Лекцыі па гісторыі Беларусі

Уводзіны. Старажытныя цывілізацыі.
 
Лекцыя 1.
 
1. Прадмет,  задачы  і функцыі  гістарычнай  навукі.  Крыніцы  вывучэння  гісторыі  Беларусі.
Навуковае  паняцце  “гісторыя”  выкарыстоваецца  у  некалькіх  выпадках:  па-першае,  калі  размова   ідзе  аб  мінулым  грамадства,  развіцці дзяржавы  і,  па-другое,  калі  маецца  на  вазе  навука,  якая  даследуе мінулае  чалавецтва.  Жыццё  чалавека  заусёды  было  звязана  з  грамадствам,   дзяржавай,  эканамічнай  сістэмай,  навукай  і  тэхнікай,  культурай  і  сям’ёй.  Усё  гэта  знаходзіла  адлюстраванне    чалавечай дзейнасці. Жыццё  і  дзейнасць  чалавека    мінулым  складаюць  змест  сусветна-гістарычнага  працэсу  і  з’яляюцца  прадметам  гістарычнай  навукі.
Самаадданая  праца  беларускага  народа,  матэрыяльныя   і  духоныя набыткі  бацькашчыны,  войны,    рэвалюцыі,  гісторыя  дзяржанасці,  развіццё  нацыі  - усё  гэта  таксама  з'яляецца  прадметам  гісторыі  нашай Айчыны.  Адначасова  предметам  курсу  з'яуляецца  працэс  цывілізацыйнага  развіцця  народа  іншых краін.  Бо  без  гэтага  немагчыма  навуковае  асэнсаванне  месца  і  ролi  беларуса у  агульнай  гiсторыi  чалавецтва.
Гістарычная  навука адносіцца  да  сістемы  грамадазнаства   і   выконвае важныя  сацыяльныя  функцыі.  Першай  функцыяй  гісторыі, як  навукі, з'яляецца  пазнавальная,  альбо  інтэлектуальна-развіваючая  функцыя. Працэс  гістарычнага  пазнання  грунтуецца  на  тэорыі  гістарычнага  пазнання,  якой уласцівы  такія  якасці  як  сістэмнасць,  упарадкаванасць, доказнасць  і  заканамернасць.  Таму  вывучэнне  гісторыі  развівае  інтэлект  асобы,  яе  здольнасці  да  самаразвіцця  і  самарэалізацыі   творчай дзейнасці.  Другая  функцыя  гісторыі  -практычна-палітычная.
Сутнасць  гэтай  функцыі заключаецца  у  наступным:  гістарычная  навука дапамагае  палітыкам  і  дзяржаве    выпрацоцы  збалансаванай  палітыкі, накіраванай  на  далейшы  прагрэс  краіны.  Палітыкам  трэба памятаць, што гісторыя заседы шматварыянтна пры выбары чалавекам дзеяння, але яна адзіна магчымая як адбышаяся падзея. Гісторыя, вывучаючы  заканамернасці выбару, дапамагае палітыкам прымаць рашэнні на карысць усяго грамадства.
Да  ліку  важных можна  аднесці  і  светапоглядную  функцыю  гістарычнай навукі.  Светапогляд  асобы -  гэта  сістэма  навуковага  асэнсавання свету,  ролі   і  месца  чалавека    гэтым  свеце.  Уплы  на  светапогляд аказваюць  усе  навукі,  але  яны  заседы  абапіраюцца  на  высновы  гістарычнай  навукі,  якая  з'яляецца  фундаментам  усяго  грамадазнаства.
Рэалізацыя  гісторыяй  сваіх функцый забяспечваецца  навуковай  метадалогіяй.  Метадалогія  гісторыі  -  гэта  навука  аб  спосабах  вывучэння  і  тлумачэння  мінулага.  Аснонае  месца    метадалогіі  належыць тэорыі  і  прынцыпам  гістарычнага  пазнання.  Тэорыя  гістарычнага  пазнання  вырашае  праблему  сутнасці  гістарычнага  працэсу,  абгрунтовае перыядызацыю  гісторыі,  вывучае  заканамернасці  грамадскага  развіцця.
Прынцыпы гістарычнага пазнання -  гэта  навуковыя  сродкі, з  дапамогай якіх  распрацоваюцца  тэорыі  і  канцэпцыі  гістарычнай  навукі.  Аснонымі  прынцыпамі  метадалогіі  гісторыі  з’яляюцца  такія  прынцыпы  як аб'ектынасць,  гістарызм,  сістэмнасць  і  крытычнасць.
Гісторыя  Беларусі  вывучаецца  на  аснове  разнастайных  гістарычных крыніц.  Да  ліку  асноных можна  аднесці  археалагічныя,  пісьмовыя  і этнаграфічныя  крыніцы.  Археалагічныя  крыніцы  даюць  уяленне  аб  жыцці  чалавека  таго  часу,  калі  не  было  пісьменнасці.  Пісьмовыя  крыніцы -  летапісы  Старажытнай  Русі,  беларускія  летапісы  і  хронікі:  «летапіс Быхаца», «летапісец Красінскага»,«Патрыяршы летапісец»  «летапіс Араамкі»,  «Хроніка  вялікіх  князе Літоскіх»,  «Баркалабаскі  летапіс»,  Літоская  метрыка; статыстычныя  зборнікі,  матэрыялы  перапіса і  г.д.  -  з'яуляюцца  асновай  беларускай  гістарычнай  навукі  і  складаюць яе  фундамент.
Да  дадатковых гістарычных  крыніц можна  аднесці  вусную  народную творчасць  -  быліны,  казкі,  песні,  прыказкі   і  прымакі,  дзе  змяшчаецца  багаты матэрыял  аб  жыцці  беларуса; лінгвістычныя  крыніцы  - мову,  назвы  гарадо  і  паселішч,  мясцовасцей  і  г.д.,  што  таксама  да дапамагае  высветліць многія  старонкі  нашай  гісторыі.
Гісторыя  XX  ст.  адлюстравана    пісьмовых  крыніцах  і  дакументах органа  улады,  у  перыядычным  друку,  мастацкай  літаратуры,  мемуарах, кінафотадакументалістыцы.
  2. Асноныя канцэпцыі гістарычнага працэсу. Цывілізацыя і фармацыя.
 
Сучаснае  грамадазнаства  выкарыстовае  дзве  метадалагічныя  канцэпцыі,  якія  тлумацаць  развіццё  сусветнай  гісторыі.  Першая  канцэпцыя была  распрацавана  К.Марксам,  Ф.Энгельсам  і У.Леніным.  Яна  атрымала  назву  тэорыі  фармацыйнага  развіцця  грамадства.  Сутнасць гэтай  тэорыі  заключаецца   наступным:  у  сусветнай  гісторыі  чалавецтва  прайшло  наступныя  фармацыі  -  першабытнаабшчынную,  рабаладальніцкую,  феадальную,  капіталістычную  і  часткова  камуністычную   перыяд існавання  сістэмы  сацыялізму.  У  аснову  гэтай  перыядызацыі  К.Маркс пакла  спосаб  вытворчасці  матэрыяльных  багацця,  які  выкарыстовася  грамадствам  на  працягу  цэлай  гістарычнай  эпохі.
Другая  канцэпцыя  была  распрацавана  такімі  даследчыкамі  з  ліку гісторыка,  філосафа   і  сацыёлага, як  М.Вебер,  О.Шпенглер,  К.Ясперс, А.Тойнбі,  М.Данілескі,  М.Кандрацье,  П.Сарокін  і  інш.  Гэтыя  даследчыкі  XІX-  XX стст. у  галіне  грамадазнаства  даказвалі,  што  гісторыя  грамадства  звязана  найперш  з  развіццём  рэлігіі,  культуры,  духонасці;  з індывідуальнасцю і непаторнасцю  чалавечай  асобы,  такімі нематэрыяльнымі  паняццямі  як  «дух  народа»    той ці  іншы  гістарычны перыяд.  Такі  падыход  да  тлумачэння  гісторыі  атрыма  назву  цывілізацыйнага.  Паняцце  «цывілізацыя»  звязана  з  паняццем  «грамадзянскі». У  эпоху  антычнасці  гэтае  паняцце  з’явілася  у  філасофіі  Арыстоцеля  і працах  філосафа-стоіка,  якія падзялілі  прыроду чалавека  на  два пачаткі:  натуральны  /naturalis/  і  грамадзянскі  /civilis/.
У эпоху Рэнесансу італьянскія гуманісты пазначалі тэрмінам «цывілізаванасць» пераход чалавечай гісторыі ад стану варварства і дзікунства да культурна-грамадзянскага стану і дзяржанага жыцця.
У  XІX ст.  у  навуцы  склалася  наступнае  разуменне  паняцця  «цывілізацыя»:
1.Цывілізацыя   і  цывілізаванасць  -  гэта  такое  развіццё  грамадства, калі «ідэя  Бога»  і  «дух  народа»  складаюць  адзінае  цэлае.
2.Цывілізацыя - гэта гістарычная стадыя, этап у гісторыі сяго чалавецтва, напрыклад, традыцыйная , індустрыяльная, постіндустрыяльная цывілізацыя.
3.Цывілізацыя  -  гэта  канкрэтна-гістарычнае,  этна-культурнае  тварэнне,  ласцівае  гісторыі  амаль  кожнага  народа  і  кантынента,  напрыклад,  антычная,  егіпецкая,  усходнеславянская,  заходнеерапейская, кітайская,   індыйская  і  г.д.  цывілізацыя.
Лекція 2. Старажытнаруская дзяржава  IX - першая палова  XIII ст.ст.
 
1. «Вялікае  перасяленне  народа»  і  Беларусь.
 
У канцы  неаліту  (III - II ст. да н.э.)  жыццё  першабытнага  чалавека рэзка  складнілася.  Гэта  было  абумолена  тым,  што  пачалася  эпоха, якую  даследчыкі  вызначаюць  як  перасяленне  народа.  На  вялізнай  прасторы  ад Урала  да  Рэйна  і  ад Чорнага  да  Балтыйскага мора пачалі  рассяляцца  плямёны жывёлавода-вандроніка.  Першымі на  тэрыторыю  Беларусі  прыйшлі  фіна-угорскія  плямены,  якія  раней  жылі  за  Уралам. Фіна-угры  належылі  да  самастойнай  расы  мангалаіднага  тыпу,  яны мелі ласную моную  сямі’ю.  Гэтыя  плямены  засялілі  Фінляндыю,  Прыбалтыку  і часткова  Беларусь.  Прышэльцы  не  сустрэлі  супрацілення  мясцовага насельніцтва эпохі  позняга  неаліту таму,  што  мовы  сацыяльнага і гаспадарчага  жыцця  гэтых  этнічных  груп  былі  блізкімі.
Больш  глыбокія  вынінікі  для  Беларусі  і  Еропы мела  перасяленне індаерапейца.  Навукоцы  мяркуюць,  што  гэтыя  плямёны  засялялі  тэрыторыю  Індыі   і  Малой  Азіі.  Мовазнацы  сцвярджаюць,  што  суседзямі індаерапейца  былі  плямены  старажытных  семіта.  Па  узроню  сацыяльнай  арганізацыі  і  вядзенню  гаспадаркі   індаерапейцы  перазыходзілі астатнія  народы.  Яны  жылі  патрыярхальным ладам, займаліся  жывёлагадоляй  і  земляробствам,  умелі  араць  зямлю,  сеялі зерневыя культуры (пшаніцу, ячмень, жыта) разводзілі авечак, вынайшлі  кола,  будавалі  наземныя  жытлы.
Яны  шанавалі рэлігію. Лічылі, што  свет  складаецца  з  трох міро. У  верхнім  міры  жывуць  багі  /вайны  і  грома/,  арлы  і  птушкі. У  ніжнім  міры жывуць  рыбы  і  змеі.  Сваімі  татемамі  яны  лічылі  быка,  мядзведзя, вака,  каня. Індаерапейцы  шанавалі  камяні.   Ідала  васабляла  куча камянё.
Плямёны  індаерапейца  былі  вельмі шматлікімі  і  разнастайнымі. Сярод  іх  вылучаліся  іранцы,  арыі, дарыйцы, хеты,  іншыя  плямены.  Некаторыя з  гэтых  народа  былі  земляробамі,   іншыя  -  воінамі.  У  індаерапейца-арыя  кожны  мужчына  бы  воінам,  а  народ -  войскам.  У  ІІІ  тыс. да н.э.   індаеурапейцы  рухаліся  Еропу  па  трох  напрамках.  Адна  іх частка  засяліла  Балканы  і Апеніны, другая  частка  засяліла  Центральную  Еропу ад Карпат  да  Іспаніі,  Францыі  і  Англіі;  трэцяя  частка індаерапейца  дайшла  да  Прыбалтыкі,  Скандынавіі  і  Германіі.  Тэрыторыю  ад  Карпат  да  Балтыйскага  мора  занялі  плямены  пано-шрава,  альбо, як  іх  пачалі  называць  пазней,  славян.  Сюды  прыйшлі   і  балты.
Па знешняму выгляду індаерапейцы былі чорнавалосымі і цёмнавокімі, мелі невялікі рост. Яны знішчалі мясцовае дарослае мужчынскае насельніцтва, а жанчын і дзяцей бралі  свае сем’і. На гэтай аснове адбывалася генітычнае і мона-культурнае заемадзеянне паміж народамі, акрэсліліся  моныя  і  антрапалагічныя  асаблівасці.  Плямёны,  якія  пасяліліся на Поначы Ёуропы, сталі продкамі германца; на тэрыторыі ад Балтыкі; да Волгі - прыбалта; на тэрыторыі ад Одры да Дняпра - славян.
У канцы IV ст. да  н.э.   Еропе  пачалася  новая  эпоха,  якую  называюць «Вялікім перасяленнем  народа». Вялікае  перасяленне завяршылася  VI ст. н.э.  /працягвалася  каля  тысячы  гадо/.  Пачатак перасяленню  паклалі  плямёны  азіяцкіх  гуна.  Гэта  былі  плямены воіна-качэніка,  якія  ішлі  з  Цэнтральнай  Азіі.  На  тэрыторыі  Паночнага  Прычарнамор’я  гуны  разграмілі  германскіх гота  і  рушылі   Еропу.  Пад  іх ударамі  зняліся  са  сваіх месц іншыя  народы  -  германцы, тюркі,  славяне.    Пад ударамі  варвара  загінула  Заходняя Рымская  імперыя. Вялікае  перасяленне  знаменавала  закат  эпохі  старажытных  цывілізацый і паклала пачатак  перыяду  ерапейскага  сярэднявечча.
Вялікае  перасяленне  захапіла  і  Беларусь.  Яно  паклала  пачатак  фарміраванню сходнеславянскай  цывілізацыі. У VI-VIII стст. славянскія плямены  засялілі  тэрыторыю  Беларусі,  на  якой да  гэтага  жылі  балты  і фіна-угры.  У VIII-IX  ст.  плямены  славян  ва  Усходняй  Еропе  падзяляліся  на  13-15   «княжэння».  Тэрыторыю  Беларусі  засялілі  плямены крывічо,  дрыгавічо,  радзіміча.  Буйнейшым  з  іх  было  племя  крывічо. Можна  упэнена  лічыць,  што  сваё  найменне  крывічы  атрымалі  ад  вярхонага  жраца-правадыра  племені  Крыва.  Крывічы  падзяляліся  на  полацкіх,  смаленскіх  і  пскоскіх.  У  іх  былі  свае  княжэнні.
Племя  дрыгавічо  пасялілася  паміж Прыпяццю  і  Дзвіной.  Дрыгавічы мелі  сваё  княжэнне, іх  назва  паходзщь  ад  імя-правадыра Драгавіта.
Гэтае  племя  мела  сваю  пароду  коней  і  было  ваянічым.  Дрыгавічы  заснавалі  такія  беларускія  гарады  як  Тура,  Пінск,  Мазыр,  Клецк,  Капыль. Сталіцай  княства бы  горад  Тура.
Радзімічы  засялілі  тэрыторыю  паднева-усходняй  Беларусі  -  Гомельшчыну  і  Магілешчыну.  Яны  бяруць  свой  пачатак  ад  правадыра  Радзіма. Радзімічы  жылі  самастойна,  але  плацілі  даніну  хазарам.  Потым  яны былі  падпарадкаваны Кіеву.
 
2. Старажытнаруская дзяржава   ІХ-ХІІІ стст. Полацкае княства.
 
Палітычны лад славянскіх плямена,  якія  засялілі  тэрыторыю сучаснай Беларусі,  Расіі  і Украіны вызначася  адсутнасцю моцнага  дзяржанага  і  грамадскага  парадку.  Кіруючыя  эліты кожнага  княжэння  лічылі  свае  звычаі  і законы  больш дасканалымі  і  справядлівымі,  а  звычаі  і парадкі  суседзя  няправільнымі  і  дрэннымі.  На  гэтай  глебе  сходнія славяне  вялі  неспынныя  войны ад якіх цярпелі  се.  «Аповесць мінулых гадо» паведамляе,  што   славян  «паста  род  на  род,  і  была    іх усобіца  вялікая»,  і  пачалі  ваяваць  адно  з  адным».
У канчатковым  выніку  862г. частка сходнеславянскіх плямена  накіравала сваіх прадстаніко да  суседзя  з  ліку  варага.  Гэтая  славянская дэлегацыя  запрасіла  варажскіх князе узначаліць  палітычную ладу  ва усіх славян з  тым,  каб усталяваць  трывалы палітычны парадак, стварыць моцную дзяржаную ладу,  даць мір  і  супакой  народу. «Прыходзьце  і  валодайце  намі»,- закончылі  сваю  прамову  паслы славян перад  варажскімі  князямі.
Варагі  не  заставілі  сябе дога  чакаць.  Яны сабралі  свае дружыны і  накіраваліся да  славян. Варажскія  князі  занялі  сталічныя  славянскія  гарады  і пачалі  ладарыць.  Яны пачалі  кіраваць у  Ногарадзе,  Полацку,  іншых славянскіх цэнтрах.  У 882  г.  варажскі  князь Алег,  які  кірава у  Ногарадзе,  захапі Кіе.  Алег аб'ядна  большую частку  славянскіх княжэння у  межах адной дзяржавы са  сталіцай у Кіеве.  Гэтая дзяржава  атрымала  назву  Старажытнарускай.
Запрашэнне  варажскіх князе,  у  якім удзельнічалі  і  прадстанікі крыво,  мела  наступствы  і  для Беларусі.  3  гэтага  моманту  ладу   Полацку  значаліла  дынастыя  варажскіх  князе Рагвалодавіча. Полацкае  княства  было  тыповай  раннефеадальнай дзяржавай  ерапейскага ладу  жыцця.  Полацкія  князі,  як  і  ерапейскія  каралі,  насілі догія  валасы,  каб  падкрэсліць  ,  што  іх улада  мае  боскі  пачатак, у  той час,  як  астатнім  мужчынам  насіць догія  валасы забаранялася.
Рагвалод  кірава Полоцкам да 980  года.  У 980 г.  сын  Вялікага  князя Кіескага Уладзімір,  які  праві у  Ногарадзе,  захапі спачатку  Полацк,  а  затым  і  Кіе.  Такім  чынам  адбылося  аб'яднанне сіх усходніх славян у  межах Старажытнарускай дзяржавы.
У  1001  г.  Уладзімір накірава  у Полацк свайго  сына  Ізяслава  і  яго маці,  князену  Рагнеду.  Пасля Ізяслава    Полацку  ладары яго  сын Брачысла  Ізяслававіч /1003-1044/.  Брачысла  праводзі  незалежніцкую  палітыку, ён  пашыры  тэрыторыю дзяржавы  за кошт  Віцебска  і Усвят.  Росквіт  Полацкага  княства  прыпадае  на  праленне  князя Усеслава Брачыслававіча /1044-1101/,  які  болыш  вядомы пад прозвішчам  Чарадзей.
Чарадзей паспяхова  барані суверэнітэт Полацка    шматлікіх войнах з Кіескімі  і  Ногарадскімі  князямі.  Так, у  1067г.,  адбылася летапісная  бітва  на  Нямізе,  у  якой палачане  змагаліся  з  кіескімі князямі.
Пасля  смерці  Чарадзея  Полацкае  княства  было  падзелена  на  асобныя дробныя  княствы паміж яго  сынамі.  Усяго  было  створана    шэсць  княства,  але  найбольш  буйнымі і моцнымі  сярод  іх  былі  Полацкае  княства, якое  атрыма  Барыс  і  Менскае  княства,  якое  атрыма  Глеб.
Такім чынам, у  ІX ст.  адбылося  станаленне  адзінай агульнаславянскай дзяржавы,  у  склад якой уваходзілі  землі  сіх усходніх славян. Разам  з  тым,  Полацкае княства  было  першай дзяржавай на  тэрыторыі Беларусі.
 
 3. Барацьба  сходніх славян  з  крыжакамі  і мангола-татарамі.
 
Станаленне  і  развіццё маладой Старажытнарускай дзяржавы адбывалася    неспыннай  барацьбе  са  знешняй  агрэсіяй.  Геапалітычнае  становішча дзяржавы,  якая  межавала  з Заходняй Еропай  і  краінамі  Азіі, абумовіла  шматлікія  войны супраць  крыжако і  мангола-татара. У  ІХ-ХІ  стст.  пад уплывам  каталіцкай царквы  краінах Заходняй Еропы тварыліся  шматлікія  агрэсіныя  воінскія  арганізацыі,  якія аб'ядновалі  службовае  рыцарства, прагнае да  зямлі і багацця.  Афіцыйна  гэтыя  рыцарскія ордэны  змагаліся  за «вызваленне  труны   божай», супраць мусульман і язычніка.  Але  іх сапраднай мэтай  было  рабаванне іншых дзяржа,  захоп чужых тэрыторый,  пашырэнне плыву  каталіцкай царквы   Еропе  і свеце.  Каталіцкі  Рым  карыстася  рыцарскімі  ордэнамі як  сродкам  палітычнай барацьбы супраць  сваіх ворага.
У  1201г.  каталіцкія манахі  пабудавалі    вусці  Дзвіны сваю  хрысціянскую місію  і гандлевую факторыю, на  што  атрымалі  дазвол ад полацкага  князя.  Гэтая  факторыя  атрымала  назву  Рыгі. Але жо   1202г. немцы ператварылі Рыгу    вайсковую  крэпасць  і арганізавалі  тут орден мечаносца.
У 1203г.  палачане  зразумелі  сваю памылку і  паспрабавалі  ліквідаваць  іншыя  крыжацкія  крэпасці - Ікскюльм  і  Гольм.  Але  немцы дзейнічалі вельмі  хітра  і адкупіліся  ад палачан  золатам.  У  1205-1207г.  гераічную  барацьбу  з  крыжакамі  ве  кукенойскі  князь Вячка.  Але  ён  не  атрыма  падтрымкі  ад палачан  і  пацярпе  паражэнне,  яго  княства  крыжакі захапілі.
У  1216г.  плямёны  эста  прапанавалі  палачанам  аб'яднацца  барацьбе супраць крыжако.  Полацкі  князь Уладзімір падрыхтава моцнае  войска, але   той момант,  калі  ён  падняся  на  карабель каб пачаць  паход, князя  напаткала  нечаканая  раптоная  смерць.  Паход  не  адбыся  і  агрэсія немца  працягвалася.
У 1240г. і 1242г.  шведы і  немцы паспрабавалі  захапіць  горад Ногарад.  Момант  бы  зручны,  таму  што  рускія  княствы цярпелі  паражэнне   барацьбе  з  мангола-татарамі  і  не маглі  нічым дапамагчы  Ногараду.  На дапамогу  суседзям прыйшлі  палачане,  якія мелі  змагацца  з немцамі.  Аб'яднаныя  сілы Ногарада і Полацка  разграмілі  шведа у 1240г.  на  р.Няве.  У 1242г.  крыжакі  былі  разгромлены   знакамітай  бітве  на  Чудскім возеры. Такім чынам, барацьба  сходніх славян спраць  крыжацкай  агрэсіі    першай палове  XІІІ  ст.  была  паспяховай.
Аднак найбольшая пагроза  для  славян  сыходзіла  з Усхода,  ад мангола-татар.  У пачатку  XІІ  ст.  у  Манголіі  тварылася  моцная дзяжава,  палітычная  сістэма  якой  была  заснавана  на  войску.  У  гэтай сістэме  кожны мангол  бы  найперш  воінам.  Такая  сістэма  была  найлепш  прыстасавана да  вайны,  яна  мела  значныя  перавагі   арганізацыі  лады  і  войска  перад іншымі  дзяржавамі.  Гэта  забяспечыла  манголам  хуткую  перамогу  над дзяржавамі  Сярэдняй Азіі і Закаказзя.
У  1223г.  перадавыя  атрады мангола  напалі  на  славянскія  княствы  на Подні.  У бітве  на  рацэ Калка  аб'яднанае  войска  рускіх князе  было цалкам  знішчана  манголамі,  а  самі  князі  трагічна  загінулі.  Праз  некаторы час  манголы вырашылі  захапіць усе  рускія  княствы.  У 1237г. пачалося  мангольскае  нашэсце  на  Русь. 100 тысячная  армія  хана  Батыя па-асобку  разграміла  рускія  княствы,  якія  не  здолелі  аб'яднацца для  сумеснай барацьбы. У 1240г.  мангола-татары разграмілі  Кіе. 3  гэтага  моманту  се  землі  былой старажытнарускай дзяржавы, акрамя  Полацка,  трапілі  над мангольскае  рабства.
Адзіным фарпостам  свободы  і  незалежнасці  сходніх славян  з'ялялася  тэрыторыя  Беларусі.  Татара-манголы паспрабавалі  захапіць  і  гэтыя  землі,  яны спалілі  Гомель,  Мазыр  і  Тура,  знішчылі  Брэст,  але, па  звестках беларускіх летапіса,  былі  разгромлены   40-50-х гадах XІІІ  ст.  князем  Міндогам,  а    60-8О-х гадах XІІІ  ст. іншымі  князямі Вялікага  княства  Літоскага.
Перамога  беларуса  над  татара-манголамі  была  абумолена  ваеннымі, палітычнымі,  кліматычнымі  і  геаграфічнымі  прычынамі  і фактарамі, якія  не  былі  лічаны манголамі.  Найпершымі  сярод  іх былі  мужнасць і  гераізм  беларуса, іх адзінства  і самаадданасць  у  барацьбе  за  свабоду  і  незалежнасць сваей Радзімы.
 
Лекцыя 3. Вялікае княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае (другая полова XIII - першая палова  XVI ст.ст.)
 
1.  Сацыяльна-эканамічныя  і палітычныя перадумовы утварэння  ВКЛ.
 
У 30-60-х гадах XІІІ ст. у палітычнай гісторыі  Еропы адбыліся значныя  змены.  Гэтыя  змены былі  абумолены тварэннем  новай дзяржавы. Гэтай дзяржавай было  Вялікае  княства  Літоскае /ВКЛ/. Сацыяльна-эканамічныя,  палітычныя  і  іншыя  перадумовы аб'ектына  спрыялі  тварэнню ВКЛ.  Галонымі  сярод  іх  былі  наступныя  эканамічныя  прычыны.  Мангола-татарскае нашэсце  і  агрэсія  крыжако прывялі  да  таго,  што  княствы Старажытнарускай дзяржавы былі  эканамічна  і  палітычна  разбураны, страцілі  незалежнасць  і  бяспеку.  Знакаміты гандлевы шлях  «з  вараг у  грэкі»,  які  праходзі праз  Полацкае княства,  пераста  існаваць. Эканамічныя  стасункі  Полацка,  арыентаваныя  на  Усход,  таксама  былі  разбураны. Па  гэтых прычынах Полацк  страці  сваю  эканамічную магутнасць, палітычны уплы,  дзяржава  жо  не магла  бараніць свае  інтарэсы, развівацца  і  абараняць  грамадзян.
У такіх умовах гандлевыя  шляхі  краін  Паночна-Заходняй  і  Цэнтральнай Еропы былі  пракладзены праз  тэрыторыю Заходняй Беларусі,  праз Гародню,  Наваградак,  Вакавыск.  У  гэты  рэгіён пачалася  масавая  міграцыя  насельніцтва,  што  ратавалася  ад мангольскай навалы  і  шукала  бяспечнае жыццё  на  Захадзе.  У выніку  се  насельніцтва  рэгіёна  -  гараджане,  феадальная  эліта,  купецтва,  сялянства  -  было  зацікалена  ва  тварэнні  моцнай палітычнай улады,  якая  змагла  б  забяспечыць  сацыяльную стабільнасць,  стварыць добрыя  мовы для  эканамічнага  развіцця  і змагацца  са  знешнімі  ворагамі.  Насельніцтва  рэгіёна  падтрымлівала палітычную  ладу  фінансамі,  зброяй,  войскам.  Дзякуючы гэтай  падтрымцы працэс утварэння  ВКЛ набы  магутнасць і  завяршыся   даволі  сціслыя  гістарычныя  тэрміны.
Працэс утварэння  ВКЛ узначалілі  палітычныя колы Наваградка.  Узвышэнне  Наваградка  было  заканамернай  з'явай.  Гэты горад  з  X ст.  бы сталіцай  невялікага  княства,  якім  валадары Кіе.  Потым  горад трапі у  залежнасць  ад  галіцка-валынскіх князе,  якія мелі  моцную  ваенную сілу.  У  40-х гадах XІІІ  ст.  наваградцы пачалі  змагацца  за  самастойнасць,  таму  што валынскія  князі  ужо  не мелі  такой сілы.
Наваградцы  запрасілі  значаліць уладу    горадзе  князя  Міндога. Сярод даследчыка  няма  адзінай думкі  наконт  паходжання  гэтай  гістарычнай  асобы.  Большасць даследчыка  лічыць,  што Міндог бы  варажскім князем,  які  жы у  Прыбалтыцы.  У 1246г.  Міндог прыня праваслае і пача  княжыць у  Наваградку.
Зразумела, княжэнне Міндога  не  адпавядала  інтарэсам  галіцка-валынскага  княства  і крыжако, бо  гэтыя  суседзі  самі  імкнуліся  завалодаць Наваградкам.  Таму  Міндогу  трэба  было  весці  цяжкую  барацьбу  з  гэтымі дзяржавамі.  У  гэтай  барацьбе Міндог  выкарыстова усе  магчымыя  палітычныя  сродкі:  вайну,  дыпламатыю,  рэлігію,  хітрасць і жорсткасць. Напрыклад,  каб  спыніць  крыжако  і атрымаць  падтрымку  на  Захадзе, Міндог у  1252г. прыня  каталіцтва  і каралескую  карону   ад папы Рымскага.    Але  праз  некаторы час  Міндог  вярнуся    язычніцтва. Каб  прымірыцца  з  галіцка-валынскімі  князямі  Міндог  адда валы-нянам  свойго  сына  Войшалка,  які  бы  адзіным  нашчадкам  Міндога. Праз  некаторы час  Войшалк  прыня  манаства.
Усе  гэта і шмат  што  іншае  дазволіла захаваць  новую дзяржаву    барацьбе  з  ворагамі.  У 1263г.  Міндог бы  забіты  змошчыкамі,  якіх узначальва  жрэц Транята. Транята  толькі  адзін  год кірава дзяржавай- «зямлей Міндога». У 1264г.  дзяржаву  узначалі  сын  Міндога Войшалк,  які  вярнуся да  грамадскага  жыцця.  Войшалк  здоле узмацніць дзяржаву.  У перыяд яго  княжэння  /1264-1267 гг./ дзяржава  атрымала  афіцыйную  назву  - Вялікае  княства  Літоскае.
Узрастанне палітычнага  плыву  ВКЛ адбылося  пад час  пралення  князя Тройдзеня  /1270-1280 гг./.  У  гэты перыяд  пачалося  фарміраванне  беларускага  рыцарства.  Тройдзень  разграмі  крыжако і мангола-татара, яго армія  не  ведала  паражэння. У перыяд  княжэння  Віценя  /1295-1316гг./ адбылося  пашырэнне тэрыторыі  ВКЛ.  У  1307г.  было  падпісана  пагадненне паміж Наваградкам  і  Полацкам.  Згодна  з гэтым дагаворам Полацкае княства  вайшло   склад ВКЛ,  захавашы некаторую атаномію    галіне кіравання.  3  гэтага часу  княства  пачало  называцца  Літоскім і Рускім.  У перыяд княжэння  Гедыміна  /1316-1344 гг./ у  склад ВКЛ былі ключаны амаль усе  беларускія  землі,  у  тым  ліку  Берасцейшчына,  Міншчына,  Турава-Пінскае княства.
2. Дынастычная  барацьба  70-90-х гадах ХIVст. Крэская нія і яе вынікі. Грунвальдская  бітва  і  яе  значэнне.
 
Пасля  Гедыміна  палітычную ладу  ВКЛ узначалі яго  сын Альгерд. У перыяд пралення  Альгерда  /1345-1377гг./  ВКЛ пачало  ператварацца   магутную дзяржаву, якая  стала  центрам  палітычнай і ваеннай сілы  Еропе.  Альгерд абвясці  сваю дзяржаву  спадкаемцай Старажытнарускай дзяржавы.  На  гэтай аснове  ён  пача  аб'ядноваць усе  землі,  якія   ІХ-ХІІІ ст.  належылі  Кіескай Русі.  У 60-70  гадах  ХIV ст.  Альгерд захапі  Валынь,  Смаленск,  Чарніга.  Каб  замацаваць  гэтыя  тэрыторыі трэба  было  перамагчы мангола-тарар. У  1362 г.  Альгерд разграмі  100 тысячнае войска  мангола-татар у  бітве  на  рацэ Сінія  Воды.  Пасля  гэтага  ён далучы Кіешчыну.  Затым  у 1368,  1370 і 1372  гадах Альгерд ваява  з  маскоскім  княствам.  У  выніку  перамог тэрыторыя  княства значна  пашырылася  за  кошт  новых зямель,  якія  раней  належылі  мангола-татарам. Пасля  смерці  Альгерда  у  Вільні  пачалася  барацьба  за  ладу  паміж яго  сынамі.  Спачатку  за  ладу  змагаліся Кейстут  і  Ягайла.  У  1382 г.  Ягайла  з дапамогай  крыжако  перамог Кейстута.  Потым Ягайла  забі Кейстута.  Але  барацьба  на  гэтым  не  спынілася.  За  ладу  пача  змагацца сын Кейстута  Вітат. Вітат  атрыма  падтрымку  крыжако,  Жмудзі, Полацка і  Віцебска.  Ягайла  запрасі дапамогі   маскоскага  князя Дзмітрыя.  Але Дзмітрый  запатрабава  за  дапамогу  тэрыторыю  Полацка  і Віцебска.  Ягайла  адмовіся  ад такой дапамогі  і звярнуся  за  падтрымкай да  Польшчы.    У перыяд  з 1383  па 1385гг. ішлі  сакрэтныя  перагаворы  аб умовах уніі  паміж Польшчай і ВКЛ.  У 1385 г.  унія  была  падпісана   Крэскім  замку,  рэзідэнцыі  Вялікіх князе ВКЛ.  Умовы гэтай уніі  былі  наступнымі:
1.      Польшча  і ВКЛ  атрымліваюць  адну  агульную  палітычную  ладу    асобе Вялікага  князя  і  караля  Польшчы.  Пры  гэтым  Вялікі  князь  абіраецца   ВКЛ,  а  затым  ён  займае  пасаду  польскага  караля.
2.     ВКЛ  і Польшча  заховаюць дзяржаную  незалежнасць  і самастойнасць.
3.     Ягайла  жэніцца  на  польскай  каралеве Ядвізе,  прымае  каталіцтва і  водзіць  каталіцтва   Жамойці.
У  1386г.  Ягайла  пача  выконваць умовы Крэускай уніі.  Ён  ажаніся на Ядвізе,  прыня  каталіцтва і  ста  польскім  каралем.  3 дапамогай Рыма  30  тысяч  жмудзіна  сталі  католікамі.  У  1387г.  Ягайла  выда шэраг прывілея,  згодна  з  якімі  каталіцкія  феадалы атрымалі  выключныя правы  на  валоданне  зямлей,  яны  вызваляліся  ад шэрагу дзяржаных павіннасцей.  На  правасланых феадала  гэты прывілей  не  распасюджвася.
У  выніку   ВКЛ утварылася  моцная  апазіцыя,  якая  не  прымала  Крэскую унію.  Узначалі  апазіцыю  Вітат.  У пошуках саюзніка  Вітат заключы  пагадненне  з  ханам  Залатой Арды Тахтамышам.  Па  мовах пагаднення  Вітат  абяца  дапамагчы Тахтамышу   вайне супраць  заваёніка Азіі  Цімура  Тамерлана.  Тахтамыш  абавязася   выпадку  перамогі  аддаць Вітату  се  рускія  княствы,  якімі  валодала  Залатая  Арда.  Аднак у 1399г.  войска  Вітата  было  разбіта  арміяй   Тамерлана.  Бітва  адбылася  на  рацэ Ворскле.
Пасля  паражэння  на  Ворскле   1401г.  Вітат  бы  вымушаны прызнаць умовы Крэускай уніі.  У гэты момант узмацнілася  крыжацкая  агрэсія супраць Польшчы.  Крыжакі  собралі  вельмі  моцную  і  добра  узброенную 30  тысячную  армію.  Над Польшчай  навісла  смяротная  пагроза.  Рашаючая бітва  паміж крыжакамі і  аб'яднаным  войскам  Польшчы і ВКЛ адбылася   1410г.  пад Грунвальдам.  Войскам  саюзніка  кіравалі  Ягайла і Вітат.  У  гэтай бітве беларуска-літоскія  харугвы змагаліся  з  вялікім  гераізмам.  У  выніку  крыжакі  былі  разгромлены.  Нямецкі  націск на  Усход  бы  спынены на  500  гадо.  У гэтым  была  вялікая  гістарычная  роля  перемогі  пад Грунвальдам.
Перамога  пад  Грунвальдам  яшчэ  больш узмацніла  плы Польшчы на ВКЛ.  У  1413 г.  гэта  было  замацавана  прыняццем Гарадзельскай пастановы.  Гарадзельская  пастанова  замацавала і  пашырыла  прывілеі  каталіцкага насельніцтва  на  тэрыторыі  ВКЛ.  Феадальная  эліта  каталіцкага  веравызнання  атрымала  выключныя  правы на дзяржанае,  палітычнае  і ваеннае  кіраванне    ВКЛ,  на  зямельную і іншую маёмасць.  У той жа  час правасланыя  феадалы  не атрымалі  нічога.  Больш  таго,  правасланае  насельніцтва  трапіла    стан  сацыяльна-палітычнага  неранапрая  і  дыскрымі -нацыі.  Правасланыя  князі  не  дзельнічалі    выбарах Вялікага  князя, не мелі  права  на  вышэйшыя  дзяржаныя  пасады міністэрскага  тыпу. У 1430 г.  Вітат  памер,  не дачакашыся  каралескай  кароны,  якую яму  накірава  папа  Рымскі  і якую  захапілі  палякі.  Пасля  гэтага Вялікім  князем  ВКЛ бы  абраны брат Ягайлы Свідрыгайла.  Гэты палітык таксама  не пагаджася  з  Крэскай ніяй і  Гарадзельскай пастановай.  У  выніку  каталіцкае  насельніцтва  ВКЛ абрала  сабе  новага караля- Жыгімонта   Кейстутавіча.  Пачалася  грамадзянская  вайна     /1432-1436 гг./. Свідрыгайла  пацярпе  паражэнне,  а Жыгімонт  пасля  перамогі выда  шэраг прывілея на  карысць правасланых феадала.  Правасланыя  паны атрымалі  спадчыннае  права  на валоданне  зямлей, права  на  гербы  і знакі  шляхецтва,  на  вызваленне  ад дзяржаных падатка  і  павіннасцей.    Але  галонага  права  -  на  выбары Вялікага князя,  яны не  атрымалі.  Канчаткова  Гарадзельская  пастанова  была  ліквідавана  толькі   1563 г.
Такім чынам,  Крэская унія  і  грамадзянская  вайна  ХV ст.  у  ВКЛ былі  выкліканы палітычным, эканамічным і сацыяльным  саперніцтвам паміж кіруючай феадальнай  групокай.  Гэтае  саперніцтва  завяршылася понай  кансалідацыяй феадальнай  эліты   ХVI ст.,  пасля чаго  гэты клас уяля  адну  сацыяльную  групу  з  агульнымі  інтарэсамі  і  агульнай Айчынай.  Гэта  паклала  пачатак  развіццю палітычнай  згоды  і  талерантнасці  асяроддзі  беларуса.
 
3.  Знешняя  палітыка  ВКЛ у  ХIV -  ХVIст.  Лівонская вайна.  Утварэнне  Рэчы Паспалітай.
 
