іх у адпаведныя раздзелы табліцы
. Растлумачце, чаму ад
некаторых прыметнікаў немагчыма ўтварыць ніводную форму ступеней
параўнання.



1
.
Слабы, маленькі, яснавокі, звычайны, чорны, эфектыўны, велічэзны,
бронзавы, блізкі, зручны, смачны,

белагруды, звышімклівы.



2
.

Глыбокі, глыбокапаважаны, вялізны,
велізарны,

апантаны, настойлівы,
патрэбны, шарападобны, інфрачырвоны, архіважны, ядавіты, жоўты, правільны,
левы, фальшывы, неабсяжны, сонны, аднарукі, светла
-
ружовы, мудры.


Простая форма

Складаная форма


Вышэйшая ступень

Найвышэйшая
ступень


Вышэйшая ступень

Найвышэйшая
ступень











41











Заданне
8
.
Запішыце лічэбнікі словамі.



Альбом з 847 фотаздымкамі.


345
-
мільённы жыхар.


Дамова з 329 краінамі.


274
-
ы наведвальні
к.


Заданне
9
.

Запішыце спалучэнні
словамі

ў
Т. склоне
.


8 секунд
--

80 метраў
--

800 радкоў


--

50 станкоў
--

500 машын
--

300 жыхароў
--

200 дзён
--

7000 кніг
--

паўтары тысячы рублёў
--

1692 словы
--

Заданне
10
.

Раскрыйце дужкі

і запішыце лічэбні
кі словамі ва ўказаным
склоне
.


1)

Т. скл.

259000 рубл(ёў, ямі)

2)
Н. скл.

32
4
/
5
гектар(а, аў)

3)
М. скл.

862130 кніг(□, ах)


4)
Н. скл.

223
3
/
4

тон(□, ы)



42

Заданне 11
.

Падбярыце да лічэбнікаў назоўнікі і запішыце ўтвораныя сло
-
вазлучэнні
ў
Т. склоне
. Лічбы запісвайце словамі.

668
--

900
-
ы
--

412

--

3
/
15
--

0, 02
--

4
/
5

--

3,003
--

64,3
--

213
--

311
-
мільённы
--

Заданне
12
.

Выпішыце з тэксту лічэбнікі і запішыце іх словамі ў Т. склоне.
Вызначце, якімі часцінамі мовы з’яўляюцца падкрэ
сленыя словы. Выканайце
сінтаксічны разбор апошняга сказа.


Колькі

стралялі зуброў у Белавежы!

Восень, 27 верасня. 1752 год. Кароль Аўгуст ІІІ палюе. Разам са сваёй жонкай
― вялікай каралеваю. У гэты дзень яе вялікасць каралева забіла 20 зуброў і
прачытала каля 50 старонак сентыментальнага рамана.

1860 год.
Таксама

верасень. Палюе цар Аляксандр ІІ. З усёй пушчы пад яго
стрэлы было
сагнана

117 зуброў, 100 зайцаў, 3 ласі, 23 дзікі, 36 коз, 14 ланяў, 17
ваўкоў, 15 ліс, 14 барсукоў. Усяго 339 гал
оў.

Але зубр,
нягледзячы

на

здзек і ганьбаванне, не пакінуў сваю Белавежу.
Вучоныя

нават

зрабілі вывады, што пушча захавалася
толькі

таму
, што ў ёй былі
зубры, а зубры захаваліся толькі таму, што была пушча.

(Паводл
е
Я.
Сіпакова)



Заданне 13
.
Укажыце катэгарыяльнае значэнне (часцінамоўную прына
-
лежнасць) і граматычныя асаблівасці слова
адзін

у наступных сказах.

Максімальная колькасць балаў ―
4
(
1
бал за правільна запоўненую клетку)
.


43

С к а з ы


Катэгарыяльнае
знач., граматыч.
асаблівасці сло
ва
адзін

Пастухі,
адзін

ужо ў немаладых гадах, марудлівы і
паважны, другі намнога маладзейшы, порсткі і рухавы,
няспешна пасоўваючыся за чарадой, то сыдуцца разам,
то зноў разыдуцца ў бакі
(В. Гардзей).


Хлопцы, якія стаялі каля дуба, былі
адных

га
доў з
намі.


Паэзія валодае
адной

дзіўнай уласцівасцю: яна
вяртае слову першапачатковую свежасць.


Адны

зоркі ўзрадаваліся першаму марозу, бо
свяцілі ярчэй, чым у цёплыя летнія ночы.





Тэма 8
.

ДЗЕЯСЛОЎ
.


ГРАМАТЫЧНЫЯ ФОРМЫ

ДЗЕЯСЛОВА



Пытанн
і.
Асновы дзеясловаў.

Спражэнні дзеясловаў. Правапіс асабовых
кан
чат
каў дзеясловаў у абвесным і загадным ладах. Рознаспрагальныя
дзеясловы.

Правапіс суфіксаў дзея
словаў.


Дзеепрыметнік.

Утварэнне і ўжыванне дзеепрымет
нікаў. Памылкі ва
ўжыванні д
зеепрыметнікаў. Сродкі перакладу дзее
прыметнікаў, не характэрных
беларускай мове. Дзеепрыметны зварот.


Дзеепрыслоўе.

Утварэнне і ўжыванне дзеепрыслоўяў. Памылкі ва ўтварэнні
і ўжыванні дзеепрыслоўяў. Дзеепрыслоўны зва
рот.


Заданне 1
.
Ад прыведзеных дз
еясловаў утварыце аснову інфінітыва і аснову
цяперашняга (будучага) часу.


Дзеяслоў

Аснова інфінітыва

Аснова цяп. (буду.) часу

сказаць

напісаць




44

аддаць

аддаваць

заходзіць

стаяць

уставаць

устаць


Заданне 2
.
Ад прапанаваных дзеясловаў утварыце адпаведныя

фор
мы (для
дзеясловаў ― абвесны лад будучы час). Запішыце ў табліцу.


Дзеяслоў

2
-
я ас. адз. л.

абвеснага ладу

2
-
я ас. мн. л.

абвеснага ладу

Дзеепрыслоўе

распачаць




распасцерці




расперазаць





Заданне 3
.
На ўступным экзамене быў атрыманы адк
аз: ”
Дзеяслоў
даць

адносіцца да
І

спражэння: даю, даеш, дае, даём, даяце, даюць
”. Што вы можаце
на гэта сказаць? Абгрунтуйце свой адказ.



Заданне 4
.
Вызначце спражэнне дзеясловаў, укажыце іх трыванне. Запішыце
дзеясловы ў ф. 2
-
й ас. мн. ліку цяперашняга
ці будучага простага часу. Абазначце
канчаткі.


Дзеяслоў

Спражэнне

Трыванне

2 ас. мн. ліку цяп. (буд.)
часу

ж
ыць

з
абегчы

дагледзець

адпачыць

застацца

сутыкнуцца

класці

прачнуцца

заставацца

аднесці






45

Заданне 5.

Успомніце правапіс суфіксаў дзеясловаў
-
а
ва
-

(
-
ява
-
),
-
ва
-
,
-
ыва
-

(
-
іва
-
)
і перакладзіце словы на беларускую мову, абазначце ў іх суфіксы. З
трыма
-
чатырма словамі (на выбар) складзіце сказы.


Дзеяслоў у


рускай мове

Дзеяслоў у
беларускай мове

Дзеяслоў у

рускай мове

Дзеяслоў у
беларуск
ай мове

засаливать

подкармливать

под
писывать

овладевать

обмениваться

надаивать

проветривать

совершенствоваться

раскалываться


переваривать

расследовать

разгадывать

подклеивать

выглаживать

утаивать

намыливаться

обследоваться

возглавлять



Заданне 6.

Вызн
ачце спражэнне дзеясловаў і запоўніце табліцу па ўзоры.
Вусна растлумачце правапіс невыразных галосных. Якой тыповай памылкі трэба
асцерагацца пры ўжыванні дзеясловаў у форме 2
-
й ас. мн. л.?




Неазнач. форма

3
-
я ас. адз. л.
:


ён

3
-
я ас. мн. л
.
:


яны

2
-
я ас. мн. л
.:


вы

в
ы

хад
з
і
ц
ь


ІІ спр.
у
з
яцца


І спр.

засцерагчы

паклікаць

сядзець

імкнуцца

страц..ць

падгледз..ць

здаць

скласці

забраць

выдаваць

вы

хадз
-
іць

во

зьм
-
е
-
цца

вы

хадз
-
яць

во

зьм
-
уц
-
ца

вы

хадз
-
іце

во

зьм
-
еце
-
ся


46

пазнаём..цца

адысціся

перадаць

увайсці

панесці

разгледз..цца



Заданне 7
.
Ад дзеясловаў утварыце ўласцівыя беларускай мове
дзеепрыметнікі.

Абазначце суфіксы у дзеепрыметніках.


Дзеяслоў

Дзеепрыметнік

Дзеяслоў

Дзеепрыметнік

змалоць

абмалаціць

прыручыць

выпіць

зашкліць

зб
ерагчы

узгадаваць

сцерці


абсмяяць

абклеіць

прыгарадзіць

збіць

застыць

пабялець

пастарэць

пачырванець




Заданне 8
.
Выпішыце
нумары
словазлучэнняў з формамі дзеепры
метнікаў,
якія не адпавядаюць нормам беларускай мовы.



1) працягваемая гутарка; 2)
уважліва слухаючы сын; 3) атрымаўшыеся
малюнкі; 4) уцалелы кавалак лесу; 5) змолатае зерне; 6) сурова насупленыя бровы;
7) парослыя мохам купіны; 8) заінетыя дрэвы; 9) зачырванеўшаяся ад марозу
дзяўчынка; 10) заросшы травою ручай; 11) засмажанны кавалак; 1
2) асветляныя
сонцам паляны; 13) засыплены лісцем; 14) куплены на ўласныя грошы.

Заданне 9
.
Утварыце ад дзеясловаў дзеепрыслоўі.

Абазначце ў іх суфіксы.


Дзеяслоў

Дзеепрыслоўе

Дзеяслоў

Дзеепрыслоўе

касіць

лічыць

марыць

прыручаць


здабываць

вярнуцца

уваходзіць

увайсці



47

верыць

паверыць

дастаць

піць

трапіць

паведаміць



Заданне 10.


Утварыце ад дзеясловаў магчымыя формы дзеепрыслоўяў.
Абгрунтуйце ўжыванне выбранага вамі суфікса. Памятайце, што ад кожнага
дзеяслова можна ўтварыць толькі
адно

дзеепры
слоўе.


Дзеяслоў
нае
словазлучэнне

Дзеепрыслоў
нае
словазлучэнне

Дзеяслоў
нае
словазлучэнне

Дзеепрыслоў
нае
словазлучэнне

т
ушыць агонь


патушыць святло

сагнуць у дугу

бразнуць
дзвярыма

развесіць
красёнцы

развешваць
бялізну

старанна мыцца

наспех паснедаць

вып
ускаць на
волю


затаіцца ў куце

мінуць балота

страсянуць голлем

страсаць снег

абтрэсці шыгалле

сцерці абцас

мінаць сенажаць

адпусціць
матылька

звонка рассмяяцца





Заданне 1
1
.
Знайдзіце недакладнасці ў выкарыстанні дзеяслоўных формаў,
выпраўце памылкі і

запішыце сказы
.


1.
Нельга знайсці сябра, здольнага, як Васіль, і падтрымаць, і суцяшаць.

2. Паглядзі ― на старой вярбе свішча шпак
-
працаўнік заўзята. İ пад песню
яго табе ўспамянецца бацькава хата.

3. Кандрат Назарэўскі ў Зосіных вачах стаў колішнім чырв
онаармейцам,
якога яна спаткала было ў першыя свае маладыя гады.