Знешняя палітка ВКЛ у ХIV- ХVI ст. вызначалася некаторымі асабліваcцямі. Гэтыя асаблівасці былі звязаны з тым, што нутранае становішча дзяржавы было вельмі цяжкім.Феадальная  палітычная  эліта  ВКЛ была  падзелена  на  дзве часткі, якія  вялі  жорсткую барацьбу  за ладу  і ласнасць  на  зямлю і прыгонных сялян.  Другім  фактарам  была  грамадзянская  вайна,  якая  працягвалася фактычна  да  канца  ХV ст.  У гэтых умовах дзяржаная  лада  была слабой,  грамадства  вызначалася  нестабільнасцю,  дзяржава  не магла бараніць  свае  інтарэсы  ва  заемаадносінах з  сузедзямі,  ды і  суседзі імкнуліся  выкарыстаць унутраныя  цяжкасці  ВКЛ на  сваю  карысць.
Заходні  напрамак  знешняй  палітыкі  ВКЛ бы  звязаны  з  Крэскай ніяй і   паспяховай  барацьбой  з  крыжакамі.  Перамога   бітве  над Грунвальдам заставіла  Захад  лічыцца  з  геапалітычнымі  інтарэсамі  ВКЛ.  Да  ВКЛ паважліва  ставіліся  і  імператары Свяшчэннай Рымскай  імперыі,  і  папы Рымскія.
Усходні  напрамак  палітыкі  ВКЛ бы  абумолены узаемаадносінамі  з Вялікім  княствам  Маскоскім.  Правасланыя  феадалы ВКЛ з  ліку  буйных удзельных князе  і  магната у  перыяд  грамадзянскай  вайны  знаходзілі падтрымку  на Усходзе.  Каб  захаваць  сваю  маёмасць і ладу  яны пераходзілі  пад пратэктарат  Масквы.
Вялікае  княства  Маскоскае,  карыстаючыся  падтрымкай Залатой Арды,  у  XIV ст.  абвясціла  сябе  правапераемнікам  Старажатнай Русі.  Пасля гэтага  маскоскія  князі  пачалі  «збіраць» тыя  землі,  якія  некалі  ваходізілі   склад Кіескай Русі.  «Збіранне»,  як  правіла,  праходзіла  шляхам вайны  і  далучэння  новых тэрыторый да  Масквы.  У сярэдзіне  ХV ст. Іван  ІІІ  ажаніся  на  апошняй  візантыйскай принцессе Сафіі,  узя  сабе візантыйскі  дзяржаны герб-двухгаловага  арла,  а  затым  абвясці  Маскву абаронцай   усяго правасланага  свету.  Тым  больш,  што    1453  г.  Візантыйская  імперыя  перастала  існаваць.
Такім чынам,  знешнепалітычная  напружанасць  паміж ВКЛ  і  ВКМ  была абумолена  тэрытарыяльнымі  і  рэлігійнымі  супярэчнасцямі,  барацьбой за  лідэрства  у  рэгіёне.  Гэтыя  супярэчнасці  вырашаліся  на  шляху  вайны. Спачатку  знешне се  ішло добра.  У  1449г.  Казімір  I  і  Іван  ІІ  заключылі  дагавор  аб дружбе і  мяжы.   Іван  ІІ  абяца  не  ваяваць  за  Смаленск і  Украіну,  а  Казімір  1  -  не  змагацца  за  Ногарад і Пско.    Але  1500  годзе  Іван  ІІІ  пача  вайну  з  ВКЛ.  14 ліпеня  1500г.  у  бітве на  рацэ  Вёдрыш  войска  ВКЛ пацярпела  паражэнне.  У  выніку  ВКЛ страціла 9  гарадо 700  вёсак.
Сын  Івана  ІІІ,  Васіль  ІІІ,  вырашы  канчаткова  перамагчы Вільню.   У 1514  г.  ён  пача  новую  вайну.  Але  8  верасня  1514 г.  у  бітве  каля Оршы  войска  ВКЛ атрымала  перамогу.  Пасля гэтага        1522  г.  бы падпісаны мір,  які  цягнуся  25  гадо.  За  гэты час  Маскоскае  княства стварыла  моцную  армію,  захапіла  Казанскае  і  Астраханскае  ханствы, пачало  каланізаваць Сібір.
У  1558 г.   Іван  IV,  які  ста  першым  маскоскім  царом,  распача так  званую  Лівонскую  вайну.  Урад  Івана  IV  разгляда  гэтую  вайну  як важны крок  на  шляху  да  ператварэння  Маскоскага  царства    новы ІІІ  Рым - новую магутную  імперыю,  якая  зможа  паспяхова  змагацца  з Захадам.
У  гэты час  Лівонскі  ордэн  бы  слабы і цярпе  паражэнне.  У  1559  г. кіраніцтва  ордэна  звярнулася  па  дапамогу  да  ВКЛ.  Затым  бы падпісаны дагавор,  згодна  з  якім  тэрыторыя  Лівоніі  пераходзіла  пад  пратэктарат ВКЛ.  Расія дога  разважала,  а  затым  Іван  IV пача  вайну  з  ВКЛ. Вялікае  княства  Літоскае да  вайны было  не  падрыхтавана, і    кароткі тэрмін  армія  Маскоскага  царства  захапіла  значную тэрыторыю ВКЛ. Сродка  на  вайну  ВКЛ не  хапала.  У  гэты час падаткі    гарадах узраслі на  1000%.  Агульнадзяржаны падатак  серабшчызны зрос у  5  разо.  Вялікі князь  закла  большасць  сваіх маёнтка,  але  сродка  і  часу  се  рона не  хапала.
У такіх умовах ВКЛ звярнулася  па  дапамогу  да  Польшчы.  Перагаворы пачаліся    1566  годзе і  завяршыліся    1569г.  падпісаннем  Люблінскай уніі.  Умовы і сутнасць уніі  былі  наступнымі:
1.                 Абедзве дзяржавы  зліваліся    адзінае  і  непадзельнае  цэлае  і  новая дзяржава  атрымала  назву  Рэчы Паспалітай.
2.        Кіранік дзяржавы -  кароль,  выбірася  толькі    Польшчы.  Сталіцай дзяржавы  бы  толькі  Крака.
3.     Адзіным  заканадачым  органам  дзяржавы  станавіся  агульны Сойм, паседжанне  якога  праходзілі  па  чарзе  і   Польшчы,  і    ВКЛ.
4.        ВКЛ захавала  некаторыя  атаномныя  правы у межах Рэчы Паспалітай.
Княства  мела  права  на  свой  асобны бюджэт,  сваё  войска  і  сваё  заканадаства,  якое  не  павінна  было  супярэчыць  інтарэсам  агульнай дзяржавы.
Умовы ніі  былі  несправядлівымі    адносінах да  ВКЛ.  Княства  страціла тэрыторыю Украіны,  якую  кароль  перада  Польшчы.  Палітычныя  супярэчнасці  закладзенныя  Люблінскай уніяй,  неранапрае  народа,  страта  ВКЛ свайго  суверэнітэта  не мацовалі  агульную дзяржаву,  наадварот,  гэта спрыяла  нараджэнню  агульнага  крызісу  Рэчы Паспалітай.
Такім чынам,  знешняя  палітыка  ВКЛ у  ХУІ  ст.  прывяла  да тварэння Рэчы Паспалітай.
 

Лекцыя 4-5. Рэнесанс  і Рэфармацыя  Еропе і Беларусі: фарміраванне беларускай народнасці.      
 
1. Каталіцкая царква і яе роля  сацыяльна-палітычным і духоным жыцці традыцыйнай цывілізацыі.
 
       Распасюджванне хрысціянства  Еропе праходзіла  складаных умовах і ахапіла некалькі стагоддзя. Напрыканцы VI ст. хрысціянамі сталі іспанцы, у VIII ст. да хрысціянства далучыліся германцы, а  XI ст. хрысціянізацыя ахапіла Скандынавію. У IX ст. да хрысціянства далучыліся і славяне. У 966 г. польскі кароль Мешка /Мечысла/ разам са сваёй дружынай прыня хрысціянства па рымскаму зору, а праз некаторы час хрысціянамі сталі і сходнія славяне.
      У Еропе хрысціянства звычайна распасюджвалася гвалтоным чынам, калі абрад хрышчэння праводзіся з дапамогай “агня і мяча”. Менавіта такім шляхам воіны Карла Вялікага хрысцілі сакса, а воіны князя Уладзіміра – Кіе і Ногарад.
      Пакуты мясцовага насельніцтва, звязанныя з гвалтонай хрысціянізацыяй, царквой увогуле не спрыймаліся, таму што царконыя іерархі засёды памяталі гісторыю першых хрысціянскіх абшчын, якія існавалі ва мовах панавання язычніка у перыяд антычнай цывілізацыі. Характэрна, што метады барацьбы антычнага Рыма з хрысціянамі былі зяты на збраенне царквой тады, калі хрысціянства стала дзяржанай рэлігіяй у Еропе. Аднак калі  антычнасці хрысціянства распасюджвалася “ад сэрца да сэрца” праз народныя нізы, праз дзейнасць першых апостала і іх паслядоніка, то  сярэднявеччы яго носьбітамі былі спачатку правячыя сацыяльныя эліты, алігархічныя группы дзяржавы і ваенная арыстакратыя. Па гэтай прычыне хрысціянізацыя не закранала глыбінь народнай свядомасці і на працягу догага часу сярод сялян заховалася язычніцтва. Напрыклад, у Ірландыі язычніцкія абшчыны захаваліся да сёнешняга дня, а  ВКЛ апошні язычніцкі жрэц памёр у 1414 годзе.
      Для барацьбы з язычнікамі і ерэтыкамі /г.з. ідэалагічнай апазіцыяй і яе арганізатарамі/, царква, якая кіравалася Рымам, пачала выкарыстоваць інквізіцыю і іншыя маштабныя палітычная акцыі. Тэрыторыя Заходняй Еропы была падзелена на 400 рэгіянальных дыяцэзій, якімі правілі папскія епіскапы. Жыццё простага чалавека і сяго грамадства знаходзілася пад магутным уплывам царквы. Папа Рымскі фактычна кірава свецкай і духонай уладай. Ён прызнача каралё, зацвярджа іх на пасадах, арганізова крыжовыя паходы як супраць язычніка, ісламскага свету, так і супраць сваіх палітычных працініка у Еропе.
     Светапогляд чалавека сярэднявечча таксама рэгламентавася царквой і Бібліяй. Існаванне чалавека  межах зямного быцця разглядалася   толькі як адлюстраванне быцця вышэйшага, нябеснага свету, якому належыла прыгажосць і дасканаласць. Зямное быццё лічылыся “недасканалым “,”грэшным” і “пакутлівым”. Пераадолець гэтую недасканаласць чалавек мог толькі набліжаючыся да Бога, праз малітву, аскетызм, сацыяльную апатыю і служэнне царкве.
        Сацаяльны свет чалавек сярэднявечча падзяля на “свой” і “чужы”. Свой бы блізкім і родным, а чужы – далёкім і варожым. Усё чужое і варожае належыла бязлітаснаму знішчэнню. Шматлікія і цяжкія войны, якія панавалі  Еропе з часо “Вялікага перасялення народа”, праходзілі пад знакам барацьбы “свайго свету” са “светам чужынца”. Таму  некаторых выпадках вайны  Еропе працягваліся па 15-20 і нават 100 гадо.
        У перыяд война Еропу ахоплівалі эпідэміі і голад. Так у 1348-1349 гг. Еропу ахапіла эпідэмія бубоннай чумы, пад час якой загінула каля 50% насельніцтва краін Заходняй Еропы. У X-XI стст. у Еропе кожны трэці год у дзесяцігоддзі бы галодным. Жыццё чалавека было кароткім (35 – 40) гадо.
        Такім чынам, сацыяльнае жыццё чалавека традыцыйнай цывілізацыі было вельмі цяжкім, духонае жыццё грамадства знаходзілася пад уплывам каталіцкай царквы.
 
 
3. Ерапейскі Рэнесанс, яго змест і сутнасць.
 
       Станаленне індустрыяльнага грамадства адбывалася не толькі  галіне вытворчасці. Індустрыяльнае грамадства – гэта найперш адпаведны лад жыцця чалавека, абумолены светапоглядам усяго грамадства. Гэты светапогляд бы звязаны с такімі з’явамі як Рэнесанс і Рэфармацыя.
       Ідэалы пакутніцтва, чаканне Страшнага Суда, пакаянне і аскетызм, якія панавалі  грамадстве, усе больш і больш супярэчылі новай жыццёвай рэчаіснасці. У светапоглядзе і маралі “новых нобіля” усе больш і больш пачалі пераважаць рацыяналізм і прагматызм. Гэтыя філасофскія катэгорыі выкарыстоваліся для апрадання “сумленнага багацця”, “салодкага жыцця”, “роных магчымасця”, якімі карысталася новая палітычная эліта грамадства. Рацыяналізм і прагматызм, як спосабы чалавечага мыслення былі пакладзены  аснову сістэмы новага светапогляду грамадства. Ідэалам гэтай сістэмы, яе жыццёвым увасабленнем бы заклік – “Чалавек і справа!”. Гэты заклік бы успрыняты грамадствам, ста сваеасаблівай грамадскай ідэяй, на аснове якой фарміравался палітыка, філасофія і культура Рэнесансу. У сацыяльна-палітычным плане Адраджэнне было інструментам, сродкам, з дапамогай якога новая палітычная эліта імкнулася захапіць уладу і перамагчы царкву.
       Бацькам гуманізму і пачынальнікам рэнесанснай культуры бы Франчэска Петрарка. Гэты чалавек ста сапрадным трубадурам новай ідэалогіі, якая была звернута да чалавека і абапіралася на антычную традыцыю. Тэрмін “Рэнесанс” належыць гісторыку мастацтва Джорджо Вазары /Vasari/, які разуме пад рэнесансам вяртанне да антычнай культурнай традыцыі.
       Усё, што было  галіне культуры да яго часу, Ф.Петрарка вызначы у якасці “тысячагадовага варварства”. Свабоду чалавека Ф.Петрарка звязва з маральным удасканаленнем асобы праз далучэнне да гістарычнага вопыту чалавецтва, праз адукацыю, вывучэнне паэзіі, гісторыі і філасофіі старажытных. Цэнтральным у вучэнні Петраркі было паняцце humanitas /дакл.- чалавечая прырода, духоная культура/. Ідэі Петраркі надалі магутны штуршок развіццю гуманітарных веда – studia humanitatis, што ужо  XIX ст. атрымала назву “гуманізму”.
        Багаты, квітнеючы італьянскі горад ста галонай сацыяльна-палітычнай базай Рэнесансу. Новая палітычная эліта з ліку купцо, фінансавай алігархіі, уладальніка мануфактур трымала  сваіх руках вялізныя багацці. Чатка сродка накіровалася на адукацыю, буданіцтва бібліятэк, палаца, развіццё мастацтва. “Новыя нобілі” імкнуліся да лады. Але для гэтага трэба было ведаць лацінскую мову, якая была афіцыйнай мовай навукі, мовай унутранага і знешняга гандлю, афіцыйнай дзяржанай мовай амаль усёй Еропы. Таму гарадскія магістраты і камуны на свае сродкі будавалі школы, падтрымлівалі развіццё універсітэта. Гэта спрыяла хуткім зменам грамадскай свядомасці на карысць гуманізму.
        Усю сістэму гуманізму, якая сфарміравалася  XIV-XVI стст. можна падзяліць на тры плыні:
1/ мастацкую;
2/ агульна-культурную;
3/ сацыяльную.
        Сацыяльны напрамак бы звязаны з новым разуменнем чалавечай прыроды. Гэтае разуменне было заснавана на тым, што гуманісты прызнавалі права асобы на свабоду, на развіццё, на набыццё новых веда, на барацьбу за шчасце  зямным жыцці.
        Гуманісты даказвалі, што ступень грамадскага прызнання і шанавання павінна вызначацца не паходжаннем чалавека, а асабістымі дзеяннямі і заслугамі. Гуманісты па-новаму вызначылі праблему багацця. Яны апрадвалі багацце, лічылі, што яно прыносіць карысць грамадству і з’яляецца асновай дастойнага жыцця чалавека.
        Калі гуманісты паставілі  цэнтр светапогляду чалавека, а не Бога, то яны па-новаму пачалі пісаць гісторыю. Такія італьянскія гісторыкі як Леанарда Бруні і Франчэска Гвіччардзіні стварылі новую метадалогію гісторыі. Тлумачэнне гістарычных падзей яны шукалі  прыродзе чалавека, а не правідэнцыялізме. Гісторыкі-гуманісты стварылі “новую гісторыю” чалавечай цывілізацыі. Яны вылучылі тры перыяды  гісторыі: а/ старажытны/антычны/, б/ сярэднявечны/варварскі/, в/ новы перыяд, перыяд пераходу грамадства да новага часу.
       Такім чынам, палітыка і ідэалогія ерапейскага Рэнесансу была накіравана на перамогу новай сістэмы грамадскіх каштонасцей, на выхаванне чалавека індустрыяльнай цывілізацыі.
 
4. Ерапейская Рэфармацыя.
 
       Вялікія геаграфічныя адкрыцці працягваліся значны перыяд часу. Яны пачаліся  канцы XV ст., а завяршыліся толькі  пачатку XVII ст., калі была адкрыта Астралія. Эпоха вялікіх геаграфічных адкрыцця аказала значны плы на развіццё свету. Яна прывяла да такой  з’явы як “рэвалюцыя цэн”, што дало магутны штуршок развіццю грамадскай вытворчасці. Сутнасць “рэвалюцыі цэн” была  тым, што вялізны наплы золата  Еропу зрабі грошы больш таннымі, а тавары, наадварот, больш дарагімі. Цэны на тавары выраслі  4-5 разо. Гэта выклікала сапрадны мануфактурны бум, хуткае разбурэнне рамеснай вытворчасці, рэзкае здаражэнне харчавання. У канчатковым выніку “рэвалюцыя цэн” прывяла да пераразмеркавання прыватнай уласнасці на карысць буржуазіі.
      Другой сацыяльна-эканамічнай, палітычнай і культурнай з’явай, якая змяніла жыццё традыцыйнага грамадства была Рэфармацыя. Калі цэнтрамі Рэнесансу былі гарады Італіі, то цэнтрамі Рэфармацыі сталі гарады Германіі. Перадумовы рэфармацыйнага руху былі створаны гуманістамі. Гэта адносіцца  першую чаргу да духоных перадума. У сваіх творах нямецкія гуманісты закраналі не толькі пытанні філасофіі і рэлігіі, яны найперш крытыкавалі каталіцкую царкву і слалялі свабоду чалавечага духу. Выдатным творам нямецкага гуманізму бы сатырычны твор С.Бранта пад назвай “Карабель дурня”, у якім атар высмейва традыцыйныя каштонасці, жыццё і мараль правячай феадальнай алігархіі.
      Вялікім поспехам у асяроддзі гуманіста карысталіся творы Эразма Ратэрдамскага. У сваіх творах – “Пахвальба глубству”, “Дамашнія гутаркі” гэты чалавек называ сябе грамадзянінам Сусвету, крытыкава норавы і мараль царконых дзеячо, тэранію феадала.
      Слова і ідэі гуманіста, іх зварот да грамадства былі пачуты новай палітычнай элітай з ліку буржуазіі. У Германіі жо сфарміравалася сацыяльнае асяроддзе, якое марыла аб палітычнай рэфармацыі грамадства. У гэтым кантэксце грамадству бы патрэбен магутны штуршок, які б пакла пачатак новаму сацыяльнаму руху. Гэты штуршок бы зададзены дзейнасцю Марціна Лютэра, яго выступленнямі супраць дагмата каталіцкай царквы.
       Ідэалогія гуманізма набыла  вучэнні Лютэра рысы дзейнаснага рацыяналізма. Рэлігія, па Лютэру, гэта адносіны асобнага індывіда да Бога. Гэтым адносінам не трэба пасрэднікі з боку афіцыйнай царквы. Атрымлівалася, што рэлігія – гэта дзейнасць чалавека, якому непатрэбна царконая арганізацыя старога тыну. Лютэр вынес прысуд каталіцкай царкве, калі заяві, што інстытут папства – гэта “антыхрыстава установа”. Лютэр адхілі большасць каталіцкіх культа і абрада: святых і анёла, культ Багародзіцы, пакланенне іконам і г.д.
       Лютэр узначалі умеранны напрамак Рэфармацыі. Гэты напрамак атрыма вызначэнне бюргерска-княжацкага. Гэтая частка грамадства не думала аб якіх небудзь сацыяльных рэформах. Яна жадала правесці змену палітычнай улады “мірна” і “легальна”. Другі напрамак Рэфармацыі бы рэакцыйным, феадальна-каталіцкім. Яго значальвалі папа рымскі і германскі імператар. Яны змагаліся з Рэфармацыяй. Трэці напрамак атрыма вызначэнне плебейска-сялянскага. Яго значальва Томас Мюнцэр.
       Найбольш радыкальным  пасляданікам Лютэра бы Жан Кальвін. Іудзей па паходжанню, юрыст па адукацыі гэты рэфарматар абараня інтарэсы найбольш радыкальнай часткі новай палітычнай эліты. Ідэалогія кальвінізма была заснавана на адмове ад штодзённых задавальнення. Кальвін закліка да беражлівасці і накаплення багацця шляхам цяжкай штодзённай працы. Дзеля гэтага кальвінізм змагася не толькі з раскошай, але і з мастацтвам, народнымі традыцыямі і святамі, свабодай думкі. На глебе кальвінізма аформіліся такія пратэстанцкія секты са складу іудзея як баптысты, пурытане, адвентысты і інш.
       Такім чынам, Рэфармацыя была накіравана супраць старай грамадска-палітычнай сістэмы, яна садзейнічала сталяванню ідэалогіі індустрыяльнага грамадства, з’яленню чалавека, які адпавяда патрабаванням Новага часу.
       Трымфальнае шэсце Рэфармацыі прыпала на першую палову XVI ст., ужо у другой палове XVI ст. пачалася Контрэфармацыя. Значная роля  барацьбе з рэфармацыйным рухам адводзілася папай рымскім Ордэну іезуіта, які бы заснаваны  1540 г. З дапамогай іезуіта частка насельніцтва, якая трапіла пад уплы пратэстанта, вярнулася  лона касцёлу.
 
5. Рэнесанс у Беларусі і яго асаблівасці.
 
     Рэнесанс і Рэфармацыя як агульнацывілізацыйныя з’явы пакінулі глыбокі след у гісторыі Беларусі. Аднак гэтыя з’явы для Беларусі былі не столькі сацыяльна-палітычнымі, сколькі духона-культурнымі. Гэта тлумачыцца некалькімі прычынамі:
1/ гэтыя з’явы не вынікалі з сацыяльна-палітычнага развіцця Беларусі і тых грамадскіх працэса, якія адбываліся  той час;
2/ яны не вынікалі з заканамернасця агульнага нутранага жыцця беларуса;
3/ беларуская культура не мела амаль ніякага дачынення да культуры антычнай цывілізацыі. Светапогяд беларуса не грунтавася на антычнай мадэлі спрыняцця свету і чалавека  гэтым свеце;
4/ у Беларусі не было такіх важных перадума, як наянасць ВНУ, не было попыту на адукаванасць, на інтэлектуальныя веды і мастацкія творы.
     Сацыяльна эканамічнае развіццё Беларусі  XV-XVI стст. таксама не спрыяла стварэнню сацыяльнай базы Рэнесансу і Рэфармацыі. У аграрным сектары эканомікі ішо працэс запрыгоньвання сялянства. Першым актам на гэтым шляху бы Прывілей 1447 г. Заканадачыя нормы, што трымліваліся  Судзебніку 1466 г., Статутах 1529, 1566, 1588 гг. прадугледжвалі пошук і вяртанне сялян-уцекачо. Гэта сведчыць аб тым, што  дзяржаве дзейнічалі інстытуты традыцыйнага грамадства, накіраваныя супраць аснонай часткі насельніцтва. Таму сяляне не былі носьбітамі ідэй, якія абумолівалі фарміраванне індустрыяльнай цывілізацыі.
      Працэс урбанізацыі  Беларусі таксама бы абмежаваны некалькімі фактарамі. Асноная частка беларускіх гарадо была невялікай па памерах. Гарады налічвалі ад 1,5 да 3 тысяч жыхаро. Яны належылі князю, альбо былі прыватнай уласнасцю магната. Сярод “лепшых” гарадо, адзначаных Вялікім князем Казімірам у 1444 г. былі  Брэст, Віцебск, Мінск, Гродна, Полацк, Слуцк. Гэтыя гарады налічвалі ад 5 да 10 тысяч чалавек. Праз 100 гадо колькасць “лепшых” гарадо узрасла, але вельмі нязначна. Магдэбургскае права да канца XV ст. у Беларусі мелі толькі Брэст, Слуцк, Гродна, Полацк і Мінск.
      Па нацыянальнаму складу  гарадах жыло каля 50% беларуса, каля 40% гараджан былі ярэямі і 10% складала шляхта, вайскоцы, іерархі царквы. Беларускі горад у гэты час належы традыцыйнаму грамадству. Факта узнікнення мануфактурнай вытворчасці  гэты перыяд не адзначана. Суадносна  Беларусі не сфарміравалася саслое бюргерства, якое было звязана з мануфактурай і таварнай вытворчасцю.
      Асноным накірункам Рэнесансу  Беларусі стала асветніцтва. Асветніцкая плынь Рэнесансу  Беларусі грунтавалася на мясцовай традыцыі, закладзенай яшчэ Е.Палецкай і К.Тураскім. Гэтая традыцыя была связана з развіццём літаратуры, кніжнай справы, развіццём ідэй асветніцтва  асяроддзі беларускай шляхецкай і бюргерскай інтэлігенцыі.
      Цэнтральнае месца  распасюджанні ідэй Адраджэння належыла кнігадрукаванню і літаратурнай дзейнасці такіх асветніка, як Ф.Скарына, М.Гусоскі, С.Будны, В.Цяпінскі, М.Літвін, А.Валян, Я.Казакевіч, А.Рымша, Ф.Градоскі. З’яленне скарынавага перакладу Бібліі на зразумелай для беларуса мове – гэта працяг агульнацывілізацыйнай тэндэнцыі, што ахапіла Еропу  перыяд Рэнесансу і Рэфармацыі. У “Прадмове да сёй Бібліі” Ф.Скарына піса: “Тут галонае навучанне сямі навук вызваленых. Жадаешь ведаць Граматыку, ці па-нашаму кажучы грамату, якая вучыць правільна чытаць і гаварыць – звяртайся да Бібліі, чытай кнігу Псалтыр. Наважышся асвоіць логіку, што вучыць праз аргументы адрозніваць праду ад хлусні,-чытай кнігу святога Іова або пісанне святога апостала Пала. Задумаешь авалодаць Рыторыкай, якая ёсць само Красамоства, чытай кнігі Саламонавы”.
        Прадажальнік скарынавай справы Васіль Цяпінскі таксама выступа за выданні Слова Божага на беларускай мове. Яскравы след у беларускім Адраджэнні пакіну С.Будны. На працягу амаль 30 гадо С.Будны выда такія нікальныя кнігі як “Катэхізіс”,”Апраданне грэшнага чалавека перад Богам”, “Аб галоных артыкулах хрысціянскай веры”,”Аб свецкай уладзе”.
        У творчасці айчынных літаратара-гуманіста закраналіся самыя розныя сацыяльна-палітычныя тэмы, што хвалявалі грамадства. Абапіраючыся на творы Арыстоцеля, Платона, Цыцэрона, Сенэкі, беларускія гуманісты зрабілі шэраг адкрыцця у сферы грамадазнаства. Яны прыйшлі да сведамлення таго, што найвышэйшай каштонасцю для кожнага чалавека з’яляецца свабода. “З усіх рэча людскіх,-піса А.Валян,-найпершая ёсць вольнасць. Няволя ж горшая нават за смерць”.
        Айчынныя асветнікі выказалі думку пра першачарговую неабходнасць стварэння прававой дзяржавы,”дзе пануюць законы, а не асобы”. Законы павінны рэгламентаваць дзейнасць людзей, гарантаваць іхнія правы і свабоды, стрымліваць злачынства. “И вчинены суть права или закон для людей злых, абы добрии межи злыми в покои житии могли”,-піса Скарына.
        Вялікую трывогу  гуманіста выклікала становішча прыгонных сялян. Да ліквідацыі  ВКЛ жудасных форма рабства закліка Міхалон Літвін.
        Такім чынам карані беларускай нацыянальнай ідэі, звязаныя з барацьбой за свабоду і сацыяльную справядлівасць, фарміраваліся на глебе рэнесансна-гуманістычнай традыцыі. Гэтая традыцыя з’яляецца неад’емнай часткай нацыянальнай духонасці, яна спрыяла фарміраванню беларускай народнасці.
 
6. Рэфармацыя  Беларусі.
 
       Рэфармацыя  Беларусі была звязана з гуманістычнай ідэалогіяй і дзеячамі эпохі Адраджэння. Ідэі і этыка Ф.Скараны, С.Буднага, В.Цяпянскага, М.Літвіна нічым не адрозніваліся ад ідэй і этыкі Ф.Петраркі. Яны былі блізкімі па зместу да ідэй нямецкіх гуманіста. Заклік Лютэра: “Праведнік вераю жыць будзе!” нічым не адрознівася ад вучэння С.Буднага аб адпаведнасці права і закона жыцця вучэнню Хрыста. Гэтая ідэя Буднага была спрынята Л.Сапегам, які  “Прадмове” да Статута 1588 г. піса: “Права з’яляецца сапрадным разважаннем і мудрым зрокам чалавечага разуму”.
       Айчынныя мысляры - рэфарматары асуджалі тыранію і арыстакратыю. У сваім творы М.Літвін крытыкава магната. Стан дзяржанай улады, “калі адзін урадавец займае 10 пасад, а іншыя аддалёныя ад дзяржаных спра”, ён назва абсурдным і непатрэбным. На думку А.Воляна адносіны паміж людзьмі павінны будавацца на прынцыпах павагі і грамадскай аказнасці. Як узор ён назва Венецыянскую рэспубліку, ”дзе ніколі не дазвалялася крыдзіць простага чалавека”. А.Валян бы прыхільнікам тэорыі грамадскага пагаднення. “Сыны і нукі заслужаных продка нярэдка бываюць гнюсныя і лянівыя, не здатныя ні да якой рыцарскай справы”,- сцвярджа А.Валян. Ён віта заканадаства, якое дазваляе простаму чалавеку за свае рыцарскія чынкі здабыць шляхецтва, таму , што рыцарамі не нараджаюцца, імі становяцца, лічы Валян. Гэтым самым закладвася паджмурак пераходу нашай краіны да індустрыяльнага грамадства.
       Аднак некаторыя погляды А.Валяна былі кансерватынымі. Шляхцічу, лічы Валян, нельга займацца земляробствам, рамяством, бо гэта “навука нявольніка”. Таму беларускія сяляне, якія складалі да 70% дробнай шляхты, не мелі магчымасці стаць “новымі нобелямі”, засноваць мануфактуры, гандляваць, багацець за кошт сваёй працы і ласнай справы. Таму грамадства ВКЛ увогулле лічыла працу не пачэсным заняткам, які вядзе да працвітання асобы і грамадства, а “навукай нявольніка”. У выніку светапогляд палітычнай эліты Беларусі і яе дзейнасць не адпавядалі прынцыпам індустрыяльнага грамадства.
        Гэтая акалічнасць накладала істотны адбітак на беларускі рэфармацыйны рух. У ім была зацікалена шляхецкая магнатэрыя, якая бачыла  Рэфармацыі палітычны сродак, які дапамага змагацца за ладу і багацце. Гэтым мэтам магната найбольш адпавяда кальвінізм, які радыкальна мяня усю хрысціянскую абраднасць, рабі царкву таннай, але пры гэтым узмацня эксплуатацыю насельніцтва на карысць пратэстанцкіх абшчын і іх мясцовых “пратэктара”.Адным з такіх пратэктара бы Мікалай Радзівіл Чорны, які пабудава першую пратэстанцкую абшчыну  Брэсце. У хуткім часе князі Радзівілы заснавалі такія ж абшчыны  Нясвіжы. З іх дапамогай пратэстанты пачалі дзейнічаць у Клецку, Мінску, Віцебску, Полацку і іншых гарадах. Асаблівых праблем са стварэннем кальвіністскіх абшчын не было, таму што калі шляхціч пераходзі у другую веру, ён звычайна змяня і святаро у тых вёсках, мястэчках і гарадах, якія яму належылі. Беларускія сяляне, навучаныя жыццём, не бунтавалі, таму што ведалі, “моднае захапленне пана дога не працягнецца”. Усяго  Беларусі і Літве было створана каля 200 кальвіністскіх і некалькі дзесятка лютэранскіх абшчын/”збора”/, а таксама адна лютэранская парафія. Пратэстанты будавалі  Беларусі друкарні, выдавалі шматлікую літаратуру, асновалі адукацыйныя становы. Пачатковыя школы былі адкрыты  Клецку, Слуцку, Іі, іншых гарадах. У Вільні пратэстанты спрабавалі адкрыць сваю акадэмію, але там акадэмію адкрылі іезуіты. Пратэстанты з ліку магната абіраліся  склад кіруючых органа ВКЛ, пад іх уплывам прымаліся законы, у тым ліку і Статут 1588 г. У 60-х гг. XVI ст. у Беларусі пачалася Контррэфармацыя і  выніку се пратэстанцкія арганізацыі зно былі перададзены касцёлу. Кальвінісцкія зборы захаваліся  Бабруйску і Слуцку, а абшчыны лютэран у Слоніме і Мінску. Аднак членамі пратэстанцкіх абшчын у гэтых гарадах былі толькі іншаземцы: швейцарцы і немцы, якія тут жылі.
       Такім чынам, Рэфармацыя  цэлым адыграла станочую ролю  развіцці беларускага грамадства.
 
 
           7. Фарміраванне беларускай народнасці  другой палове XIII- першай палове XVII стст.
 
     Аснонымі цывілізацыйнымі фактарамі, якія рашаючым чынам уплывалі на этна-нацыянальныя працэсы, якія праходзілі ва сім свеце былі:
а/ наянасць адзінай мовы;
б/ наянасць дзяржанага суверынітэту;
в/ наянасць адзінай нацыянальнай ідэалогіі;
г/ наянасць нацыянальна-культурных каштонасцей і іх носьбіта.
     Тэрыторыя, на якой адбывалася эвалюцыя старажытнага беларускага этнаса  народную супольнасць была тая ж, што і  IX-XIII стст. Гэта Віцебшчына, Віленшчына, Гродзеншчына, Мінска-Слуцкі рэгіён, Гомельшчына, Берасцейшчына. На працягу 400 гадо на адзначанай тэрыторыі склалася самастояная мова, якая была адметнай прыкметай супольнасці. Сусветная практыка сведчыць, што без мовы няма ні народнасці, ні нацыі. Таму се сусветныя народнасці склаліся на аснове монага адзінства. І беларусы тут не былі выключэннем. Колькасны склад насельніцтва бы таксама сярэдняерапейскім: у XIII-XVI стст. у Беларусі пражывала каля 1,5-2 млн. чалавек.
     Асноная частка беларускага насельніцтва пражывала  вёсках. Нацыянальнае пачуццё і нацыянальная ідэалогія былі  першую чаргу звязаны з малай радзімай, павагай да свайго народа і дзяржавы. Як пісалі летапісцы, беларусы заховалі “обычаи древлии”, таму што гэта забяспечвала сацыяльную стабільнасць грамадства і дзяржавы.
     Нацыянальная ідэалогія фарміравалася на грунце незалежнасці і сувернітэту дзяржавы. Аднак гэтага было недастаткова, таму што ідэалогія павінна была стаць часткай самасвядомасці кожнага беларуса. Гэта знаходзіла адлюстраванне і  барацьбе Вялікага княства Літоскага са знешняй агрэсіяй і   развіцці культуры. Барацьба з варожай агрэсіяй мацавала Полацкае княства, яна стала адным з фактара утварэння ВКЛ. У гэтых адносінах нацыянальная ідэалогія была замацавана  дзяржаным гербе ВКЛ – “Пагоня”. Лёсавызначальныя перамогі ВКЛ у 1362 г.  бітве на Сініх водах, бітве 1410 г. над Грунвальдам і бітве 1514 г. пад Оршай надхняліся нацыянальнай ідэалогіяй. Ідэалагічныя фактары мацавалі нацыянальную палітычную эліту, якая была падмуркам беларускай народнасці.
        Мона-культурныя фактары таксама спрыялі фарміраванню беларускай народнасці. У ВКЛ беларуская мова была агульным і адзіным сродкам межнацыянальных зносін, таму дзяржанасць гэтай мовы была толькі адлістраваннем гістарычнай рэчаіснасці, якая склалася  дзяржаве. Кнігадрукаванне садзейнічала развіццю пісьмовасці беларускай мовы. Дзякуючы дзейнасці Ф.Скарыны, беларуская мова стала мовай Бібліі і несла Слова божае кожнаму беларусу. Таму імя Скарыны, яго творы, твороы іншых беларускіх гуманіста духона аб’ядновалі сіх беларуса у адзін народ. Без кнігадрукавання немагчыма было з’яленне Статута ВКЛ. Гэтыя дзяржана-прававыя акты садзейнічалі развіццю агульнай прававой свядомасці, як сярод палітычнай эліты так і сярод ніжэйшага класа – сялянства і гараджан.
       Фарміраванне народнасці забяспечвалася і развіццём эканомікі. Унутраны таварны абмен, развіццё гарадской гаспадаркі, спагнанне падатка садзейнічалі больш цеснаму аб’яднанню беларускіх рэгіёна у адно цэлае. Рэформа 1557 г. дала магчымасць сялянству атрымаць зямлю ва ласнае карыстанне. Яна садзейнічала эканамічнаму здыму гаспадаркі, дзяржавы, вёскі і горада.
        Сацыяльна-палітычныя працэсы, якія адбываліся  Беларусі  перыяд Рэнесансу і Рэфармацыі з’яляюцца даказам таго, што беларуская народнасць паспяхова складвалася як адзінае целае, як адзін народ.
 

8. Этнічная свядомасць насельніцтва Беларусі  другой палове XIII - першай палове XVII ст. Этымалогія “Белай Русі”.
 
        Навуковае вызначэнне этнічнай самасвядомасці насельніцтва Беларусі  XIII – першай палове XVII ст. з’яляецца адной з самых складаных праблем беларускай гістарычнай навукі. Гэта тлумачыцца тым, што назвы “Беларусь”, “беларусы” хоць і данія, але яны не мясцова паходжання. Яны спачатку не мелі выразнага этнічнага характару, таму не адлюстроваліся і не замацоваліся  свядомасці мясцовага насельніцтва. Назва “Белая Русь” не згадваецца  крыніцах  XII-XV стст. пачынаючы з “Аповесці мінулых гадо”, Радзівіласкага, Ларэнцьескага, Іпацьескага і іншых атэнтычных дакументах таго часу. Гэтай назвай няма  беларускіх летапісах і хроніках XV-XVI стст. Назвы “Белая Русь” няма нават у Баркалабайскім летапісе, які складзены ва ѕсходняй Беларусі  першай палове XVII ст.
         Большасць назва “Белая Русь” у другой палове XIII-XVI стст. змяшчаюцца  замежных – нямецкіх, італьянскіх, англійскіх хроніках, геаграфічных картах, дыпламатычных дакументах, запісках розных чужаземцы. Гэтыя крыніцы толькі вызначаюць тэрыторыю Белай Русі. Да гэтай тэрыторыі яны адносяць уласнабеларускія землі, тэрыторыі, якія ваходзілі  склад Пскошчыны, Украіны, Уладзіміра-Суздальскага княства і Маскоскай Русі. Упершыню назва “Белая Русь” сустракаецца  Дублінскім рукапісе, дзе змяшчаецца невялікі геаграфічны трактат пад назвай “Апісанне земля”. Хрысціянскі месіянер, сярод іншых, згадвае і Белую Русь, разумеючы пад гэтай назвай тэрыторыю ад Турава да Пскова. Дублінскі рукапіс адносіцца да другой паловы XIII ст.
         У літаратурных крыніцах сярэдзіны XVI ст. жо сустракаюцца яленні аб Белай Русі як уласнабеларускай тэрыторыі. Падрабязна апісана Белая Русь у “Хроніцы” Мацея Стрыйкоскага, які жы у Беларусі. У гэтым творы сустракаецца і першае памінанне беларуса як этнасу. Этнонім беларусы, беларусцы, які з’явіся на мяжы XVI-XVII стст., ужывася найперш у адносінах да “негенетычных” беларуса, г.з. ён адносіся да той часткі русіна, якія перасяліліся  ВКЛ у XVI ст. з тэрыторый памежных зямель Масковіі, што адышлі да ВКЛ пры Вітаце Вялікім. У другой палове XVII ст. этнонімам “беларусцы” сталі пазначаць мясцовых жыхаро Полаччыны і Магілёшчыны, Гомельшчыны, якія пасля Брэсцкай уніі 1696 г. захавалі праваслае. У гэтым кантэксце тэрмін “беларус” з’яляся сінонімам тэрміна “сапрадны рускі”/г.з. ён бы канфесіёнімам/. У гэтым кантэксце тэрмін “Біблія руская” выкарстова і Ф.Скарына. Такое вызначэнне жыхаро Палаччыны было невыпадковым. У XIV-XVI стст. улады ВКЛ таксама вызначалі жыхаро Палаччыны  якасці “русіна”.
          Аднак дакументы XVI ст. трымліваюць звесткі аб тым, што грамадзяне ВКЛ пазначалі тэрмінам “беларус” і сваю нацыянальнасць. Адным з першых, хто называ сябе беларусам бы Саламон Рысінскі, вядомы беларускі выдавец і пісьменнік. У дакументах Альтдорскага ніверсітэта за 2 снежня 1586 г. С.Рысінскі запісаны Саламон Патэрус беларус. Беларуссю С.Рысінскі называ сваю радзіму і  лістах да навукоца.
         Значна пазней, ужо  другой палове XVIII ст., імператрыца Кацярына II пачала афіцыйна называць беларусамі жыхаро Палаччыны і Магілёшчыны. У 1796 г. Кацярына II аб’яднала гэтыя дзве губерніі  адну са сталіцай у Віцебску. Агульная губерня атрымала афіцыйную палітычную назву “Беларускай”. Гэта была адна на сю Расію губерня, якая мела нацыянальную назву. Адразу пасля гэтага з’явіліся назвы беларускі край, Беларусь.
         Паколькі тэрмін “беларусы” ста эндаэтнонімам мясцовага насельніцтва толькі  канцы XVIII ст., усе спробы вызначыць яго змест і этымалогію з’яляюцца не столькі навуковымі, сколькі літаратурнымі. Першым гэтую спробу зрабі расійскі гісторык В.Тацішча, а за ім пайшлі і астатнія. Этымалогію эпітэта “Белая” тлумачылі і  тлумачаць па-рознаму: і ад Белага мора, і ад белага снегу, і як сінонім слова “вольная”,”вялікая” і г.д.
          На наш погляд, эпітэт “Белая” у дачыненні да Русі замацавася за Беларуссю найперш па прычыне таго, што на яе тэрыторыі ажно да XV ст. заховалася язычніцтва. Белы колер у індаерапейца азнача святасць. У сімволіцы старажытных арыя белы колер належы вышэйшаму  святарству – брахманам. Азнача белы колер і духоную чысціню, пакорлівасць, імкненне да нутранага дасканалення чалавека. Язычніцкія жрецы заховалі арыйскую сімволіку  тым ліку і  адносінах  да адзення, і  адносінах да сэнсавага зместу белага колеру. З цягам часу гэты сэнс часткова бы замацаваны і  беларускага бел-чырвона-белага сцягу. 
Лекцыя 6-7. Беларусь у складзе Рэчы Паспалітай (другой паловы XVI-XVII стст.).
 