4. Жывеце вы тут, дзякуй богу, спакойна.


48

5
. Як добры стыліст, пісьменнік бачыў мастацкія вартасці д
ыялектызмаў і
ўжывае іх даволі
часта.


Заданне 1
2
.

Перакладзіце сказы на беларускую мову.
Прааналізуйце
спосабы перакладу
дзеепрыметнікаў
.


1
.
В вагоне у окна сидела читающая девушка.

2.
Ещё издалека девушки увидели купавшегося в реке ребёнка
.



3.
Хорошо владеющий музыкальным инструментом, он пленил всех
.



4.
Проросшие побеги набирали силу
.



5.
Рассказывающий попросил аудиторию успокоиться
.



6.
Сторож, заметивший парней, приказал им остановиться
.



7.
Ночные костры, светившиеся там и сям по лагерю, увеличивали темнот
у
своим неярким багровым светом.


8.
Голос, певший песню, вдруг оборвался

совсем близко около хаты, громко
звякнула железная клямка, и в просвете быстро распахнувшейся двери показалась
рослая смеющаяся девушка.

Заданне 13
.

В
ыпішыце
з тэксту
4 дзеясловы незакончанага трывання ў
пачатковай форме, утварыце ад іх формы закончанага

трывання і дзеепрыслоўі.

Максімальная колькасць балаў


4
(1 бал за кожнае слова).


Восень
--

гэта вечар года. Яшчэ
(н..)
даўна вось тут шапацела, шаргацела,
жаўцела, свяцілася, святкуючы свой час, лагоднае бабіна лета.
Былі такія раніцы і
вечары калі на
ват мроілася што можна адчуць на дотык як кожны дзень робіцца
ўсё карацейшы і карацейшы як пругка струменіць адыходзячы спяшаючыся лета.

І сёння, праз колькі халодных дзён кастрычніка, зноў раскашуецца сонца і ціхая
-
ціхая цеплыня. Здаецца нават, што бабіна

лета вярнулася зноў, каб адбыць у полі
яшчэ некалькі дзён. Але ў полі
(н..)

кога
(н..)

дзе…
(Паводле Я. Сіпакова)


Дзеяслоў незакончанага
трывання


Дзеяслоў закон
ч
анага
трывання

Дзеепрыслоўе

























49

Заданне 1
4
.
Выпішыце з тэксту дзея
словы і зрабіце іх марфалагічны разбор.


Не шукайце шчасця на чужыне,

Дзесьці за марамі, за гарамі,

Бо туга па дарагой Айчыне

Будзе крочыць след у след за вамі.

Не цурайцеся і роднай мовы,

Што з калыскі навучыла маці,

Як для дрэва корань, так і слова

Сіл
у, годнасць не дае нам страціць.

Э. Валасевіч


Тэма 9.

СЛОВАЗЛУЧЭННЕ


ЯК СІНТАКСІЧНАЯ АДЗІНКА



Пытанні.
Ві
ды сувязі слоў у словазлучэннях: дапасаванне (поўнае і
няпоўнае), кіра
ванне (моцнае і слабае), прымы
канне (уласнае і іменнае).
Асаблівасці
дапа
с
а
вання і кіравання ў беларускай мове ў параўнанні з рускай.


Заданне

1.

Прапанаваныя спалучэнні слоў падзяліце на словазлучэнні і
несловазлу
чэнні. Абгрунтуйце сваё меркаванне. Прачытайце прыклады ў
адпаведнасці з нормамі беларускага літаратурнага вымаўл
ення.



Ісці па кладцы, луг і поле, рыжскі цягнік, абапал сцежкі, невялікае балотца,
у рэчцы, раскінуцца вакол, не быў, самы адчайны, даспелены яблык, семдзесят
восем, аб’езджаны конь, дождж ідзе, сто адзінаццаць, выпадак зручны,
летаваць у вёсцы, сакаві
к і красавік, другі квартал, расце аер, збіраць садавіну,
нібы прывід, удалы прыклад, з мармуру, пеставаць дзіця.


Заданне 2.

Падкрэсліце сэнсава непадзельныя спалучэнні слоў:



Крайняя Поўнач, суровая Поўнач, Заходне
-
Сібірская нізіна, заходнесібірская
тай
га, сібірскія рэкі, Далёкі Усход, далёкі край, Заходняя Сібір, еўрапейскія
краіны, заходні напрамак
,

Белавежская пушча, дубы Белавежы, белавежскія
зубры, берталетава соль, лыжка солі.


Заданне 3.

Якім відам падпарадкавальнай сувязі звязаны кампаненты
слов
азлу
чэнняў
:



іх песня і голас, яго далікатнасць, ручнік з птушкамі і кветкамі, узбярэжжа
Балтыйскага мора,

закон псіхалагічнага маятніка,

спыніліся на ўзлессі,
сустрэцца ў верасні, чалавек вялікага таленту, хусцінка ў блакітныя кветачкі:


50

слабае кіраванне

моцнае кіраванне

уласнае прымыканне

іменнае прымыканне


Заданне 4.

Адзначце словазлучэнні, у характарыстыцы якіх дапушчана
памылка:


1)
пяты дом


лічэбнікавае, поўнае дапасаванне

2)
дрэнны настрой


назоўнікавае, поўнае дапасаванне

3)

вельмі прывабны


прыметнікавае, уласнае прымыканне

4)

экзамен зімой


назоўнікавае, слабае кіраванне


Заданне 5.

Якая характарыстыка словазлучэння


вогненна
-
расплаўленае неба

правільная:


1) простае, назоўнікавае, поўнае дапасаванне

2) складанае, назоўнікавае, поўнае дап
асаванне

3) простае, назоўнікавае, няпоўнае дапасаванне

4) складанае, назоўнікавае, няпоўнае дапасаванне


Заданне

6.