1.. Эканамічныя і палітычныя перамены  Еропе XVI-XVII стст. “Новы час”, станаленне капіталізму.
 
       У другой палове XVI ст. у эканоміцы Заходняй Еропы панавала мануфактурная вытворчасць. Падзел працы  мануфактуры садзейніча росту прадукцыйнасці працы, аднак тэхналагічны працэс бы прымітыны. Машыны  мануфактурах не выкарыстоваліся, таму галонай вытворчай сілы з’яляся чалавек. Тэхнічных і тэхналагічных адкрыцця у гэты час было мала. Тэхналагічныя змены  вытворчасці адбыліся  XVII ст. У гэты час у Заходняй Еропе пачалі выкарыстоваць сілу вады з дапамогай млына. Вадзяны млын ме усе элементы машыны: механічную рухальную сілу, першасны рухавік, крывашыпную перадачу і рабочую машыну. У другой палове XVII ст. у Францыі былі вынайдзены паравыя насосы, у якіх выкарыстовалася энергія пара. Была дасканалена тэхналогія вытворчасці металу, здабы жалезнай руды і каменнага вугалю. Вадзяныя рухавікі і паветраныя насосы прымяняліся пры апрацоцы шкла, у здабычы солі, у піваварных і суконных мануфактурах.
       Дзякуючы новым тэхналогіям, здабы каменнага вугалю  XVII ст. у Англіі зрасла  14 разо, здабыча волава, свінца, солі – у 6-8 разо, здабыча жалезнай руды зрасла  3 разы. На англійскіх мануфактурах працавала па 200-400 чалавек. Тэхналагічныя перамены адбываліся і  мануфактурнай вытворчасці іншых краін Заходняй Еропы: Францыі, Швецыі, дзяржавах, размешчаных на тэрыторыі Апенінскага павострава.
        Павелічэнне вытворчасці тавара садзейнічала развіццю гандлю. Амаль ва сіх ерапейскіх краінах, якія мелі калоніі, склаліся гандлёвыя кампаніі. Накапленне капіталу  гандлі ішло вельмі хутка. Таму сярод купцо пачала фарміравацца фінансавая алігархія, якая стварала банкі, фінансавыя кампаніі, манапалізіравала фінансавы рынак і гандаль.
        Развіццё рынкавых адносін закранула і ерапейскую вёску. У XVII ст. 80% насельніцтва краін Заходняй Еропы сё яшчэ займалася сельскай гаспадаркай. Генезіс капіталізму ствара умовы і для аграрнага перавароту, які атрыма назву “аграрнай рэвалюцыі”. Сутнасць гэтай рэвалюцыі заключаецца  тым, што зямля стала таварам, а вядзенне сельскай гаспадаркі стала справай прыбытковай. Таму землеладальнікі здавалі вялікія часткі зямлі  арэнду. У выніку сяляне страчвалі зямлю, ішлі  горад шукаць працу і стваралі рынак таннай рабочай сілы. Адначасова  вёсцы адбыся падзел сялянства на беднату, серадняко і фермера. Напрыклад, у Англіі  XVII ст. 5% насельніцтва вёскі валодала капіталам ад 300 да 500 ф. ст. і мела ласную фермерскую гаспадарку/йомены/, 20% сялян мелі  сваёй гаспадарцы фермы, якія налічвалі па 5-8 каро і па 5-6 коней /фрыгольдзьеры/, а астатнія 75% сялян былі беднякамі/коттэры/ і наймаліся на працу.
       Развіццё рынкавых адносін знішчала сацыяльныя абмежаванні і стварала спрыяльныя мовы для аб’яднання грамадства. Таму на базе існавашых этнаса/народа/, якія мелі ласныя дзяржавы, уласную мову і ласную культуру адбылося станаленне ерапейскіх нацый. Прадстанікі трэцяга саслоя, якія складалі каля 20% ад агульнай колькасці насельніцтва, абвясцілі сябе абаронцамі “нацыянальных інтарэса”. Гэтае насельніцтва склала новую палітычную эліту, якая імкнулася атрымаць дзяржаную ладу.
      Станаленне індустрыяльнай цывілізацыі надало магутны штуршок развіццю навукі. У XVII ст. адбылася навуковая рэвалюцыя. Яе сутнасць заключаецца  тым, што  аснову навуковых даследавання была пакладзена новая метадалогія. Гэтая метадалогія была заснавана на прынцыпах рацыяналізму і прагматызму, на эксперыментальных методыках і назапашванні практычнага вопыту. Асновы новай метадалогіі былі замацаваны  працах такіх філосава, як Ф.Бэкан, Р.Дэкарт, Б.Спіноза. У XVII ст. чалавек навукі бы не антычным мудрацом, не “ чорнакняжным “ магам сярэднявечча, а менавіта эксперыментатарам, які паспяхова спасціга раней невядомае. Навуковыя веды знялі свядомасць грамадства на новую ступень. Светаадчуванне Бэкана, Дэкарта, Лейбніца было вогуле аптымістычным. Яно было прасякнута верай у магчымасць перабудовы грамадскага жыцця на аснове розума і рацыяналізма. Ідэалам новага светаадчування была постаць Санчо Пансы – героя М.Сервантэса, чалавека-рэаліста, які не ме выхавання і мовы арыстакрата. Тосты, просты і прагматычны  жыцці, ён ста сімвалам новага часу – эпохі трыумфальнага шэсця індустрыяльнай цывілізацыі.
     “Новы час” – гэта перыяд сусветнай гісторыі, які ахоплівае другую палову XVI-XIX стст. – час станалення і развіцця індустрыяльнага грамадства. У гэты гістарычны перыяд адбыліся істотныя змены і  палітычным жыцці грамадства. Палітычнымі сімваламі новага часу сталі англійская буржуазная рэвалюцыя 1640-1649 гг. і Вялікая французская рэвалюцыя канца XVIII ст. Перамога гэтых рэвалюцый адкрыла дарогу да палітычнай перамогі індустрыяльнай цывілізацыі і  іншых краінах. Важнай палітычнай падзеяй новага часу была вайна за незалежнасць англійскіх калоній у Паночнай Амерыцы, якая закончылася тварэннем ЗША. У 1776 г. была прынята “Дэкларацыя незалежнасці” гэтай дзяржавы. З гэтага моманту індустрыяльная цывілізацыя выйшла за межы Еропы і набыла сусветны характар.
       Сусветнасць індустрыяльнай цывілізацыі была звязана і з такой палітычнай з’явай як утварэнне каланіяльных імперый. Філасофія XVII ст. стварыла знакамітую тэорыю “натуральнага права”. Сутнасць гэтай тэорыі была вельмі простая: “толькі той мае права на месца пад сонцам, хто валодае сілай”. Пры гэтым у разлік не браліся ні мараль, ні Бог, ні справядлівасць. На гэтым падмурку будаваліся ідэалогія рабаніцтва іншых народа. Вялікія геаграфічныя адкрыцці прывялі да таго, што такія краіны Заходняй Еропы як Англія, Францыя, Галандыя, Іспанія, Партугалія, Данія захапілі і падзялілі Афрыку, Лацінскую Амерыку, Астралію, усталявалі сваё панаванне  Індыі і Кітаі. У каланіяльных імперыях падвяргаліся жорсткай эксплуатацыі і знішчэнню каля 1,5 млрд. чалавек. Толькі англійскія кампаніі вывезлі  XVII ст. з Афрыкі  якасці рабо каля 2 мільёна афрыканца. Рабаванне і эксплутацыя калоній былі адной з асноных крыніц накаплення капіталу і індустрыялізацыі краін Заходняй Еропы  XVIII-XIX стст.
 
      
   2. Статут 1588 г. Дзяржана-прававое становішча ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай.
        Утварэнне Рэчы Паспалітай не скасавала Вялікага княства Літоскага, але палітычнае і эканамічная становішча мясцовага насельніцтва значна пагоршылася. Выбары  агульны сойм паказалі, што рашаючая роля  ім належыла польскай шляхце. Так, усяго  сойме налічвалася 180 дэпутата, але толькі 46 дэпутата прадсталялі ВКЛ. Многія беларускія магнаты не трапілі  склад пано - радных. Палітычныя пытанні, якія беларуская шляхта “прасіла” вырашыць у польскага караля шляхам прыняцця адпаведных закона, не траплялі  агульны Сойм.
         Таму вельмі хутка дэпутаты сойма ад ВКЛ дамагліся выдання асобных заканадачых акта для дзеяння  межах ВКЛ, што не было прадугледжана Люблінскай уніяй. Цалкам верагодна, што гэтыя законы прымаліся на асобных паседжаннях дэпутата Сойма ад ВКЛ. Выданне Статута 1588 г. адбылося такім жа шляхам. Улічваючы дыскрымінацыю з боку Польшчы, Статут ВКЛ 1588 г. у многіх выпадках адыходзі ад умо Люблінскай уніі. Так, артыкул 12 Статута забараня палякам набываць зямельную ласнасць у межах ВКЛ. Статут захова права ВКЛ на асобнае заканадаства, уласны дзяржаны апарат і войска. Польскія паны не мелі права займаць дзяржаныя пасады  межах ВКЛ. Адметным было і тое, што статут 1588 г. замацава у якасці дзяржанай старабеларускую мову.
          Аднак у целым гэтыя прававыя нормы не маглі спыніць галонага- заняпаду дзяржанасці, страту беларусамі нацыянальнай Айчыны, наступу паланізацыі. Справа  тым, што  Рэчы Паспалітай з цягам часу се галіны лады – заканадачую, выканачую, судовую – прыбрала  свае рукі шляхта. Гэты працэс ішо пад дэвізам: “ не рушыць старыны, не вадзіць навіны”.
         Кароль Рэчы Паспалітай выбірася на сойме і понасцю залежы ад яго рашэння. У 1573 г. была прынята пастанова згода з якой 16 сенатара засёды знаходзіліся пры каралі і з’яляліся яго дарадцамі  любой справе. Гэта азначала, што палітычная лада набыла выразны алігархічны характар. Толькі шляхта мела права распараджацца дзяржанымі падаткамі, яна склікала паспалітае рушэнне, з 1632 г. шляхта пачала кантраляваць чаканку манеты, з 1775 г. -  раздачу каралём дзяржаных зямель. Палітычная абмежаванасць каралескай улады прывяла да таго, што рэальных фінанса, маёмасці і лады кароль не ме.
         Акрамя таго, у пачатку XVII ст. шляхта атрымала права на канфедырацыю і рокаш. Канфедырацыя – гэта саюз шляхты, выкліканы якой-небудзь прычынай. Як правіла, тая ці іншая частка шляхты ставіла сабе на мэце абарону сваіх право альбо барацьбу за палітычную ідэю, напрыклад, абарону каталіцтва. Рокаш – гэта выключнае права шляхты на барацьбу супраць караля, калі апошні паруша якое-небудзь яе права замацаванае Соймам.
        Такім чынам, агульная палітычная сістэма Рэчы Паспалітай была па форме рэспубліканскай, а па зместу і сутнасці – алігархічнай. Гэта садзейнічала развіццю сеагульнага крызісу Рэчы Паспалітай.
        Выключныя правы, якімі валодала польская шляхта, вабілі палітычную эліту ВКЛ. Таму на працягу XVII ст. амаль уся беларуска-літоская шляхта прыняла каталіцтва і была асімілявана палякамі. Гэты працэс ахапі і дзяржаную ідэалогію, якой з’ялялася хрысціянства. У Рэчы Паспалітай галоная роля належыла каталіцкаму касцёлу, а  ВКЛ – правасланай царкве.
        Палітычныя супярэчнасці, войны паміж Вільняй і Масквой, а потым паміж Рэччу Паспалітай і Маскоскім царствам спрыялі таму, што  ВКЛ узмацніся ніяцкі рух, які ставі на мэце аб’яднанне правасланай царквы, але не з касцёлам увогуле, а толькі з Ватыканам. Пасля таго, як у Маскве  1589 г. бы створаны патырярхат, які атрыма права на кіраванне правасланай царквой і  ВКЛ, уніяцкі рух у ВКЛ рэзка змацніся.
         У 1595 г. папа Рымскі падпіса акт уніі для правасланай царквы  межах ВКЛ, а  1596 г. правасланыя епіскапы ВКЛ са свайго боку падпісалі царконую унію з Рымам у Брэсце. Згодна з умовамі ніі правасланая царква трапіла  палітычныю і кананічную залежнасць ад Рыма, але кампрамісам было тое, што яна захавала традыцыйную правасланую абраднасць.
         Такім чынам, палітычнае, прававое і ідэалагічнае становішча ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай вызначалася стратай асно дзяржанасці і нацыянальнай самабытнасці ва сіх сферах жыцця народа.
 

3. Знешняя палітыка Рэчы Паспалітай у пачатку XVII ст. Узаемаадносіны з Расіяй.
 
Пасля Люблінскай ніі каралем Рэчы Паспалітай бы абраны Стэфан Баторый. С.Баторый бы здольным палітыкам і ваеннаначальнікам. Негледзячы на адсутнасць сродка у дзяржавы, ён здоле стварыць моцную армію, у кароткі тэрмін разграмі войскі Івана ІV і вызвалі тэрыторыю ВКЛ. У 1583 г. Рэч Паспалітая і Маскоскае царства падпісалі мірную дамову, згодна з якой урад Івана IV страці тэрыторыю Прыбалтыкі.
У 1584 г. маскоскі цар Іван IV памер і  Расіі пачася перыяд барацьбы за ладу, перыяд сялянскіх і казацкіх хвалявання, якія ахапілі цэлыя рэгіёны. Пашырэнню народнага руху  Расіі спрыяла і тое, што  1597 г. Барыс Гадуно забарані сялянам пераходзіць ад аднаго гаспадара да другога і вызначы тэрмін пошуку тых сялян, якія кінуліся ва цекі. Узмацненне прыгоннага права падштурхнула сялян Расіі да пошуку “справядлівага цара”.
У 1604 г. такі цар з’явіся. Гэты бы былы манах Грыгорый Атрэп’е, родам з ВКЛ. Гэты малады манах, які займа пасаду памочніка маскоскага патрыярха, абвясці сябе сынам цара Івана IV – царэвічам Дзмітрыем. Сапрадны царэвіч Дзмітрый трагічна загіну, калі яму было чатыры гады. Таямнічая смерць царэвіча і народныя чуткі, а таксама незадавол расіян уладай былі спрытна выкарастаны Атрэп’евым, які сцвярджа, што ён і ёсць сапрадны “царэвіч Дзмітрый”. Ілжэдзмітрый І збег  Рэч Паспалітую, дзе яго прыня кароль Жыгімонт Ваза. Яны заключылі дамову, згодна з якой Ілжэдзмітрый І атрыма войска, ажаніся на палячцы і абяца пасля маскоскай каранацыі прыняць каталіцтва. Пасля гэтага Ілжэдзмітрый І абяца заключыць з Рэччу Паспалітай нію па зору Люблінскай.
Да распрацокі гэтага палітычнага плана мелі адносіны і магнаты ВКЛ, войскі якіх склалі аснову арміі самазванца. У 1605 г. Ілжэдзмітрый І заня Маскву, але маскоскае баярства незадаволенае пачаткам польскага панавання, склала змову і забіла самазванца. Пасля гэтага пачалася інтэрвенцыя Рэчы Паспалітай  Расію. У 1609 г. войска Рэчы Паспалітай падышло да Масквы. Урад Масквы бы адхілены ад улады і маскоскім царом бы абвешчаны сын польскага караля Уладзісла. Аднак Жыгімонт Ваза не пуска свайго сына  Маскву. Ён патрабава спачатку падпісаць унію аб аб’яднанні дзяржа.
Пачатак іншаземнага панавання выкліка нацыянальна-патрыятычны здым сярод простага народа. У 1612 г. грамадзяне Расіі стварылі народную армію і захапілі Маскву. Пасля гэтага  1613 г. Земскі сабор Расіі выбра новым царом Міхаіла Раманава.
Такім чынам, палітыка Рэчы Паспалітай, накіраваная на сталяванне панавання  Расіі, пацярпела крах. Больш таго, з гэтага моманту новая царская дынастыя Расіі пачала праводзіць палітыку, накіраваную на ліквідацыю Рэчы Паспалітай.
 
 

4. Казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг.
 
Значную ролю  тым, што была падпісана Люблінская нія адыграла краінская шляхта. У 1569 г. яна аднадушна падтрымала нію. Больш таго, украінская шляхта папрасіла караля Жыгімонта Агуста прыняць Украіну  склад Польшчы. Нашчадкі дзеячо Украіны, якія  1569 г. здрадзілі ВКЛ, ужо вельмі хутка зразумелі, якую памылку зрабілі іх бацькі. За кароткі перыяд польская шляхта захапіла се землі Украіны, багатыя чарназёмам і хлебам.
Казацкай вольнасці на ѕкраіне прыйшо канец. Польская шляхта лупцавала нават тых казако, якія мелі гербы і служылі  войску. Да сацыяльнага прыгнёту дадася прыгнёт рэлігійны і нацыянальны, бо народ Украіны бы правасланым.
Усе цэрквы ѕкраіны былі перададзены пад адміністрацыю ярэям. Хаваць памерлых і граць вяселлі дазвалялася толькі  начны час. За самы нязначны чынак супраць волі пана краінца чакала толькі смерць. Такім чынам, цяжкі сацыяльны і нацыянальны прыгнёт ста аснонай прычынай казацка-сялянскай вайны, якую значалі Б.Хмяльніцкі.
Б.Хмяльніцкі змагася за стварэнне самастойнай Украіны, але весці барацьбу з дзяржавай яму было вельмі цяжка. У пасташых не хапала зброі, грошай, падтрымкі з боку іншых дзяржа. Акрамя таго пасташыя змагаліся супраць шляхецкага панавання, але не супраць адмены прыгону. Таму сацыяльная база пастання была абмежаванай, яно не абапіралася на весь народ.
Пастанне пачалося  1648 г. У шэрагу бітва пасташыя атрымалі перамогу над войскамі Рэчы Паспалітай. Перамогі пасташых, атрыманыя  1648-1651 гг., спрыялі пашырэнню пастання. У гэты перыяд пастанне ахапіла і тэрыторыю Беларусі. Асноныя падзеі разгортваліся на подні Беларусі, у раёнах, што межавалі з Украінай. Казацка-сялянскі рух ахапі Гомель, Мазыр, Лое, Рэчыцу, Тура, Пінск. Казакі авалодалі Брагіным, Бабруйскам, Чэчэрскам і іншымі гарадамі. Яны нават спрабавалі захапіць Слуцк, але безпаспяхова.
У 1649 г. у ВКЛ было створана шляхецкае войска  складзе 10 тысяч чалавек. Войска значалі Януш Радзівіл, які ме добра ваяваць. Рашаючая бітва паміж пастанцамі і арміяй Я.Радзівіла адбылася пад Лоевым у 1649 г. У гэтай бітве 30 тысяч казака і сялян былі разбіты харугвамі Радзівіла.
У 1651 г. войскі Хмяльніцкага пацярпелі жорсткае паражэнне  бітве пад Берасцечкам. Пасля гэтага была падпісана мірная дамова, згодна з якой казакі больш не мелі права знаходзіцца  Беларусі. Гэта спыніла ваенныя дзеянні  Беларусі, пастанне працягвалі маленькія атрады, якія хаваліся  лясах і балотах.
Такім чынам, казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг. аказала значны плы  на сацыяльнае жыццё Беларусі, яна садзейнічала фарміраванню беларускага казацтва.
 
 5. Трынаццацігадовая вайна і яе вынікі (1654-1667 гг).
 
Казацка-сялянская вайна, якая пачалася  Рэчы Паспалітай  1648 г. закранала інтарэсы Расіі. Б.Хмяльніцкі неаданаразова прасі Расію аб дапамозе зброяй і грашыма. Масква асцярожна дапамагала пасташым, пачашы праводзіць палітыку зброенага нейтралітэта. Усе войскі Расіі знаходзіліся на мяжы з Рэччу Паспалітай, пагражаючы вайной, але урад цара Аляксея Міхайлавіча цярпліва чака – ці зможа Рэч Паспалітая атрымаць рашаючую перамогу, умацаваць сваю армію і дзяржаную ладу. 
У 1652 г. Б.Хмяльніцкі атрыма новую перамогу над войскам Рэчы Паспалітай. Расія пераканалася, што Рэч Паспалітая страціла сваю моц і не мае магчымасці весці новую вайну. Таму  1654 г. урад Расіі прыня прапанову Пераясласкай Рады ѕкраіны аб далучэнні ѕкраіны да Расіі. Анэксія ѕкраіны зрабіла вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй непазбежнай.
У 1654 г. 100 тыс.войска рускага цара вайшло на тэрыторыю Беларусі. За кароткі перыяд яно заняло амаль усе беларускія гарады, таму што 10 тыс.войска Я.Радзівіла было не  стане атрымаць перамогу  адкрытай бітве. Вясной 1655г. рускія арміі занялі Мінск і рушылі на Вільню, якая была захоплена і спалена.
Новая расійская адміністрацыя праводзіла  Беларусі недальнабачную палітыку. Мясцовае насельніцтва моцна цярпела ад новай улады. Таму на занятай тэрыторыі пачалі стварацца партызанскія атрады. У 1656-1661 гг. партызанскі рух ахапі амаль усю Беларусь. У лясы пайшла шляхта, сяляне і гараджане. Ідэя вызвалення Радзімы ахапіла се насельніцтва, якое ахвяравала грошы, харчаванне і жывёлу. У выніку партызанскія злучэнні вызвалілі цэлыя ваяводствы і паветы. Напрыклад, у 1661 г. гараджане Магілёва знішчылі рускі гарнізон, які складася з 2 тысяч чалавек. Царская улада была ліквідавана  Мсціславе, Себежы, Шклове, Гомелі, Глыбокім, Бешанковічах. У гэты перыяд былі вызвалены Менскі, Барысаскі, Навагрудскі паветы.
Вясной 1660 г. Рэч Паспалітая заключыла са Швецыяй мірную дамову і накіравала свае войска на ѕсход. Пасля вызвалення Вільні рускія войскі пачалі адыход і замацаваліся на новых пазіцыях. Пазіцыйная вайна цягнулася з пераменным поспехам. Ваенныя дзяенні скончыліся  1667 г. калі бы падпісаны Андрусаскі мірны дагавор. Згодна з ім Левабярэжная ѕкраіна і г.Кіе адышлі да Расіі. Адзін з артыкула дагавору дава Расіі права на заступніцтва за правасланае насельніцтва Рэчы Паспалітай.
У 1686 г. кароль Рэчы Паспалітай Ян Сабескі падпіса з Расіяй новую дамову, згодна з якой Расія брала пад свой патранат правасланых Рэчы Паспалітай. Гэта давала Расіі права мешвацца ва нутраныя справы суседняй дзяржавы.
Такім чынам, трынаццацігадовая вайна скончалася перамогай Расіі. Пасля гэтай вайны Рэч Паспалітая трапіла  частковую палітычную залежнасць ад Расіі, таму што дзяржава страціла суверэнітэт над часткай свайго насельніцтва. У эканамічных адносінах вынікі 13-ці гадовай вайны былі спусташальнымі. Насельніцтва Беларусі страціла 1,5 млн. чалавек, 70% хат у вёсках стаялі пустымі, большасць беларускіх гарадо былі спалены. Для таго, каб узнавіць гаспадарку спатрэбілася каля 25 гадо.
 
 6. Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай і яго наступствы.
  
Улада палітычнай алігархіі садзейнічала таму, што краіна трапіла  паласу сеагульнага крызiсу. Палiтычны крызiс вызначася тым, што работа Сойма была паралiзавана знакамiтым шляхецкiм «лiберум вета». У 1652 годзе бы створаны працэдэнт, калi работа была сарвана дэпутатам ад ВКЛ. Сойм прызна «вета» дэпутата правамоцным і спыні працу. З гэтага моманту  і да 1764 г. было сарвана прыкладна 80% усіх Сойма.
Акрамя таго, палітычная анархія і безладдзе  сталіце дапанялася безладдзем на месцах. Павятовыя соймікі пачалі прымаць пастановы, якія давалі права шляхце не выконваць дзяржаныя законы. Мясцовыя суды і Літоскі трыбунал не маглі нічога зрабіць з самавольствам шляхты. На практыцы судовыя пастановы толькі тады выконваліся, калі той, хто выйграва справу ме войска, каб выконваць рашэнне суда. А калі суд і ісцец бачалі, што з вінаватым нічога зрабіць нельга, суд аб’яля вінаватага выгнаннікам з Айчыны і пазбаля яго грамадзянства. Такую пастанову выдава кароль, сыходзячы з рашэння Трыбунала. Але гэтых рашэння ніхто не выконва. Так, каронны стражнік Самуіл Лашч атрыма 236 пастановы аб выгнанні з краіны. Але ён не толькі не пакіну Радзіму, а працягва займаць сваю пасаду і па-ранейшаму ваява са сваімі суседзямі. Такіх выпадка было вельмі шмат.
Крызіс праявіся  тым, што шляхта увесь час стварала канфедэрацыі, асабліва  перыяд выбара караля. На выбары караля магнаты ехалі з 20 тысячным войскам і артыллерыяй. Самі выбары рэдка праходзілі без крывавых сутычак. Як правіла, канфедэраты пісалі каралю скрагі і калі кароль іх не задавальня, тады пачыналася грамадзянская вайна супраць улады.
Ад палітычнага крызісу асабліва цярпелі тыя сацыяльныя колы грамадства, якія не належылі ні да шляхты, ні да католіка. У іх увогуле не было ніякіх право. Таму гэтая частка грамадства шукала абароны за мяжой. Пасля 13-ці гадовай вайны Расія мела права бараніць інтарэсы правасланага насельніцтва Рэчы Паспалітай, а  гады Паночнай вайны Расія атрымала магчымасць аказваць уплы і на выбары караля.
Аднак негледзячы на знешнія пагрозы, шляхта яшчэ больш абвастрала становішча  дзяржаве. У 1733 г. Сойм прыня пастанову, якая пазбаляла некатоліка быць пасламі  Сойме, прымаць удзел у рабоце Трыбунала і займаць грамадскія пасады.
Такім чынам, палітычны крызіс Рэчы Паспалітай садзейніча сацыяльнаму расколу  грамадстве, разбура асновы дзяржанасці і правапарадку, ствара перадумову, якія прывялі да ліквідацыі гэтай дзяржавы.  
 
 
 
7. Падзелы Рэчы Паспалітай і ключэнне зямель  склад Расіі.
 
У 1763 г. памёр Агуст ІІІ і магнацкія групокі пачалі барацьбу за ладу. У гэты час дзяржанай улады  Рэчы Паспалітай фактычна не было і яе суседзі: Расія, Астрыя і Прусія вырашылі выкарастаць зручны момант. Расія вырашала правесці на каралескі трон свайго прыхільніка, які б дапамог вырашыць пытанне аб далучэнне да Расіі тых тэрыторый, дзе жыло правасланае насельніцтва. Такім прэтэндэнтам ста Станісла Панятоскі, які бы блізкім сябрам Кацярыны ІІ. Вясной 1764 г., калі чакалася скліканне выбарчага Сойму, прыхільнікі Панятоскага стварылі канфедэрацыю ВКЛ і звярнуліся з дапамогай да Расіі. Кацярына ІІ накіравала  ВКЛ войска. Аднак супраць расіян выступілі Радзівілы. У рашаючай бітве Радзівілы былі разбіты і пасля гэтага Панятоскі бы абраны каралем Рэчы Паспалітай.
Але замест таго, каб дагадзіць Кацярыне ІІ, Панятоскі пача праводзіць некаторыя рэформы. Гэтыя рэформы былі накіраваны на мацаванне лады і дзяржавы. Кацярына ІІ была абурана каварствам Панятоскага. Яна вырашала дзейнічаць больш рашуча, не маскіруючы свае сапрадныя намеры. Тым больш, што Панятоскі запатрабава, каб Расія вывела свае войскі з тэрыторыі Рэчы Паспалітай.
У адказ Расія, Астрыя і Прусія накіравалі  Сойм патрабаванне адмяніць пастанову 1733 г. і ранаваць правы католіка і некатоліка г.з. дысідэнта. У 1766 г. Сойм адмовіся гэта зрабіць. Тады пры дапамозе Расіі і Прусіі былі створаны дзве канфедэрацыі – у Слуцку і Торуні. Пад уздзеяннем расійскай арміі, размешчанай пад Варшавай, Сойм у 1767 г. прыня пастанову аб уранаванні право католіка і дысідэнта. У адказ каталіцкя шляхта  1768 г. стварыла сваю канфедэрацыю  Бары. Але  1771 г. барскія канфедэраты былі разбіты арміяй маладога Суворава  мястэчку непадалеку ад Кобрына. Пасля гэтага Расія, Астрыя і Прусія падпісалі дагавор аб першым падзеле Рэчы Паспалітай. Згодна з дагаворам да Расіі адыходзіла Полаччына, Віцебшчына, Магілёшчына і частка Паднёвай Беларусі. Дзяржаная мяжа прайшла па Заходняй Дзвіне і Дняпру.
Пасля першага падзелу Кацярына ІІ абяцала, што  Расіі больш няма тэрытарыяльных і палітычных прэтэнзій да Рэчы Паспалітай. Але на самой справе саюзнікі пачалі весці тайныя перагаворы аб другім падзеле Рэчы Паспалітай. Аднак вайна Расіі з Турцыяй і пастанне Пугачова перашкодзілі Расіі на некаторы час.
Пасля перамогі Расіі над Турцыяй сітуацыя змянілася і для Расіі і для Рэчы Паспалітай. У Рэчы Паспалітай былі створаны перадумовы для пераадолення палітычнага крызіса і ператварэння краіны  моцную дзяржаву. Гэтаму спрыялі рашучыя рэформы і работа Чатырохгадовага Сойма.
Сойм працава з 1788 г. па 1791 г. 3 мая 1791 года была прынята Канстытуцыя Рэчы Паспалітай. Гэта бы крок рэвалюцыйнага тыпу. Канстытуцыйны лад жыцця ствары рэальныя мовы для хуткага развіцця дзяржавы, умацавання лады на сапрады дэмакратычных пачатках.
Расія і яе саюзнікі бачылі  гэтай канстытуцыі палітычную пагрозы для сябе. Яны пачалі падштурховаваць шляхту да рокаша. З гэтай мэтай у 1792 г. у Санкт-Пецярбургу была створана канфэдэрацыя шляхты, якая выступіла супраць Канстытуцыі 1791 г. Конфедэраты-здраднікі звярнуліся па дапамогу да Расіі.
У ліпені 1792 г. да гэтых канфедэрата, якія дзейнічалі  мястэчку Тарговіца, далучыся кароль. Па загаду караля Канстытуцыя 1791 г. была адменена. У гэты момант Расія, Астрыя і Прусія накіравалі Сойму новы ультыматум. Яны запатрабавалі зацвердзіць другі падзел дзяржавы. Ультыматум саюзнікі падмацавалі дагаворам, які бы падпісаны  Санкт-Пецярбургу.
У чэрвені 1793 г. на Сойме, скліканым  Гродне, было зачытана патрабаванне аб другім падзеле Рэчы Паспалітай. Дэпутаты мочкі заслухалі яго. Тады пасол Расіі сказа, што мачанне – знак згоды і дагавор бы зацверджаны, а тарговіцкая канфэдэрацыя распушчана.
Па мовах дагавору да Расіі адышла Цэнтральная Беларусь і Правабярэжная Украіна.
Другі падзел РП, здрада значнай часткі шляхты выклікалі пратэст у патрыёта Айчыны. Патрыятычнай шляхта пачала рыхтавацца да пастання. Цэнтр падрыхтокі знаходзіся  Варшаве. Пастанне пачалося  1794 г., яго значалі Т.Касцюшка. Ён разлічва на дапамогу Францыі, падтрымку Астрыі і Прусіі. Сацыяльная база пастання была вельмі вузкай. Т.Касцюшка разлічва у асноным на шляхту. Сярод пасташых не было адзінства. Т.Касцюшка не змог стварыць моцнай і баяздольнай арміі. Надзеі пасташых на дапамогу Францыі не спрадзіліся, а Астрыя і Прусія выступілі супраць пасташых. У выніку пастанцы былі разгромлены арміяй фельдмаршала Суворава. Рашаючыя бітвы адбыліся  кастрычніку – лістападзе 1794 г. 6 лістапада Варшава здалася, а Касцюшка трапі у палон.
Паражэнне пастання прывяло да трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, які адбыся  1795 г. Да Расіі адышла Заходняя Беларусь.
Такім чынам, у выніку трох падзела Рэчы Паспалітай землі Беларусі былі далучаны да Расіі.
 
 8. Пачатак прамысловага перавароту  Заходняй Еропе.
Прамысловая рэвалюцыя, яе змест і сутнасць.
 
У апошнія трэці ХVIII ст. магчымасці мануфактуры былі вычарпаны. Каб забяспечыць далейшае развіццё эканомікі патрэбны былі новыя тэхналогіі. Развіццё тэхналагічнага працэсу было звязана з вынаходніцтвам і каранэннем у вытворчасць новага абсталявання. Творцамі новай тэхнікі сталі звычайныя прадпрымальныя майстры з ліку ткачо, механіка і металурга.
Удасканаленне тэхналагічнага працэсу пачалося  лёгкай прамысловсці. Лідэрам гэтай прамысловай галіны была Англія, якая паклала пачатак прамысловаму перавароту. У 1733 г. англійскі майстар Джон Кей, які  працава ткачом і механікам, вынайшо імклівы лятучы бегунок. Дзякуючы вынаходніцтву, прадукцыйнасць працы і вытворчасць тканіны выраслі  два разы. У выніку прамысловасць пачала адчуваць недахоп пражы. У 1765 г. англійскі ткач і плотнік Джэймс Харгрывс вынайшо механічную пралку, якую ён назва «Джэнні». Гэтая пралка забяспечыла рост прадукцыйнасці працы  18-20 разо. Затым у 1784 г. англійскія майстры стварылі механічны ткацкі станок, які забяспечы рост прадукцыйнасці працы і вытворчасць тканіны  40 разо. У гэтым жа годзе механік і вынаходнік Джэймс Уатт вынайшо паравую машыну. Гэтае вынаходніцтва дазволіла стварыць прынцыповы новы рухавік не толькі для фабрык і завода, але і для транспарту.
Вельмі хутка  Англіі, Францыі, іншых краінах пачалася вытворчасць паравых рухавіко, якія стваралі аснову новага тэхналагічнага працэсу. У 1800 г. у краінах Заходняй Еропы працавала 1000 паравых машын, на базе якіх ствараліся фабрыкі і заводы.
Тэхналагічны пераварот ахапі і цяжкую прамысловасць. У 1784 г. Генры Корт ствары пудынгавую печ, якая дасканаліла вытворчасць сталі. Доменныя печы, якія працавалі на коксе, паклалі пачатак рэвалюцыі  металургіі.
Для мадэрнізацыі эканомікі бы неабходны сучасны транспарт. Рэвалюцыйныя перамены адбыліся і  гэтай галіне. У 1807 г. Роберт Фултан пабудава у ЗША першы параход, а  1814 г. Д.Стэфенсон пабудава першы паравоз. У 1825 г. англічане пабудавалі першую чыгунку, у Германіі чыгункі пачалі будавацца  1835 г., а  Расіі – у 1837 г.
Такім чынам, у канцы XVIII – першай палове XIX стст. у краінах Заходняй Еропы адбылася прамысловая рэвалюцыя. Сутнасць гэтай рэвалюцыі была  наступным:
1.У тэхналагічных адносінах адбыся пераход ад мануфактурнай да фабрычна-завадской вытворчасці, заснаванай на машынах і механізмах новага тыпу;
2.Калі ва мовах мануфактуры галоную ролю адыгрыва чалавек, то ва мовах фабрыкі чалавек ста прыдаткам рабочай машыны;
3.Прадукцыйнасць працы цяпер залежыла ад ступені эксплуатацыі рабочай сілы;
4.У грамадстве сфарміраваліся асноныя сацыяльныя групы насельніцтва індустрыяльнай цывілізацыі: вышэйшы, сярэдні і рабочы клас.
 
9. Ерапейская Асвета і яе ідэі.
 
Прамысловая рэвалюцыя змяніла сацыяльнае жыццё грамадства. Буданіцтва фабрык і завода (індустрыялізацыя) стварала спрыяльныя мовы для развіцця гарадо. У першай палове XIX ст. у Заходняй Еропе хуткімі тэмпамі будаваліся гарады. Напрыклад, у Англіі  1811 г. у гарадах пражывала 65% усяго насельніцтва краіны, а  1841 г. у гарадах гэтай краіны пражывала жо каля 80% насельніцтва. Цэнтрамі індустрыяльнай цывілізацыі сталі прамысловыя гарады такіх краін, як Францыя, Германія, ЗША, Бельгія, Галандыя, Швейцарыя.
Змены  сацыяльным жыцці былі звязаны і з такой з’явай, як эпоха Асветы. Асвета - гэта ідэйны і грамадскі рух новага часу, які ахапі Еропу і Амерыку. Яго гістарычныя рамкі ахопліваюць 1689 – 1789 гг. Першая дата звязана з пачаткам «славутай рэвалюцыі» у Англіі, а другая – з пачаткам Вялікай французкай рэвалюцыі. Дзеячы эпохі Асветы змагаліся за сталяванне «царства розуму», у аснове якога яны бачылі «натуральную ронасць» грамадзян. З гэтай ронасці вынікала патрабаванне палітычных право і свабод. Грамадская думка Асветы была пэнена  магутнасці чалавечага розуму, у прагрэсе навукі, што стварала мовы для себаковага росквіту грамадства. Аднак у кожнай дзяржаве былі свае асаблівасці і свае асветнікі. У Англіі – гэта Д.Локк, які напіса сачыненне «Вопыт чалавечага розуму». У гэтым творы Локк сцвярджа, што неад’ёмным правам чалавека з’яляецца права на жыццё, свабоду і ласнасць. Французкая Асвета – гэта Вальтэр, Ж.Ж.Руссо, Д.Дзідро, Ш.Монтэск’е. Гэтыя асобы спачатку былі дысідэнтамі і радыкаламі, яны значалілі грамадска-палітычны рух Францыі, які завяршыся перамогай Вялікай французкай рэвалюцыі. Разам з тым гэтыя дзеячы паклалі пачатак новай філасофска-палітычнай плыні, якая атрымала назву «навуковай утопіі».
На пытанне – за што трэба змагацца чалавеку?, Вальтэр і Руссо адказалі – за ронасць, братэрства і свабоду. Але ці ж можна зрабіць такім усё грамадства? Асветнікі адказалі – безумона, можна. Утапізм іх вучэння заключаецца  тым, што яны жадалі стварыць шчаслівае «царства свабоды» для сіх і кожнага грамадзяніна. Утапічныя ідэі асветніка аказвалі плы на філасофска-палітычную думку і культурнае жыццё індустрыяльнай цывілізацыі  XVIII – XIX стст.
Прадстаніком нямецкай асветы бы філосаф Э.Кант. Асабліваю вагу дзеячы Асветы надавалі барацьбе з рэлігіяй і царквой. На іх думку, рэлігія была перашкодай на шляху да царства свабоды і ронасці. Э.Кант у рабоце «Крытыка чыстага розуму» абверг усе магчымыя доказы быцця Бога. Пасля гэтага філосафы абвясцілі свету, што новы чалавек «штурмам» узя неба, не пакінушы там месца Богу. Праз некаторы час другі нямецкі філосаф Ф.Ніцшэ канстатава, што  сацыяльным і духоным жыцці чалавека індустрыяльнага грамадства «Бог памер». Яму на змену прыйшо звышчалавек, які сам устанавліва мараль, правілы і нормы чалавечага жыцця.
Каб хоць неяк наблізіць шчаслівае будучае, у XVIII ст. пачалі будаваць сады і паркі, якія павінны былі злучыць чалавека з прыродай і «новым раем». Гэта былі месцы філасофскіх і палітычных гутарак, месцы прыгажосці і адпачынку. У кампазіцыі парка уключаліся галерэі, музеі, тэатры, храмы. Усе гэта павінна было васобіць рэалізацыю мары аб «жыцці  райскім садзе», аб хуткім наступе шчаслівай будучыні. Ідэі ерапейскай Асветы аказвалі вялікі плы і на Беларусь. Буданіцтва  Беларусі палацава-паркавых ансамбля у другой палове XVIII ст. сведчыць аб тым, што рэалізацыя асветніцкіх ідэй была сацыяльнай рэчаіснасцю нашай Бацькашчыны.
 
 
Лекцыя 5 . Беларусь у складзе Расійскй імперыі
(другая палова XVIII – першая палова XIX ст.)
 
1. Эканамічнае і палітычнае развіццё Расіі  канцы XVIII – першай палове XIX ст. (асаблівасці цывілізацыйнага развіцця).
 