Адзначце групы словазлучэнняў без граматычных памылак.
Выпраўце памылкі ў няправільна пабудаваных словазлучэннях:


1)
пасмейваліся над

сябрам, смяяліся пра сябе, высмейвалі заганы жыцця
;

2)
крыху маладзейшая за сястру, выпраўляць у свет па шчасце, вельмі ўдзячны
вам
;

3)
загадчык аддзела, пісаць на адрас, дом на пяць паверхаў
;

4)
бачыць свімі вачыма, некалькі разоў на тыдзень, метра
х у дваццаці ад лесу
;

5)
не бачыліся больш за дзесяць гадоў, паслаў па малако, чуў на свае вушы
;

6)
тры вялікіх возеры, чатыры новых алоўкі, два вялізных дома
;

7)


ісці па лесе, бегчы па мосце, крочыць па сцяжынцы
;

8)
паслаў па адрасу, блукаў п
а дарогам, выбраўся па грыбы
;

9)
спыніўся за тры крокі, чытаў сам сабе, вілы на тры рагі
;

10)

ісці па зялёнаму лугу, не бачыліся цэлыя два гады, у два цэлых і тры дзесятых
разы
;


51

11)
дом у пяць паверхаў, вышэйшы за бацьку, хадзіў па лугам
;

12)
смяяцца

пра сябе, дзякаваць паэту, захварэць на ангіну
;

13)

загадчык кафедры, пісаць на адрас, спатыкацца аб пень
;

14)
бачыць на свае вочы, некалькі разоў на тыдзень, метраў за дваццаць ад лесу
;

15)
не бачыліся больш дзесяці гадоў, паслаў па малако, чуў на сва
е вушы
.



Заданне 7.

Параўнайце сказы з арыгінальных і перакладных тэкстаў.
Выпішыце з іх словазлучэнні, розныя паводле будовы ў беларускай і рускай
мовах. Растлумачце, у чым заключаецца розніца.


1. Потым падышоў да адчыненага акна і доўга любаваўся на

каштан.


Потом
подошёл к открытому окну и долго любовался каштаном.

2. Ён дакрануўся вуснамі да яе шчакі.


Он прикоснулся губами к её щек
е.


3. Прысаромлены Зазыба патрываў, пакуль пачне хіліцца на лес сон
.



Пристыженный Зазыба выждал, пока начнёт кло
ниться к лесу солнце
.


4. Паўз вокны ішоў стараваты чалавек
.


Мимо окон прошёл пожилой
чело
в
е
к
.

5. Ён перадаў гэты тэкст а пятай гадзіне дня.


Он передал этот текст в пять
часов дня
.


6. Па азнаямленні Лабановіч падзяліў іх на тры групы.


После озн
акомления
с ними Лобанович разделил их на три групп
ы.


7. Мужчыны нашы днямі ўжо бачылі гэты спектакл
ь.



Мужчины наши на
днях уже видели этот спектакль.


Тэма
10
.
ДВУХСАСТАЎНЫЯ СКАЗЫ.

АДНАСАСТАЎНЫЯ СКАЗЫ. НЯПОЎНЫЯ СКАЗЫ


Пытанні.


Дзейнік, яго граматычна
е

выра
жэнне
.
Тыпы выказніка ў двух
-
састаўным сказе. Сінтаксічная сувязь паміж кампанентамі граматычнай асновы ў
двухсастаўным сказе. Даданыя члены сказа.



Спосабы гра
матычнага выражэння галоўных членаў у аднасастаўных
дзеяслоўных і іменных сказах. Разм
ежаванне пэўна
-
асабовых, абагульнена
-
асабовых і няпэўна
-
асабовых сказаў з фармальна тоеснымі формамі галоўных

52

членаў. Размежаванне намінатыўных сказаў і знешне падобных да іх
канструкцый.

Няпоўныя сказы.


Кантэкстуальныя і сітуацыйныя няпоўныя сказы.
Эліп
-
ычныя сказы. Працяжнік у няпоўным сказе.



Заданне 1.

У беларускай мове маецца шмат прыкладаў сінтаксічна
неадназначных фраз, высвятленне актуальнага значэння якіх патрабуе адрознення
тонкіх, часам цяжкаўлоўных катэгорый, што знаходзяцца на мяжы сема
нтыкі
граматычнай і лексічнай (рэферэнтнай). Напрыклад, у сказе
Яна спявае

дзеяслоў,
захоўваючы лексічнае значэнне, можа характарызавацца прыкметамі
”пастаяннае дзеянне ― часовае дзеянне”.
У выніку сказ можа мець два
аманімічныя значэнні: 1) ’
яна спявачка


і
2) ’
яна ў гэты час штосьці спявае
’.
Запішыце, якія аманімічныя значэнні маюць наступныя сказы.
Максімальная
колькасць балаў ―
5 (0,5
бала за адно ўказанае значэнне сказа
).


Пятрова лечыць маці Веранікі.

1)

2)

Пісьменнік зацікавіў яго лёсам
г
ероя апо
весці.

1)

2)

Хлопчыкі з’елі цукеркі.

1)

2)

Вучні чулі пра выступ
ленне
”Песня
роў”.

1)

2)

Усіх усхвалявала спы
ненне
цягніка.

1)

2)

Я бачу вясёлых дзяцей.

1)

2)

Праведзена даследаванне вялікай
глыбіні.

1)

2)

Шкло ў кабінеце
было разбіта
галінкай.

1)

2)

Мае бацькі жывуць на адну
зарплату.

1)

2)

Сустракацца вечарам дзяўчынка
адмовілася.

1)

2)


Заданне
2
.

Ахарактарызуйце сказы па мэце выказвання, інтанацыі і саставу.


1
. Мусіць, гэта страшна


заблудзіцца на незнаёмай вуліцы
чужой душы?..

2. Пакрыўдзіў, кажуць, чалавека лёс. А дзе той лёс? Які ён быў і будзе?
Заўжды людзей да гора і да слёз даводзяць абыякавыя людзі.


53

3. Ніколі не збочваць з дарогі


зайздросная доля. Ды хай не міне цябе доля
дарогу губляць.

4. Зямля! Дай м
оцы сыну, няхай ускрэсне ў ім і з Полацка Скарына, і з
Крошына Багрым.

5. Хай светла збудзецца, што светла сніцца.



6. Тра
вінка і краска, спеў
-
гоман лясны… Няўжо гэта вы мне любоў да
радзімы навечна далі?

7.

О, як мне хочацца дадому!


Заданне
3
.

Укажыц
е сінтаксічную функцыю падкрэсленых слоў.
Растлумачце, на падставе чаго вы гэта зрабілі.






Сказ

Член сказа

Абгрунтаванне

1.

Глядзець

гэты фільм сумна.



2.

Надвор’е
сонечнае, яснае.



3.

Добразычлівы
народ
дзеці.



4.

Добра

стаміцца ад цяжкіх
даро
г, схіліцца ў знямозе пад
елку на мох.





Заданне
4
.
Вызначце, якія магчымыя адказы могуць быць на наступныя
пытанні. Прывядзіце прыклады.


1. Які від выказніка можа быць у сказе, у якім ёсць указанне на пачатак
дзеяння?

2. Якім паводле саставу можа быць

сказ, калі ў ім ёсць указанне на пэўную
асобу?





Заданне
5
. У кожнай групе сказаў назавіце “чацвёрты лішні”. Свой адказ
абгрунтуйце.


І.
1. Лясн
ік ішоў асцярожна, прыслухоўваў
c
я да кожнага гуку.
2.
Пасы
па
ліся
буйныя кроплі дажджу.
3.
Дні стаялі ціхія,

сонечныя, поўныя задуменнага
хараства.
4.
Над супакоенымі хвалямі зноў крычаць чайкі.

ІІ
.
1.
Пасля палудня з поўначы пацягнула халадком.
2.
Раніцою наваколле
нельга было пазнаць.
3.
Кепска жыць без працы, без клопату.
4. Прыемна ў вочы
любімыя глядзець.




ІІІ.
1
. Сонца.
2.
Блакітнае неба.
3.
Жытнёвае поле.
4.
Трава ўся ў расе.


54

ІУ
.
1.
Зіма сёлета марозная.
2.
Сонца барвовае, агністае, сляпучае.
3.
Рэкі і
азёры скаваны ледзяным панцырам.
4.
Дрэвы па плечы патанулі ў снезе.


Заданне 6.

У кожнай групе сказа
ў назавіце “чацвёрты лішні” нумар. Свой
адказ абгрунтуйце.



І.

1. Салёныя хвалі. Місхораўскі шум. Прыціхлае Чорнае мора. 2. Чыім
прызнаннем


на траве раса? Чыім сакрэтам


пошум хвой высокіх? 3. Вечар. І
мора. І шторм. Далоні чакання. І неба абдымкі. 4.
Восень. Слота. Туман.

ІІ.
1. На сінім небе палосамі сівыя хмары. 2. Мая Беларусь у рамонку і верасе.
3. І ў мудрасці, і ў зайздрасці дарослыя дзеці. 4. Свяжуткі, чысценькі нябёсы, бы
тыя вочкі маладыя.

ІІІ.
1. Нарэшце сонца. А на дахах сівы мароз. 2. У во
сені надвор’яў восем на
кожны дзень. 3. Як на Пакровы дождж, то на Юр’я лісце. 4. Мне саладзейшыя
самыя вятры з Дзвіны баравыя.


Заданне 7
.

Вучань зрабіў поўны сінтаксічны разбор сказа
Ты пачынаешся
тады, калі ты застаешся адзін, калі ніхто і нішто не дап
амагае табе быць
добрым або дрэнным, калі ты робіш выбар сам

(Я. Брыль). Кожную частку ён
а
характа
ры
заваў як абагульнена
-
асабовы сказ. Як бы вы паставіліся да такога
аналізу?

Заданне 8
.


1. Ці можа быць у простым неразві
тым сказе больш чым два словы?
Ад
каз
падмацуйце прыкладамі.


2. Запішыце сказы, якія складаюцца з двух знамянальных слоў. Вызначце
структурна
-
семантычны тып кожнага сказа.


3. Выпішыце неразвітыя сказы.


Пачнём чытаць. Жыта як сцяна. Усе ў полі. Дачакаліся жніва. Пачнём з
усходам сонца.

Буду камбайнёрам. Ціхая раніца. Ясь не ў гуморы. Зелянеюць лугі і
поле.


Заданне 9
.

Адзначце нумары аднасастаўных сказаў (самастойных або як
частак складаных)


а) пэўна
-
асабовых



55

б) няпэўна
-
асабовых


г) абагульнена
-
асабовых


1. Падсякаем бяздумна карэнні

свае і асновы.
2
. Адным ударам тапара дрэва
не зваліш. 3. Бачыш чаек на вадзе? Ці не з усяе Нарачы сабраліся перад выраем?
4. Ад мяне чакаюць чалабітнае: душу і голаў у пояс нахіліць. 5. Давай закінем за
плечы яшчэ няцяжкую ношку гадоў. 6. Усё жыццё жыве
ш расстаннем з матуляй.
7. Дарэмна шукаеш, мілы, мне ў падарунак песні. 8. Збіраешся на лета ў вёску ці ў
горадзе застанешся?
9. Нідзе не знойдзеш столькі вялікіх, прыгожых, магутн
ых
дубоў, як на Палессі.
10. Гаспады
няю ўвойдзеш у мой дом, дарагая. 11.Ус
ё, што ў

сэрцы, забяру з сабой.
12. Будзь блаславёная, нечаканая сустрэча. 13.Цяпер
саматканыя палотны робяць рэдка, але робяць. 14. У рэшата ваду не льюць, у лес
дроў не вязуць. 15. У не такія ўжо даўнія часы аўтобусаў на Палессі не ведалі. 16.
Тут не хва
ляцца шчасцем, а працуюць і проста жывуць. 17. Дзяўчыне песень не
спявалі і не пілі хмель
-
віна. 18. За справамі бацькоў не забывайце, не крыўдзіце
няўвагай. 19. Адрозніваюць тры віды веславання: на байдарках, на каноэ і
акадэмічнае. 20. Даўно зацягалі, заб
рудзілі слова “інтэлігентнасць”.