Тэхналагічная мадэрнізацыя краін Заходняй Еропы, што адбылася  канцы XVIII ст., аказала вялікі плы і на цывілізацыйны лад жыцця Расіі. У Расіі гэты перыяд супа з цараваннем Кацярыны ІІ.
Усталяванне элемента рынку пачалося  Расіі яшчэ  эпоху Пятра І. Пятроскія рэформы садзейнічалі развіццю мануфактурнай вытворчасці. У XVIII ст. у Расіі з’явіліся горныя прадпрыемствы, плавільні, буйныя ваенныя арсеналы, шаковыя і аксамітныя мануфактуры. Адначасова  эканоміцы заховалася саматужна-хатняя рамесніцкая вытворчасць.
У эканамічным развіцці Расіі назіралася барацьба дзвух тэндэнцый- з аднаго боку развівася гандаль, фарміравася пачатковы рынак, ішло станаленне капіталістычнага кладу; напрыклад, у канцы XVIII ст. у Расіі працавала каля 200 горнадабываючых прадпрыемства, налічвалася больш за 2 тысячы прадпрыемства перапрацочай прамысловасці, каля 1700 кірмашо. На гэтых прадпрыемствах налічвалася каля 80 тыс. работніка, з якіх 33,5 тыс. былі наемнымі.
Але з другога боку, у Расіі ішо працэс узмацнення феадальнага ціску на сялянства, узмацненне абсалютызму. Гэта праялялася  тым, што сялянства ператваралася  рабо, якія не мелі абсалютна ніякіх право і павінны былі  працаваць на памешчыка да 5 дзен на тыдзень. Узмацненне абсалютызму праялялася  тым, што  галіне палітыкі царызм абапірася толькі на памешчыка (да 2% насельніцтва), армію і паліцыю. Улады рашуча змагаліся з любымі элементамі лібералізму і рэфармізму, што былі накіраваны на развіццё палітычнага працэсу  грамадстве.
Царызм праводзі рэакцыйную нутраную і знешнюю палітыку, бы «жандармам Еропы», улады Расіі змагаліся з рывалюцыйным рухам у сваёй краіне і за яе мяжамі.
Такім чынам, эканамічная і палітычная супярэчлівасць  жыцці Расіі  канцы XVIII – першай палове XIX ст. садзейнічалі імкліваму развіццю сацыяльнага крызісу, узмацненню нацыянальна-вызваленчай барацьбы народа Расіі, фарміраванню тайных арганізацый і руха.
 
2. Сацыяльна-эканамічная палітыка самадзяржая  Беларусі   канцы XVIII – першай палове XIX ст.
 
Пасля падзела Рэчы Паспалітай беларускія землі апынуліся  складзе Расіі. У Беларусі жыло каля 3 млн. чалавек са складу беларуса, паляка, ярэя, татар, украінца, народа прыбалтыкі. Палітыка самадзяржая  дачыненні да Беларусі была накіравана на паступовую яе інтэграцыю  склад Расіі. Гэтыя палітыка праводзілася па сіх напрамках – адміністрацыйным, прававым, культурна-нацыянальным, палітычным і г.д.
Тэрыторыя Беларусі была падзелена на пяць губерня: Віцебскую, Магілескую, Мінскую, Гродзенскую і Віленскую. Значныя змены адбыліся і  жыцці гарадо. Усе дробныя і сярэднія гарады страцілі свой статус і былі ператвораны  мястэчкі, якія трапілі ва ласнасць да прыватных асоб з ліку расійскіх царадворца. Цэнтры губерня атрымалі права на самакіраванне. У 1795 г. беларускія гарады атрымалі права на арганізацыю гарадскіх дум, купцы мелі магчымасць утвараць гільдыі, весці нутраны і замежны гандаль.
Аднак на шляху да сацыяльнай інтэграцыі стаяла шляхта былой Рэчы Паспалітай, якая валодала велізарнымі багаццямі і палітычнай уладай на месцах. У складзе Расіі шляхта не бачыла свайго месца, таму што абсалютызм бы не сумяшчальны з тымі правамі і свабодамі, якімі валодала шляхта. Самадзяржае гэта добра разумела, але спачатку заахвочвала шляхту да лаяльнасці і пакорлівасці ладам. Той шляхце, якая вяла сябе пакорліва, улады Расіі захавалі маёмасць, давалі магчымасць працаваць у дваранскіх сходах на месцах.
З той часткай шляхты, якая дзельнічала  тайных таварыствах, рыхтавала і праводзіла пастанні 1794г., 1830-1831 гг., 1863-64 гг. самадзяржае рашуча змагалася шляхам рэпрэсій і так званых «разбора шляхты». Пад час «разбора» у шляхты забіралі шляхецтва, зямельную ласнасць і пераводзілі  склад мяшчанства, частку шляхты высялялі  Сібір, частку – за мяжу. У выніку жо  другой палове XIX ст. шляхецкае саслое  Беларусі знікла. Адначасова лады Расіі накіровалі  Беларусь расійскіх памешчыка з ліку ваенных, былых палітыка, яны былі мясцовамі адміністратармі, кіранікамі радавых устано, мясцовых судо. Гэта былі элементы каланізацыі і русіфікацыі Беларусі.
У адносінах да сялянства Беларусі рад Расіі праводзі тую ж прыгонніцкую палітыку, што і  дачыненні да сялянства Расіі. Але  сацыяльных адносінах прыгоніцтва дапанялася русіфікацыяй у галіне мовы і культуры, барацьбой з нацыянальным самавызначэннем мясцовых сялян. Гэта праявілася  тым, што 1839 г. была ліквідавана ніяцкая царква, а  1840 годзе ліквідавана дзеянне Статута 1588 г. у Беларусі. Дзеянне Статута фармальна сведчыла аб павазе царызма да мясцовых традыцый і закона, гэта была спроба прыцягнуць шляхту на бок супрацоніцтва з расійскімі ладамі, захаваць у сялян веру  «добрага цара» і кепскага мясцовага пана. Ліквідацыя прававога дзеяння Статута 1588 г. была пераходам да адкрытай палітыкі русіфікацыі.
Новым элементам палітыкі Расіі былі адносіны да ярэйскага насельніцтва Беларусі. У самой Расіі ярэя, як сацыяльнай групы насельніцтва, не было. Каб стрымаць міграцыю ярэя у Расію, улады вызначылі «мяжу ярэйскай аселасці». У 20-е гадах XIX ст. ярэі былі пераселены з сельскай мясцовасці  гарады і мястэчкі Беларусі. Яны жылі культурна-нацыянальнай атаноміяй і кіраваліся кагаламі.
У адносінах да сяго польскага рад Расіі праводзі палітыку дыскрамінацыі і рэпрэій. У 30-х гадах XIX ст. было спынена выкарыстанне польскай мовы  судовым справаводстве, адукацыі, пры правядзенні масавых мерапрыемства у гарадах і мястэчках пад час рэлігійных свят. З гэтай жа мэтай у Беларусі было зачынена каля паловы сіх каталіцкіх кляштаро і касцёла, а мясцовае насельніцтва пераводзілася  праваслае. У выніку каля 2,5 млн. беларуса з ліку ніята і католіка сталі правасланымі.
Такім чынам, сацыяльна-эканамічная палітыка рада Расіі  Беларусі   першай палове XIX ст. была накіравана на паступовую інтэграцыю Беларусі  склад Расіі. Метады гэтай палітыкі былі рознымі.
 
 
3. Вайна 1812 г. і Беларусь.
 
         У пачатку ХІХ ст. рэзка змацніліся  супярэчнасці паміж Францыяй і Расіяй. Напалеонаская Францыя імкнулася да сусветнага панавання. На гэтым шляху стаялі Англія і Расія. Англія мела магутны ваенны флот, вялізныя калоніі. Экспедыцыя  Англію для Напалеона была вельмі рызыконай. Таму Напалеон і вырашы спачатку разграміць Расію, якая, на яго думку, не мела ваяваць, была  ваенных і тэхнічных адносінах адсталай. Гэта магло гарантаваць Францыі поспех. З гэтай жа мэтай Напалеон і ствары небывалую  гісторыі армію, якая налічвала 600 тысяч чалавек.
         24 чэрвеня 1812 года Францыя, без аб'ялення вайны, напала на Расію. Беларусь стала полем жорсткіх баявых дзеяння. Расійскія войскі гераічна змагаліся з французамі пад Кобрынам, Солтанакай, Астрона, Мірам, Полацкам і іншымі месцамі. Трэба адзначыць,што расіяне  цэлым змаглі навязаць французам сваю стратэгію і тактыку вядзення вайны, на што Напалеон  ніяк не разлічва.
         Адносіны беларускага насельніцтва да вайны былі рознымі. Беларуская шляхта  аснове сваёй перайшла на бок Францыі. 80 тысяч беларускіх шляхціча удзельнічалі  паходзе на Маскву  складзе арміі Напалеона. Правасланая шляхтя, каля 5 тысяч чалавек, змагаліся на баку Расіі. Беларускае сялянства ставілася да вайны адмона, сяляне імкнуліся захаваць нейтралітэт, хаваліся па лясах, яны не давяралі ні французам, ні рускім.
         Аднак частка сялянства, асабліва на Усходзе Беларусі, выступала на баку Расіі. Беларускія сяляне сталі на абарону Расіі як сваей Радзімы, таму, што вайна для Расіі была Айчыннай. Партызанскія атрады дзейнічалі  вёсках Стараселле, Межаны, Есьманы, на тэрыторыі Барысаскага, Дрысенскага і Полацкага павета і  іншых месцах. У верасні сяляне вескі Жарцы Полацкага павета змагаліся з батальёнам французскіх салдат, удзельнічалі  бітве за Полацк.
         Палітыку Францыі  Беларусі можна ахарактэрызаваць старажытным заклікам – «паздяляй і ладар!». 1 ліпеня 1812 года французы выдалі загад аб стварэнні Часовай камісіі урада Вялікага княства Літоскага. Узначалі камісію мясцовы памешчык Станісла Солтан. У склад ВКЛ адыходзілі Віленская, Мінская, Гродненская губерні і Беластоцкая вобласць. У Віцібску і Магілеве засталося французскае ваеннае кіраванне, як у прыфрантавых рэгіенах. За спіной у С.Солтана стаялі французскія камісары, якія патрабавалі аднаго – грошай, хлеба, людзей і коней у сваю армію. Ніякіх палітычных право гэты рад не ме.
         Важным ваенным вынікам вайны 1812 года стала Барадзінская бітва, што  адбылася  жніні 1812 года. У гэтай бітве Напалеон не здоле разграміць рускую армію і гэта вырашала канчатковы зыход вайны. У кастрычніку 1812 года расійская армія вымусіла француза пакінуць Маскву і пачаць адступленне. Адступленне  хуткім часе перерасло  бегства француза з Расіі. Канчатковы разгром французскага нашэсця на Расію адбыся  лістападзе пры пераправе праз раку Беразіну. Тут французы страцілі больш за 20 тысяч салдат і весь свой скарб, які нарабавалі  Маскве, іншых гарадах Расіі і Беларусі.
         Такім чынам, вайна 1812 года, негледзячы на се эканамічныя разбурэнні, з’явілася яркай старонкай нашай гістрыі. Таму што, у жыццевай рэчаіснасці таго часу беларусы, разам з расіянамі, змагаліся з  агульным ворагам. Беларусы пачалі, хоць часткова, усведамляць агульнасць вялікай краіны.
 

4. Грамадска–палітычнае жыццё   Беларусі  першай палове ХІХ ст.
 
         Пасля пазделу Рэчы Паспалітай, паражэння пастання пад кіраніцтвам Т.Кацюшкі значная колькасць беларускай шляхты, што не прынесла прысягі вернасці Расіі, апынулася  Францыі. Характэрнай з’явай палітычнага жыцця Францыі канца ХVIII – пачатку ХІХ ст. была рэвалюцыйнасть грамадства. Гэтая рэвалюцыйнасць падтрымлівалася вялікай колькасцю палітычных арганізацый: розных клуба, таварыств і аб’яднання. Гэтыя палітычныя суполкі  Францыі, як правіла, былі масонскага тыпу. Яны дзейнічалі легальна, але сапрадныя свае палітычныя мэты хавалі за іншай, напрыклад, дабрачыннай, асветніцкай дзейнасцю. Такія арганізацыі адрозніваліся дысцыплінай, імкненнем да барацьбы, самаахвярнасцю сваіх прыхільніка, моцнай цэнтралізаванай падпарадкаванасцю. Менавіта гэтым арганізацыям належылі ідэі барацьбы за свабоду, ронасць і братэрства. Кіранікамі такіх суполак  розны час былі Вальтэр, Дзідро, Гюго, Гётэ, і шмат хто з іншых палітычных і грамадскіх дзеячо.
         Вельмі шмат суполак такога тыпу дзейнічала  ЗША. Напрыклад, усе тагачасныя амерыканскія прэзідэнты належылі да іх.
         Пасля вайны 1812 года беларуская шляхта, што змагалася на баку Францыі, атрымала амністыю і вярнулася на Радзіму. У гэты перыяд  Беларусі пачалі стварацца першыя тайныя таварыства. У 1818-1821 гг. у Беларусі афіцыйна дзейнічалі пяць масонскіх ложа: дзве  Нясвіжы, дзве  Слуцку і адна  Мінску. У гэты ж час былі створаны і такія арганізацыі як таварыства “філамата” і таварыства “філарэта”, якія дзейнічалі  Віленскім універсітэте. Асветніцкія таварыствы распачалі сваю працу  Полацку і Віцебску, Свіслачы – там дзе былі навучальныя становы. Афіцыйна студэнты вывучалі родную мову, гісторыю і культуру Беларусі, але  сапраднасці яны рыхтаваліся да палітычнай барацьбы за адраджэнне Айчыны.
         Таварыствы такого тыпу былі створаны і  Расіі, але палітычны накірунак у іх бы больш выразны, яны дзейнічалі больш рашуча. Гэта прывяло да знакамітага пастання дзекабрыста, што адбылося 14 снежня 1825 г. Але ліквідаваць самадзяржае дзекабрыстам не далося.
         Паспрабавалі падтрымаць сваіх расійскіх сябро і іх беларускія аднадумцы. У 1823 г. бы распрацаваны план бабруйскага пастання, з арыштам цара  час агляду бабруйскай крэпасці. Але план не бы выкананы. 24 снежня 1825 г. была сарвана прысяга Мікалаю І. У лютым дзекабрысты Палтаскага палка паспрабавалі авалодаць бабруйскай крэпасцю. Усе гэтыя выступленні дзекабрыста  Беларусі скончыліся паражэннем. У 1826 г. урад Расіі афіцыйна забарані дзейнасць любых таварыств і  любой форме, для барацьбы з імі была створана тайная паліцыя – жандармерыя.
         Пасля забароны члены тайных таварыств, якіх  Беларусі налічвалася каля 800 чалавек, разам з польскімі сябрамі пачалі рыхтаваць пастанне. Падрыхтока пастання вялася  Варшаве. Гэтае пастанне пачалося  канцы лістапада 1830 г. У пастанні вызначылася дзве плыні: арыстакратычная і дэмакратычная. Дэмакраты абяцалі сялянам землю і заклікалі змагацца “за вашу і нашу свабоду”. Арыстакраты спадзяваліся на падтрымку Францыі, яны не бачылі у беларусах змагаро і ставілі на мэце адрадзіць Рэч Паспалітая  межах 1772 г.
         Узначальвалі пастанне  Беларусі такія асобы як Ян Ходзька – удзельнік пахода на Маскву, магістр масона, Канстанцін і Дамінік Радзівілы – кіранікі нясвіжскіх тайных таварыств, Міхаіл Ромер, Вінцэнт Валадковіч і іншыя сябры тайных таварыств. Пастанне ахапіла Понач Беларусі, Гродзенскую губерню, Рэчыцу, Мазыр і Пінск. У пастанні дзельнічала каля 10 тысяч шляхціча і 2 тысячы сялян.
         З такой пастанскай арміяй перамагчы Расію было немагчыма, а Францыя і іншыя краіны Захаду пастанне не падтрымалі - ні дыпламатыяй, ні войскамі. Таму пастанне пацярпела паражэнне. Яно скончылася  верасні 1830 г.
         Такім чынам, грамадска – палітычнае жыццё Беларусі  першай палове ХІХ ст. вызначалася адкрытай барацьбой палітычных арганізацый і руха Польшчы, Літвы і Беларусі супраць царызма, за свабоду і адраджэнне незалежнасці.
 
 
 
Лекцыя 8-9. Беларусь у другой палове ХІХ (1861 - 1900 гг.)
 
1 Палітычная мадэрнізацыя краін Заходней Еропы. Асноныя напрамкі мадэрнізацыі і яе змест.
 
         Палітычная мадэрнізацыя краін Заходняй Еропы была звязана з ліквідацыяй абсалютызму і переходам лады да новых сацыяльных груп насельніцтва. Гэтыя групы валодалі сродкамі індустрыяльнай вытворчасці. Гэты пераход адбывася двума шляхамі. Першы шлях бы звязаны з палітычнымі рэформамі  галіне дзяржанага кіравання і лады. Другі шлях бы абумолены сацыяльнымі рэвалюцэямі, дзякуючы якім палітычная лада пераходзіла ад пануючыхфеадальных груп да палітычных эліт новага тыпу.
         Галонай рухальнай сілай палітычнай мадэрнізацыі былі палітычныя эліты з ліку фінансавай, гандлева–прамысловай алігархіі і “новага дваранства”. У Англіі на працягу ХVIII ст. рэальныя палітычная лада пераходзіла ад караля да парламента. У выніку  Англіі сталявалася парламентская манархія. Аднак выбарчае права было абмежавана маёмастным цэнзам і прывілегіямі старой арыстакратыі. У 20-х г.г. ХІХ ст. у Англіі былі створаны палітычныя арганізацыі, у склад якіх уваходзілі дробныя і сярэднія прадпрымальнікі, рабочая арыстакратыя, фермеры. Гэта былі такія арганізацыі як «Нацыянальная палітычная асацыяцыя» і «Палітычны саюз». Яны значальваліся бізнесам і патрабавалі рэформы выбарчага права. Парламентская рэформа была праведзена  1832г. Выбарчае права атрымалі тыя ласнікі, якія мелі гадавы даход у 10 ф.ст. Гарады атрымалі выбарчыя акругі. У выніку гэтай рэформы палітычная лада  Англіі перайшла да новай палітычнай эліты.
         Палітычная мадэрнізацыя  Францыі, Германіі, Італіі, Паночнай Амерыцы праходзіла шляхам рэвалюцый, якімі кіравалі новыя палітычныя эліты. У 1775-1883 г.г. англійскія калоніі  Паночнай Амерыцы атрымалі перамогу  вызваленчай вайне, якая была формай дэмакратычнай рэвалюцыі. У 1787г. ЗША прынялі канстытуцыю, а  1791 г. «Біль аб правах». Гэты закон замацава за грамадзянамі права на свабоду схода, друку, слова, недатыкальнасць асобы, права на валоданне зброяй і г.д.
         Рэвалюцыі, якія адбыліся  1848 – 1849гг. у Францыі, Астра– Венгрыі, Германіі і Італіі садзейнічалі палітычнай мадэрнізацыі гэтых краін. У 1848 г. у Францыі была прынята канстытуцыя Другой рэспублікі. Яна абвяшчала краіну дэмакратычнай, адзінай і непадзельнай. Выбарчае права атрымала мужчынскае насельніцтва старэй за 21 год. Выканачую ладу краіны значалі прэзідэнт, а заканадачую – парламент. У сакавіку 1849 г. была прынята імператарская канстытуцыя  Германіі, якая адносілася да 36 германскіх зямель. У снежні 1849г. прускі кароль зацвердзі канстытуцыю гэтай краіны. Грамадзяне Германіі атрымалі выбарчае права, іншыя дэмакратычныя правы і свабоды.
         Палітычная мадэрнізацыя краін Заходней Езропы ахапіла і грамадскую ідэалогію. Змены  ідэалогіі былі звязаны з фарміраваннем палітычных арганізацый і руха. У ХІХ ст. узніклі ліберальныя партыі, якія паклалі лібералізм у аснову сваей дзейнасці. У палітыцы лібералізм абпірася на прынцыпы падзелу лад, выбарнасць усіх дзяржауных структур і правы чалавека. У эканоміцы лібералы стварылі сістэму абароны прыватнай уласнасці і свабоднага прадпрымальніцтва, рынку і канкурэнцыі. У сацыяльнай сферы лібералы прытрымліваліся прынцыпу «роных магчымасця» пры понай адказнасці асобы за прымаемыя рашэнні. Палітычныя мадэрнізацыя краін Заходняй Еропы завяршылася пераходам да палітычнай сістэмы, заснаванай на выбарах.
         Аднак лібералізм адлюстрова інтарэсы толькі 20% насельніцтва індустрыяльнага грамадства. У першай палове ХІХ ст. гэтае грамадства  большасці зразумела, што сталявання «царства свабоды»  жыццевай рэчнасці не адбылося. Сацыяльныя супярэчнасці, звязанныя з панаваннем фабрычнай вытворчасці і эксплуатацыі рабочых, рэзка абвастрыліся. Гэта спрыяла фарміраванню грамадскіх арганізацый і руха, у склад якіх уваходзілі рабочыя. Пралетарскі рух набы масавасць і магутнасць. Але выступленні рабочых  1831 і 1834 г. у французскім Ліоне, чартысцкі рух 1836 – 1848 г.  Англіі, пастанне ткачо  1844 г. у германскай Сілезіі былі неарганізаванымі. Палітычнае жыццё паказала, што рабочаму руху не хапае ідэалагічнага падмурка і арганізаванасці. Ідэалагічнае і арганізацыйнае афармленне рабочага руху было звязана з дзейнасцю К.Маркса і Ф.Энгельса. у 1847 г. яны стварылі першую камуністычную арганізацыю – «Саюз камуніста», а  1848г. выдалі «Маніфест Камуністычнай партыі». У «Маніфесце» камуністы адмаляліся ад ліберальных каштонасцей і паставілі сваёй мэтай захоп палітычнай улады праз арганізацыю камуністычных рэвалюцый.
         Такім чынам, палітычная мадэрнізацыя краін Заходняй Еропы была вельмі супярэчлівай. Яна праходзіла  розных формах і напрамках, яна спрыяла расколу грамадства на дзве супрацьлеглыя сацыяльна – палітычныя плыні: ліберальна – дэмакратычную і радыкальна – камуністычную. З гэтага часу камуністычны прывід пача блукаць па Еропе.
 
 
2. Аграрная рэформа 1861 г. у Беларусі.
 
         У канцы 50–х гадо ХІХ ст. самадзяржае прыйшло да трывалай высновы – далейшае развіцце краіны немагчыма без правядзення шэрага рэформ. Галонай рэформай была аграрная ці сялянская рэформа 1861 г.
         19 лютага 1861 г. Аляксандр ІІ падпіса «Маніфест» і «Агульнае палажэнне аб сялянах, выйшашых ад прыгонай залежнасці». Гэтымі актамі абвяшчалася, што «прыгоннае права на сялян ... адменена назасёды». Кожны селянін атрыма свабоду. Свабоднаму чалавеку была патрэбна  ласнасць, таму сялян трэба было надзяліць зямлей.
         Сутнасць аграрнай рэформы заключалася  тым, колькі зямлі і на якіх мовах атрымлівалі сяляне і колькі зямлі заставалася за памешчыкамі. Урад найперш клапаціся аб памешчыках, таму закон прадугледжва толькі абмежаванае надзяленне сялянства зямлей.
         У сярэднім  Беларусі на адну душу мужчынскага полу адводзілася каля 5 дзесяцін ворнай зямлі ( 1 дзесяціна складала каля 0,91 га). На адну сялянскую гаспадарку прыпадала каля 9-10 га зямлі. Зямлю сяляне павінны былі набываць за грошы і  абавязковым парадку. Якасць зямлі і яе кошт вызначалі памешчыкі. З гэтай мэтай бы уведзены інстытут «выкупной здзелкі». Яго сутнасць заключалася  тым, колькі грошай і  які тэрмін сяляне павінны былі заплаціць за зямлю памешчыку.
         Сяляне плацілі за 1 дзесяціну каля 30 – 32 рублё, у той час як на рынку 1 дзесяціна каштавала 10 – 12 рублё. Грошай у сялян не было. Таму яны павінны былі заплаціць памешчыку толькі 20% ад агульнага кошту зямлі, а 80% складала запазычаннасць, якую пакрывала дзяржава каштонымі паперамі; пасля гэтага сяляне павінны былі разлічавацца з дзяржавай на працягу 49 гадо.
         Другая асаблівасць рэформы была  тым, што сяляне маглі набыць зямлю ва ласнасць толькі праз 9 гадо. Гэты перыяд атрыма назву «часоваабавязанага», калі сяляне яшчэ працавалі на памешчыка ад 30 да 40 дзён на год.
         У Беларусі былі свае асаблівасці. Тут дзейнічалі свае мясцовые палажэнні – адно для ѕсходняй Беларусі, другое – для Заходняй. Ва ѕсходняй Беларусі сяляне атрымалі па 4,0 – 5,5 дзесяцін на адну гаспадарку, а на Захадзе - па 15 – 20 дзесяцін на гаспадарку. Вынікі і мовы «выкупной здзелкі» замацоваліся ва «станых» граматах, якія выдаваліся сялянам на рукі.
         Вынікі рэформы 1861 г. былі наступнымі: сяляне атрымалі 33,4% воранай зямлі, а памешчыкі – 50,3%, астатняя зямля засталася за дзяржавай.
 
 
3. Земская, гарадская,  судовая і іншыя рэформы 60-70 г.г. ХІХ ст.
 
         У 60-70 гг. у Расіі, акрамя аграрнай, былі праведзены і іншыя рэформы. Найбольш значнымі з іх былі земская, гарадская, судовая, адукацыйная і іншыя рэформы. Земская рэформа пачала праводзіцца  1864 г. На месцах ствараліся органы мясцовага самакіравання – земскія сходы. На гэтыя сходы насельніцтва выбірала сваіх прадстаніко – “галосных”. Сход дэпутата земства на зроні павета і губерні ствара выканачы орган - земскую праву. Управы займаліся буданіцтвам школ, бальніц, дарог, камунальнымі службамі, культурнай дзейнасцю. У Беларусі земствы пачалі дзейнічаць толькі з 1903 г., але іх склад вызначася губернатарам. У 1911 г. дэпутата земства пачало выбіраць насельніцтва і  Беларусі.
        Гарадская рэформа пачала праводзіцца  1870 г. Насельніцтва гарадо, з ліку домаладальніка і налогаплацельшчыка, выбірала органы гарадского самакіравання – гарадскія думы і правы.
         У 1864 г. была праведзена судовая рэформа. У Расіі былі створаны суды двух узроня. Да мясцовых належалі міравыя і валасныя суды. Яны разглядалі се справы, акрамя крымінальных. Крымінальнымі справамі займаліся акруговыя суды. Дзейнічалі і судовыя палаты, якія займаліся касацыяй. Суддзі набылі статус незалежных і нязменных. Працэс праходзі публічна з удзелам адваката і прысяжных заседацеля. Але  Беларусі суддзі прызначаліся губернатарам, не было тут і выбару прысяжных.
         Адукацыйная рэформа была праведзена  1864 г. Было створана тры тыпа школ – пачатковая, сярэдняя і вышэйшая. Да пачатковай школы адносіліся народныя вучылішча і прыходскія школы, у якіх вучыліся дзеці сялян. Да сярэдняй школы адносіліся гімназіі і прагімназіі. Устано вышэйшай адукацыі  Беларусі не было.
           У 1862-1872 гг. была праведзена ваенная рэформа. Рэкрутчына была ліквідавана, яе змяніла сеагульная ваенная павіннасць. Служба  войску цягнулася 6-7 гадо, але яе тэрмін залежы ад адукацыі. Асобы з вышэйшай адукацыяй служылі 6 месяца, з сярэдняй – 1 год, з пачатковай – 4 гады.
           Цэнзурная рэформа спрыяла развіццю сродка масавай інфармацыі. Аднак  Беларусі гэтыя рэформа не адчувалася. Толькі  1886 г. у Мінску пача выдавацца “Мінскі лісток”, газета праіснавала да 1902 г.
           Рэформы 60-70 гг. садзейнічалі дэмакратызацыі краіны, яны стваралі перадумовы для далейшага прагрэсу Расіі.
 

               4. Сельская гаспадарка Беларусі  парэформенны перыяд (60-90-я гг. XIX ст.).
 
               Пасля 1861 г. беларуская вёска прыстасовалася да новага жыцця. Сялянскі двор бы малазямельны. На яго прыпадала ад 4 да 5 дзесяцін зямлі  разліку на адну рэвізскую душу. З цягам часу гаспадарка дзялілася паміж нашчадкамі і гэта яшчэ больш абвастрала становішча на вёсцы. Рабочых рук было шмат, а зямлі не хапала. У хуткім часе сяляне падзіліліся на тры групы: бедняко, серадняко і кулако. Бедната складала 60% дваро – каля 3 млн. чал., сераднякі складалі прыкладна 30% дваро – 1,5 млн. чал., фермеры складалі 8-10% дваро – да 400 тыс. чалавек. З ліку 1 і 2-ой груп фарміраваліся наёмныя рабочыя – батракі. У 1897 г. у Беларусі налічвалася 140 тыс. батрако.
               Характэрнай асаблівасцю вёскі гэтага часу было суіснаванне новых і старых форм вядзення гаспадаркі. Новай формай гаспадарання была прадпрымальніцкая арэнда. У канцы 80-х гг. XIX ст. сяляне арэндавалі 2,2 млн дзесяцін зямлі. У Віленскай губерні арэндавалася да 56%, а  Гродзенскай да 43% памешчыцкіх маёнтка. Памешчыкам належыла да 1100 дзесяцін зямлі на маёнтак.
               Частка памешчыка будавала сваю гаспадарку з выкарыстаннем старых метада эксплуатацыі сялян. Такія памешчыкі жылі тым, што прымушалі сялян працаваць некалькі дзён на тыдзень на сваёй зямлі на мовах кабальнай арэнды. У Магілёскай і Віцебскай губернях такія памешчыцкія гаспадаркі складалі да 40% ад агульнай колькасці.
              У парэформенны час зямля стала аб’ектам куплі-продажу. У 80-х гг. XIX ст. беларускія сяляне набылі праз Сялянскі банк каля 984 тысяч дзесяцін зямлі. У гэты перыяд вёска перажыла аграрны крызіс. Крызіс бы выкліканы тым, што рынак краін Еропы бы захоплены танным хлебам фермера ЗША, Канады і Аргенціны. Цэны на хлеб рэзка палі і хлебную вытворчасць Беларусі нападка крызіс. Сяляне неслі вялізныя страты. Таму частка памешчыцкіх і сялянскіх гаспадарак разбурылася, астатнія змянілі спецыялізацыю. У Беларусі пачалі развівацца жывёлагадоля, раслінаводства, кормавытворчасць. Беларускія сяляне пачалі засяваць свае палеткі бульбай, ільном, іншымі культурамі, колькасць жывёлы павялічылася на 50%, а дзельная вага збожжавых гаспадарак скарацілася да 16% ад іх агульнай колькасці.
               Такім чынам, у 60-90-я гг. XIX ст. сельская гаспадарка Беларусі зрабіла значны крок наперад на шляху да капіталізму. Аднак яе развіццё стрымлівалася рэшткамі прыгонніцтва.
 
5. Прамысловасць Беларусі  парэформенны перыяд (60-90-я гг. XIX ст.).
 
          Пасля 1861 г. працэс накаплення першапачатковага капіталу паскорыся, але ён сё рона ішо вельмі марудна; замежнага ж капіталу  Беларусі вогуле не было. Таму інвестыцыі  развіццё прамысловасці не ішлі. Па гэтых прычынах першыя 20 парэформенных гадо прамысловасць Беларусі па-ранейшаму знаходзілася на стадыі дробнатаварнай мануфактурнай вытворчасці. І толькі  канцы 80-90-х гг. XIX ст. завяршыся пераход да фабрыкі.
           Як правіла, у фабрыкі ператвараліся мануфактуры ярэя-рамесніка, якія набывалі абсталяванне і наймалі мясцовых рабочых. У 80-90-х гг. XIX ст. колькасць прамысловых прадпрыемств узрасла  16 разо. У 1890 г. у Беларусі працавала каля 1800 прадпрыемств розных галін прамысловасці.
           Найбольш хутка развівалася дрэваапрацочая, картонна-папяровая, лёгкая і харчовая прамысловасць, якая абапіралася на мясцовую сыравінную базу. У Беларусі хуткімі тэмпамі будаваліся вінакурныя заводы, запалкавыя, тытунёвыя фабрыкі, шклозаводы, мэблевыя прадпрыемствы. У 90-х гг. XIX ст. пачало дзейнічаць 7 завода машынабудавання і металаапрацокі. У канцы XIX ст. у Беларусі было створана каля 10 акцыянерных таварыства, якім належылі буйныя заводы.
           Імклівымі тэмпамі ішло чыгуначнае буданіцтва. У Беларусі было пабудавана каля 2800 вёрст чыгункі (1 вярста = 1,066 км). Разам з чыгункай будаваліся беларускія гарады, якія ператвараліся  цэнтры рэгіянальнага гандлю. З 1863 г. па 1900 г. гарадское насельніцтва павялічылася на 96%, колькасць гаражан узрасла з 330 да 648 тысяч чалавек. Беларусь рэзка актывізавала  гандаль з Расіяй і Заходняй Еропай.
            Развіццё рынкавых адносін немагчыма без стварэння фінансава-крэдытных устано. У Беларусі былі адкрыты аддзяленні Дзяржанага, Дваранскага і Сялянскага банка. Прыватныя банкі пачалі працаваць у Мінску – Мінскі камерцыйны банк, Вільні і Беластоку. Аддзяленні прыватных банка дзейнічалі  Гомелі, Гродне, Бабруйску і Слоніме.
              У парэформенны перыяд ішло фарміраванне двух асноных груп насельніцтва, характэрных для індустрыяльнага грамадства: пралетарыяту і буржуазіі. У 1900 г. у Беларусі налічвалася каля 460 тысяч рабочых. Да дробнай буржуазіі вясковага тыпу належыла каля 103 тысяч чал., да сярэдняй буржуазіі – 47 тысяч чал., да буйной – 33 тысяч чалавек. Увогуле  канцы XIX ст. усё насельніцтва Беларусі паводле класавага складу размяркаваліся так: памешчыкі, буйная буржуазія, вышэйшыя чынонікі – 147 тыс. чал., дробныя гаспадары – 1993 тыс. чал., пралетарыят – 3674 тыс.чал.
           Такім чынам, пасля 1861 г. у Беларусі паступова сталявася капіталізм, ішла індустралізацыя краіны.
 
6. Пастанне 1863-64 гг. у Беларусі.
 
            Несправядлівасць аграрнай рэформы выклікала шырокі сялянскі незадавол. Сялянства хвалявалася, адмалялася падпісваць устаныя граматы, уздымалася на адкрытую барацьбу з памешчыкамі. Палітычнае становішча  Расіі рэзка складнілася. У гэтых умовах у Польшчы, Літве і Беларусі пача разгортвацца нацыянальна-вызваленчы рух, накіраваны супраць рэштка прыгону, супраць самадзяржая, за правы чалавека і грамадзяніна.
              Традыцыйна вызваленчы рух у Польшчы, Літве і Беларусі падзяляся на дзве плыні. У 1861-1862 гг. гэта былі «белыя» і «чырвоныя». «Белыя» належылі да арыстакратыі, а «чырвоныя» - да дэмакратычных кола грамадства. Але мэта  іх была агульная – адрадзіць незалежнасць Бацькашчыны. «Белыя» разлічвалі гэтага шляхам перагавора з царом, з дапамогай Францыі, іншых краін Захаду, а «чырвоныя» абапіраліся на пастанне насельніцтва, на свае сілы. Пры гэтым «белыя» пад Бацькашчынай разумелі Рэч Паспалітую  межах 1772 года, а «чырвоныя», асабліва са складу рэвалюцыйнага крыла, прызнавалі права беларуса, літоца, укарінца на самавызначэнне.
             Рэвалюцыйна-дэмакратычнае крыло «чырвоных» у Беларусі значальва К.Каліноскі, які рыхтава пастанне, выдава «Мужыцкую праду», змагася за свабоду народа.
            Пастанне пачалося зімой 1863 г. Для кіраніцтва пастаннем былі створаны кіруючыя органы: Цэнтральны нацыянальны камітэт (ЦНК) у Варшаве і Літоскі правінцыяльны камітэт (ЛПК) у Вільні. Узначалі ЛПК К.Каліноскі. У кіраніцтве ЦНК галоная роля належыла «белым», якія  лютым 1863 г. адхілілі К.Каліноскага ад кіраніцтва ЛПК. К.Каліноскі значалі пастанне  Гродзенскай губерні.
            Летам 1863 г. «белыя» зразумелі, што Францыя і Захад не будуць дапамагаць пастанню і яны пачалі адыходзіць ад барацьбы. У чэрвені 1863 г. ЛПК зно узначалі К.Каліноскі. Аднак час бы жо марна страчаны. Акрамя таго, ЦНК не разлічва на сялян, зямлю абяцалі толькі тым сялянам, якія змагаліся за перамогу, астатнія нічога не атрымлівалі. Таму пастанне падтрымала толькі невялікая частка сялянства. Атрады пасташых на 75% складаліся са шляхты і толькі на 18% з сялян. Значны поспех бы у К.Каліноскага  Гродзенскай губерні, дзе сяляне складалі каля 33% ад агульнай колькасці пастанца. Усяго  пастанні дзельнічала да 80 тысяч беларуса.
                   Баявыя дзеянні скончыліся  канцы жніня 1863 г., калі ЦНК загада К.Каліноскаму спыніць пастанне і перанесці барацьбу на вясну 1864 г.
               Зімой 1864 г. К.Каліноскі бы арыштаваны. З турмы ён перада пісьмо – запавет беларускаму народу. У «Лісце з-пад шыбеніцы» К.Каліноскі закліка беларуса да барацьбы за нашу нацыянальную ідэю. «Ваюй, народзе, за свае чалавечае і народнае права, за свае веру, за зямлю сваю родную»,  - сказа у апошнюю хвіліну жыцця К.Каліноскі.
               Такім чынам, пастанне 1863-1864 гг. вызначала далейшыя гістарычныя накірункі вызваленчай барацьбы беларускага народа за незалежнасць і нацыянальную дзяржанасць.
 

 Лекция 10. ПАЛІТЫЧНАЕ І САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСІ ѕ ПАЧАТКУ ХХст. (1900-1913гг.)
 
1. Прычыны і вынікі буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі
1905-1907гг.
 