Заданне 10
.

Занясіце дзеяслоўныя формы ў адпаведныя раздзелы табліцы:



1 ас., адз. л., абв. л.; 2 ас., адз. л., абв. л.; 1 ас., мн. л., абв. л; 2 ас., мн. л., абв. л.;
1 ас., мн. л., заг. л.; 2 ас., мн. л., заг. л.;

2 ас., адз. л., заг. л.; 3 ас., мн. л., заг. л.; 3
ас., адз. л., абв. л.; 3 ас., адз. л., заг. л.; форма прошлага ч. адз. л.; форма прошлага
часу мн. л.

Спосабы граматычнага выражэння галоўнага члена ў аднасастаў
ных
дзеяслоўных асабовых сказах

Пэўна
-
асабо
выя
сказы

Няпэўна
-
асабовыя сказы

Абагульнена
-
асабовыя сказы

Дзеяслоўныя
формы не могуць
быць галоўнымі
членамі асабовых
сказаў











56

Заданне 11
.

Вызначце характар структурных і семантычных адрозненняў для
наступных пар сказаў.


1.
Шмат каму ўспомніцц
а глыбіні марской таемны холад.
--

Слоў не хочацца
кідаць на ўзвей
-
вецер.

2.
Разгалістае зялёнае дрэва ўяўляецца мачтай.
--

Пастуху салодка спіцца на
траве
-
пярыне.

3.
Хіба дзеду сівому і ўспомніцца глыбіні рачной дзіўны свет.
--

Ой, як ціха
пяецца пра ляс
ок невысок, пра Марусіна сэрца і яе паясок.



Заданне 12
.

Прачытайце тэксты. Вызначце, якія знакі прыпынку ў іх
з'яўляюцца нарматыўнымі, а якія


аўтарскімі. Чаму, на Вашу думку, паэты
адступілі ў прыведзеных тэкстах ад нарматыўнай пунктуацыі?


Ты


боль,
паэзія. Ты


бой.

Ты


праўды непрыступнай вежа.

Я


праведнік і грэшнік твой,

Пусці


мяне ў сваё бязмежжа.
(Л. Галубовіч)


Мы табой ганарымся


і плачам,

Мы нясём цябе ў сэрцы праз дым.

Нізка голаў схіляю, юнача,

Перад вечным глаголам тваім!
(У. Карат
кевіч)




Заданне 1
3
.
Адзначце, які (ія) з прыведзеных прыкладаў адпавядаюць
наступнаму азначэнню: “
Сказ, у якім выражаецца значэнне павіннасці,
неабходнасці, немагчымасці, непазбежнасці, пажаданасці, мэтазгоднасці
дзеяння ці меркаванне адносна яго ажыццяў
лення”.

Вызначце тып гэтых сказаў.


С к а з

Т ы п с к а з а

1. Паслухаць бы драздоў свістанне ў
час ружовага світання.


2. Пахам мядовым дыхнула ад дрэў.


3. На граніцы паласу барануюць,
нібы ў полі.


4. Нам пройдзеных дарог не пераме
-
раць І нанава н
іколі не прайсці.


5. Там ліры гук і посвіст косаў Злучу
ў адзін нячутны хор.



ПРАВІЛЬНЫ АДКАЗ: ________________



57

Тэма
11
. СКЛАДА
НЫЯ СКАЗЫ


Пытанні.

Складаназлучаныя сказы,

сінтак
січ
ныя адносіны і знакі
прыпынку ў іх.


Злучнікі і злучальныя словы ў
ск
ла
даназалежных

сказах.
Сінтаксічныя
адносіны і віды даданых частак у складаназалежных сказах.
Знакі пры
пынку ў
складаназалежных сказах.

Граматычнае канструяванне (скла
данне схем сказаў і
складанне сказаў паводле прапанаваных схем).




Бяззлучнікавыя ск
ладаныя сказы,

сінтаксічныя адносіны і знакі пры
пынку ў
іх.

Складаныя сказы з розны
мі відамі сувязі, іх віды і знакі пры
пынку ў іх.
Граматычнае канстру
яванне такіх сказаў.



Заданне 1
.
У сказах са злучнікам
і

вызначце сінтаксічныя адносіны:


а) спалучальныя ― адначасовасці або паслядоўнасці, б) прычынна
-

або ўмоўна
-
выніковыя. Пастаўце патрэбныя знакі прыпынку.


1. І ў сцюжу нечай ласкай ты сагрэты і ў спёку жыгане цябе зіма.

2. Тут як у
казцы лісіца пеўня зносіла і вечар глух ад камароў.

3. Учора шчасце толькі
глянула нясмела і развеяліся хмары змрочных дум.

4. Кож
ны народ мае хаця б
адзін геніяльны твор і гэты твор ― мова. 5. Поле веяла воляй і дарогі ўсе звалі
ісці. 6. Самотна зорка над зямлёй згарае і ў гурбах ліпа з холаду дрыжыць.

7. Дзён
падрэзана ніць і зямлячкі хусцінаю жураўлёва крыло паплыло ад зямлі.

8. Схаваецца сонейка за рваныя асеннія хмары і ўмомант ва ўсёй прыродзе
адбудзецца рэзкая перамена.

9. Уз
мах вясла і сонны бераг адразу пачынае жыць.
10. Недзе
справа заходзіць сонца і роўнае спакойнае святло яго ацяпляе
бронзавыя ствалы робіць іх жывымі мітуслівымі.

11. Стаяў калісь тут бор стары і
жыў лясун у тым бары.

Заданне 2
.

Адзначце нумары сказаў з даданымі дзейнікавымі часткамі.


1. Зімовыя мяцеліцы, што

заносілі снегам шашу, супакоіліся.

2. Тады здавалася, што ў яловы гушчар заплыў і застаўся там назаўсёды густы
восеньскі туман.


58

3. І настаў такі час, што пралітыя слёзы перапоўнілі неба і паліліся назад на
зямлю.



4. Тое, што бацька вяртаецца з нейкімі

навінамі, крыху трывожыла Макарку.


5. І раптам яму ўявілася, якім страшным, нават жудасным здаваўся б ён з касою
кветкам.


6. У яго сэрцы жыве родная мелодыя як успамін аб той зямлі, што ўзгадавала
яго.



7. На душы было радасна, што кожны крок набліжае

яго к роднаму дому.

8. Усё, што нагадвае пра дзяцінства, чалавек зберагае ў душы і перадае дзецям
сваім.


9. Здзіў
ляюся ўсмешцы немаў
ляці, што цмокае губамі і гудзе, і прыга
жосці
маладзень
кай маці, што прытуліла сына да грудзей.



10.Успамінаюцца су
стрэчы і самыя шчаслі
выя часы, што

і цяпер здаюцца нам
вясною.



11. І будзе відаць у сусвеце, як неба святкуе Купалля пару на трыццаць другім
маім леце.


12. Тое, што Ефрасіння Полацкая зрабіла для асветніцтва роднай зямлі ў сваю
эпоху, яднае стаг
оддзі.


Заданне 3
.


Запішыце сказы, замест кропак устаўце патрэбныя злучнікі ці
злучальныя словы, пастаўце прапушчаныя знакі прыпынку. Вызначце від
ы даданых
частак ― дзейнікавыя
ці выказнікавыя (дапаўняльныя ці азначальныя паводле
школьнай праграмы).




1.

… цураецца радні … цураецца сяла той як птах без вышыні той

як хата без
цяпла.



2. Чамусьці сёння цішыня такая … сесці хочацца і патужыць.



3. … любіць і шануе красу зямлі той

абавязкова бывае і шчырым яе
абаронцам.



4. Усё

… сёння трывожным здаецца з
аўтра стане малым успамінам
.


5. Як добра ... ва ўсе вякі жывуць на свеце дзівакі.



6. Зі
мой згодзіцца … ўлетку родзіцца
.



7. … згублена лёс не вяртае.


8. Не збярэ жнівом ураджаю … вясну маладую праспіць.






59

9. … карэнне такое і насенне
.


10. … на
род такі й паэт. … паэт такія й людзі
.



Заданне 4
.
Запішыце сказы, якія адпавядаюць прыведзеным схемам. Назавіце
тыпы гэтых сказаў.


СХЕМА 1.
[
Здавалася
]
, (нібы…).


СХЕМА 2.
[

]
, (дарма што…).


СХЕМА 3.
[

]
, (ажно…).


СХЕМА 4.
[
…усё
]
, (што…).


СХЕМА 5.

[…], (ці…).


Заданне 5
.


Вусна ўзнавіце знакі прыпынку. Запішыце

сказы, якія адпавядаюць
схемам:


а) [



] ― [

выражае дадатковае паведамленне

];

б)


[



] : [

паясняе, удакладняе слова ў першай частцы];

в) [
] : [ дапаўняе першую частку]

1. На зямлю сырую ціха ночка пала бляскам
-
дрыгаценнем зорка замігала.


2. Бы
вае так паміж клапотаў, між працы тлумных вечароў агорне часам адзінота.


3. Агня
выя валаконцы ткуцца ў шоўк чырвоны гэта хмаркі ладзяць сон
цу і зямлі
карону.


4. Спа
дала гарачыня гусцелі фарбы наваколля духмяна пахла лугавой травой.


5. Як зманьвае, як спакушае перажытае як хочацца скупануцца ў светлай і
жывой вадзе былых дзён!


6. Біяграфія ў песні маёй і ў мяне адна пад дзіравай страхо
й гадаваліся я і яна.


7. У Лынькова было яшчэ адно, як цяпер кажуць, хобі ён любіў фатаграфаваць
праз агонь.


8. Цяпер я з гонарам магу сказаць нішто так не ўзвышае, не падымае на
п’едэстал духоўнай годнасці чалавека, як мастацкая літаратура.


9. Цёпл
ым крылом махне вясна расцвітаюць яблыні зноў.


10. Іван Мележ сцвярджаў усёй сілай свайго таленту гэтыя людзі не для паказу
вам жывуць, не дзеля экзатычнай забаўкі.



60

Заданне 6
.

Прывядзіце прыклады бяззлучнікавых складаных сказаў у
адпаведнасці са схемамі
. Пастаўце патрэбныя знакі прыпынку.


1) [ ] [ хуткая змена падзей ];

2) [ ] [ ] ― супастаўленне з’яў, падзей;

3
) [

умова

]


[

вынік

]
;

4) [


]


[

пра
мое пытанне
]
;

5) [ ] [ неадпаведнасць зместу];

6) [ ] [ паясненне].

Заданне 7
.


Зрабіце поўны сінтаксічны разбор складанага сказа.


Перад самымі вачыма Верасоўскага ціха сам сабою як усё роўна яго нехта
зачапіў пагойдваўся ра
монак які формаю нібы паўтараў сонца і гэты рамонак
абуджаў у ім нейкі невыразны ўспамін але ён спрасоння не хацеў дашуквацца яго.


(
Я.
Сіпакоў
)




Заданне
8
.

Дапоўніце часткі беларускіх прыказак і прымавак, пабудаваных
па схеме складаназалежнага сказа. Да
йце структурную характарыстыку
адноўленым часткам.



1. Дзе пасееш густа,



2. Дзе дым,



3. Дзе гаспадар ходзіць,



4. Дзе дровы сякуць,



5. Дзе не можна сілаю,




Заданне 9
.

Зрабіце поўны сінтаксічны разбор сказаў. Пастаўце патрэбныя
знакі прыпы
нку.