На пачатку ХХст. Расія апынулася перад непазбежнасцю рэвалюцыі. Заходняя Еропа да гэтага часу жо прайшла фазу буржуазных рэвалюцый. У Расіі ж з сярэдзіны ХІХст. нарасталі супярэчнасці паміж хуткім ростам капіталізму і перажыткамі прыгонніцтва, якія стваралі аб’ектыныя перадумовы для моцнага рэвалюцыйна-вызваленчага руху. Асаблівасці палітычнага і эканамічнага развіцця краіны, жыццёвыя інтарэсы щырокіх працоных мас патрабавалі глыбокіх рэформ, ліквідацыі сіх феадальна-прыгонніцкіх перажытка.
Ва мовах рэвалюцыйных падзей 1901-1904гг. паскорылася ідэйна-палітычнае размежаванне  грамадска-палітычным руху краіны. Пралетарыят, перайшошы да адкрытай палітычнай барацьбы з царызмам, вызначыся як вядучая сіла дэмакратычнгага лагера. Агульнымі праграмнымі патрабаваннямі гэтага лагера з’ялялася знішчэнне самадзяржая, устаналенне дэмакратычнай рэспублікі шляхам склікання станочага сходу, ліквідацыя памешчыцкага землеладання і іншых феадальна-прыгонніцкіх перажытка, права нацый на самавызначенне.
На выражэнне інтэрэса рабочага класа і працонага сялянства прэтэндавалі РСДРП (бальшавіко і меньшако), Бунд, эсэры, БСГ і іншыя сацыял-дэмакратычныя і леванародніцкія партыі і арганізацыі.
Буржуазна-ліберальны лагер фарміравася на аснове “Саюза земца-канстытуцыяналіста” і “Саюза вызвалення”, на базе якіх у 1905г. былі створаны партыя кадэта і акцябрыста. Палітычная сутнасць буржуазна-ліберальнай плыні зводзілася да сталявання  краіне канстытуцыйнай манархіі з парламентам.
Правы, адкрыта рэакцыйны лагер, які прадсталялі памешчыкі-папрыгоннікі, бюракратыя на чале з царом, вярхі правасланай царквы імкнуліся любымі сродкамі захаваць  краіне абсалютнае самадзяржае цара, саслоныя прывілеі дваранства і іншыя феадальна-прыгонніцкія перажыткі, “адзіную і недзялімую” імперыю. Важнейшымі яго апорамі з’яляліся армія і паліцыя.
Сацыяльная напружанасць у гарадах і вёсках стварыла спрыяльныя мовы для радыкалізацыі рабочага і сялянскага руху, узнікнення палітычных партый. Аднымі з першых палітычных партый на тэрыторыі Беларусі на мяжы  ХІХ-ХХстст. былі: Літоская сацаял-дэмакратычная партыя (1896г.), Усеагульны ярэйскі рабочы саюз  Літве, Польшы і Расіі (Бунд, 1897г.), Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (РСДРП, 1898г.), Сацыял-дэмакратыя Каралества Польскага і Літвы (1900г.), Партыя сацыял-рэвалюцыянера (1902г.), Партыя польскіх сацыяліста на Літве (ППС, 1901г.). Як бачым, на тэрыторыі Беларусі дзейнічалі агульнарасійскія, польскія і ярэйскія партыі.
Станаленне беларускіх палітычных партый стрымлівалася слабай нацыянальнай свядомасцю беларуса. Аднак у канцы 1902г. на  базе гуртко, якія дзейнічалі  Вільне, Мінску, Пецярбургу, была створана Беларуская рэвалюцыйная грамада, якая  1903г. прыняла назву Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ). У 1903-1904гг. на Беларусі былі створаны Палескі і Паночна-заходні камітэты РСДРП (Гродна).
Пачаткам першай расійскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі з’явіліся падзеі 9 студзеня 1905г. у Пуцярбургу, калі была расстраляна 140-тысячная дэманстрацыя на чале з папом Гапонам. Загінула 1200 чалавек і было паранена каля 5 тыс.чалавек. Гэтая падзея вайшла  гісторыю як “Крывавая нядзеля”. Вера  добрага цара была развеяна.
Магутная, нябачная раней хваля выступленя пратэсту – стачак, вулічных дэманстрацый і маніфестацый рабочых пракацілася па сёй Расійскай імперыі. Забастокі салідарнасці 11-15 студзеня 1905г. прайшлі  Мінску, Магілёве, Гомеле, Гродне, Смаргоні – усяго прыкладна  30 гарадах і мястэчках Беларусі. Рабочы рух змыкася з сялянскім. Так, у студзені-красавіку 1905г. адбыліся сялянскія выступленні, многія з якіх мелі палітычны напрамак. Ініцыятарамі выступлення былі партыі дэмакратычнага напрамку – РСДРП, эсэры, Бунд, ППС, БСГ.
Улетку і восень 1905г. рэвалюцыйны рух набывае новы размах, вызначаецца змацненнем наступальных форм барацьбы. У адказ на пастанне на броненосцы “Пацёмкін”, пачаліся хваляванні  арміі: выступалі вайскоцы асобных часцей Магілёскага, Гродзенскага і Брэст-Літоскага гарнізона, Бабруйскага дысцыплінарнага батальёна. У многіх гарадах РСДРП стварала свае ваенна-рэвалюцыйныя арганізацыі.
      Пад націскам рэвалюцыі цар прыня рашэнне склікаць законадачую, “булыгінскую”, як яе назвалі, думу. 6 жніня 1905г. Мікалай ІІ падпіса маніфест аб увядзенні  Расіі парламента – законарадчай Дзяржанай думы, праект якой бы распрацаваны міністрам унутраных спра Булыгіным. Гэта была спроба аслабіць рэвалюцыйны рух і схіліць на свой бок ліберальую буржуазію. Але гэты манёр царскіх улад праваліся. У кастрычніку 1905 г. пачалася сеагульная палітычная стачка, якая вымусіла царыэм пайсці на плітычныя уступкі. 17 кастрычніка 1905г. цар падпіса Маніфест аб абвяшчэнні дэмакратычных свабод, скліканні Дзяржанай думы з заканадачымі панамоцтвамі. Буржуазна-ліберальны лагер бы задаволены. Узнікаюць партыі кадэта і акцябрыста. Рэвалюцыйна-дэмакратычныя сілы працягвалі барацьбу.
У ходзе кастрычніцкай палітычнай стачкі ва сіх буйных цэнтрах рэвалюцыйнага руху Расіі зніклі новыя масавыя палітычныя арганізацыі – Саветы рабочых дэпутата. На Беларусі стачачныя камітэты і кааліцыйныя саветы  Мінску, Віцебску, Мозыры, Баранавічах, Вакавыску, Лунінцы, Пінску і Гомелі выконвалі функцыі органа лады.
Усё большы размах набывала стварэнне прафісійных саюза, як правіла, на пртыйных платформах, найчасцей – РСДРП, Бунда, эсэра. Асаблівую актынасць у гэтым напрамку праялялі чыгуначнікі буйных станцый, якія на масавых сходах запісваліся  мясцовыя аддзяленні ѕсерасійскага чыгуначнага саюза.
9-18 снежня 1905 г. у Маскве адбылося зброенае пастанне. Яно мела некаторы водгук у Мінску, Гомелі, Баранавічах, Пінску, але  пастанне гэтыя падэеі не перараслі. Пастанне  Маскве, іншых гарадах і раёнах Расійскай імперіі былі падалены зброенымі сіламі. Рэвалюцыя пачала адступаць. Улады зялі палітычную сітуацію пад кантроль. У гэтых умовах "левы блок" пача распадацца.
3 мэтай аслаблення рэвалюцыйнага націску царскі рад выкарыста не толькі рэпрэсіныя меры. II снежня 1905г. бы выдадзены новы закон аб выбарах Дзяржанай думы, які забяспечва найперш інтарэсы памешчыка. Адзін голас памешчыка на выбарах адпавяда 3,5 голаса гарадской буржуазіі, 15 галасам сялян і 45 галасам рабочых. Выбары для працоных былі шматступеннымі. Многія катэгорыі наёмных работніка увогуле  былі пазбалены права голасу.
Апошняй сумеснай акцыяй "левага блоку" ста байкот выбара у  І Дзяржауную думу вясной 1906г. Прапанаваную бальшавікамі тактыку байкоту падтрымалі на Беларусі эсеры, БСГ, а таксама Бунд і інш. Аднак іх дзеянні былі непаслядонымі, з рознымі падыходамі да ацэнкі палітычнай сітуацыі  краіне і рэгіёне. Сарваць выбары  I Дзяржаную думу не далося. Большасць месц у Думе заваявалі кадэты. 3 36 дэпутата пяці заходніх губерня 29 прайшлі  Думу пад кадэцкім сцягам. Сярод гэтых 29 дэпутата былі 10 памешчыкау, 13 буржуазных інтэлігента і духоных асоб (рабіна і ксяндзо), а таксама 6 сялян. 3 7-мі астатніх дэпутата (усе сяляне) 5 адносілі сябе да беспартыйных, адзін – да сацыял-дэмакрата і адзін – да правых.
Зазначым, што станаленне расійскага парламентарызму ішло вельмі цяжка. Нягледзячы на се выбарчыя абмежаванні, склад Думы не задавальня самадзяржае, і цар разагна дзве першыя думы. Першая дума праіснавала сяго 72 дні (1906г.), другая – 102 дні (1907г.).
3 чэрвеня 1907г. бы апублікаваны маніфест аб роспуску II Думы і змяненні выбарчай сістэмы (паводле Маніфеста 17 кастрычніка 1905г., ніякі новы закон не мог дзейнічаць без ухвалення яго Думай). Гэта падзея была ацэнена грамадствам як дзяржаны пераварот і азнаменавала паражэнне рэвалюцыі. Новы выбарчы закон у понай меры бы арыентаваны на памешчыка і буйную буржуазію. Новая антыдэмакратычная выбарчая сістема садзейнічала таму, што пераважную большасць дэпутата ад беларускіх губерня у III (I907-I9I2гг.) і IV (I9I2-I9I7гг.) Думах складалі прадстанікі радавых партый. Левыя партыі не былі прадсталены наогул, а дэпутаты з сялян падтрымлівалі правыя партыі.
Рэвалюцыя 1905-1907гг. аказала глыбокае здзеянне на грамадска-палітычнае і сацыяльна-эканамічнае жыццё Расійскай імперыі. Па сутнасці, з абвяшчэння Маніфеста 17 кастрычніка, скліканнем Дзяржанай думы, стварэннем палітычных партый і г.д. пачася працэс ператварэння самадзяржая  канстытуцыйную манархію, рух да парламентарызму. Нягледзячы на паражэнне рэвалюцыі і наступленне рэакцыі, понага вяртання да мінулага жо не магло быць.
 

2. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі  1900-1913гг.
 
Ідучы па сусветным шляху эканамічных ператварэння, расійскі капіталізм на рубяжы XIX-XXстст. уступі у імперыялістычную стадыю. Пры гэтым тэмпы яе эканамічнага развіцця былі даволі эначнымі, a па агульным колькасным паказчыку сусветнага сукупнага прыродна-дэмаграфічнага, фінансава-эканамічнага і ваенна-тэхнічнага патэнцыялу Расійская імперыя займала чацвёртае – пятае месца разам з Францыяй. Прада, яна значна ступала ЗША, Германіі і Англіі. Аб'ём прамысловай вытворчасці Расійскай імперіі  1900г. скла 7% ад сусветнай прамысловай прадукцыі.
Эканоміка Беларусі, якая з’ялялася часткай народна-гаспадарчага комплексу Расійскай імперыі, развівалася па тых жа эканамічных законах. Ішо працэс канцэнтрацыі вытворчасці, выцяснення дробных прадпрыемства буйнымі капіталістычнымі фабрыкамі і заводамі. Так, калі колькасць цэнзавых прадпрыемства за I900-I9I3 гг. павялічалася на 61,2%, то дробных – усяго на 17%. Адпаведна валавая прадукцыя буйной прамысловасці зрасла на 229, 6%, а дробнай – на 110%. Тым не менш у 1913 г. вытворчасць дробнай і саматужнай прамысловасці Беларусі склала 53,5%, а буйной - 46,5% усёй валавай прадукцыі. Але аблічча асноных галін прамысловасці Беларусі вызначалі жо фабрыкі і заводы.
У 1913г. вядучымі эаставаліся харчовая прамысловаць, удзельная вага якой складала 26% ад аб'ёму буйной прамысловасці, лесанаыхтокі і спла – 16,8, дрэваапрацочая – 16,1, папяровая – 7, чыгуначная і рамонтныя майстэрні – 5,8, шкляная – 5,7, тэкстыльная – 4,8, гарбарна-абутковая – 4,1,  металаапрацочая – 3,8, запалкавая – 2,9 і г. д.
У пачатку XX ст. у прамысловасці Беларусі пачалі узнікаць манапа-лістычныя аб’яднанні. Так, у чэрвені 1905 г. у Мінску бы створаны камітэт запалкавых фабрыканта Заходняга края. У Віцебску дзейніча сіндыкат гаспадаро цагельных завода, у Оршы – півавараных заводчыка Паночна-Заходняга края і г. д. Нараста працэс акцыяніравання прадпрыемства. Напярэдадні першай сусветнай вайны налічвалася жо 34 акцыянерныя прадпрыемствы. З 1900г. па 1913г. аб'ём вытворчасці на акцыянерных прадпрыемствах Беларусі павялічыся у 5,2 paзa, a дзельная вага - з 0,6% у 1900г. да 14,8% у 1913г.
Эканамічны здым ствары спрыяльныя мовы для замежных інвестыцый. Іншаземны капітал ста актына пранікаць у розныя галіны прамысловасці. Так, буйная нямецкая фірма "Фрыц Шульц" (Лейпцыг) вяла лесараспрацоку   Бабруйскім павеце. Таварыства руска-амерыканскай вытворчасці абутку пабудавала  Мінску абутковую фабрыку "Арол". Руска-бельгійскае акцыянернае таварыства пабудавала льнопрадзільную фабрыку "Дзвіна" у Віцебску, на якой працавала 1,5 тыс. рабочых і г.д. Аб'ём вытворчасці на прадпрыемствах, якія належылі замежным уласнікам і замежным акцыянерным таварыствам за I900 – 1913гг. павялічыся  11,6 раза.
Развівася транспарт Беларусі. Агульная працягласць чыгуначных пуцей склала  1914г. 3,9 тыс.км. Хутка ішло буданіцва шашэйных дарог. Па-ранейшаму важную ролю адыгрыва водны транспарт.
Развіццё прамысловасці і транспарту садзейнічала далейшаму росту гарадо і гарадскога насельніцтва. Найбуйнейшымі фабрычна-завадскімі цэнтрамі да 1913г. сталі Мінск, Віцебск, Гродна, Пінск, Гомель, Магілё, Бабруйск, Барыса, Рэчыца, Орша. Аднак у цэлым па Беларусі і  гэты час было характэрна пераважнае размяшчэнне прамысловасці  сельскай мясцовасці – бліжэй да крыніц сыравіны і таннай рабочай сілы. Удзельная вага такіх прадпрыемства у 1900 - 1913гг. павялічылася з 65,7 да 68%, а рабочых на іх – з 45,4 да 51,4%. Агульная колькасць асоб наёмнай працы  Беларусі да 1914г. дасягнула 514тыс.чалавек.
ѕ пачатку XX ст. капіталістычныя адносіны сё больш і больш укараняюцца і  сельскай гаспадарцы. Яны пранікалі як у памешчыцкую, так і  сялянскую гаспадарку.
Паскарэнню развіцця капіталізму  сельскай гаспадарцы і сацыяльнаму расслаенню вёскі садзейнічала сталыпінская аграрная рэформа. Пачатак  рэформе бы пакладзены казам ад 9 лістапада 1906г., паводле якога кожны гаспадар, уладальнік надзельнай зямлі па абшчыннаму праву, мог у любы час патрабаваць замацавання яе  асабістую ласнасць. Рэформа атрымала развіццё  шэрагу закона буржуазнага характару, якія былі прыняты на працягу I906-I9I2гг.
Ажыццяленне рэформы ішло па некалькіх напрамках: разбурэнне абшчыны, насаджэнне хутаро і адрубо, перасяленне "лішніх" сялян у Сібір і на Далекі ѕсход, Паночны Каказ і  Сярэднюю Азію.
На Беларусі рэформа мела шэраг асаблівасцей. У заходніх раёнах (Гродзенская, Мінская, Віленская губерні) сялянская абщчына была лікві-давана жо дано. У Магілёскай і Віцебскай губернях устарэлую абшчынную форму землеладання трэба было разбурыць.
Важным сродкам ажыццялення новай аграрнай палітыкі ста сялянскі зямельны банк, дзейнасць якога спрыяла стварэнню хутаро і адрубо. Ён аказва шмат паслуг памешчыкам у продажы іх зямлі. Неабходна падкрэсліць, што ажыццяленне реформы суправаджалася інтэнсіным насаджэннем рускага землеладання. Адлюстраваннем такой палітыкі з'явілася арганізацыя "асабістага фонду для стварэння рускіх перасялення  Паночна-Заходнім краі", які тварыся за кошт ліквідацыі казённых зямель. Рускія перасяленцы мелі пераважнае права на атрыманне гэтых зямель.
Асаблівасцю рэформы на Беларусі было і стварэнне тут земства. Земскія правы садзейнічалі развіццю мясцовай гаспадаркі, стваралі кааператыныя таварыствы, сельскагаспадарчыя гурткі, дзейнасць якіх накіровалася на павышэнне культуры земляробства і жывёлагадолі. Земствы адыгрывалі прыкметную ролю і  развіцці адукацыі і аховы здароя насельніцтва.
У выніку сталыпінскай аграрнай рэформы заможная частка насельніцтва  беларускай вёсцы да 1914г. павялічалася да 12% дваро, у той час як бедната складала не менш за 68% дваро. У сацыяльным расслаенні вёскі знаходзі сваё васабленне працэс развіцця капіталізму, які павінен бы ператварыць сялян у сельскагаспадарчых рабочых, пралетарыя, а заможных сялян – у сельскую буржуазію.
Але галоным гаспадаром у весцы, як і раней, заставаліся памешчыкі. Сталыпінская рэформа насіла кампрамісны характар. Яна не была выканана  понай меры і не зняла аграрнае пытанне, не змагла прадухіліць абвастрэння сацыяльных супярэчнасцей у краіне.
 
Лекцыя 11. БЕЛАРУСЬ У ГАДЫ ПЕРШАЙ СУСВЕТНАЙ   ВАЙНЫ. ЛЮТАѕСКАЯ БУРЖУАЗНА-ДЭМАКРАТЫЧНАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ І ЯЕ АСАБЛІВАСЦІ НА БЕЛАРУСІ (1914-1917 гг.)
 
1. Першая сусветная вайна і Беларусь.
 
Першая сусветная вайна пачалася I жніуня 1914 г.(па новым стылі). Галонай яе прычынай з'явілася абвастрэнне супярэчнасцей паміж блокамі капіталістычных дзяржа – Траістым саюзам (Германія, Астра-Венгрыя, Італія) і Антантай (Англія, Францыя і Расія) за калоніі, рынкі збыту тавара, крыніцы сыравіны і сферы плыву  міжнародным жыцці. У вайну былі цягнуты 38 краін з усіх на той час 58 краін свету. Удзел Расіі  вайне адпавяда інтарэсам буржуазіі і дваранства.
Пазіцыі сацыяльных слаё насельніцтва Рассіі як у люстэрку адбіваліся на дзейнасці палітычных партый. Ужо  самым пачатку вайны правыя партыі, акцябрысты і кадэты заявілі аб сваёй понай падтрымцы знешняй палітыкі царскага рада. Большасць эсэра і меншавіко таксама прытрымліваліся лозунга "абароны радзімы ад прускіх варварау''.
Праграма партыі бальшавіко, у якой вызначана палітычная лінія  адносінах да вайны, была выкладзена  маніфесце ЦК РСДРП "Вайна і расійская сацыял-дэмакратыя". Сутнасць яе заключалася  наступным: калі вайну прадухіліць не далося, пралетарыяту ваюючых краін неабходна дабіцца, каб ператварыць імперыялістычную вайну  вайну грамадзянскую.
3 лета 1915г. значная частка тэрыторыі Беларусі стала арэнай ваенных дзеяння. У сувязі з гэтым стака Вярхонага галона-камандуючага была пераведзена з Баранавіч у Магілё. У кастрычніку 1915г. фронт стабілізавася на лініі Дзвінск – Паставы – Баранавічы – Пінск. Каля паловы тэрыторыі Беларусі апынулася пад нямецкай акупацыяй.
         На захопленай германскімі войскамі тэрыторыі Беларусі бы уведзены жорсткі рэжым дэспатызму, рабаніцтва і гвалту.
        Цажкае становішча склалася і на неакупіраванай тэрыторыі Беларусі. Больш як палова сіх працаздольных мужчын вёскі былі мабілізаваны і адпралены на фронт. На абаронныя работы (капанне акопа, буданіцтва масто, рамонт дарог і г.д.) прымусова пасылалася сё насельніцтва прыфрантавой паласы. Праводзіліся масавыя рэквізіцыі жывёлы, прадукта харчавання і фуражу. 3а гады вайны значна скараціліся пасяныя плошчы. Цэны на прадукты харчавання і адзенне на Беларусі да 1917г. павялічыліся  5 – 8 разо у парананні з 1913г.
У цяжкім становішчы знаходзілася прамысловаоць Беларусі. Многія фабрікі і заводы з-за адсутнасці паліва, сыравіны, попыту на прадукцыю скарачалі сваю вытворчасць, увогуле закрываліся. Колькасць цэнзавых прадпрыемства у гады вайны зменшылася на 65%. Разам з тым прадпрыемствы, якія выконвалі ваенныя заказы, хутка павялічвалі прыбыткі.
Ваенныя паражэнні царскай арміі  кампаніі 1915г., нядачы баявых дзеяння у 1916г., велізарныя людскія і матэрыяльныя страты выклікалі назадаволенасць шырокай грамадскасці . Актывізавася рабочы і нацыянальны рух. Успыхвалі хваляванні сярод салдат. Усяго на Беларусі   перыяд вайны адбыліся 62 значныя хваляванні салдат. Цэлыя вайсковыя часці і злучэнні адмаляліся ісці  наступленне. Армія, як галоная апора самадзяржауя, паступова станавілася небаяздольнай.
Такім чынам, першая сусветная вайна абвастрыла се супярэчнасці  краіне, прывяла да вострага эканамічнага і палітычнага крызісу. Новая рэвалюцыя  краіне стала непазбежнай і з пункту гледжання вырашэння нацыянальнага пытання.
 
 2.    Прычыны Лютаскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі.   Асаблівасці рэвалюцыі на Беларусі.
 
Галонымі прычынамі рэвалюцыі з'явіліся класавыя супярэчнасці, цяжкае ваеннае становішча, незадаволенасць рабочых, сялян, салдат, даведзеных да крайняй галечы вайной, гаспадарчай разрухай, голадам.
Пачатак рэвалюцыі паклалі масавыя забастокі, мітынгі і дэманстрацыі рабочіх 23 лютага 1917г. у Петраградзе. 27 лютага на бок рабочых перайшлі салдаты Петраградскага гарнізона, у выніку чаго 28 лютага рэвалюцыя перамагла. 2 сакавіка імператар Мікалай II падпіса адрачэнне ад прастола. Манархія  Расіі перестала існаваць.
У гэтых умовах рабочыя і салдаты стварылі орган улады – Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутата. 2 сакавіка Часовы камітэт Дзяржанай думы на чале з лідерам акцябрыстау М.Радзянкам, утвораны яшчэ 27 лютага, на аснове пагаднення з кіраніцтвам Петраградскага савета, утвары Часовы рад на чале з князем Г.Львовым. Так у Расіі станавілася двоеладдзе.
Звесткі аб перамозе рэвалюцыі у Петраградзе паступілі  Беларусь 28 лютага. Па прынцыпе петраградскага Савета  гарадах і мястэчках ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутата, народная міліцыя. 4 сакавіка 1917г. бы створаны Мінскі Савет рабочых дэпутата. У Часовы Выканачы камітэт Савета вайшлі адны бальшавікі. На працягу сакавіка-чэрвеня 1917г. Саветы рабочых дэпутата або рабочыя секціі пры Саветах розных наймення арганізаваліся  57 населеных пунктах Беларусі, Саветы салдацкіх дэпутата – у 59.
Асноную задачу Саветы бачылі  арганізацыі рабочых, сялян і салдат у абароне іх сацыяльна-эканамічных інтарэса і палітычных право. Яны актына дзельнічалі  стварэнні народнай міліцыі, прафсаюза, рабочых, салдацкіх, сялянскіх камітэта. Усе Саветы рабочых і сялянскіх дэпутата на Беларусі значальвалі эсеры і меншавікі; сялянскія арганізацыі, за выключэннем Выканкама Савета сялянскіх дэпутата Мінскай і Віленскай губерня – эсэры. Прафсаюзамі кіравалі пераважна меншавікі і бундацы.
Усе Саветы Беларусі прызналі кіруючую ролю Патраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутата, а таксама Часовы рад і яго органы на месцах. На практыцы Саветы фактычна падпарадковаліся органам Часовага рада, дапамагалі ствараць такія органы на месцах і дэлегіравалі  іх сваіх прадстаніко.
Разам з тым уладныя функцыі на Беларусі  значнай ступені эаховаліся  руках ваеннага камандавання, таму што  Мінску знаходзіся штаб Заходняга фронту, а  Магілёве – Стака Вярхонага камандаваня. Тэрыторыя Беларусі, не акупіраваная германскімі вайскамі, была аб'ялена на ваенным становішчы.
Такім чынам, на тарыторыі Беларусі пасля Лютаскай рэвалюцыі фактычна станавілася не двоеладдзе, як у цэнтры Расіі, а троеладдзе – улада органа Часовага урада, Савета і ваеннага камандавання. Усе гэтыя лады негатына адносіліся да беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, а значыць, і да нацыянальна-дзяржанага самавызначэння беларуса.
 
3.      Альтэрнатывы грамадска-палітычнага развіцця ад лютага да   кастрычніка 1917 г.
 
Пасля Лютаскай рэвалюцыі фактычна склаліся два лагеры – буржуазна-памешчыцкі, які бы супраць радыкальных сацыяльна-эканамічных ператварэнняу, і рэвалюцыйна-дэмакратычны, які адстойва інтарэсы незаможных і маламаёмасных слаё насельніцтва. Гэта акалічнасць у значнай меры вызначыла характар далейшых падзей у Расіі і тактыку палітычных партый і грамадскіх арганізацый.
Своеасабліва развівася палітычны працэс на Беларусі. Пачынаючы з сакавіка 1917г. тут утвараліся беларускія нацыянальныя партыі і арганізацыі. З мэтай аб’яднання гэтых сіл 25 – 27 сакавіка 1917г. у Мінску адбыся першы э'езд беларускіх нацыянальных арганіэацый як правага, так і левага кірунку, на якім бы выбраны выканачы орган – Беларускі нацыянальны камітэт (БНК) у складзе 18 чалавек, што прадсталялі розныя нацыянальна-дэмакратычныя партыі і рухі. З'езд даручы Камітэту пачаць распрацоку канстытуцыі Беларускага краёвага рада. Разам з тым з'езд выказася за гатонасць падтрымаць Часовы рад Расіі і заяві аб неабходнасці перадачы выканачай улады на тэрыторыі Беларусі Беларускам нацыянальнаму камітэту, а таксама аб прадсталенні атаноміі Беларусі  складзе Расіі.
У красавіку 1917г. па ініцыятыве БНК бы скліканы Краёвы сяляскі э'езд, які таксама выказася за атаномію Беларусі  складзе дэмакратычнай Расійскай рэспублікі.
3 8 па 10 ліпеня  Мінску бы праведзены другі з'езд беларускіх нацыянальных арганізацый, на якім замест БНК была абрана Центральная рада беларускіх арганізацый. Яна паставіла перад Часовым урадам пытанне аб утварэнні  Беларусі органа мясцовай улады, а таксама аб арганізацыі беларускіх нацыянальных вайсковых фарміравання. Аднак гэтыя прапановы Часовы рад адхілі.
У кастрычніку 1917г. Цэнтральная рада беларускіх арганізацый была ператворана  Вялікую беларускую раду. Галоная задача, якую паставіла перад сабой ВБР, заключалася у скліканні ѕсебеларускага з’езда для канчатковага вырашэння пытання аб беларускай дзяржанасці.
Зазначым, што на тэрыторыі Беларусі  разглядаемы час актына дзейнічалі губернскія арганізацыі агульнарасійскіх партый: кадэта, эсэра, меншавіко, бундаца, народных сацыяліста, анархіста і інш. Адзіныя кіруючыя і каардынуючыя цэнтры з гэтых партый мелі толькі бальшавікі, бундацы і эсэры.
Палітыку Часовага урада на Беларусі актына праводзілі арганізацыі партыі кадэта, якая пасля Лютаскай рэвалюцыі фактычна стала кіруючай. 3 мая па восень 1917г. колькасць арганізацый кадэта на Беларусі павялічылася з 7 да 30. Яны дзейнічалі у Мінску, Віцебску, Магілёве, а таксама  18 павятовых гарадах і 10 населеных пунктах. У жніні 1917г. на Беларусі і Заходнім фронце кадэты былі аб'яднаны  адзіную арганізацыю, якой кірава краявы цэнтр.
Састанымі часткамі праграмы кадэта былі ліквідацыя двоеладдзя, скліканне пасля вайны ѕстаночага сходу, які павінен прыняць канстытуцыю, вырашыць пытанне аб дзяржаным ладзе і правесці неабходныя реформы. Кадэты лічылі беларуса адгалінаваннем рускага народа, выступалі за культурна-нацыянальнае самавызначэнне сіх народа Расіі, за адмену абмежавання у правах паляка, ярэя і іншых нацыянальнасця, за поную свабоду жывання нацыянальных мо і развіццё нацыянальных культур.
Палітычная эвалюцыя партыі кадета прывяла яе да прыняцця ідэі моцнай улады, ваеннай дыктатуры, што негатына адаб’ецца на яе далейшым лёсе.
Кадэта падтрымлівалі эсэры і меншавікі, якія складалі левы спектр палітычных сіл Беларусі. Уплы бальшавіко у парананні з іншымі партыямі першапачаткова на Беларусі бы нязначным. У практычнай дзейнасці бальшавікі Беларусі зыходзілі з ленінскай стратэгіі перарастання буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі  рэвалюцыю сацыялістычную, з апорай на пралетарыят і незаможных сялян. У нацыянальным пытанні бальшавікі зыходзілі з лозунга права нацый на самавызначэнне, атаноміі нацыянальных абласцей, якія захочуць застацца  складзе агульнай дэмакратычнай дзяржавы.
Бальшавікі Беларусі, як і цалкам у краіне, знаходзіліся на крайнім левым флангу рэвалюцыйна-дэмакратычных сіл. Яны эаставаліся адзінай партыяй, якая не пагадзілася супрацонічаць з Часовым урадам. Па меры праліка у дзенасці Часовага рада зраста атарытэт бальшавіцкай партыі, якая выступала з вельмі даступнымі да рабочых, сялян і салдат лозунгамі: "Фабрыкі і заводы - рабочым!", "Зямля - сялянам!", "Мір - народам!" і г.д.
4 ліпеня 1917г. у Петраградзе прайшла памільённая несанкцыяніраваная дэманстрацыя. 3 дазволу выканкама ѕсерасійскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутата яна была расстраляна. На гэтым двоеладдзе скончылася. Уся лада апынулася  руках Часовага рада, які адкрыта зрабі стаку на сталяванне  краіне ваеннай дыктатуры. У гэтых умовах РСДРП на VI з’ездзе (26 ліпеня-3 жніуня 1917г.) прымае рашэнне аб падрыхтоцы зброенага пастання супраць Часовага урада.
18 ліпеня Вярхоным галонакамандуючым бы прызначаны генерал Карніла, які 25-30 жніня патрабава устанавіць у краіне ваенную дыктатуру (Карніласкі мяцеж). Узначалілі барацьбу супраць Карнілава бальшавікі, што значна мацавала іх уплы на народныя масы і салдат. У другой палове верасня 1917г. у ходзе выбара Савета бальшавікі атрымалі большасць у Мінскім Савеце рабочых і салдатскіх дэпутата. Бальшавікі Заходняга фронту і Смаленшчыны на каферэнцыі  Мінску абралі адзіны кіруючы орган – Паночна-Заходні камітэт РСДРП/б/. Бальшавікі Беларусі  практычнай рабоце падтрымлівалі левых эсэра і левыя плыні  беларускім нацыянальным руху.
Такім чынам, Часовы рад, які працягва вайну, не жада ахвяраваць памешчыцкім землеладаннем, не праводзі карэнных змен у грамадска-палітычным жыцці, канчаткова пазбавіся падтрымкі сялянства, рабочых і салдат, значнай часткі нацыянальнай інтэлігенцыі. Рэфармісцкі шлях развіцця Расіі ста праблематычны.
Лекцыя  12. КАСТРЫЧНІЦКАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ НА БЕЛАРУСІ. НАЦЫЯНАЛЬНА – ДЗЯРЖАѕНАЕ БУДАѕНІЦТВА (1917-1920гг.)
 
1. Кастрычніцкія падзеі на Беларусі. Устаналенне Савецкай улады.
 
3 24 на 25 кастрычніка 1917г. у Петраградзе пачалося зброенае пастанне, якое значалі Ваенна-рэвалюцыйны камітэт (ВРК), створаны пры Петраградскім Савеце. Кіравала пастаннем партыя бальшавіко. 25 кастрычніка Часовы рад бы скінуты. 28 кастрычніка II Усерасійскі з'езд Савета абвясці Савецкую ладу  цэнтры і на месцах.
Аподні 25 кастрычніка бальшавікі Мінска па вайсковым радыё атрымалі паведамленне аб перамозе зброенага пастання  Петраградзе. Мінскі Савет, дзе пераважалі бальшавікі, абвясці сябе ладай. 3 турма былі вызвалены салдаты, арыштаваныя за антываенныя выступленіі і з іх бы сфарміраваны Першы рэвалюцыйны полк. Былі створаны ваенна-рэвалюцыйныя камітэты (ВРК), якія абапіраліся на салдацкія масы. Супраціленне бальшавікам аказа Камітэт выратавання рэвалюцыі на чале з Т.Калатухіным. Незабаве у Мінску і на Заходнім фронце ладу  у свае рукі  зя ВРК. Ён распусці Камітэт выратавання, а Калатухін бы арыштаваны.
На працягу кастрычніка-лістапада 1917г. савецкая лада была станолена на усёй свабоднай ад немца тэрыторыі Беларусі. З’езды савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутата, якія адбыліся  лістападзе 1917 г., сваімі рашэннямі замацавалі перамогу савецкай улады на Беларусі.
          27 лістапада выканачыя камітэты, абраныя з’ездамі Савета рабочых і салдацкіх дэпутата Заходняй вобласці, Савета сялянскіх дэпутата Мінскай і Віленскай губерня, 3аходняга фронту, аб'ядналіся і тварылі выканачы камітэт Заходняй вобласці і фронту (Абылвыканкомзах). Яго старшынёй бы абраны бальшавік М.Рагазінскі. Для кіравання вобласцю і фронтам бы створаны абласны Савет Народных Камісарау (СНК) на чале з бальшавіком К.Ландарам. Зазначым, што  прэзідыме СНК былі толькі прадстанікі фронту, сярод якіх не было ніводнага беларуса. Яны адкрыта выступілі супраць беларускага нацыянальнага дзяржанага самавызначэння, прытрымліваючыся ідэі стварэння нітарнай савецкай дзяржавы. У сувязі з гэтым, прызнаючы ладу Савета  Расіі, Вялікая беларуская рада не прызнавала ладу Абылвыканкамзаха на тэрыторыі Беларусі, разглядаючы яго выключна як франтавы орган лады.
30 лістапада 1917г. прадстаунікі розных партый і руха, якія ваходзілі  Вялікую беларускую раду, выступілі з адозвай "Да сяго беларускага народа", у якой аб'явілі сваю палітычную праграму. Для арганізацыі законнай улады  цэнтры і на месцах меркавалася 5 снежня 1917г. склікаць у Мінску з'езд прадстаніко усяго беларускага народа. Дазвол на правядзенне з'езда да урад УЛ.Леніна, а нарком па нацыянальных справах I.В.Сталін выдзелі на яго правядзенне 50 тыс.рублё і паабяца, што рашэнні форума будуць прызнаны савецкай уладай.     
I Усебеларускі з’езд праходзі 5-17 снежня 1917г. у Мінску. 3 1872 дэлегата 1167 мелі права рашаючага голасу, 705 - дарадчага.  Па сваім прадстаніцтве і складзе з’езд бы панамоцным органам у вырашэнні пытання аб стварэнні краёвай рады.
Па сваёй палітычнай накіраванасці дэлегаты з'езда падзяляліся на тры групокі: правых, левых і цэнтрыста. Цэнтрысцкі накірунак прадсталялі дэлегаты БСГ. У ходзе работы з'езда да іх далучылася значная частка правых эсэра і т.зв. група "беспартыйных". Левы накірунак аб’ядна у асноным левых эсэра і бы нешматлікім. Правае крыло уключала прадстаніко розных буржуазных нацыяналістычных, а таксама клерыкальных і памешчыцкіх арганізацый.
У ноч з 17 на 18 снежня з’езд аб'яві праект рэзалюцыі "Аб сама-вызначэнні Беларусі і аб часовай краявой уладзе". Галонае  гэтай рэзалюцыі – прапанова аб стварэнні новага краявога органа улады – Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх, і рабочых дэпутата.
Дэлегаты з’езда паспелі прыняць толькі першы пункт рэзалюцыі, які ста вырашальным у лёсе з’езда і яго дэлегата. Гэты пункт рэзалюцыі (прыняты аднагалосна) азнача, што  межах Беларусі абвяшчася "рэспубліканскі дэмакратычны лад" на чале з Усебеларускім Саветам сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутата. Улада Абылвыканкомзаха, СНК Заходняй вобласці і фронту была прызнана незаконнай. Гэта паслужыла падставай для правядзення Санаркомам Заходняй вобласці рэзкай палітычнай акцыі супраць з’езда, якая атрымала розныя ацэнкі: СНК Заходняй вобласці назва яе "роспуск", Савет Усебеларуекага з'езда Савета - "разгон", прэса - "закрыццё".
         18 снежня 1917 г. члены прэзідыма ѕсебеларускага з'езда правялі падпольнае паседжанне, на якім выбралі выканкам рады з'езда на чале з лідэрам народніцкага крыла БСГ Ф.Грыбам.
21 лютага 1918 г. выканкам Усебеларускага з'езда звярнуся да народа Беларусі з першай устаной граматай, у якой яшчэ да склікання Устаночага сойма (з'езда) аб'яві сябе часовай уладай на Беларусі. Да адкрыцця сойма выканачыя функцыі складаліся на створаны выканкамам - Народны сакратарыят (урад), старшынёй якога ста лідэр правага крыла БСГ Я.Я.Варонка. У першай устаной грамаце падкрэслівалася, што "беларускі народ павінен здейсніць свае права на понае самавызначэнне, а нацыянальныя меншасці - на нацыянальна-персанальную атаномію".
9 сакавіка 1918г. выканкам Усебеларускага з'езда прыня другую станую грамату, у якой аб'яві Беларусь “у рубяжах рассялення і лічбавай перавагі беларускага народу” народнай рэспублікай – БНР. Выканкам бы пераіменаваны  Раду БНР, прэзідым якой узначалі прадстанік БСГ І.М.Серада Выканачым органам аб'яляся Народны сакратарыят, які назначала Рада і які бы адказны  перад ёй.
25 сакавіка 1918 г. на сесіі Рады была прынята трэцяя станая грамата, якой абвяшчалася незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі. БНР абвяшчалася  межах этнічнага пражывання і колькаснай перавагі беларускага народа. У грамаце Рада дабівалася перагляду мо Брэсцкага міру, падпісанага 3 сакавіка 1918г. паміж Савецкай Расіяй і Германіяй, у дакументах якога Беларусь не прызнавалася самастойным нацыянальным рэгіёнам Расіі і не мела свайго наймення (у той час, як з Украінскай Народнай Рэспублікай мірныя умовы былі заключаны асобна).
Але Германія не прызнавала БНР. Не дапамог нават зроблены Радай БНР адчайны крок, які не прынёс ніякіх дывідэнта, але пакіну цяжкі след у яе гісторыі: 25 сакавіка 1918г. на закрытым паседжанні бы прыняты тэкст тэлеграмы германскаму імператару Вільгельму II, у якой выказвалася дзячнасць за вызваленне Беларусі ад бальшавіцкага прыгнёту і анархіі. Ініцыятыва пасылкі тэлеграмы зыходзіла ад Р.Скірмунта. На гэты шлях Раду падштурхова прыклад Літвы, Украіны і Польшчы. Тэлеграма выклікала хвалю пратэсту  палітычных партыях і  розных слаях насельніцтва.
Пасля лістападаскай рэвалюцыі 1918г. у Германіі Расія дэнансавала Брэсцкі мірны дагавор і рушыла Чырвоную Армію на Захад. 10 снежня 1918г. Чырвоная Армія увайшла  Мінск. Большасць члена Рады і урада БНР пакінулі сталіцу.
Якія высновы трэба зрабіць па факту абвяшчэння БНР і дзейнасці яе кіруючых органа? У сучаснай літаратуры існуе некалькі погляда па гэтым пытанні.
1. У юрыдычным сэнсе БНР дзяржавай не стала. Наянасць самастойнай дзяржанасці прадугледжвае не толькі абвяшчэнне тых ці іншых афіцыйных дэкларацый, але і функцыяніраванне рэальнай сістэмы органа улады на пэнай тэрыторыі, выпрацоку і прыняцце закона, іх рэалізацыю, гэта значыць праватворчую дзейнасць, выкананне канкрэтных функцый, гарантыю забяспячэння право і свабод сваіх грамадзян. Усё гэта адсутнічала, таму БНР з'ялялася толькі зародкавай формай, магчымай перспектывай дзяржанага тварэння. Хоць рэспубліка і абвяшчалася  этнічных межах пражывання беларуса, сваю юрысдыкцыю на гэтай тэрыторыі яна не ажыццяляла. Пагранічных падзела і службы не было, як не было і арміі. Адсутнічала фінансавая сістэма, не сфарміраваліся органы лады на месцах. Урэшце, у БНР не было і канстытуцыі  поным сэнсе гэтага слова. Функцыі рада абмяжоваліся ажыццяленнем панамоцтва нацыянальнага рада пры германскай акупацыйнай адміністраціі і рашэннем шэрага задач у культурна-асветніцкай сферы, а таксама  галіне развіцця мясцовай прамысловасці і гандлю.
2. Абвяшчэнне БНР з’явілася першай спробай раэалізацыі на практыцы беларускай ідэі, што знікла яшчэ  пачатку XIX ст., сукупнасці усіх трох яе асноватворных элемента – нацыянальнай свядомасці, нацыянальна-культурнага адраджэння і нацыянальнай дзяржанасці. Гэта сведчанне таго, што беларускі нацыянальны рух у той час набы такую моц і размах, што аказася здольным паспрабаваць здейсніць жаданую ідэю.
3. Абвяшчэнне БНР трэба разглядаць і як акт самаабароны, як зварот да сусветнай грамадскасці з заявай аб імкненні беларускага народа да самавызначэння, бо пагроза тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі ішла з боку не толькі Германіі, але і Польшчы, якая імкнулася да адраджэння польскай дзяржавы у межах 1772г., гэта значыць да понай інкапарацыі Беларусі. У пашырэнні сваіх межа былі зацікалены і літоскія палітыкі. Паднёвыя паветы (Пінскі, Мазырскі, Рэчыцкі, Гомельскі) былі ключаны  склад Украінскай Народнай Республікі. Усходнія землі, не акупіраваныя Геpмaніяй, зacтaліcя пад юрысдыкцыяй Савецкай Расіі. Абвяшчэнне БНР змяніла адносіны да беларускіх тэрыторый як да земля “нічыйных”.
Прыняцце акта аб незалежнасці БНР, дзейнасць яе Рады актывізавалі рост нацыянальнай самасвядомасці беларуса, прымусілі бальшавіцкі рад У.І.Леніна перагледзець сваю палітыку  адносінах да Беларусі і пайсці на стварэнне хоць і абмежаванай у правах, але сё ж беларускай дзяржанасці.
 