1. Не самае важнае дзе ён жыў і дзе пісаў свае творы. Але важна ждя нас тое
што ён усё сваё жыццё шчымліва спавядаўся ў любові да роднай зямлі якая яго
нарадзіла якая ўзгадавала яго сваімі песнямі і казкамі. Ён казаў што ў казках і
песнях беларусаў с
хавана ўся прыгажосць зямлі радаваўся што беларуская мова
“найбольш гарманічная і найменш перакручаная з усіх славянскіх дыялектаў” і
што “няма народа
чысцейшага чым нашы калтунястыя беларусы”.

(Янка Сіпакоў
пра Адама Міцкевіча)


61

2. Славу гораду як і зямлі
робяць славутыя людзі. У гэтым сэнсе Гародні
пашэнціла ў ёй жыло нямала выдатных славутых людзей і сярод іх наш першы
інтэлігент у літаратуры тонкі і трагічны Максім Багдановіч.


КОМПЛЕКСНЫЯ ЗАДАННІ ДА ЗАЛІКУ



І.

Устаўце, дзе трэба, прапушчаныя знакі п
рыпынку. Выка
найце
заданні да тэксту.


Той асенні дзень быў цёплы і пахмурны. Лісце ляжала пад нагамі тоўстым
стракатым дываном і нам з сябрам добра было хадзіць па ім, варушыць лістоўныя
сумёты нагамі і адчуваць сябе бязбожна шчаслівымі

нягледзячы

на лё
гкі сум.
Таму што

мы былі ў Залессі

былым маёнтку славутага Міхала Кляофаса
Агінскага, ”паўночных Афінах”, як называлі гэты кут сучаснікі.

Залессе
адна

з самых паэтычных мясцін нашай радзімы, а восень надавала
ўсяму,
што

мы бачылі вакол, лёгкую па

ціну чыс
ціні, празры
стасці і журбы.

Магутныя прысады клёнаў і ліп ішлі да Віллі, туліўся ў зарасніках
старажытны цёплы дом са свечкамі калон, ртутна свяціліся ставы, ручай імчаў
праз грэблю. İ ва ўсім, што вакол, была музычнасць, ціхая песня у плёску вады, у
шола
ху лісця, у парывах ветру, які гайдаў палын на мяжы.

Ёсць мелодыі, якія чуеш так часта,
што

пачынаеш грэбаваць імі. Ад частага
паўтарэння можа абрыднуць думаецца мне нават ”Легенда” Вяняўскага. Але
колькі б ты ні слухаў паланезы Агінскага, а
асабліва

вялік
і паланез ля
-
мінор
(”Развітанне з радзімай”) ― ён застанецца блізкі і дарагі твайму сэрцу, будзе
закранаць у ім самыя глыбінныя, самыя свае струны. İ
тады

добра робіцца ад
думкі, што вось нарадзіўся недзе ля Варшавы дзвесце гадоў
таму

чалавек, жыў,
ваяваў,

быў дыпламатам і паўстанцам, пісаў між іншым музыку і
дзякуючы
гэтай
музыцы стаў табе і ўсім іншым блізкі і родны. Яшчэ адзін прыклад магутнай
повязі, што яднае ўсіх
чыста

на свеце добрых людзей.


У
. Караткевіч. Песня з паўночных Афін



З
аданні


1. Запішыце дзеясловы з тэксту ў форме 2
-
й ас. мн. л.


62

цяпер.або буд. часу абвеснага ладу:
ішлі, свяціліся, чуеш,
застанецца, закранаць, нарадзіўся.

2. Запішыце значэнне слова
паціна.



3. Якімі

часцінамі мовы з’яўляюцца падкрэсленыя словы?


4. Які стыль тэксту?


5. Да якога жанру можна аднесці гэты ўрывак?



ІІ
.
Прачытайце тэкст і выканайце заданні да яго.


Малая радзіма! Што гэта такое? Адкуль і дакуль яе межы?

Вось пра гэта я і пачаў
думаць,
ступіўшы

на зямлю сваёй малой радзімы,
сваёй палескай вёскі. Па
-
мойму, яна ― гэта абсяг нашага дзяцінства. İншымі
словамі, тое, што могуць бачыць дзіцячыя вочы і што прагне ўвабраць у сябе
чыстая, шчырая душа. Гэта там, дзе душа ўпершыню здзівілася
, узрадавалася і аж
зайшлася ад шчасця і дзе ўпершыню
засумавала

або перажыла сваё першае
ўзрушэнне.

Ціхая вуліца, матчын агародчык, які запрашае, цягне да сябе, каб пачаставаць
самымі смачнымі вясковымі ласункамі. Потым ― сад, дзе вісне з яблынь
цыбулевым
і
пляцёнкамі

галлё з
чырванабокімі
яблыкамі. За садам ― духмяны
абшар поплава…

Малая радзіма ― гэта тое, што на ўсё жыццё адорвае нас крыламі
натхнення.


Паводле М. Капыловіча.

Заданні


1.
Вызначце стыль і тып тэксту. Абгрунтуйце сваю думку.


2.
Назавіце

ў тэксце абстрактныя назоўнікі са значэннем псіхаэмацы
-
янальнага стану, пабудуйце з імі сінанімічныя рады. Папоўніце ”слоўнічак
сінонімаў” уласнымі прыкладамі (словы не павінны выходзіць за межы названай
тэматычнай групы).


3.
Выпішыце з тэксту 6 слоў, у
якіх колькасць літар і гукаў не супадае.
Коратка растлумачце гэту з’яву (пазбягайце аднастайнасці ў прыкладах).



4.
Прыметнікі ў тэксце размяркуйце па разрадах. Ад трох прымет
нікаў
утварыце ўсе магчымыя формы ступеней параўнання.


5.

Зрабіце марфемны і слов
аўтваральны аналізы выдзеленых у тэксце слоў.






Приложенные файлы

  • pdf 1673330
    Размер файла: 657 kB Загрузок: 6

Добавить комментарий