2. Утварэнне БССР
 
Актынымі выразнікамі ідэі бедарускай дзяржанасці сталі дзеячы левага крыла нацыянальна-вызваленчага руху Беларусі 3.Жылуновіч, А.Чарвяко, І.Лагун, Я.Дыла, Б.Тарашкевіч, Я.Канчар і іншыя. У пачатку 1918г. яны склалі аснову Беларускага нацыянальнага камісарыята (Белнацкама), створанага  адпаведнасці з дэкрэтам У.Леніна ад 31 студзеня 1918г. Ён функцыянірава на правах аддзела Народнага камісарыята па справах нацыянальнасця PCФCP.
Пазіцыі Белнацкама  пытанні дзяржанасці падтрымлівалі беларускія секцыі РКП/б/, якія існавалі  I9I8-I9I9гг. у Петраградзе, Маскве, Варонежы, Казані, Саратаве, Тамбове і інш. гарадах. Праз газету "Дзянніца" настойліва прапагандавалася ідэя права на самавызначэнне беларускага народа на аснове савецкага ладу і  саюзе з РСФСР.
           Вырашальным крокам на шляху самавызначэння Беларусі з'явіліся рашэнні канферэнцыі беларускіх секцій РКП/б/, якая адбылася 21-23 снежня 1918г. у Маскве. Канферэнцыя прызнала неабходным стварэнне Часовага рабоча-сялянскага рада Беларусі, выбрала Цэнтральнае бюро беларускіх секцый РКП/б/ з 5 чалавек на чале з З.Жылуновічам. Цэнтральнаму бюро было даручана пасля прызначанай на канец 1918г. VI Паночна-Заходняй абласной канферэнцыі РКП/б/ склікацть Усебеларускі з'езд камуніст і стварыць нацыянальны партыйны цэнтр. Прынятыя дакументы паставілі ЦК РКП/б/ перад неабходнасцю тэрмінова вырашаць праблему беларускай дзяржанасці.
30 снежня I9I8г. у Смаленску для абмеркавання пытання аб утварэні БССР і КПБ Паночна-Заходні абласны камітэт РКП/б/ скліка VI Паночна Заходнюю абласную канферэнцыю РКП/б/, якая і прыняла рэзалюцыю "Аб абвяшчэнні Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі”. У склад БССР уключаліся Мінская, Гродзенская, Віцебская, Магілёская і Смаленская губерні. Паночна-заходняя арганізацыя РКП /б/ была перайменавана  КП/б/Б і засталася, як і се іншыя нацыянальна-тэрытарыяльныя партыйныя арганізацыі, часткай РКП/б/. Гэта канферэнцыя аб'явіла сябе I з'ездам КП/б/Б.
I студзеня 1919 г. у Смаленску бы абнародаваны Маніфест Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага савецкага рада, які абвясці утварэнне БССР і асноныя палажэнні дзяржанага статуса рэспублікі. Уся улада перадавалася Саветам рабочых, батрацкіх і чырвонаармейскіх дэпутата; зямля, воды, нетры, фабрыкі і заводы абвящчаліся ласнасцю народа. Усе законы, дагаворы, пастановы, загады і распараджэнні "як рады і яе слуг, так сама нямецкіх, польскіх і краінскіх акупацыйных улад лічацца несапраднымі".
5 студзеня 1919 г. сталіцай БССР ста Мінск, куды 8 студзеня пераеха і Часовы урад.
3 прававога пункту гледжання працэдура стварэння дзяржавы і тварэння яе ласных органа на аснове рашэння парторгана можа лічыцца нелегітымнай. Але РКП/б/ праз Саветы жо ажыццяляла се ладныя функціі. Гэта жо стала нормай. Задачу ж надання легітымнасці гэтым актам павінен бы вырашыць Усебеларускі з'езд Савета, на якім меркавалася прыняць Канстытуцыю республікі, зацвердзіць герб і сцяг, выбраць ЦВК.
Аднак у перыяд падрыхтоукі з’езда, 16 студзеня 1919г., ЦК РКП/б/ прыня рашэнне аб далучэнні да РСФСР Віцебскай, Магілёускай і Смаленскай губерня і аб'яднанні часткі БССР, што засталася, з Літоскай ССР. Спыненне нацыянальна-дзяржаага будауніцтва на Беларусі такім ганебным чынам тлумачылася інтарэсамі сусветнай пралетарскай равалюцыі, аховай яе ядра – Савецкай Расіі – ад імперыялістычных захопніка.
2 - 3 лютага 1919 г. у Мінску праходзі Усебеларускі з'езд Савета на якім Я.М.Свярдло зачыта пастанову Прэзідыма УЦВК "Аб прызнанні незалежнасці БССР". Тут жа па прапанове Я.Свярдлова было прынята рашэнне аб аб'яднанні БССР з Літоскай ССР.
Акрамя таго, з’езд прыня Канстытуцыю БССР, якая понасцю адпавядала Канстытуцыі РСФСР 1918г.
27 лютага 1919г. былі створаны ЦВК Літоска-Беларускай ССР (100 чалавек) і яго прэзідыум на чале з К.Цыхоскім, урад аб'яднанай рэспублікі –Савет Народных Камісара на чале з В.Міцкявічусам-Капсукасам. У склад ЛітБел увайшла тэрыторыя Мінскай, Гродзенскай, Віленскай, Ковенскай і частка Сувалскай губерня з больш як 6-мільённым насельніцтвам.
У жніні 1919г. тэрыторыя ЛітБел понасцю была акупіравана польскімі войскамі. Фармальна ЛітБел праіснавала да ліпеня 1920г. 31 ліпеня 1920г. пасля выгнання Чырвонай Арміяй паляка з Мінска, была абвешчана Дэкларацыя аб незалежнасці БССР. У дэкларацыі сцвярджалася, што рэспубліка будуецца на прынцыпах "дыктатуры пралетарыята і выкарыстання сяго вопыту Савецкай Расіі".
У перыяд свайго другога абвяшчэння рэспубліка аднавілася толькі  межах Мінскай губерні. Па Рыжскаму мірнаму дагавору, які бы падпісаны 18 сакавіка 1921г. паміж Савецкай Расіяй і Польшчай, да Польшчы адышла ся Заходняя Беларусь з насельніцтвам больш чым 4 млн.чалавек. Усходнія землі па-ранейшаму заставаліся пад юрысдыкцыяй Расіі.
Такім чынам, працэс станалення беларускай дзяржаунасці  I9I7-I920гг. бы надзвычай цяжкім і драматычным. Спецыфічнае геаграфічнае становішча Беларусі, перапляценне гістарычных лёса беларуса з лёсамі прадстаніко іншых народа, і перш за сё рускага, польскага, літоскага, іншыя асаблівасці абумовілі тое, што  ёй агульнанацыянальныя інтарэсы ступалі месца партыйна-класавым імкненням розных труп насельніцтва. Акрамя таго, праяля жывучасць як вялікарускі, так і вялікапольскі шавінізм. Аднак, нягледзячы на тэрытарыяльныя страты  гады вайны, была творана і прызнана "дэ-юрэ" беларуская нацыянальная дзяржанасць.
 
3. Сацыяльна-эканамічныя ператварэнні.
 
Важнейшым з першачарговых мерапрыемства Савецкай улады было станаленне кантролю за фінансамі. 3 гэтай нагоды дэкрэтам УЦВК 14 снежня 1917 г. была праведзена нацыяналізацыя усіх прыватных банка краіны і створаны адзіны Дзяржаны банк, з яго канторамі на месцах, у тым ліку і  гарадах Беларусі.
Наступным крокам Савецкага рада было рашэнне аб увядзенні рабочага кантролю з мэтай барацьбы з сабатажам былых царскіх чыноуніка, шэрага прадпрымальніка і банкіра. У выніку гэтага далося прадухіліць спыненне дзейнасці многіх завода і фабрік, прыватных чыгунак, банка.
Важнейшай мерай па перабудове народнай гаспадаркі на сацыялістычны лад была нацыяналізацыя прамысловасці. На тэрыторыі Беларусі гэты працэс праводзіся па меры вызвалення ад нямецкіх, а затым ад польскіх акупантау. З сярэдзіны лютага 1918г. пачалася нацыяналізацыя кніжных і газетных кіёска, рэстарана, кафэ, аптэк і г.д.
2 лютага 1918 г.УЦВК зацвердзі дэкрэт аб стварэнні Вышэйшага савета народнай гаспадаркі /ВСНГ/, на які складалася задача адналення народнай гаспадаркі і дзяржаных фінанса, а таксама фабрычна-завадскіх камітэта і прафсаюза у галіне эканомікі.
У снежні 1917 – студзені 1918г. на месцах пачалося стварэнне санаргаса. Пасля абвяшчэння  студзені 1919г. БССР бы створаны Савет народнай гаспадаркі республікі, які ствары цэнтралізаванае праленне прамысловасцю па галінах, якія адпавядалі глакам ВСНГ.
Вясной 1918г. Савецкая Расія аказалася  найцяжэйшым становішчы: вайна, гаспадарчая разруха, голад патрабавалі надзвычайных мер у галіне эканомікі, у далейшым названых "ваенным камунізмам". Галонымі задачамі гэтай палітыкі былі правядзенне харчовай раскладкі і вядзенне дзяржанай манаполіі на хлебны гандаль, нацыяналізацыя сей прамысловасці, жорсткае размеркаванне харчовых і прамыеловых тавара, усеагульная працоная павіннасць. Бы ліквідаваны прыватны гандаль, адбылося адзяржаленне кааперацыі. Рабілася спроба станавіць прамы прадуктаабмен паміж горадам і вёскай, што вяло да натуралізаціі эканамічных  сувязя.
Такім чынам, "ваенны камунізм" уяля сабой тып гаспадарчай сістэмы, у якой па сутнасці не было эканамічнага механізма. Кіраванне понасцю апіралася на адміністрацыйныя метады і жорсткую цэнтралізаваную адміністрацыйную структуру. К канцу 1920 г. стала зразумела, што развал народнай гаспадаркі – вынік не толькі вайны, разрухі, сабатажу, але і самой сістэмы.
У першыя гады Савецкай улады былі эроблены пэныя захады па вырашэню сацыяльных пытання. Так, на прадпрыемствах, у майстэрнях заканадачым шляхам бы уведзены 8-гадэінны рабочы дзень, забаранялася праца малалетніх, падлеткі працавалі па 4 - 6 гадзін. Уводзіся штотыднёвы адпачынак. Значная вага надавалася вырашэнню жыллёва-бытавых умо і медыцынскага абслуговання працоных. Створаныя пры Саветах спецыяльныя камісіі займаліся перасяленнем рабочых у кватэры буржуазіі згодна са спісамі, якія складаліся прадпрыемствамі. Дарэчы, з гэтага моманту людзі сутыкнуліся з праблемамі жыцця  так званых кватэрах-камуналках.
Праблема ліквідацыі беспрацоя вырашалася праз біржы працы. Ужо  лютым-сакавіку 1918г. яны дзейнічалі у Віцебску, Мінску, Магілёве, Оршы. Было ведзена сацыяльнае страхаванне за кошт дэяржавы на выпадак беспрацоя. Першапачаткова Савецкая лада падтрымлівала дзеянні прадпрымальніка па стварэнні новых працоных месца. Так, на базе былых артылерыйскіх майстэрань у Віцебску былі адкрыты шавецкая, кравецкая, рымарская майстэрні і дрэваапрацочы завод, дзе  першы час было занята 24 былых беспрацоных.
Для забяспячэння працоных прадуктамі харчавання былі арганіэаваны спецыяльныя харчовыя органы. На прадпрыемствах для рабочых адкрываліся сталовыя.
Для Беларусі, як аграрнага краю, адным з важнейшых пытання было зямельнае пытанне, арганізацыя жыцця сялянства. За аснову аграрнага заканадаства бы узяты Дэкрэт аб зямлі, прыняты II Усерасійскім з’ездам Савета. Дэкрэт змяшча тры важнейшыя палажэнні: нацыяналізацыю зямлі, канфіскацыю панскіх зямель і ураняльнае землекарыстанне. У студзені 1918г. III Усерасійскі з’езд Савета прыня “Асноны закон аб сацыялізацыі”, на падставе якога бы распрацаваны шэраг дакумента па размеркаванні зямлі  Беларусі. Пры размеркаванні зямлі лічвалася не толькі колькасць едако, але і наянасць зямель у канкрэтнай мясцовасці, іх якасць. Пры гэтым у першую чаргу лічваліся інтарэсы бяднейшых сялян.
У Беларусі, як і па усей РСФСР, арганізоваліся калектыныя гаспадаркі: камуны, сельгасарцелі, ТОЗы (таварыствы па сумеснай апрацоцы зямлі), якія адрозніваліся паміж сабой па ступені абугульнення сродка вытворчасці. Арганізацыя калектыных гаспадарак на тэрыторыі Беларусі найбольшы размах набыла з утварэннем летам 1918г. камітэта беднаты.
          Пэная вага удзялялася развіццю культуры. Найважнейшай праблемай з’ялялася ліквідацыя непісьменнасці. У 1918г. у беларускай вёсцы на 100 дарослых даводзілася толькі 17 пісьменных.
Такім чынам, 1917-1920гг. сталі гадамі няпростага выбару беларускім народам шляхо да незалежнасці і грамадскага прагрэсу.
Першыя крокі нацыянальна-дзяржанага буданіцтва на Беларусі былі адзначаны памылкамі і пралікамі. Гэта  значнай меры было абумолена тым, што кіруючая бальшавіцкая партыя разглядала нацыянальнае пытанне як падпарадкаванне пытанню аб уладзе: бальшавікі лёгка ішлі на прыняцце рашэння адносна беларуса і Беларусі, што не засёды кладваліся  рамкі права нацыі на самавызначэнне, дэклараванае  праграмных дакументах РСДРП/б/.
Лекцыя 13-14. БЕЛАРУСЬ У МІЖВАЕННЫ ПЕРЫЯД
/ 1921 – 1939 гг./
  
1.            Узбуйненне тэрыторыі БССР. Утварэнне СССР.
 
Пасля заканчэння грамадзянскай вайны і абвяшчэння Дэкларацыі аб незалежнасці БССР ад 31 ліпеня 1920 г. у полі зроку кіраніцтва рэспублікі знаходзіліся пытанні, звязаныя з суверэнітэтам і тэрытарыяльнай цэласнасцю БССР.Нагадаем, што  пачатку 1921 г. тэрыторыя БССР складалася фактычна з шасці павета: Бабруйскага, Барысаскага, Ігуменскага /з 1923г. Чэрвеньскага/, Мазырскага, Мінскага і Слуцкага. Агульная плошча рэспублікі складала 52,3тыс.км.кв., дзе пражывала прыкладна 1 млн.500 тысяч чалавек.
Такім чынам, дзяржанае, нацыянальна – культурнае развіццё БССР стрымлівалася як абмежаванымі матырыяльнымі рэсурсамі малой тэрыторыяй, так і штучным разрывам гаспадарчых і культурных сувязей паміж рэгіёнамі, што складаліся на працягу стагодзя.
Пасля тварэння СССР /30.12.1922г./ VIII з’езд кампартыі Беларусі, а таксама І і ІІ сесія ЦВК БССР (сакавік 1923г.) выказаліся за збуйненне БССР, за кошт далучэння Віцебскай і Гомельскай губерня і некалькі павета Смаленскай губерніі. У выніку гэтага тэрыторыя БССР павялічылася да 110 тыс. км.кв., г.зн. больш чым у два разы, а насельніцтва – да 4,2 млн. чалавек.
У снежні 1926 г. Прэзідыум УЦВК выда пастанову аб перадачы БССР Гомельскага і Рэчыцкага павета. Тэрыторыя БССР павялічылася да 125,8 тыс.км.кв., а насельніцтва прыкладна да 5 млн. чалавек. З 15 студзеня 1938 г. у рэспубліцы было ведзена абласное дзяленне: утвораны Віцебская, Гомельская, Магілёская, Мінская і Палеская вобласці, якія ключалі 90 раёна.
Саветызацыя нацыянальных раёна былой Расійскай імперыі, падпарадкаванне іх партыйнаму кантролю цэнтра спрыялі працэсу аб’яднання савецкіх рэспублік.
30 снежня 1922 г. адбыся І з’езд Савета СССР, які зацвердзі праект Дагавора і Дэкларацыі аб утварэнні СССР у складзе РСФСР, БССР, УССР, ЗСФСР. У выбраны з’ездам ЦВК СССР ад БССР увайшло 7 чалавек. А.Р. Чэрвяко ста адным з чатырох старшынь Прэзідыума ЦВК СССР. У кампетэнцыю вышэйшых органа улады СССР адышлі знешняя палітыка, пытанні вайны і міру, права змянення знешніх граніц і пытанні іх змянення паміж рэспублікамі, узброеныя сілы, транспарт, сувязь, планаванне народнай гаспадаркі, фінансы, вырашэнне спрэчных пытання, якія маглі знікнуць паміж рэспублікамі і інш.
Асноныя палажэнні Дагавора зацвердзіла Канстытуцыя СССР, якая была прынята на ІІ з’ездзе Савета СССР 31 студзеня 1924 г. Канстытуцыя давала магчымасць РСФСР мець перавагу  ЦВК, бо Савет Саюза складася з дэпутата прапарцыянальна колькасці насельніцтва, а   РСФСР пражывала  той час 75% усяго насельніцтва Саюза, і ён бы больш шматлікім, чым Савет нацыянальнасця.
Стварэнне СССР выклікала  многіх народа краіны надзею на больш справядлівае і дэмакратычнае вырашэнне нацыянальнага пытання. Але, як паказала жыццё, ён не змог вырашыць гэта пытанне  поным аб’ёме. Жорсткая цэнтралізацыя лады фактычна прывяла да сталінскай “атанамізацыі” Савецкіх рэспублік, што не мацовала, а, наадварот, аслабляла Савецкі Саюз і  рэшце рэшт прывяла да яго распаду.
Асаблівасцю палітычнага жыцця Беларусі  1920-я гг. з’ялялася тое, што  рэспубліцы, як і ва сім СССР, замацавалася аднапартыйная сістэма – адзін з важнейшых фактара усталявання дыктатарскага рэжыму. Тэндэнцыя падпарадкавання лініі партыі сіх думак і погляда прывяла  30-я гг. да змацнення партыйнага ціску  розных сферах жыцця, да масавых рэпрэсій.
 
 2.            Гаспадарчае развіццё Беларусі ва мовах новай эканамічнай палітыкі / 1921 – 1928 гг./.
 
На пачатку 1920 –х гг. Савецкая дзяржава апынулася  крызісным стане. У знешнепалітычным плане ён праявіся  палітычнай ізаляцыі. Урады большасці краін адносіліся да Савецкай Расіі варожа. Перспектывы сусветнай сацыялістычнай рэвалюцыі аказаліся маларэальнымі. Ва нутрыпалітычным становішчы Савецкай дзяржавы крызіс праявіся  страце правячай партыяй даверу  масах і знікненні супярэчнасця паміж радавымі членамі і кіруючымі вярхамі, у сістэме кіравання, бюракратызацыі, адсутнасці дэмакратыі. Кульмінацыяй незадаволенасці палітыкай “ваеннага камунізму”, якая праводзілася Савецкай улада у часы грамадзянскай вайны, стала пастанне кранштадскіх марако у лютым – сакавіку 1921г.
Вельмі цяжкім было сацыяльна – эканамічнае становішча  Беларусі. Яно было выклікана сямігадовымі вынікамі першай сусветнай і грамадзянскай война, германскай і польскай акупацыяй. У 1920 г. агульны аб'ём валавай прадукцыі прамысловасці скла усяго 15 – 20% даваеннага зроню. У крызісным стане знаходзіся чыгуначны і водны транспарт. Вялікая шкода была нанесена сельскай гаспадарцы: яе валавая прадукцыя  1921 г. складала меньш за палавіну даваеннай. Цяжкія мовы жыцця  гарадах выклікалі забастокі рабочых, прымусовыя канфіскацыі збожжа вялі да супрацілення сялян уладам. Пашырася бандытызм, нелегальныя гандлёвыя зносіны з замежжам.
Галонай прычынай і асаблівасцю сацыяльна – эканамічнага крызісу  краіне з’ялялася тое, што вытворца – селянін не мог больш мірыцца з харчраскладкай і палітыкай “ваеннага камунізму” – гвалтонымі метадамі кіравання эканомікай. Тэрміновы перагляд метада кіравання грамадствам і гаспадаркай больш чым наспе..
Адказам на гэтыя пытанні стала новая эканамічная палітыка – НЭП. Пачатак ёй бы пакладзены на Х з’ездзе РКП(б) у сакавіку 1921 г. НЭП – гэта сістэма эканамічных, сацыяльных, палітычных і культурных мер, накіраваных на караненне рыначных адносін  народнай гаспадарцы.
У сферы прамысловасці Беларусі новая эканамічная палітыка праявілася  наступным:
1.            Скасовалася празмерная цэнтралізацыя кіравання. Былі створаны групавыя праленні, якія падпарадковалася непасрэдна Санаргасу БССР. Прамысловасць рэспублікі атрымала магчымасць лепш выкарыстоваць мясцовую сыравіну і рэсурсы.
2.            Усе прамысловыя прадпрыемствы былі падзелены на чатыры групы. У першую групу ваходзілі найбольш буйныя дзяржаныя прадпрыемствы, якія павінны былі працаваць на аснове гаспадарчага разліку / за кошт прыбытку пакрываць страты /. Да другой адносіліся тыя прадпрыемствы, якія падлягалі часовай кансервацыі. У трэцяй групе знаходзіліся прадпрыемствы, якія не мелі дзяржанага значэння і аддаваліся  арэнду кааператыным арганізацыям і прыватным асобам. Да чацвёртай групы належалі прадпрыемствы, якія падлягалі закрыццю, іх рабочыя і служачыя пераводзіліся на функцыяніручыя фабрыкі і заводы.
3.            Ліквідавалася ранілака  аплаце працы рабочых, формы аплаты лічвалі кваліфікацыю рабочага, колькасць і якасць яго працы. У першыя гады НЭПа практыкавалася натуральная і грашовая аплата працы.
У сферы сельскай гаспадаркі новая эканамічная палітыка праявілася  наступным:
1.            Замест харчраскладкі бы уведзены харчпарадак, які бы у два разы меньш.
2.            Свабодны выбар форма землекарыстання, падтрымка розных форм кааперацыі.
3.            Свабоднае распараджэнне сялянамі лішкамі сваёй прадукцыі.
4.            Замена натуральнага падатка грашовым / з 1.1.1924 г./.
5.            Дазвол арэнды зямлі і найму рабочай сілы.
Было дазволена прадпрымальніцтва. Развіваліся се формы гандлю – дзяржаны, кааператыны і прыватны /знешні гандаль заставася дзяржанай манаполіяй/.
У 1922 – 1924 гг. была праведзена грашовая рэформа, што прывяло да фінансавай стабілізацыі  краіне.
НЭП дазволі спалучаць дзяржаныя і асабістыя інтарэсы. Дзякуючы гэтай палітыцы была паспяхова аднолена сельская гаспадарка рэспублікі, атрымала стымул для развіцця прамысловасць, панізіся зровень беспрацоя.Безумона, НЭП стымулява сацыяльнае расслаенне грамадства, у чым кіраніцтва бальшавіцкай партыі бачылі пагрозу ажыццяленню сваіх праграмных мэт. У канцы 1920-х гг. НЭП згортваецца.
 
 3.            Эканамічнае і сацыяльнае развіццё Беларусі  гады першых пяцігодак.
 
Першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР, які бы распрацаваны на аснове агульнасаюзнага плана на 1928 – 1932 гг., зацвердзі ІХ Усебеларускі з’езд Савета у маі 1929 г. Галоная задача плана фармулявалася як фарсіраваны тэмп індустрыялізацыі БССР, павышэнне дзельнай вагі прамысловасці  народнай гаспадарцы і на гэтай аснове ліквідаванне эканамічнай і культурнай адсталасці рэспублікі, рэканструяванне сельскай гаспадаркі, выцясненне капіталістычных элемента у горадзе і вёсцы.
          Агульны аб’ём капіталакладання у прамысловасць рэспублікі за пяцігодку скла 243 млн.руб. і перавысі укладанні папярэдніх 10 гадо больш чым у 5,3 раза. Асаблівая вага дзелялася развіццю такіх галін прамысловасці, як дрэваапрацочая, запалкавая, папяровая, харчовая, льняная і швейная. Адначасова выдзяляліся значныя сродкі на машынабудаванне для патрэб сельскай гаспадаркі і прамысловасці буданічых матэрыяла. Гэтыя напрамкі  індустрыялізацыі Беларусі будуць вызначальнымі і  гады другой пяцігодкі (1933 – 1937 гг.).
Ужо  першай пяцігодцы былі пабудаваны швейная фабрыка “Стяг індустрыялізацы” і панчошна – трыкатажная фабрыка “КІМ” у Віцебску, першая чарга фабрыкі штучнага валакна і трубаліцейны завод у Магілёве, Бабруйскі, Барысаскі і Гомельскі дрэваапрацочыя камбінаты, буйнейшая  рэспубліцы ГРЭС і г.д. Толькі за першую пяцігодку аб’ём прамысловай прадукцыі павялічыся  3,8 раза. Калі  1928 г. удзельная вага прамысловай прадукцыі  валавай прадукцыі народнай гаспадаркі складала 41,3%, дык у 1932 г. яна дасцягнула 67%.
У гады другой пяцігодкі  рэспубліцы былі ведзены  эксплуатацыю такія буйныя прадпрыемствы, як Гомельскі шклозавод, Крычаскі цэментны     завод, Аршанскі льнокамбінат, Магілёскі атарамонтны завод, ацэтонны завод у Быхаве, шэраг электрастанцый. Усяго за другую пяцігодку было пабудавана 1700 прадпрыемства, каля 90 прадпрыемства карэнным чынам рэканструяваны.
Інтэнсіна развівася транспарт рэспублікі. Асноную нагрузку нёс чыгуначны транспарт. Эксплуатацыйная дажыня чыгуначных дарог агульнага карыстання  1940 г. склала 5,74 тыс.км. і павялічылася   параненні з 1913 г. на 1,93 тыс.км. У гады першай пяцігодкі на Беларусі зарадзіся атамабільны транспарт. Развівася і рачны транспарт, а таксама сувязь. З 1935 г. стала дзейнічаць першая  рэспубліцы авіялінія Мінск – Масква.
Для паспяховага правядзення індустрыялізацыі  рэспубліцы важнае значэнне мелі эканамічныя сувязі з рознымі рэспублікамі СССР. Так, метал  Беларусь паступа з Украіны і Урала, машыны і абсталяванне, хімічныя прадукты – з цэнтральных раёна РСФСР і Украіны, нафта і нафтапрадукты – з Азербайджана і г.д. Амаль 900 рабочых і спецыяліста з РСФСР і Украіны прымалі дзел у буданіцтве Беларускай ДРЭС. Праектаваннем “Гомсельмаша” займаліся ленінградскае і маскоскае аддзяленні “Гіпраммаша” і г.д.
Напярэдні Вялікай Айчыннай вайны 80% усей прадукцыі народнай гаспадаркі БССР прыходзілася на долю прамысловасці. На долю БССР прыходзілася 33,8% усей вырабляемай у СССР фанеры, 27% - запалак, 30% - штучнай аліфы, 25% - драджэй, 11% - маргарына, звыш 10% - металарэзных станко і г.д.
У выніку ажыццялення індустрыялізацыі  20 – 30 – я гг. СССР, у тым ліку і БССР, ператварыліся з аграрнай дзяржавы  індустрыяльна – аграрную.
Дзякуючы індустрыялізацыі было ліквідавана беспрацое, выраслі новыя гарады, была створана база для падрыхтокі тэхнічных кадра.
Велізарнае значэнне  жыцці нашага грамадства, 4/5 насельніцтва якога на мяжы 20-30гг. складала сялянства, мела радыкальнае ператварэнне сельскай гаспадаркі. Перанасельнасць беларускай вёскі, хранічнае малазямелле сялян патрабавалі пошука больш інтэнсінага выкарыстання зямельных угодзя. У гады НЭПа былі апрабаваны розны формы калектыных гаспадарак, значная работа была праведзена і па стварэнню фермерскіх гаспадарак (хутарызацыя). ХV з’езд ВКП(б) (снежань 1927г.) вызначы курс на калектывізацыю сельскай гаспадаркі.
Калектывізацыя сельскай гаспадаркі – палітыка бальшавіцкай партыі і Савецкай дзяржавы, якая была накіравана на аб’яднаее сялянскіх гаспадарак у буйныя сельскагаспадарчыя прадпрыемствы, выкарыстанне на вёсцы дасягнення навукі і тэхнікі, павышэнне прадукцыйнасці працы і эфектынасці аграрнага сектара эканомікі, забяспячэнне насельніцтва прадуктамі харчавання, а прамысловасці – сельскагаспадарчай сыравінай.
З пачатку 1930 г. пачынаецца найбольш гвалтонае стварэнне калектыных гаспадарак. Так, толькі за студзень – сакавік у Беларусі  калгасы пазаганялі больш як 430 тыс. сялянскіх гаспадарак, і працэнт калектывізацыі падскочы амаль у 10 разо. Тых, хто сумнявася  мэтазгоднасці суцэльнай калектывізацыі (нават бедняко і сярэдняко), абвяшчалі класавымі ворагамі, агентамі кулацтва, падкулачнікамі: іх арыштовалі, пазбалялі права голасу і нават высылалі. Акты тэрору супраць партыйных і савецкіх работніка набылі масавы характар. Многія вяскоцы, перад тым як уступіць у калгас, забівалі сваю жывёлу, знішчалі насенне, кармы і г.д.
Важным накірункам калектывізацыі стала стварэнне машынна – трактарных станцый (МТС). Першая  Беларусі МТС была створана  канцы 1929 г. у Койданаве (цяпер г. Дзяржынск). У канцы першай пяцігодкі  рэспубліцы налічвалася 57 МТС, якія мелі 1469 трактаро. Яны абслуговалі 33,1% усіх калгасных гаспадарак. МТС рабілі калгасы понасцю залежнымі ад дзяржавы. З пачатку 1933 г. улада  вёсцы фактычна перайшла да надзвычайных органа – палітаддзела МТС.
У гады другой пяцігодкі калектывізацыя  Беларусі фактычна завяршылася. У калгасы было аб’яднана 87,5% сялянскіх дваро і абагулена 96% пасяных плошча. На калгасных палях працавала больш за 8 тыс. трактаро, 600 зернеборачных камбайна, іншая сельскагаспадарчая тэхніка. Але вытворчыя паказчыкі пад канец 30-х гг. заставаліся на зроні дакалгаснай вёскі. Ураджайнасць збожжавых культур у 1940 г. склала 7 ц.з 1 га., а надой на адну карову – 834 л. малака. Калгаснікі заставаліся самай нізкай па аплаце катэгорыяй насельніцтва. З калгаснай вёскі ішла пастаянная мабілізацыя чалавечых і матэрыяльных рэсурса на розныя дзяржаныя патрэты, асабліва на патрэбы індустрыялізацыі краіны.
Калектывізацыя сельскай гаспадаркі  стратэгічным плане адпавядала  асноным патрабаванням тэхнічнай рэвалюцыі і адлюстровала тэндэнцыі сусветнага развіцця. Аднак метады ажыццялення калектывізацыі не адпавядалі ні прынцыпам новага ладу жыцця, ні мэтам рэвалюцыі, якая абвяшчала сябе народнай. Яны парадзілі складаныя праблемы і хваробы, ад якіх пакутавала калектывізаваная сельская гаспадарка рэспублікі на працягу сіх 1930-х гг. і  пасляваенныя гады. Многія цяперашнія праблемы беларускай вёскі нясуць адбітак палітыкі і практыкі тых часо.
  
 4.     Нацыянальна-культурнае буданіцтва. Палітычныя рэпрэсіі     1930-х гг.
 
Нацыянальная палітыка ва мовах Савецкай улады распрацовалася  вышэйшых органах РКП/б/ і праводзілася з улікам асаблівасцей таго ці іншага рэгіёна. На месцах яна атрымала назвы – беларусізацыя, украінізацыя, татарызацыя і г. д. Яна фармулявалася пад уздзеяннем ідэй і практыкі нацыянальнага руху.
Палітыка нацыянальна-культурнага буданіцтва на Беларусі мела вытокі  беларускім нацыянальна-вызваленчым руху, у ідэях беларускага нацыянальнага адраджэння. У час рэвалюцыі і грамадзянскай вайны  КП(б)Б улілося шмат дзеячо нацыянальна-вызваленчага руху. Многія з іх увайшлі  склад вышейшых партыйных і савецкіх органа. Сярод іх А.Чарвяко – старшыня ЦВК і СНК БССР, З.Х.Жылуновіч – рэдактар газеты “Савецкая Беларусь”, У.М.Ігнатоскі – нарком асветы, А.Л.Бурбіс – намеснік наркома замежных спра, А.В.Баліцкі – намеснік наркома асветы, а з 1926г. – нарком асветы БССР і г. д.
Афіцыйна аб пераходзе да беларусізацыі аб’явіла другая сесія ЦВК БССР (ліпень 1924г.), прыняшы пастанову “Аб практычных мерапрыемствах па правядзенню нацыянальнай палітыкі”.
У шырокім сэнсе пад беларусізацыяй разумелася развіццё беларускай культуры, вылученне беларуса на партыйую, савецкую, прафсаюзную і грамадскую працу, перавод справаводства дзяржанага, партыйнага,прафесійнага і каператынага апарата на беларускую мову.
Центральнае месца  мерапрыемствах у беларусізацыі адводзілася праблеме мовы. І гэта была правільная пазіцыя  ЦВК БССР, бо  рэспубліцы, дзе карэннае насельніцтва складала 80%, яго мова выконвала вельмі мізерны аб’ем сацыяльных функцый. Пераважала, як і  дарэвалюцыйны час, руская мова. Пры гэтым афіцыйна было заялена, што на тэрыторыі БССР прызнаюцца ранапранымі мовы беларуская, руская, ярэйская і польская. Але “з прычыны значнай перавагі у БССР насельніцтва беларускай нацыянальнасці, - гаварылася  вышэй прыгаданай пастанове, - беларуская мова выбіраецца як мова пераважная для зносін паміж дзяржанымі, прафесійнымі і грамадскімі становамі і арганізацыямі”. Мовай зносін органа БССР з органамі СССР і саюзных рэспублік прызнавалася руская мова.
Найбольш паспяхова прыходзіла беларусізацыя навучальных устано. Каля 80% агульнаадукацыйных школ было пераведзена на беларускую мову навучання. Хутка павялічыся лік асоб, якія былі  стане весці сваю работу на беларускай мове. Так, калі  1925г. у рэспубліканскіх установах толькі 22% агульнай колькасці супрацоніка валодала беларускай мовай, а  акруговых і раённых – 36%, дык у 1927г. – адпаведна 80% і 70%. У адміністрацыйных органах на пачатак 1929г. доля беларуса дасягнула 51,3%, гаспадарчых – 30,8%, судовых – 26,3%, зямельных – 59,5%. У часцях Чырвонай Арміі была сфарміравана 2-я тэрытарыяльная дывізія, створана Аб’яднаная беларуская вайсковая школа. У іншых вайсковых часцях беларускай Ваеннай Акругі вывучаліся беларуская мова, гісторыя і эканоміка рэспублікі, асаблівасці быту яе насельніцтва.У 1926-1927 навучальным годзе з 14 педагагічных тэхнікума на беларускай мове працавалі 10. Цалкам вялося выкладанне прадмета на беларускай мове  Магілёскай сапартшколе першай ступені і такой жа школе другой ступені  Віцебску.
У 1927г. 11 рэспубліканскіх газет 3 выходзілі на беларускай мове, 4 – на рускай, па адной на ярэйскай і па адной на польскай мовах; з 11 часопіса на беларускай мове выдаваліся 4, беларускай і рускай – 2, рускай – 3, ярэйскай – 2.
Высокую актынасць у правядзенні беларусізацыі, стварэнні мастацкіх твора на беларускай і іншых мовах, распасюджаных на тэрыторыі Беларусі, праялялі члены літаратурна – вытворчых аб’яднання (“Маладняк”, “Узвышша”, “Полымя”). Маладые пісьменнікі У.Дубока, М.Чарот, П.Галавач, К.Чорны, М.Лынько і іншыя разам з народнымі пісьменнікамі Я.Купалам і Я.Коласам уносілі вялікі клад у рэалізацыю праграмы беларусізацыі, у развіццё беларускай літаратурнай мовы.
Аднак у канцы 20-х гг. у нацыянальнай палітыцы вызначаліся тэтдэнцыі да згортавання беларусізацыі. Аб гэтым сведчыла распачатая кампанія па разгрому так званага “нацыянал – дэмакратызму”. Пад ім разумелася так званая правая небяспека  культурным буданіцтве, тэндэнцыя ставіць нацыянальныя інтарэсы вышэй класавых. Нацыянал – дэмакратызм пачалі парановаць з нацыянал – фашызмам. Сацыяльнай асновай “нацдэмашчыны” было аб’ялена кулацтва. Такі круты паварот у беларусізацыі  1930-я гг. фактычна прывё яе амаль да понага згортвання.
Галоны водападзел у кіруючых эшалонах партыйнага і дзяржанага кіраніцтва Беларусі 1920-1930-я гг. праходзі паміж нацыяльна – арыетаваным крылом і дэнацыяналізаванай часткай, якая складала асабліва  партыйным кіраніцтве, пераважную большасць. Апошняя з наступальных звышінтэрнацыяналісцкіх пазіцый, абвінавачвала меньшасць спачатку  нацыянальных захапленнях, потым у нацыянал – ухілізме і наогул, што яны з’яляюцца “ворагамі народа”. Нацыянальна арыентаваныя беларусы – камуністы, кіруючыся Дэкларацыяй і Дагаворам аб утварэнні СССР, пад якім стаіць і подпіс А.Р.Чарвякова, былі прыхільнікамі дабраахвотнага аб’яднання нацыянальных суверэнных рэспублік у СССР, метада буданіцтва сацыялізму, якія б адпавядалі прынцыпам гуманнсці і чалавечай годнасці. Дэнацыяналізаваная ж частка арыентавалася на унітарны падыход да буданіцтва СССР, дзяржаную форму сацыялізму, камандна – сілавыя метады кіравання грамадствам. Яна імгненна вітала “крутыя павароты ва сёй палітыцы і практыцы”, якія прапановаліся правадыром І.В.Сталіным, усяляк імкнулася дэманстраваць адданасць яму, услаляючы яго "мудрасць і прадбачлівасць" перспекты у перабудове грамадства на сацыялістычных асновах.
Палітычныя рэпрэсіі па абвінавачванню у т.зв. нацыянал – дэмакратызме, якія пачаліся з канца 1920-х гг., выліліся  расправу над прадстанікамі беларускай навукі, літаратуры, мастацтва, работнікамі шэрагу наркамата рэспублікі. Больш паловы свайго складу у 30-я гг. пазбавіся  выніку рэпрэсій Саюз пісьменніка Беларусі. Практычна понасцю  30-я гг. была разгромлена Акадэмія навук БССР: рэпрэсавана 26 акадэміка і 6 члена – карэспандэнта Акадэміі.
Усяго ахвярамі палітычных рэпрэсій з 1917 да пачатку 1950-х гг. сталі каля 600 тыс. грамадзян Беларусі. Толькі у 1935-1940гг. былі растрэляны больш за 28 тыс. нашых суайчынніка. На пачатак 2001г. у Рэспубліцы Беларусь было рэабілітавана звыш 200 тыс. неабгрунтавана рэпрэсіраваных грамадзян. Сярод іх А.А.Галадзед, З.Х.Жылуновіч (Ц.Гартны), У.М.Ігнатоскі, А.Р.Чарвяко і іншыя сапрадныя патрыёты сваёй Айчыны.
 
5. Заходняя Беларусь пад уладай Польшчы (1921-1939гг.)
  
Паводле Рыжскага мірнага дагавора, з 18 сакавіка 1921 г. да Польшчы была далучана заходняя частка Беларусі: Гродзенская губерня, Навагрудскі, Пінскі, частка Слуцкага, Мазырскага і Мінскага езда Мінскай губерні, Лідскі, Ашмянскі, Дзісненскі езды Віленнскай губерні. Тэрыторыя Заходняй Беларусі складала 112 955 км.кв., а насельніцтва  1931 г. – 4,6 млн. чалавек. Пры гэтым 85% насельніцтва краю жыло  вёсцы і толькі 15% - у горадзе. Беларусы складалі 74% насельніцтва краю.
Эканамічная палітыка правячых кола была скіравана на тое, каб пакінуць “усходнія крэсы” (ускраіны) у становішчы аграрна – сыравіннага прыдатку больш развітых прамысловых раёна карэннай Польшчы. Разбураная першай імперыялістычнай і затым грамадзянскай вайной гаспадарка тут амаль не адбудовалася, і беларускія землі ператварыліся  сыравінны прыдатак Польшчы. Да 1935 г. колькасць прамысловых рабочых скарацілася на 40% у парананні з 1913 г. Прамысловасць Заходняй Беларусі  1938 г. давала  9 разо меньш прадукцыі чым БССР, хоць да падзелу абедзве часткі мелі аднолькавы зровень развіцця і былі амаль ронымі па тэрыторыі і колькасці насельніцтва. Толькі за 1929-1939 гг. у трох ваяводствах – Палескім, Навагрудскім і Віленскім – было закрыта больш за 200 фабрык і завода.
На прамысловых прадпрыемствах працоны дзень працягвася 10-11 гадзін, а на саматужных прадпрыемствах – да 11-14 гадзін. За тую ж самую працу  прамысловасці польскаму рабочаму плацілі больш, чым беларусу. Шырока распасюджаная сістэма штрафа яшчэ больш змяншала заробкі рабочых. Пастаянным спадарожнікам было хранічнае беспрацое.
Па-драпежніцку знішчаліся прыродныя багацці Заходняй Беларусі. Так, за 1921-1936 гг. плошча лясо тут зменшылася больш як на 400 тыс.га. Асабліва моцна знішчалася Белавежская пушча.
Аграрныя адносіны  Заходняй Беларусі характарызаваліся панаваннем буйнога памешчыцкага землеладання, малазямеллем большай часткі сялян. Улады правялі т.зв. парцэляцыю, або продаж дробнымі часткамі (парцэлямі)  абшарніцкай і дзяржанай зямлі з мэтай насаджэння на “крэсах” польскіх вайсковых каланіста – асадніка з ліку былых удзельніка польска – савецкай вайны 1919-1920 гг. Яны павінны былі служыць апорай панскай улады і нярэдка выкарыстоваліся для падалення вызваленчага руху.
З мэтай ліквідацыі церазпалосіцы праводзілася т.зв. камасацыя (аб’яднанне некалькіх дробных зямельных надзела сялян да аднаго цэлага), або хутарызацыя сялянскіх гаспадарак. Цяжкі вынік для сялян мела скасаванне сервітута.
Ва мовах буйнага землеладання і малазямелля сялян сельская гаспадарка не магла нармальна развівацца. Сяляне – беднякі  пачатку 1930-х гадо складалі каля 7-%, сераднякі – 23%, заможныя сяляне з асаднікамі і шляхтай – больш 6%. У пошуках лепшай долі збяднелыя сяляне ехалі  іншыя краіны – асабліва  Францыю, дзяржавы Паночнай і Паднёвай Амерыкі. З 1925 па 1938г. толькі з трох ваяводства Заходняй Беларусі выехалі на пастаяннае жыхарства  іншыя краіны 78,1 тыс. чалавек.
Цяжкае эканамічнае і сацыяльнае становішча спалучалася з не меньш цяжкім нацыянальным прыгнётам беларускага народа. Польскія лады і пануючыя класы ставілі сваёй мэтай выкараніць нацыянальную свядомасць беларуса, апалячыць іх і гэтым зліквідаваць глебу для барацьбы за нацыянальнае вызваленне. З першых дзён захопу краю польскія лады пачалі закрываць беларускія школы, якіх у 1918-1919 гг. сіламі грамадскасці было адкрыта каля 350. У1925 г. засталося сяго 4 беларускія школы. Беларускія і рускія школы былі ператвораны  польскія. У 1938/39 навучальным годзе  Заходняй Беларусі не засталося ні адной беларускай школы.
Адным з выніка нацыянальнага прыгнёту была крайне нязначная колькасць беларускай інтэлігенцыі. У дзяржаных установах не дазвалялася карыстацца беларускай мовай. Беларуса на дзяржаную службу не бралі.
Культурнае жыццё беларускага народа таксама абмяжовалася і падалялася. Не было беларускіх тэатра. Прагрэсіныя газеты канфісковаліся і закрываліся, іх рэдактара садзілі у турму. У пачатку 1930-х гг. у турмах Польшчы знаходзілася больш 10 тыс. палітзняволенных.
Беларускі народ ніколі не мірыся са сваім паднявольным становішчам, з акупацыяй Заходняй Беларусі і падзелам сваёй Бацькашчыны. На працягу 20 год ён вё барацьбу за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне. У ходзе гэтай барацьбы вызначаліся тры асноныя сацыяльна – палітычныя лагеры: першы – буржуазна – памешчыцкі; другі – дробнабуржуазны, дэмакратычны; трэці – пралетарскі і рэвалюцыйна – дэмакратычных сіл. Сярод палітычных партый найбольш актыную барацьбу вяла Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ, створана  1923 г.). Значным уплывам карысталася партыя беларускіх эсэра, Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя, Беларуская сацыял – дэмакратычная партыя (БСДП) і інш. Агульным для сіх беларускіх нацыянальных партый і груповак было патрабаванне нацыянальных право, утварэння незалежнай Беларускай дэмакратычнай рэспублікі, якое супрацпасталялася патрабаванню КПЗБ і яе саюзніка аб самавызначэнні Заходняй Беларусі і уз' яднання з БССР. Але нацыянальныя патрабаванні і культурна – асветніцкая работа гэтых партый садзейнічалі павышэнню нацыянальнай свядомасці насельніцтва, захаванню беларускай нацыі, здыму вызваленчай барацьбы.
Лекцыя 15. БЕЛАРУСЬ У ПЕРЫЯД ДРУГОЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ (1939 -1945гг.)
 
1.Перадваенны сусветны крызіс і пачатак другой сусветнай вайны.
 
          1 верасня 1939г. Германія напала на Польшчу. Англія і Францыя, звязаныя з Польшчай саюзным дагаворам, 3 верасня 1939 г. аб'явілі вайну Германіі. Так пачалася другая сусветная вайна,  якую было цягнута 4/5 насельніцтва зямнога шара; вайна пазбавіла жыцця каля 55 млн. чалавек, з іх 3 млн. – жыхары Беларусі.
        Вайна знікла невыпадкова, не  сілу нейкіх непрадбачных абставін ці памылак нейкіх джяржаных дзеячо. Яе вытокі – у тых глыбокіх супярэчнасцях, якія існавалі між тагачаснымі вядучымі дзяржавамі.Складанае перапляценне многіх фактара – палітычных, эканамічных, ідэалагічных – вызначыла прычыны і характар гэтай вайны, якая прадажалася 6 год і 1 дзень.
        Маючы велізарную эканамічную і ваенную перавагу, фашысцкая Германія хутка акупіравала сю тэрыторыю Польшчы, яе войскі падступілі да межа Заходняй Беларусі, занялі некаторыя яе населеныя пункты, у тым ліку Брэст. Больш чым над 4 млн. жыхаро Заходняй Беларусі навісла рэальная небяспека фашысцкага зняволення.
        17 верасня 1939 г. па распараджэнню савецкага рада войскі Чырвонай арміі перайшлі савецка-польскую граніцу і зялі пад абарону жыцце і маёмасць насельніцтва Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Да 25 верасня Чырвоная Армія цалкам вызваліла Заходнюю Беларусь. Нямецкія войскі адыйшлі на згодненую паміж урадамі Германіі і СССР мяжу.
        28 – 30 кастрычніка 1939 г. у Беластоку адбыся Народны сход Заходняй Беларусі. Ён аднагалосна прыня па дакладу С.В.Прытыцкага дэкларацыю аб устаналенні савецкай лады на тэрыторіі Заходняй Беларусі. Аднадушна дэлегаты выказаліся і за ваходжанне  БССР. 2 лістапада 1939 г. Нечарговая V сесія Вярхонага Савета СССР і 12 лістапада Нечарговая ІІІ сесія Вярхонага савета БССР адпаведна прынялі законы аб уключэнні Заходняй Беларусі  склад СССР і уз'яднанні яе з БССР. У выніку тэрыторія БССР павялічылася са 125,6 тыс.кв. км да 225,6 тыс., а насельніцтва рэспублікі – з 5млн.562 тыс. чалавек да 10млн. 239тыс. На тэрыторыі былой Заходняй Беларусі было створана 5 абласцей - Баранавіцкая, Брэсцкая, Вілейская, Пінская і Беластоцкая.
         Уз'яднанне Заходняй Беларусі з БССР паскорыла эканамічнае развіццё гэтага рэгіёна. Праз год пасля з'яднання  заходніх абласцях дзейнічала 392 прадпраемствы. Аб'ём прамысловай прадукцыі павялічыся  канцы 1940г. амаль у два разы  парананні з 1938 г. За кароткі час была рэканструявана ся чыгуначная гаспсдарка. Рачны флот папоніся новымі самаходнымі судамі і буксірамі. У вёсцы беззямельным і малазямельным сялянам было раздадзяна звыш 1 млн. га зямлі,  якая належыла польскім памешчыкам, асаднікам і членам вартанічай аховы. Пачалася работа па калектывізацыі. Да сярэдзіны 1940 г. тут было створана 430 калгаса, якія аб'ядновалі звыш 23 тыс. сялянскіх гаспадарак.
Значныя змены адбываліся  духона – культурнай сферы. Так, у 1940/41 навучальным годзе тут дзейнічала  5958 агульнаадукацыйных школ, 12 тэхнікума, 5 інстытута. Да пачатку 1941 г. было адкрыта 100 кінотэатра, 92 дамы культуры, 220 бібліятэк. У  1940 г. пачалі працаваць беларускія драматычныя тэатры  Баранавічах і Пінску, рускі абласны тэатр у Брэсце, Беластоцкі ярэйскі драматычны тэатр і тэатр мініяцюр, аддзяленне Беларускай дзяржанай філармоніі  Беластоку. Развівалася мастацкая самадзейнасць і г.д.
У той жа час у грамадска – палітычным жыцці края адкрыта праявіла сябе камандна – рэпрэсіная сістэма. Па дагавору з Літоскай рэспублікай ад 10 лістапада 1939 г. кіраніцтвам СССР бы  перададзены Віленскі край з горадам Вільня  абмен на размяшченне савецкіх войск на тэрыторыі Літвы. Яшчэ раней, 30 верасня 1939г., былі арыштаваны, а потым рэпрэсіраваны многія беларускія дзеячы нацыянальна – вызваленьчага руху. Адпаведна прынятай  снежні 1939 г. сакрэтнай пастанове СНК СССР аб высяленні асадніка і работнікау лясной аховы з Заходней Беларусі было дэпартавана ва сходнія  раёны  СССР 120тыс. чалавек. Гэта вельмі адмона адбілася на маральна – псіхалагічнай атмасферы  краі.
Аднак нягледзячы на гэтыя і іншыя моманты, з'яднанне Заходняй Беларусі з БССР мела, безумона, станочае значэнне. А галонае заключалася  тым, што першыню  сваёй шматвякавой гісторыі, практычна сё насельніцтва беларускага этнасу атрымала магчымасць жыць разам, працаваць і сумесна адстойваць свае інтарэсы. Акрамя гэтага, з'яднанне Заходняй Беларусі з БССР, як і Заходняй Украіны з УССР, пэным чынам паплывала на ход і вынікі як другой сусветнай, так і Вялікій Айчыннай вайны савецкага народа супраць фашысцкай Германіі.
 
2.Напад Германіі на СССР. Антыфашысцкая барацьба на тэрыторыі Беларусі.
 
На досвітку 22 чэрвіня 1941г. германскія войскі вераломна варваліся на тэрыторыю СССР, у тым ліку і на Беларусь. Дырэктыва Вярхонага камандавання германскіх узброенных сіл №32 ад 11 чэрвіня 1941г. сведчыць аб намеры Гітлера правядзення шырокай каланіяльнай экспансіі  Еропе, Афрыцы, на Блізкім Усходзе, Міжземнамор'і і іншых раёнах свету. Неабходнай прадумовай для дасягнення сусветнага панавання бы разгром Савецкага Саюза.
Другая прычына пачатку гітлераскай агресіі – ідэалагічная. Распачынаючы савецка – германскую вайну, германскі фашызм спадзявася знішчыць савецкі дзяржаны лад, камуністычную ідэалогію, як найбольш варожую і небяспечную для яго палітычную плынь сусветнага маштабу.
Адной з істотных прычын, якія прывялі да савецка – германскай вайны, з'яляецца так сама знешняя палітыка Англіі, Франціі і ЗША. Яны імкнуліся цагнуць Германію і СССР у вайну паміж сабой.
Свой уклад у абвастрэнне адносін паміж СССР і заходнімі краінамі несла кіраніцтва  Камінтэрна. Чацвёрты кангрэс Камінтэрна  1936г. паставі перад кампартыямі галоную задачу: пры сіх абставінах перш за сё бараніць «дзяржаву рабочых і сялян», г.зн. Савецкі Саюз. Гэта палітыка вельмі насцярожвала лідэра сіх заходніх дзяржа, а не толькі Гітлера.
У адпаведнасці з планам «Ост» фашысты меркавалі знішчыць 80 % насельніцтва Беларусі ці выселіць за Урал, 20% анямечыць і заставіць працавць на немца- каланіста. Гітлер і яго кліка паабяцалі немцам «райскае жыццё» пасля перамогі над СССР: кожнаму- атамабіль(«фольксваген»), вызваленне ад падатка, магчымасць атрымаць на Усходзе зямлю, маёмасць і рабо – славян.
Асабліва трагічная абстанока  першыя дні вайны  склалася для савецкіх войск на Беларусі, дзе германскае камандаванне выкрыстала самую магутную групоку войск – групу арміі «Центр» (камандуючы генерал-фельдмаршал фон Ф.Бок). Савецкія  пагранічнікі, чырвонаармейцы аказвалі рашучае сапраціленне. Гераічна трымася гарнізон Брэсцкай крэпасці. Узначальвалі яго маёр П.М.Гарыла і палкавы камісарЯ.М.Фамін. Цяжкія баі вялі часці Чырвонай Арміі  раёне Беластока, Гродна, Маларыты, а затым Мінска, Барысава. Асабліва партыя баі вяліся на подступах да Магілёва. Але нягледзячы на гераічнае сапраціленне часцей Чырвонай Арміі, да пачатку верасня ся тэрыторыя Беларусі была акупіравана нямецка – фашысцкімі захопнікамі. Часці Чырвонай Арміі цярпелі адно паражэнне за другім у Прыбалтыцы і на Украіне.
У чым жа асноныя прычыны паражэння савецкіх войск у пачатку вайны, у тым ліку і  межах Беларусі ?
Па - першае,  ваенна-эканамічны патэнцыял Германіі, якая да гэтага часу жо захапіла амаль усю Заходнюю Еропу, у 2-3 разы перазыходзі СССР.
Па – другое, гітлерацы выкарысталі такія часовыя перавагі, як мелітарызацыя эканомікі, працяглая падрыхтока да захопніцкай вайны, якасць узброеннасці войска.
Па – трэцяе,  гады сталінскіх рэпрэсій было арыштавана і пакарана больш чым за 42 тыс. камандзіра і палітработніка Чырвонай Арміі. Сярод іх амаль палова персаналу Генштаба, се камандуючыя ваенных акруго, 80% кіруючага складу карпусо і дывізій, 91% камандзіра палко, іх намесніка і начальніка штабо. Аб гэтым добра ведала гітлераскае камандаванне, калі прымала рашэнне аб паскарэнні пачатку вайны супраць Савецкага Саюза. «Без трыдцать сёмага года, - сцвярджа маршал  А.М.Васілескі, - магчыма, і не было б увогуле вайны».
Па – чацвертае, негатыную ролю адыгралі пралікі Сталіна і яго бліжэйшага акружэння  ацэнцы ваенна-стратэгічнай абстанокі і вызначэння магчымага тэрміну нападзення Германіі на СССР.
Але нягледзячы на паражэнні Чырвонай Арміі  першыя месяцы вайны, фашысцкі стратэгічны план «маланкавай вайны» бы сарваны. Цяжкія баі на тэрытроыі Беларусі далі магчымасць арганізаваць абарону Масквы. У канцы 1941 – пачатку 1942 гг. немцам тут было нанесена першае з пачатку другой сусветнай вайны сур'езнае  паражэнне.
Акупацыйны рэжым на тэрыторыі Беларусі.
У пачатку верасня 1941 г. на сёй тэрыторыі Беларусі сталявася нямецкі акупацыйны рэжым. Галоным сродкам падтрымання «новага парадку» былі войскі і розныя службы: СС (ахоныя атрады); СА (штурмавыя группы); СД (служба бяспекі, галоны орган разведкі і контрразведкі); гестапа (палітычная паліцыя); жандармерыя і інш. Ужо  першыя месяцы акупацыі агульная колькасць ваенна – паліцэйскіх сіл на тэрыторыі Беларусі перавышала 160 тыс. чалавек, не лічачы франтавых часцей, якія таксама выкарыстоваліся  барацьбе супраць партызан.
Захопнікі стварылі структуры «новай» лады, сталі займацца і гаспадарчымі пытаннямі. Усе прадпрыемствы і становы былі зяты на лік; ужо на працягу ліпеня 1941г. праведзіна рэгістрацыя працаздольнага насельніцтва  гарадах. Вясной 1942 г. была праведзена зямельная рэформа. Усе калгасы былі ліквідаваны, а іх зямля і інвентар перайшлі да жытку сялян у рамках так званых «кааператыва». На тэрыторыі ѕсходняй Беларусі калгасы па-ранейшаму існавалі. Яны, па меркаванню акупацыйных улада, з'яляліся даволі зручным і надзейным сродкам забеспячэння харчовых патрэб Германіі і фронту.
Галоным сродкам ажыццялення генеральнага плана «Ост» з'ялялася палітыка генацыду – планамернага знішчэння цэлых групп насельніцтва па тых ці іншых матывах: з-за прыналежнасці да савецкіх актывіста, камуніста, камсамольца, ярэя, цыган і г.д. Для рэалізацыі гэтага плана фашысты выкарыстовалі наступную сістэму мер: аблавы, заложніцтва, пагромы, турмы, лагеры смерці, карныя аперацыі і інш. У межах Беларусі было арганізавана 260  лагера смерці, іх філіяла і аддзялення. У Мінску і яго ваколіцах было размешчана 5 такіх лагера, адзін з якіх  - Трасцянецкі – па колькасці знішчаных людзей стая на трэцім месцы пасля Асвенцыма і Майданака. На тэрыторыі рэспублікі было больш за 100 гета,  якіх гітлерацы знішчылі сотні тысяч ярэя, як жыхаро БССР, так і ярэя з многіх краін Заходняй Еропы,  тым ліку і Германіі.
Пад выглядам барацьбы з партызанамі акупанты правялі больш за 140 карных экспедыцый,  ходзе якіх цэлыя раёны Беларусі ператварыліся   пустыні. Так, 22 сакавіка 1943г. былі спалены 149 жыхаро,  тым ліку 76 дзяцей, вёскі Хатынь Лагойскага раёна Мінскай вобласці.
Палітыка генацыду ключала і гвалтоны вываз савецкіх людзей на катаржныя работы  Германію. Працэс гэты пачася з канца 1941г., але найболшь буйныя памеры набы на пачатку 1943г. Усяго за гады вайны нямецкія акупацыйныя лады накіравалі на работу  Германію звыш 400 тыс. жыхаро Беларусі, з якіх прымусовым шляхам было вывезена каля 380тыс.
 
 3. Антіфашысцкая барацьба на тэрыторіі Беларусі.
 
З першых дзён вайны асноная частка насельніцтва Беларусі стала на шлях барацьбы супраць фашысцкіх акупанта. Вялася яна  самых разнастайных формах – ад невыканання  мерапрыемства акупацыйных улад да зброеннага сапрацілення. Найбольш адчувальным для вермахта і паліцэйскіх сіл былі дзеянні зброеных партызанскіх атрада і груп.
Арганізатарамі партызанскага руху былі дзяржаныя і партыйныя органы. Кіруючыя партработнікі, камандзіры і байцы Чырвонай Арміі, якія апынуліся  тыле ворага, радавыя грамадзяне рэспублікі.
У ліку першых, самастойна знікшых, бы Пінскі партызанскі атрад пад камандаваннем В.З.Каржа. У гэты ж час пача дзейнічаць атрад пад кіраніцтвам  Ц.П.Бумажкова і Ф.І.Палоскага  Кастрычніцкім раёне Палесскай вобласці. У ліпені 1941г. рабочыя фабрыкі  пасёлку Пудаць Суражскага раёна Віцебскай вобласці стварылі атрад, які значалі дырэктар фабрыкі М.П.Шмыро (бацька Мінай).
Важную роль ва змацненні партызанскага рухау на Беларусі адыгралі падпольныя арганізацыі. У канцы 1941 г. у рэспубліцы жо актына дзейнічалі Мінская, Асіповіцкая, Брэсцкая, Віцебская, Гродзенская, Магілёская, Пінская і іншыя падпольныя антыфашысцкія арганізацыі.
Важную ролю ва мацаванні партызанскага руху на Беларусі мела забеспячэнне партызан зброяй і боепрыпасамі з савецкага тылу. Гэты працэс пачася з лютага 1942 г. З савецкага тылу накіроваліся арганізатары і спецыялісты па вядзенню дыверсій.
Для кіраніцтва сімі парызанскімі сіламі краіны пастановай Дзяржанага Камітэта Абароны СССР ад 30 мая 1942 г. пры Стацы Вярхонага Галонакамандавання бы створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху, які значалі сакратар ЦК КП(б)Б   П.К.Панамарэнка. У верасні 1942 г. бы створаны Беларускі штаб партызанскага руху, які значалі другі сакратар ЦК КП(б)Б П.З.Калінін.
З гэтага часу партызанскі рух, увогуле антыфашысцкая барацьба набывае больш шырокі размах. Калі  снежні 1941 г. у Беларусі змагаліся 50 партызанскіх атрада, то  лістападзе 1942 г. – 352, а  час бітвы на Курскай дузе  ліпені 1943 г. – 658 атрада. Партызанскі рух на Беларусі ста сапрады сенародным: летам 1944 г. на тэрыторыі рэспублікі дзейнічала 1255 партызанскіх артада, якія былі аб'яднаны  213 брыгад. Агульная колькасць партызан дасягнула 370 тыс.,а падпольшчыка - 70 тыс.
За тры гады гераічнай барацьбы  тыле ворага, з чэрвеня 1941 г. да ліпеня 1944 г., патрыёты Беларусі знішчылі амаль памільёна гітлераца і паліцэйскіх. Імі было пушчана пад адхон 11 128 эшалона, падарвана і спалена  18 700 атамашын, 939 ваенных складо, збіта 305 самалёта, падбіта 1355 танка і бронемашын, захоплена вялікая колькасць трафея і г.д. Значную каштонасць для савецкіх войск уяляла партызанская разведка – збор інфармацыі аб размяшчэнні, перамяшчэнні і планах ворага.
За мужнасць і адвагу больш за 140 тыс. беларускіх партызан і падпольшчыка узнагароджаны ордэнамі і медалямі, а 88 з іх, у тым ліку Ц.П.Бумажкову, Ф.І.Палоскаму, М.П,Шмырову, П.М.Машэраву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
 
4.Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопніка.
 
     Разгром нямецкіх войска летам 1943 г. на Курска-Арлоскай дузе дазволі Чырвонай Арміі перайсці  стратэгічнае наступленне і жо  верасні 1943 г. распачаць шырокамаштабную аперацыю вызвалення ѕкраіны і Беларусі. 23 верасня савецкія войскі вызвалілі першы раённы центр Беларусі – г. Камарын. У лістападзе 1943 г. бы вызвалены Гомель, які  да выгнання немца з Мінска ста месцам знаходжання рада БССР. Усяго  Беларусі  выніку асенне – зімовага наступлення (1943-1944 гг.) савецкіх войск было вызвалена 40 раёна Магілёскай, Віцебскай, Гомельскай і Палескай абласцей.
Понае вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопніка звязана з наступальнай аперацыей Чырвонай Арміі, якая вайшла  гісторыю пад кодавай назвай «Баграціён». Яна пачалася 23 чэрвеня 1944 г. У ёй удзельнічалі войскі 1-га Прыбалтыйскага (камандуючы І.Х.Баграмян), 2-га Беларускага ( камандуючы Г.Ф.Захара) і 3-га Беларускага (камандуючы І.Д.Чарняхоскі) франто. На другі дзень да іх далучыліся войскі 1-га Беларускага фронта (камандуючы К.К.Ракасоскі). У наступленні дзельнічалі таксама асобны французскі знішчальны авіаполк «Нармандыя – Нёман» і сфарміраваны на тэрыторыі СССР часці Войска Польскага. Самы актыны дзел у аперацыі «Баграціён» прымалі партызанскія злучэнні. ѕжо 3 ліпеня бы вызвалены Мінск – сталіца БССР.
Бітва за Беларусь увайшла  гісторыю Вялікай Айчыйнай і другой сусветнай вайн  як  адна з буйнейшых ваенных аперацый. У выніку аперацыі «Баграціён» была вызвалена не толькі Беларусь, але і большая частка Літвы, частка Латвіі, сходнія раёны Польшчы. Савецкія войскі падыйшлі да граніц Усходняй Прусіі, што стварыла спрыяльныя мовы для вызвалення шэрага краін Еропы і разгрому фашысцкай Германіі.
Савецкія войскі разам з амерыканскімі, англійскімі, французкімі, польскімі, чэхаславацкімі і югасласкімі, а таксама з войскамі румынскай і балгарскай арміямі, якія далучыліся пазней, наносілі  гітлераскім  войскам знішчальныя дары. У антыфашысцкую барацьбу шырока уключыліся патрыёты Італіі, Грэцыі, Венгрыі, Албаніі, Нарвегіі, Даніі і іншых краін. Важнай падзеяй  барацьбе супраць фашызму з'явілася адкрыццё  чэрвені 1944 г. другога фронта  Еропе, пры непасрэдным удзеле ЗША і Англіі. ѕ канцы 1944г. гітлераская Германія апынулася пад пагрозай немінучага разгрому.
Рашаючае значэнне для разгрому фашысцкай Германіі мела берлінская ваенная аперацыя (16 сакавіка – 8 мая), ажыццеленая савецкімі войскамі. 2 мая Берлін па. 8 мая 1945 г. у прыгарадзе Берліна Карлсхорсце,  прысутнасці прадстаніко камандавання саюзных армій. Немцамі бы падпісаны акт аб безагаворачнаі  капітуляцыі. 9 мая было аб'ялена днём Перамогі.
Тысячы беларуса удельнічалі  баях на тэрыторыі фашысцкай Германіі. Многія з іх  былі знагароджаны медалямі і ордэнамі, а 70-ці з іх было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Заключнай аперацыяй Узброенных  Сіл СССР у другой сусветнай вайне былі ваенныя дзеянні на Далёкім Усходзе супраць саюзніцы Германіі мілітарыстскай Японіі, якая пачалася 9 жніня 1945 г.  2 верасня 1945 г. на борце амерыканскага лінкора «Місуры», бы  падпісаны акт аб безагаворачнай капітуляцыі Японіі. Так закончылася  другая сусветная вайна, якая пачалася 1 верасня 1939 г.
На сіх этапах Вялікай Айчыннай вайны беларускі народ уносі свой уклад у перамогу над фашызмам. Звыш 1,3 млн. жыхаро БССР былі мабілізаваны і дабраахвотна         ступілі  рады Чырвонай Арміі. З ураджэнца Беларусі вызначалася многа таленавітых палкаводца : начальнік Генеральнага штаба ѕзброенных Сіл СССР, генерал арміі кавалер ордэна «Перамога» А.І.Антона; маршалы Савецкага Саюза В.Д.Сакалоскі і  І.І. Якубоскі; маршал авіяцыі С.А.Красоскі; генералы арміі І.І. Гусакоскі, В.П. Маргела, І.Я. Шаро; віце-адмірал В.П. Дрозд, контр-адміралы  В.Е. Ананіч і А.І. Гурын – усяго 217 генерала і адмірала
Звыш 300 тыс. воіна – беларуса адзначаны радавымі знагародамі, 443 беларусы сталі Героямі Савецкага Саюза.
Сотні тысяч беларуса самааддана працавалі  савецкім тыле,  памысловасці і сельскай гаспадарцы, забяспечвалі Чырвоную Армію зброяй, боепрыпасамі, амуніцыяй, харчовымі прадуктамі і г.д. Многія з іх былі знагароджаны ордэнамі і медалямі. Пяцёра машыніста-чыгуначніка сталі Героямі Сацыялістычнай Працы : А.В. Глеба, М.А. Макара,  І.П. Першукевіч, А.М. Чухнюк, А.А. Янкоскі.
27 красавіка 1945г. Міжнародная канферэнцыя  Сан-Францыска, скліканая для заснавання Арганізацыі Аб'яднаных Нацый, прыняла рашэнне аб уключэнні БССР у лік краін-заснавальніц гэтай арганізацыі. Тым самым міжнародная супольнасць прызнала вялікі клад народа Беларусі   разгром фашызма  Другой сусветнай вайне.
 
 
Лекцыя 16-17. САЦЫЯЛЬНА–ЭКАНАМІЧНАЕ, ПАЛІТЫЧНАЕ І КУЛЬТУРНАЕ РАЗВІЦЦЁ БССР.БЕЛАРУСЬ НА МІЖНАРОДНАЙ АРЭНЕ.
/1945 -1985 гг./
 
1.     Асноныя рысы грамадска-палітычнага развіцця Беларусі.
 
          У пасляваенныя гады  СССР  і  БССР заховалася палітычная сітэма, якая склалася  20-30 гг. і была замацавна  Канстытуцыі СССР 1936 г. і Канстытуцыі БССР 1937 г. Дэкларуючы на словах дэмакратычныя свабоды, палітычны рэжым па сутнасці сваёй заставася таталітарным.
           У пасляваенныя гады на Беларусь прыйшла новая хваля рэпрэсій – чарговыя арышты, дэпартацыя людзей на спецпасяленне і ссылку, абмежавнні на некаторыя віды дзейнасці і г.д. Рэпрэсіі праводзіліся з часу вызвалення рэспублікі ад нямецка-фашысцкіх захопніка да 1952 г. Зазначым, што галоны дар бы накіраваны супраць інтэлігенцыі, таму што менавіта  яе асяроддзі нараджаліся ідэі абналення. Пачалася барацьба з т.зв. касмапалітызмам, нізкапаклонствам перад Захадам. Былі ашэльмаваны многія знакамітыя вучоныя,  тым ліку А.Р. Жэбрак – прэзідент АН БССР. Асабліва цяжка прыходзілася ваеннапалонным, якія вярнуліся на радзіму: большасць з іх падверглася рэпрэсіям. Вострай была палітычная сітуацыя  заходніх  абласцях Беларусі.
Смерць І. В. Сталіна  (5 сакавіка 1953 г.) падштурхнула дано наспешы працэс абналення грамадства. Ён закрану усе сферы жыцця – палітычную, эканамічную, сацыяльную, духоную. «Хрушчоская адліга», ХХ з'езд КПСС /1956 г./ з яго выкрываннямі культу асобы выклікалі глыбокія змены  грамадска-палітычнай свядомасці.
Пасля ХХ з'езд КПСС на Беларусі пачалася рэабілітацыя ахвяр сталінскіх рэпрэсій. З 1956 па 1962г. у рэспубліцы было рэабілітавана  29 012 чалавек. Лінію ХХ з'езда партыі на выкрыццё культу асобы прадожы ХХІІ з'езд КПСС /1961 г./ .  Але  свядомасці многіх людзей ідэалогія сталіншчыны яшчэ засталася на догія гады.
Рабіліся захады па абналенні адміністрацыйна – каманднай сістэмы. Так, у другой палове 50-х гг. былі пашыраны правы саюзных рэспублік. У іх распараджэнне перадаваліся многія прадпраемства і арганізацыі, якія ранней непасрэдна падпарадковаліся саюзным міністэрствам. За 1956-1957 гг. у распараджэнне БССР было перададзенна 856 такіх прадпраемства. Пашыраліся законадачыя правы саюзных рэспублік. У іх кампетэнцыю вайшло прыняццё грамадзянскага, крымінальнага і працэсуальнага кодакса. Закон Вярхонага Савета СССР ад 11 сакавіка 1957 г. дава права самім рэспублікам вырашаць пытанні абласнога і краявога адміністратына – тэрытарыяльнага буданіцтва.
Знікла дробязная апека рэспублік з боку СССР у пытаннях дзяржанага планавання, фінансавання,  справе рэгулявання бюджэтных сродка і некаторых іншых напрамках дзейнасці.
У 1957 г. у СССР была ажыццелена перабудова кіравання прамысловасцю и будаництвам. Змест сістэмы міністэрства, арганізаваных па галіновым прынцыпе, для кіраніцтва народнай гаспадаркай была створана сістэма санаргаса, пабудаваных на тэрытарыяльнай аснове.
У межах рэспублікі бы створаны Санаргас БССР. Санаргас выступа  як орган дзяржанага кіравання гаспадаркай. У 1965 г. санаргасы былі скасаваны. Замест іх зно пачалі стварацца агульнасаюзныя, саюзна – рэспубліканскія і рэспубліканскія галіновыя міністэрствы і ведамствы.
Шмат блытаніны несла рэарганізацыя партыйных і савецкіх органа па гаспадарчаму прынцыпу. ѕ Беларусі яна прайшла  снежні 1962 – студзені 1963 гг. у выніку была скарочана колькасть сельскіх раёна (з 123 да 77), ствараліся калгасна – сагасныя праленні. Сельскія райкомы партыі ператварыліся  парыйныя камітэты вытворчых калгасна – сагасных упралення. Для кіраніцтва партыйнымі арганізацыямі прадпрыемства і будоля, размешчаных у сельскай мясцовасці, былі створаны 23 занальныя прамыслова-вытворчыя камітэты. ѕ выніку раён як адміністратына – гаспадарчая адзінка разрывася на дзве часткі. Стварыліся адпаведныя абласныя камітэты партыі па кіраніцтву прамысловасцю, буданіцтвам, а так сама сельскай гаспадаркай. Гэтыя новавядзенні  М.С. Хрушчова былі скасаваны пасля яго адстакі з пасады першага сакратара ЦК КПСС і Старшыні Савета Міністра СССР у кастычніку 1964 г. З адстакай М.С. Хрушчова завяршыся перыяд рэформ другой паловы 50-х – першай паловы 60-х гг.
У той час, з ліпеня 1956 г. па сакавік 1965 г., партыйную арганізацыю Беларусі значальва К.Т. Мазура. Гэта бы палітычны дзеяч, які нярэдка ме сваю пазіцыю па прынцыпова важных пытаннях і не ва усіх новавядзеннях падтрымліва лінію центра.
Кастрычніцкі /1964 г./ пленум ЦК КПСС абра першым сакратаром партыі Л.І. Брэжнева (з 1966 г. – генеральны сакратар ЦК КПСС). Пры ім партыя мацовала сябе як вядучае звяно адміністратына – каманднай сістэмы. Завяршыла гэту палітыку замацаваная    6 –ым артыкуле Канстытуціі СССР, прынятай  1977 г.. палажэнне аб кіруючай ролі КПСС у грамадстве. Рэальная паната лады знаходзілася  руках партыйных органа. Так, апарат  ЦК КПБ рыхтава пректы важнейшых рашэння у рэспубліцы, аналізава і кантралява дзейнасць важнэйшіх дзяржаных органа, падбіра і празнача кадры для работы  іх.
Першым сакратаром ЦК КПБ з 1965 па 1980 гг. з'яляся П.М. Машэра. Яго высокі атарытэт, кампетэнтнасць, уважлівыя адносіны да людзей, іх лёсу, сціплы вобраз асабістага жыцця вызначалі Пятра Міронавіча, нягледзячы на існуючаю тады сістэму кіравання, як чалавека дэмактатычнага складу.
Пэную ролю  палітычнай структуры і жыцці грамадства адыгралі прафсаюзы і камсамол. Аднак іх дзейнасць была заарганізавана, цантралізавана і паступова пачала пакідаць усё меньш месца для ініцыятывы асабістага чалавека, актынасць іх члена усё больш і больш фармалізавалася. Колькасць члена прафсаюза узрасла з 350 тыс. у пасляваенны час, да 5 млн. у сярэдзіне 1980-х гг, члена ЛКСМБ адпаведна з 200 тыс. да 1,5 млн. чалавек.
Адміністратыныя метады кіравання не спрыялі дынамічнаму развіццю грамдства. Пачатак пошука выхаду з такога становішча бы зроблены пасля лістападаскага (1982г.) пленума ЦК КПСС, які выбра Ю.У. Андропава генеральным сакратаром ЦК КПСС. Аднак пасля смерці Андропова  лютым 1964 г. на пасаду генеральнага сакратара  ЦК КПСС бы абраны К.У. Чарненка, які ста звяртаць дзейнасць партыі і савецкіх органа улады да часо Л. Брэжнева. Гэтыя змены палітыкі на саюзным узроні адлюстроваліся і   Беларусі.
Такім чынам, грамадска-палітычнае жыццё Беларусі  другой палове 50-х першай палове 80-х гг. было неадназначным і супярэчным. У сярэдзіне 80-х усё вастрэй адчувалася неабходнасць пераадоляння негатыных з'я, маральнага ачышчэння і абналення грамдства.
 
2.Сацыяльна – эканамічнае развіццё Беларусі
                                                                                                   
 СССР у цэлым і БССР у прыватнасці неслі важкы клад у збаленне  чалавецтва ад фашысцкай пагрозы. Але перамога дасталася вельмі дарагой цаной. У гэтай вайне СССР страці 27 млн. чалавек. На Беларусі загіну кожны трэці яе жыхар. Вялікімі былі і матэрыяльныя страты. Так, па агульнаму зроню развіцця БССР была адкінута да 1928 г., понасцю альбо часткова разбураны гарады і больш 9 тыс. сельскіх населяных пункта.
        З чаго трэба было пачынаць працэс адналення  народнай гаспадаркі Беларусі? У першаю чаргу з адраджэння тых галін эканомікі і тых прадпрыемства, якія садзейнічалі нармалізацыі жыццядзейнасці сей гаспадаркі. Гэта,  першаю чаргу, адраджэнне энергетыкі, транспарта, буйных прадпраемства і сельскай гаспадаркі вогуле.
За кошт чаго фарміравалася матэрыяльная база адналення народнай гаспадаркі рэспублікі? У першаю чаргу за кошт агульнасаюзных цантралізаваных паставак, а таксама шляхам рээвакуацыі абсталявання беларускіх прадпраемства і марэрыяльна-тэхнічнай каштонасці з савецкага тылу, якія былі вывезены  пачатау Вялікай Айчыннай вайны, за кошт дапамогі савецкіх рэспублік.
 Так, у 1944г. урад СССР выдзелі Беларусі каля  491 млн. рублё, а  1945 г. - 1 200 млн. У  1944-1945 гг. у рэспубліку было заезена больш 38 тыс. адзінак тэхнічнага абсталявання,  тым ліку 12 тыс. металарэжучых станко, буданічыя матэрыялы і г.д. Працоныя многіх абласцей і рэспублік Савецкага Саюза бралі шэфства над гарадамі і раёнамі Беларусі.
 У жніні 1946 г. VІІІ сесія Вярхонага Савета БССР прыняла план 4-й пяцігодкі на 1946-1950 гг. Галоныя задачы пяцігодкі зводзіліся да наступнага: аднавіць разбураную вайной народнаю гаспадарку і перазайсці зровень прамысловай вытворчасці 1940 г.; стварыць новыя галіны прамысловасці – трактарнай, атамабільнай, веласіпеднай; аднавіць традыцыйныя для Беларусі галіны прамысловасці,якія базіруюцца на мясцовай сыравіне (дрэваапрацочаю, будматэрыяла, лёгкую, харчовую); понасцю аднавіць калгасы, сагасы, МТС і ажыццявіць калектывізацію сельскай гаспадаркі  заходніх абласцях Беларусі; аднавіць і далей развіваць сферу народнай адукацыі і культуры, аховы здароя і г.д.
Як выконвася гэты план? За чацвёртую пяцігодку машынабудаванне і металаапрацока ператварыліся  вядучую галіну эканомікі рэспублікі. ѕжо  1950 г. яе валавая прадукцыя перавысіла зровень 1940 г. у 2,4 раза. Атамабільныя і трактарныя заводы  Мінску былі буйнейшымі новабудолямі Беларусі. ѕ буданіцтве гэтых гіганта прымала дзел уся краіна.
Вялікія поспехі былі дасягнуты  стварэнні энергетычнай і палінай базы народнай гаспадаркі. Былі аднолены і пабудавны БелДРЭС, электрастанцыі  Гомелі, Маладзечне, Гродне, Бабруйску, Брэсце і г.д.  К 1950 г. выраб электраэнергіі па БССР перавысі даваенны зровень на 47%. Прычым 80% электраэнергіі было выпрацавана на мясцовым тарфяным паліве. За пяцігодку  10 разо павялічылася вытворчасць буданічых матэрыяла. Далейшае развіццё атрымала лёгкая і харчовая прамысловасць.
Працэс адналення прамысловасці ажыццяляся пераважна на новай тэхнічнай аснове. ѕсяго за пяцігодку было аднолена, перабудавана і ведзена  эксплуатацію каля 6 тыс. прадпраемства, у тым ліку 180 буйных.
Па розных прычынах больш складаным і супярэчным было адраджэнне сельскагаспадарчай вытворчасці. Адной з найбольш істотных праблем, з якой сытыкнулася сельскагаспадарчая вытворчасць Беларусі, ста недахоп людскіх рэсурса.
Катастрафічна не хапала і цяглавай сілы. Аграрная палітыка сталінскага рэжыму, скіраваная на выцягванне сіх рэсурса і сродка з вёскі, разбурала вытворчыя сілы сельскай гаспадаркі, вяла да нізкай прадукцыйнасці працы, скарачэння сельскагаспадарчай вытворчасці. Нарыхтокі для патрэб дзяржавы ажыццяляліся як пры харчраскладцы  час «ваеннага камунізму»: забіралі амаль усё.
Вялікім тормазам у развіцці вёскі і сельскагаспадарчай вытворчасці была таксама антысялянская падатковая палітыка. Падаткамі абкладаліся пладовыя дрэвы, вуллі, жывёла і нават птушка, якія належылі калгаснікам. На абавязковыя пастакі з калгаса вызначаліся малыя цэны,  выніку чаго калгасны працадзень аплачвася вельмі нізка. Практыка жорсткага планавання сельскагаспадарчай вытворчасці з цэнтра, без уліку мясцовых  умо, стрымлівала ініцыятыву калгаса і калгасніка. У правядзенні калектывізацыі  заходніх абласцях Беларусі былі дапушчаны грубыя перагібы. Перш за сё гэта ігнараванне прынцыпу добраахвотнасці  стварэнні калгаса, рэпрэсіныя меры супраць так званых кулако, у якія былі залічаны многія серадняцкія гаспадаркі. Горкі вопыт 30-х гадо бы праігнараваны.
Увогуле сельскагаспадарчая вытворчасць Беларусі на пачатку 1950-х гадо была  крызісным стане. Паказчыкі развіцця і  раслінаводстве і  жывёлагадолі былі ніжей, чым  першы пасляваенны 1946 год.
У 4-м пяцігадовым плане адналення і развіцця народнай гаспадаркі заялялася аб тым, што на аснове росту вытворчасці да 1950 г. даваенны зровен добрабыту народа будзе не толька дасягнуты, але і перавышаны. Але на практыцы гэтага не атрымалася. Пакупная здольнасць беларускіх грамадзян да пачатку 1950-х гг. не падымалася вышэй мяжы гараджан у другой палове 1920-х гг. Адной з асноных праблем на вёсцы і  горадзе бы недахоп жылля. У гэтым напрамку была праведзяна вялікая работа. Толкі  1946-1950 гг. з зямлянак і непарадкованых памяшкання перасяліліся  адбудаваныя дамы каля 2 млн. грамадзян рэспублікі.Але жыллёвае пытанне востра адчувалася  цэлым па рэспубліцы.
Адналяліся і будаваліся новые школы, тэхнікумы, вышэйшыя навучальныя  становы. Да 1949 г. понсцю аднавілася сетка медыцынскіх устано.
Для сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі 50-х – першай паловы 80-х характэрны дзве асаблівасці: спосабы рэфарміравання эканамічнай сістэмы краіны  50-60-я гг. і паступовае запавольванне тэмпа сацыяльна – эканамічнага развіцця  70-80-я гг.
Першая спроба рэфармавання эканомікі СССР былі зроблена  1953-1955 гг. У цэнтры ваг былі пытанні, звязаныя з пашыреннем прагрэсу  вытворчасці.  У гэты працэс была уключана і эканоміка Беларусі. У рэспубліцы абналяліся і мадарнізаваліся асноныя вытворчыя фонды, дасканальвалася тэхнічнае аснашчэнне, старая тэхніка замяналася новай. Толькі за 1955-1958 гг. на прадпраемствах рэспублікі было станолена каля 200 паточных ліній. Да 1961 г. былі мадэрнізаванаы 3544 металарэзныя станкі і кузнечна-прэсавыя агрэгаты. ѕстанолена звыш 500 атаматычных, паатаматычных, механізаваных паточных канвеерных ліній, тысячі атамата і паатамата.
Бы узяты курс на актынае супрацоніцтва навукі з вытворчасцю. Вучоныя АН БССР, ВНУ і іншых навукова-даследчых устано аказвалі прадпрыемствам канкрэтную дапамогу па пытаннях укаранення навейшых дасягнення навукі і тэхнікі. Былі ведзяны  строй новыя буйныя прадпрыемствы: Беларускі атазавод у Жодзіне, паліграфічны камбінат і завод атаматычных ліній у Мінску, Васілецкая ДРЭС, а сяго за 1956-1960 гг. - 157 буйных прадпрыемства. У 1960 г. агульны аб'ём прадукцыі прамысловасці БССР павялічыся  адносінах да 1940г. у  4,2 раза. Удзельная вага прамысловасці  валавым грамадскім прадукце рэспублікі  1960 г. дасягнула 52% - у 4 разы больш, чым у даваенныя гады. Такім чынам, рэспубліка з аграрна-індустрыяльнай ператварылася  індустрыяльную.
У 1950-я гг. былі зроблены захады па рэфармаванню кіравання сельскай гаспадаркай. У жніні і верасні 1953 г. сесія Вярхонага Савета СССР і Пленум ЦК КПСС прынялі рашэнне, накіраваныя на здым сельскай гаспадаркі. Упершыню былі вызначаны меры па эканамічным умацаванні сельскагаспадарчай вытворчасці, пашырэнні самастойнасці калгаса і сагаса, матэрыяльнай зацікаленасці сялян. У 1958 г. была праведзяна рэарганізацыя МТС.
К канцу 50-х гг. сельская гаспадарка рэспублікі дасягнула пэных поспеха. У 1960 г. валавы збор збожжа  рэспубліцы  парананні з 1953 г. павялічыся на 36%, вытворчасць малака і мяса – на 70%. Але гэты зровень не запяспечва патрэб рэспублікі і бы ніжэй таго, які вызначася пяцігадовымі планамі.
Другая спроба рэфарміравання кіравання эканомікі была зроблена у 1965г. Так, сакавіцкі Пленум ЦК КПСС разгледзі пытанне «Аб неадкладных мерах па далейшым развіцці сельскай гаспадаркі СССР», вераснёскі – «Аб паляпшэнні кіравання прамысловасцю, дасканаленні планавання і мацаванні эканамічнага стымулявання прамысловай вытворчасці».
Правядзенне  адпаведнасці з рашэннем сакавіцкага (1965 г.) Пленума ЦК КПСС такіх мер, як давядзенне цвёрдых плана дзяржаных закупак прадукта, павілічэнне закупачных цэн на іх, правядзенне меліярацыі зямелі за кошт дзяржавы, права калгаса і сагаса ствараць падсобныя промыслы, станаленне гарантаванай грашовай аплаты працы калгасніка, увядзенне іх пенсійнага забеспячэння, мацаванне падсобных гаспадарак – усё гэта сведчыць аб тым, што былі зроблены спробы выкарыстаць эканамічныя стымулы і павялічыць матэрыяльную зацікаленасць працоніко вёскі, пашырыць самастойнасць калгаса і сагаса.
Галонай асаблівасцю развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі  гады восьмай пяцігодкі (1966-1970 гг.) стала буданіцтва буйных адкормачных комплекса у жывёлагадолі. Было асушана 957 тыс. га зямельных плошча. Пастакі мінеральных угнаення узраслі больш чым у два разы. Узрасла механізацыя сіх сельскагаспадарчых работ.
Даныя меры значна ажывілі гаспадарчую дзейнасць і сацыяльнае развіццё вёскі. Так, за пяцігоддзе раджайнасць збожжавых у рэспубліце зрасла з 11,5 ц  да 17 ц з гектара, а валавы збор збожжа павялічыся  1,5 раза. Прадукцыя жывёлагадолі  зрасла за гэты ж час на 34%.
Значныя поспехі былі дасягнуты  прамысловасці. За восьмую пяцігодку  рэспубліцы вайшло  строй 78 буйных прамысловых прадпрыемства. Сярод іх электалямпавы завод у Брэсце, маторарамонтны  Гомелі, фабрыка верхняга трыкатажу і панчошна-шкарпэткавы камбінат у Брэсце, малочныя заводы  Бабруйску і Гродна, мясакамбінат у Барысаве і г.д. У цэлым валавая прадукцыя прамысловасці за пяцігодку павялічалася на 79% пры плане 70%. Пры гэтым аб'ем прадукцыі хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці за 1966-1970 гг. узрос у 2,3 раза, а палінай 1,8 раза.
Але поспех пачатковага этапа эканамічнай рэформы 1965 г. бы не працяглым. Стары гаспадарчы механізм рэформа не ламала, старую адміністрацыйна-камандную сістэму не зжывала. Не было зроблена нават спробы адмовіцца ад старых догма аб рынку, рыначных адносінах, таварна-грашовых адносінах, законе вартасці і г.д. У грамадстве, дзе эканоміка была цесна зрошчана з палітыкай і ідэалогіяй, ніякія карэнныя перабудовы  эканоміцы без змен у палітыцы і ідэалогіі былі проста немагчымы.
У 1970-я – першай палове 80-х гг. выконваліся планы дзевятай (1971-      1975 гг.), дзесятай (1976-1980 гг.) і адзінаццатай (1981-1985 гг.) пяцігодак.
За гэты перыяд  рэспубліцы на развіццё прамысловасці было выкарастана  тры разы больш капіталакладання у парананні з папярэднімі пятнадццацю гадамі. За гэтыя гады вайшлі  дзеянне завод атаматычных ліній у Баранавічах, Аршанскі інструментальны завод, завод ліцейнага абсталявання  Пінску, камбінат нярудных матэрыяла «Мікашэвічы», заводы сельскагаспадарчага машынабудавання  Бабруйску і Лідзе, Бабруйскі шынны камбінат і інш. Далей развіваліся МТЗ і МАЗ. Хутка нарошчвалі вытворчасць паліна-энергетычны комплекс, асобныя прадпрыемствы лёгкай прамысловасці. У цэлым аб'ем прадукцыі машынабуданічага  комплексу за 1970-1985 гг. павялічыся амаль у 5,4 раза.
Прыкметнай з'явай гэтага часу былі высокія тэмпы развіцця хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці. Сюды ваходзілі вытворчыя аб'яднанні «Беларуськалій», «Бабруйскшына», «Палімір», «Азот», «Хімвалакно», Светлагорскі завод штучнага валакна і інш.
Пэныя зрухі назіраліся  тэхнічным перазбраенні прамысловасці рэспублікі. На сярэдзіну 1985 г. на прадпрыемствах краіны дзейнічала 9880 механічных паточных і атаматычных ліній. Іх колькасць у парананні з 1971 г. павялічалася амаль у 2,4 раза, у тым ліку атаматычных – амаль у 5 разо.
Аднак пытанні тэхнічнай рэканструкцыі прамысловасці рэспублікі вырашаліся марудна і непаслядона. На шэрагу прадпраемства ручная праца складала ад 43 да 50%. Гаспадарчы механізм мала спрыя стварэнню мо для зацікаленасці людзей у сапрады высокоэфектынай працы, развіцці іх творчай ініцыятывы і творчасці. ѕсё гэта прывяло да таго, што сярэднегадавыя тэмпы прыросту прамысловай прадукціі  1981-1985 гг. супраць 1961-1965 гг. панізіліся амаль удвая.
1970-1985 гг. сталі перыядам дальнейшага развіцця чыгуначнага, атамабільнага, трубаправоднага, рачнога і паветранага транспара. Большая частка перавозак была ажыццялена чыгуначным транспартам, на долю якога прыходзілася 52% грузаабароту і 40% перавозак пасажыра. Сетка чыгункі склала больш за 5,5 тыс. км, у тым ліку 830 км электрафікаваных.
Удасканальвася гарадскі транспарт, былі здадзены  эксплуатацыю першая лінія трамвая  Наваполацку, тралейбусныя лініі  Брэсце, Віцебску і Бабруйску. У 1984 г. пачала працаваць першая чарга Мінскага метрапалітэна. За 1970-1985 гг. грузаабарот атамабільнага транспарту павялічыся больш чым у 2 разы. Грузаабарот і перавозкі пасажыра рачным і паветраным транспартам рэспублікі за 1970-1985 гг. узраслі адпаведна  2,5 і 3 разы.
Пэныя дасягненні былі і  сельскай гаспадарцы рэспублікі. Так, парк трактаро з 81,6 тыс. у 1971 г. узрос да 131,2 тыс. у 1985 г.. а колькасць грузавых атамабіля адпаведна з 51,4 тыс. да 87, 8 тыс. Павысілася энергазброеннасць сельскай гаспадаркі. У пачатку 1980-х гг. не вёсцы выкарыстовася амаль 1 млн. электрарухавіко, спажывалася  год 46 млрд. кВт-гадз. электраэнергіі, што  36 разо перавысіла паказчыкі 1960г. У структуры энергетычных магутнасця 99% прыходзілася на машыны і толькі 1% - на коней.
Значна зраслі пастакі мінеральных угнаення. Калі  1970г. сельскай гаспадарцы было пасталена 3,6 млн. т. мінеральных угнаення то  1985 г. – 7,3 млн. т.
У 1970-1985  гг. у выніку спецыялізацыі і канцэнтрацыі на аснове міжгаспадарчай кааперацыі і аграпрамысловай інтэграцыі адбыся пэны рост вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі. Так, ураджайнасць зернавых культур у сярэднім складала 21,5 ц з га. ѕ 1985 г. прадукцыя жывёлагадолі  супаранальных цэнах склала 4422 тыс. руб. супраць 3017 тыс. руб. у 1970 г. У 1978 і 1981 гг. бы прыняты шэраг мер у падтрымку асабістай гаспадаркі калгасніка, рабочых і служачых сагаса, якая працягвала адыграваць значную ролю  агульным аб'ёме сельскагаспадарчай вытворчасці – да 30% мяса, малака, яек і воны.
Аднак, нягледзячы на пэныя станочыя зрухі, забяспечыць дынамічнае, стойлівае развіццё сельскай гаспадаркі рэспублікі, як і СССР у цэлым, не далося. За два дзесяцігоддзі (1965-1985 гг.) аб'ём валавай сельскагаспадарчай  прадукцыі  зрос толькі  1,6 раза, што не забяспечвала адпаведных патрэб насельніцтва  прадуктах харчавання, а прамысловасці  сыравіне. Адміністратына-камандная сістэма адлучала людзей ад сродка вытворчасці, не стварала мо для выхавання  сельскіх працоніка высокароднай якасці – гаспадаро зямлі. Паскорыся працэс міграцыі з вёскі  горад. З 1970 па 1984 гг. вясковае насельніцтва  БССР паменьшылася амаль у 1,5 раза – з 5 млн. у 1970 г. да 3,7 млн. чалавек у 1986 г.
У 1970-1985 гг. былі зроблены некаторыя захады па вырашэнні сацыяльных задач. У вытворчых галінах народнай гаспадаркі былі станолены новыя стакі і аклады. ѕ выніку заработная плата рабочых і служачых  у канцы 70-х гг. павысілася на 63% і склала 173 руб. у месяц (па СССР 190 руб.), аплата калгасніка – больш чым у 2,7 раза і склала 154 руб. (па СССР 153 руб.). Некалькі палепшана забеспячэнне насельніцтва выплатамі і льготамі за кошт грамадскіх фонда спажывання, якія выраслі амаль у 2,5 разы. Былі ведзены дадатковыя ільготы інвалідам Вялікай Айчыннай вайны. Устанолена 100% –ная аплата па цяжарнасці і родам усім працуючым жанчынам. Многа было зроблена па паляпшэнні жыллёвых умо насельніцтва. Толькі за гады адзінаццатай пяцігодкі наваселле справілі 2024 тыс. чалавек, або кожны пяты жыхар рэспублікі.
Рост грашовых дахода насельніцтва садзейніча павілічэнню яго пакупніцкай здольнасці. Рознічны тавараабарот у 1985 г. у парананні з 1971 г. павялічыся больш чым у 2 разы.
Аднак экстэнсіны характар развіцця савецкай эканомікі, нарастанне эканамічных цяжкасцей, далнейшая канцэнтрацыя сродка у цяжкай і ваеннай прамысловасці абмяжовалі магчымасць вырашэння сацыяльных праблем. Рост агульных намінальных дахода не адлюстрова сапраднага становішча спра, бо рэальная зарплата не павышалася, а зніжалася. Зніжалася і доля фонду зарплаты  нацыянальным даходзе. Так, у 1985 г. доля фонду зарплаты  нацыянальным даходзе СССР, які бы створаны  прамысловасці, склала толькі 36,5%, у той час як у ЗША – 64, а  краінах  Заходняй Етопы – 60-80%.
У цэлым эканамічныя вынікі 1971-1985 гг. сталі падобныя на ступені ніз: сярэдні прырост прадукцыі прамысловасці СССР у дзевятай пятігодцы скла 5,1%, у дзесятай – 3,8 %, у адзінаццатай – 3,1% (у БССР адпаведна 8,3% ; 5,5% ; 5,0 %). Ішло зніжэнне тэмпа росту нацыянальнага даходу, прадукцыйнасці працы.ѕсё гэта сведчыла аб тым, што  эканоміцы СССР, у тым ліку і Беларусі, склася механізм тармажэння. Асноунымі прычынамі яго знікнення былі:
1.Манаполія дзяржанай уласнасці, дырэктыныя метады кіравання, цэнтралізаванае планаванне і размеркаванне прадукцыі, жорсткая рэгламентацыя дзейнасці прадпрыемства, якія склаліся яшчэ  гады даваенных пяцігодак, сталі тормазам на шляху развіцця прадукцыйных сіл.
2. Вытворчыя адносіны не толькі адсталі ад развіцця прадукцыйных сіл, але і понасцю сябе вычарпалі. Адбылося адчужэнне працаніка ад сродка вытворчасці, працы і размеркавання выніка гэтай працы.
3. Негатыны плы на эканоміку сталі аказваць палітычныя адносіны. Адсутнасць плюралізму думак, бюракратызацыя палітычнага жыцця, прыват палітыкі над эканомікай, сканцэтраванне лады  руках крайне вузкага і некампетэнтнага кола людзей з вышейшых партыйных і дзяржаных чыноніка, паглыбленне сацыяльнай несправядлівасці падрывалі духоныя ідэалы грамадства.
4. Нежаданне палітычнага кіраніцтва краіны праводзіць радыкальнае рэфармаванне форма і метада гаспадарання, якія садзейнічалі высокай працонай актынасці і развіццю прадпрымальніцтва як нармальных і істотных норма паводзін.
Такім чынам, у 70-я –першай палове 80-х гг. існуючы гаспадарчы механізм ста тормазам на шляху эканамічнага развіцця краіны, што абумовіла паступовае пазанне савецкай эканомікі  глыбокі  крызіс.
 
4.Развіццё адукацыі, навукі, культуры
 
За гады Вялікай Айчыннай вайны на Беларусі была амаль понасцю знішчана матэрыяльна-тэхнічная база стано адукацыі, навукі і культуры. Але да 1950 г. школьная сетка  рэспубліцы была аднолена. ѕ 1951-1955 гг. адбылося дальнейшае пашырэнне сярэдней адукацыі, якое ішло шляхам арганізацыі новых школ і ператварэння сямігодак у сярэднія школы.
У снежні 1958 г. Вярхоны Савет СССР прыня закон «Аб умацаванні сувязі школы з жыццём і аб далейшым развіцці сістэмы народнай адукацыі  СССР». Адпаведны закон бы прыняты  1959 г. у БССР. Ён прадугледжва увядзенне сеагульнага  8-гадовага навучання. У 70-я гг. у БССР была ведзена сеагульная сярэдняя адукацыя моладзі. ѕжо  1977 годзе 98 % закончышых восем класа працягвалі вучобу  школе з мэтай атрымання сярэдняй адукацыі.
Новай спробай рэформы школы было прыняцце  1984 г. дакумента «Асноныя напрамкі рэформы агульнаадукацыйнай і прфісійнай школы». У сярэдзіне 80-х гг. сістэма адукацыі  БССР налічвала 6223 агульнаадукацыйных школ з 1468 тыс. вучня; 139 сярэдніх спецыяльных навучальных устано, у якіх налічвалася звыш 160 тыс. навучэнца.
Пашыралася падрыхтока рабочых кадра праз прафісійна – тэхнічныя вучылішчы. Калі  1961 г. іх было 103, то  1985 г. – 240. У 70-я гг. прафтэхвучылішчы перайшлі на сярэднюю сістэму адукацыі.
Развівалася вышэйшая школа. Так, у 1945 г. бы адкрыты Беларускі тэатральны інстытут, у 1951 г. – Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут, у 1953 г. – Гомельскі інстытут інжынера чыгуначнага транспарту, у 1954 г. – Беларускі інстытут механізацыі і электрафікацыі сельскай гаспадаркі, а таксама Інстытут замежных мо. За 1960-1985 гг. былі адкрыты Мінскі радыётэхнічны інстытут, Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці, Мінскі інстытут культуры, Магілёскі тэхналагічны, Наваполацкі і Гомельскі палітыхнычныя  інстытуты. ѕ 1969 г. на базе Гомельскага педагагічнага інстытута створаны Гомельскі дзяржаны універсітэт. У 1977 г. Гродзенскі педагагічы інстытут бы ператвораны  Гродзенскі дзяржаны універсітэт. У 1985 г. у ЗЗ ВНУ Беларусі навучалася 182 тыс. студэнта, а агульны лік выпускніко ВНУ вырас з 10 тыс. у 1960 г. да 31,9 тыс. у 1985г.
Трэба зазначыць, што народная адукацыя на працягу сяго перыяду адчувала на сябе здзеянне бюракратычнай сістэмы кіравання. Яна паступова губляла нацыянальныя рысы. У выніку  сярэдзіне 80-х гг. толькі 23,1 % школ і 19,3 % дашкольных дзіцячых устано працавлі на беларускай мове. Тым не меньш вынікі развіцця народнай адукацыі  разглядаемы перыяд былі станочымі.
Значныя дасягненні былі зроблены  развіцці навукі. У 1944 г. у Мінску зно пачала сваю дзейнасць Акадэмія навук БССР. Да канца 1950 г. у рэспубліцы дзейнічала 77 навуковых устано, а  1958г - 83.  Акадэмічныя становы пачалі дзейнічаць у Гомелі, Магілёве, Гродне,   Віцебску. Бы адкрыты шэраг новых інстытута  галіне фізіка-тэхнычных, хімічных, біялагічных і іншых навук. У 1985 г. навуковыя даследванні і распрацокі праводзілі каля 200 акадэмічных і галіновых інстытута, ВНУ і праектна-канструктарскіх арганізацый. Беларускія вучоныя неслі значны клад у распрацоку фізікі элементарных часціц, атамнага ядра, квантавай электронікі, радыёфізікі, фізікі плазмы, паправадніко і дыэлектрыка. Вялікі атарытэт у колах навуковай грамадскасці маюць і сёння школы акадэміка М.А.Барысевіча, Ф.І.Фёдарава, В.І.Крылова, В.А.Белага, М.С.Казлова,А.С.Махнача, М.А.Дарожкіна.
Беларускія вучоныя дзельнічалі  навуковых распрацоках, звязаных з развіццём абароннага комплексу і асваеннем космасу. Гонарам рэспублікі з'яляюцца касманаты Пётр Клімук і Уладзімір Кавалёнак, якія неаднаразова пабывалі  космасе.
Гуманітарныя навукі  большай ступені залежылі ад грамадска-палітычнага жыцця. Яны былі вельмі палітызаваны і ідэалагазаваны, г. зн. пасталены  абмежаваныя рамкі.
       Далейшае развіццё  пасляваенны час атрымала літаратура. Ва весь голас заявілі аб сабе маладыя пісьменнікі І.Шамякін, Я.Брыль, І.Мележ, А.Кулакоскі, А.Васілевіч; паэты К.Кірэенка, А.Вялюін, У.Корбан; драматургі А.Макаёнак, К.Губарэвіч і інш.  Большасць празаічных твора прысвячалася падзеям Вялікай Айчыннай вайны. ѕ раманах «Глыбокая плынь» І.Шамякіна, «Мінскі напрамак» І.Меліжа, «Векапомныя дні» М.Лынькова адлюстраваны старонкі гераічнай барацьбы беларускага народа супраць фашысцкіх захопніка. Палітычная «адліга» спрыяла актывізвцыі літаратурнай творчасці вярнушыхся са сталінскіх засценка А.Александровіча, С.Грахоскага, У.Дубокі, А.Звонака, С.Шушкевіча і інш.
На мяжы 50-60 гг. шырокую вядомасць атрымалі творы В.Быкава, І.Навуменкі, І.Чыгрынава. Гістарычная тэма  беларускай прозе знайшла васабленне  творах У.Караткевіча «Дзікае паляванне караля Стаха», «Чорны замак Альшанскі», «Зямля пад белымі крыламі», «Каласы пад сярпом тваім» і інш.
Значным укладам у скарбонку драматургіі з'явіліся п'есы К.Крапівы, А.Макаёнка, А.Петрашкевіча і інш. У пачатку 80-х гг. п'есамі «Выбар», «Вечар», «Радавыя» заяві аб сабе А.Дудара.
       Далейшае развіццё атрымала тэатральнае мастацтва. Высокамастацкія вобразы стварылі беларускія акцёры С.Станюта, Г.Глеба, П.Малчана, Б.Платона, Л.Рахленка,З.Браварская, У.Уладімірскі, Л.Ржэцкая і інш.
           У 60-80 гг. павялічалася колькасць тэатра з 11 у 1960 г. да 17 у 1985 г. Напрыклад, у 1971 г. у Мінску бы адкрыты Дзяржаны тэатр музычнай камедыі, а  1982 г. – тэатр студыі кінаакцёра. ѕ гэтыя ж гады пачалі творчую дзейнасць Дзяржаны ансамбль танца БССР, вакальна-інструментальныя ансамбалі «Песняры», «Верасы», «Сябры», фальклорна-хараэграфічны ансамбль «Харошкі» і  інш.
          У пасляваенныя гады плённа працавлі кампазітары рэспублікі. Былі напісаны опера «Алеся» Я.Цікоцкага, «Надзея Дурава» А.Багатырова, «Машэка» Р.Пукста і інш. Актына ствараліся масавыя песні кампазітарамі У.Алонікавым, Н.Сакалоскім. У наступныя гады  беларускай музыцы з'явіліся новыя імёны: І.Кузняцо, С.Картэс, Я.Глеба, І.Лучанок, Дз. Смольскі і інш.
        Шырокай і разнастайнай тэматыкай вызначалася выяленчае мастацтва. Плённа працавлі Ф.Дарашэвіч, В.Волка, Р.Кудрэвіч і інш. Значным укладам у развіццё беларускага і сусветнага мастацтва з'явіліся работы М.Савіцкага «Партызанская мадонна», цыкл «Лічбы на сэрцы», у якім паказаны жахі фашысцкіх канцлагяро, асбіста перажытых мастаком.
        Далейшае развіццё атрымала скульптурнае мастацтва. ѕ партрэтным жанры найбольш выдзяляюцца творы З.Азгура, А.Бембеля, А.Глебава. Значным дасягненнем беларускіх скульптара ста завершаны  1954 г. ансамбль плошчы Перамогі  Мінску (архітэктары ансамбля У.Кароль і Г.Заборскі). З.Азгур, А.Бембель, А.Глеба і С.Селіхана выканалі барэльефы для гэтага абеліска-помніка воінам Савецкай Арміі і партызанам         Адметнай тэндэнцыяй  мастацтве становіцца манументалізм. У жанры скульптуры гэта прадвызначала з'яленне мемарыяльных комплекса «Хатынь» (скульптар С.Селіхана, архітэктары В.Занковіч, Л.Левін, Ю.Града), «Брэсцкая крэпасць – герой» ( кіранік творчага калектыву А.Кібальніка), Курган Славы Савецкай Арміі (скульптар А.Бембель, А.Арцімовіч, архітэктар А.Стаховіч) і г.д.
        Такім чынам, у 1950-я – першай палове 80-х гг. у развіцці адукацыі, навукі і культуры Беларусі былі зроблены значныя поспехі.


5. АБВАСТРЭННЕ ЭКАНАМІЧНАГА І ПАЛІТЫЧНАГА КРЫЗІСУ ѕ СССР У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ 80-х гг. І АСАБЛІВАСЦІ ЯГО ПРАЯѕЛЕННЯ ѕ БЕАРУСІ                       
 
У сярэдзіне 80-х гг. СССР, як і іншія савецкія рэспублікі, апынуся перад шэрагам праблем саціяльна–эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця. У сакавіку 1985 г. пасля смерці К.У.Чарненкі генеральным сакратаром ЦК КПСС бы абраны М.С.Гарбачо. На красавіцкім (1985 г.) Пленуме ЦК КПСС ён выступі з ідэяй паскарэння сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны. Гэты курс меркавалася ажыццявіць за кошт трох фактара:
1) навукова-тэхнічнага прагрэсу, адсюль першачарговая вага развіццю машынабуданічага комплексу – базы гэтага прагрэссу;
2) структурнай перабудовы эканомікі;
3) актывізацыі чалавечага фактару, павышэння творчай актынасці людзей.
Але вынікі 1985 г. зно паказалі, што адміністрацыйныя меры  эканоміцы вырашыць справы не могуць. У сувязі з гэтым XXVII з’езд КПСС (1986 г.), ХІХ Усесаюзная канферэнцыя КПСС (1988 г.), студзеньскі і чэрвеньскі Пленумы ЦК КПСС удакладнілі палітычны курс і вызначылі палітыку перабудовы і абналення сіх сфер жыцця савецкага грамадства. Гэтая палітыка атрымала развіццё і канкрэтызацыю  платформе XXVIII з’езда КПСС “Да гуманнага, дэмакратычнага сацыялізму”, у матэрыялах і дакументах з’езда народных дыпутата СССР, сесій Вярхонага Савета СССР і Вярхонага Савета БССР, у адпаведных законах СССР і БССР.
Палітыка перабудовы ключала  сябе правядзенне эканамічнай рэформы, рэформы палітычнай сістэмы, сацыяльнай і культурнай сфер жыцця савецкага грамадства, стварэнне прававой дзяржавы.
У 1987–1991 гг. былі прыняты законы СССР і БССР аб кааперацыі, індывідуальнай працонай дзейнасці, арэндзе і арэндных адносінах, прадпрыемствах, зямлі і іншае. Новае законадаства з’явілася прававой асновай радыкальнай перабудовы эканамічных і сацыяльных адносін у краіне,паклала пачатак фарміраванню і развіццю разнастайных форм уласнасці. Раздзяржаленне і прыватызацыя значнай часткі ласнасці, дэманапалізація вытворчасці, падтрымка свабоднага прадпрымальніцтва, развіццё канкурэнцыі – усе гэта з’ялялася важнейшымі мовамі для сталявання рыначных адносін. У пачатку 1990-х гг. 46% апытаных жыхаро Беларусі выказаліся за пераход да рыначнай эканомікі, а праз год такую пазіцыю займала жо больш за 62%.
Важнае значэнне  абналенні грамадства належыла палітычнай рэформе, паглыбленню дэмакратыі і галоснасці. У выніку праведзеных у 1989 г. дэмакратычных выбара былі створаны новыя інстытуты лады зверху і да нізу, кардынальна змянілася становішча і роля  жыцці грамадства Савета, правы якіх былі значна пашыраны.
У 1987-1990 гг. у Беларусі пачася працэс фарміравання палітычнай апазіцыі  выглядзе аматарскіх нефармальных аб’яднання. Актына заявілі аб сябе такія аб’яднанні і клубы, як “Талака”, “Тутэйшыя”, “Альтэрнатыва”, “Світанак” у Мінску, “Паходня”  Гродне, “Узгор’е”  Віцебску і інш. У чэрвені 1989 г. у Вільнюсе адбыся станочы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэнне за перабудову”.  У 1989-1990 гг. былі створаны Дэмакратычная партыя Беларусі, Сялянскі саюз Беларусі, Рэспубліканская партыя Беларусі і інш. КПСС паступова сходзіла з палітычнай арэны. У жніні 1991 г. Вырхоны Савет БССР часова прыпыні дзейнасць КПСС-КПБ на тэрыторыі рэспублікі. Крыху пазней яе маёмасць была перададзіна ва ласнасць дзяржавы. У лютым 1993 г. Вярхоны Савет Рэспублікі Беларусь дазволі існаванне сіх структур і органа КПБ на тэрыторыі Беларусі.
На палітыку перабудовы адмоны уплы аказалі міжнацыянальныя канфлікты, што разгарэліся  СССР. Ва мовах жорсткіх сацыяльных узрушэння і міжнацыянальных канфлікта узнікла пытанне аб існаванні СССР. У рэспубліках узмацніліся сепаратысцкія настроі. У лістападе 1988г. Эстонія прыняла Дэкларацыю аб дзяржаным сувернітэце. Вясной 1990 г. Дэкларацыю аб дзяржаным сувернітэце прынялі Вярхоныя саветы Літвы, Латвіі, Арменіі, Грузіі і Малдовы. 12 чэрвіня 1990г.  адпаведны дакумент з’явіся у Расіі.
27 ліпеня 1990 г. Вярхоны савет БССР абвясці Дэкларацыю аб дзяржаным сувернітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі  складзе савецкай федэраціі. Правал жнівеньскага путчу 1991 г. у Маскве ствары спрыяльныя мовы на шляху да рэалізаціі дзяржанага сувернітэту. 25 жніня 1991 г.  бы прыняты Закон “Аб наданні статуса канстытуцыйнага закона Дэкларацыіі Вярхонага Савета Беларускай ССР аб дзяржаным сувернітэце БССР” і пастанова “Аб забяспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларускай ССР”. Гэтымі актамі аб’ялялася палітычная і эканамічная незалежнасць рэспублікі. 19 верасеня 1991 г. была зменена назва рэспублікі: БССР было вырашана далей называць “Рэспубліка Беларусь”, а  скарочаных назвах “Беларусь”.
Станаленне сувярэннай дзяржавы патрабавала фарміравання органа кіравання, стварэння ласнага войска. Паводле закона ад 25 жніня 1991 г. “Аб некаторых змяненнях у сістэме органа дзяржанага кіравання Беларускай ССР” саюзна-рэспубліканскае Міністэрства нутранных спра, Саюзна-рэспубліканскі Камітэт дзяржаунай бяспекі БССР бы ператвораны  рэспубліканскі Камітэт дзяржаунай бяспекі. Ён перапарадковася Вярхонаму Савету Рэспублікі Беларусь. Савету Міністра Беларусі падпарадковаліся пагранічныя войскі Камітэта дзяржаунай бяспекі. У мэтах забяспячэння палітычнай і эканамічнай самастойнасці рэспублікі  верасні 1991 г. Вярхоны Савет прыня пастанову “Аб мытнай службе  Рэспублікі Беларусь”. У сакавіку 1992 г. пачало дзейнічаць Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь.
Палітычны крызыс савецкага грамадства цесна пераплятася з эканамічным. Не спрадзіліся разлікі на хуткае і безбалючае ваходжанне  рынак. ѕсе больш адкрытай станавілася канфрантацыя центра і рэспублік
У гэтых умовах 8 снежня 1991 г. у рэзідэнцыі савецкага урада Віскулі (Камянецкі раён, Брэсцкая вобласць) кіранікі Расіі, Беларусі і Украіны (Б. Ельцын, С. Шушкевіч, Л.Крачук) падпісалі пагадненне аб фармальнай ліквідаціі СССР і стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржа (СНД). Вярхоны Савет Рэспублікі Беларусь 10 снежня 1991 г. ратыфікава пагадненне аб тварэнні СНД. На сустрэчы  Алма-Аце, якая адбылася 21 снежня 1991 г., да гэтага пагаднення далучыліся яшчэ 8 дзяржа – былых рэспублік СССР, за выключэннем Рэспублік Прыбалтыкі і Грузіі. У дэкларацыі дзельніка сустрэчы было абвешчна, што з утварэннем Садружнасці Незалежных Дзяржа Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік спыняе сваё існаванне. 25 снежня 1991 г. пайшо у адстаку першы і апошні прэзідэнт СССР М.С.Гарбачо. Далейшы ход падзей паказа, што аптымістычныя спадзяванні заснавальніка СНД на хуткае мацаванне новай супольнасці аказаліся далёімі ад рэчаіснасці.
        5.Беларусь на міжнароднай арэне.
 
Удзел у рабоце Арганізацыі Аб'яднаных Нацый пакла пачатак новаму этапу знешпалітычнай дзейнасці Беларусі, якая працякала  адпаведнасі з нормамі міжнароднага права і ажыццялялася  розных міжнародна прававых формах. Рэспубліка вяла значную дыпламатычную перапіску, дзельнічала  рабоце розных міжнародных канферэнцый, была членам многіх міжнародных арганізацый, мела дагаворную практыку, аказвала дапамогу краінам, якія сталі на шлях незалежнасці і развіцця. Пастаяннае прадстаніцтва Беларусі пры ААН спрыяла і спрыяе больш эфектынай абароне знешпалітычных інтарэса рэспублікі  розных органах ААН.
На працягу 1945-1985 гг. БССР удзельнічала  рабоце больш за сто міжнародных арганізацый і іх органа, у тым ліку выбарных. Так, Беларусь прымала удзел у стварэнні і дзейнасці Міжнароднай арганізацыі прафсаюза (1945 г.), Міжнароднай арганізацыі дэмакратычнай моладзі  (1945 г.), Сусветнага Савета Міра (1948 г.) і г.д. Па прапанове БССР ААН у 1946 г. прыняла рэзалюцыю «Аб выдачы і пакаранні ваенных злачынца». У 1948 г. Беларусь падтрымала ідэю стварэння дзяржавы Ізраіль.
У 1954 г. БССР стала пастаянным членам ЮНЕСКА і Міжнароднай арганізацыі працы, а  1956 г. уступіла  камітэт  ААН па сельскай гаспадарцы і жыллёваму буданіцтву. У 1958 г. было адкрыта пастаяннае прадстаніцтва БССР пры ААН. У 1974-1975 гг. БССР выбіралася пастаянным членам Савета Бяспекі ААН і унесла свой уклад у падрыхтоку і правядзенне  Хельсінкі  1975 г. Нарады па бяспецы і супрацоніцтву  Еропе.
Такім чынам, праз міжнародныя і міжурадавыя арганізацыі і іх органы Беларусь далучалася да сусветнага вопыту  палітычнай сферы жыцця, мацовала свой атарытэт на міжнароднай арэне.
Маштабы знешнеэканамічных сувязей БССР вызначаліся яе прамысловым і навукова-тэхнічным патэнцыялам, зручным транспартна-геаграфічным становішчам, а таксама агульным станам эканамічных адносін СССР з замежнымі дзяржавамі. Калі  1956 г. рэспубліка пасталяла сваю прадукцыю  47 кран свету, то  1985 г. – больш чым у 100.
Большая частка прадукцыі беларускіх прадпрыемства накіровалася краінам – членам СЭУ. Каля 10%  экспартных паставак у 70-я гг. прыпадала на долю краін Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі. На развітыя капіталістычныя краіны прыходзілася каля  20% экспартных паставак рэспублікі. Вядучае месца  экспарце краіны займалі трактары, грузавыя атамабілі, самаходныя скрэперы, наручныя гадзіннікі, радыётэхнічныя прыборы, калійныя гнаенні, веласіпеды, тканіна і інш.
У 1960-я – 70 гг. на міжнародных выстаках у Бруселі, Японіі, Лейпцыгу, Канадзе, Польшчы і іншых гарадах і краінах многія вырабы беларускіх прадпрыемства заваявалі залатыя медалі. Гэта трактары МТЗ, БелАЗы, сіласаборачныя камбайны і інш. За гэты ж час 30 выраба з 18 прадпраемства атрымалі 37 ганаровых дыплопа.
Імпартныя паступленні  рэспубліку садзейнічалі аснашчэнню прадпрыемства, пэнаму задавальненню патрэб насельніцтва на тавары шырокага жытку.Імпартным абсталяваннем былі аснашчаны , напрыклад, Гродзенскі і Полацкі хімічныя камбінаты, Светлагорскі завод штучнага валакна, Слуцкі і Жабінкаскі  цукровыя заводы, Мінскі завод халадзільніка і інш.
Аднак маштабы знешэканамічнай дзейнасці рэспублікі абмяжоваліся жорсткай рэгламентацыяй з цэнтра, адсутнасцю самастойнага выхаду прадпрыемства на сусветны рынак, нявырашанасцю  краіне валютных праблем (неканверсуемасць рубля, складанась разліку за пастакі прадукцыі і інш).
Важнае месца  супрацоніцтве з замежнымі краінамі займалі навуковыя, культурныя, спартыныя і турысцкія сувязі. Галоным чынам гэта ажыццялялася  праз дзяржаныя і грамадскія структуры, партыйныя, прафсаюзныя, камсамольскія арганізацыі, творчыя саюзы, працоныя, навуковыя, маладзёжныя калектывы, бібліятэкі і г.д.
З 1958 г. пачало дзейнічаць Беларускае таварыства дружбы і культурных сувязей з замежнымі краінамі. Галонай мэтай яго з'ялялася пашырэнне міжнародных сувязей, распасюджаванне за мяжой інформацыі аб сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці беларускага народа. У пачатку 1980-х гг. у Беларусі дзейнічала каля 100 таварыства дружбы і культурных сувязей з замежнымі краінамі. Яны мелі адносіны прыкладна з 400 арганізацыямі амаль 70 краін свету.
Важную ролю  развіцці адносін Беларусі з замежнымі краінамі адыгрыва створаны  1958 г. Камітэт маладзежных арганізацый рэспублікі (КМА БССР). Ён каардынава сувязі беларускай моладзі са сваімі равеснікамі за мяжой. Так, у 1979 г. у Беларусі прайшлі сустэчы з прадстанікамі 110 студэнцкіх арганізацый з 80 краін Еропы, Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі.
Беларускія прафсаюзы прымалі актыны дзел у працы Сусветнай федерацыі прафсаюза, Міжнароднай арганізацыі працы і іншых аб'яднання. Галонае месца  навуковых сувязях рэспублікі з замежнымі краінамі займала Акадэмія навук БССР.
Важнай формай развіцця міжнародных культурных адносін з'ялялася супрацоніцтва  галіне літаратуры. Лепшыя творы беларускіх пісменніка Я.Коласа, Я.Купалы, В.Быкава, Н.Гілевіча, А.Макаёнка і іншых перакладаліся на польскую, чэшскую, венгерскую, румынскую і іншыя мовы народа свету. Творы беларускіх пісменніка на замежнай мове выходзілі  Англіі, Астрыі, Індыі, Канадзе, Францыі і іншых краінах.
За 1946-1985 гг.за межамі СССР была надрукаваны 342 асобныя кніжкі 55 беларускіх пісьменніка. У сваю чаргу збагачэнню культурных сувязей садзейніча выпуск кніг замежных атара у перакладзе на беларускую і русскую мовы. За пасляваенны перыяд агульны тыраж перакладзенных кніг скла 10 млн. экземпляра.
У адпаведнасці са Статутам ЮНЕСКА Беларуская ССР у 60-я першай палове 80-х гг. вяла падрыхтоку кадра для замежных краін. Да канца 1985 г. у рэспубліцы завяршылі навучанне каля  10 тыс. замежных грамадзян, у тым ліку кала 4 тыс. атрымалі вышэйшую і больш 1 тыс. сярэднюю спецыяльную адукацыю. Беларускія вучоныя і выкладчыкі працавалі  вышэйшых і сярэдніх навучальных установах Афганістана, Індыі, Кубы і іншых краін. З дапамогай беларускіх спецыяліста на пачатак 1980-х гг. у развіваючыхся краінах  было створана больш 100 вучэбных центра і прафісійна-тэхнічных вучылішч.
У сістэме міжнародных культурных сувязей рэспублікі значнае месца займала правядзенне рэспубліканскіх і замежных выставак прыкладнога і выяленчага мастацтва, графікі, фатаграфіі, прац народных умельца і г.д. Пашырася абмен выступленнямі калектыва тэатра, філармоній, мастацкай самадзейнасці, канцэртных брыгад, асобных выканаца. Усе больш папулярнай станавілася такая форма культурнага супрацоніцтва, як правядзенне дзён нацыянальнай культуры. У 1970-80 гг. Дні культуры БССР адбыліся  Індыі, Калумбіі, Мексіцы, Сірыі і іншых краінах. У сваю чаргу у Беларусі праходзілі Дні культуры Балгарыі, Венгрыі, Польшчы, Фінляндыі, Чэхаславакіі і іншых краін.
Важным сродкам сувязей паміж народамі з'яляся турызм, спорт. Так, з 1952 па 1980 гг. на ХV – ХХІІ Алімпйскіх гульнях у складзе зборных каманд СССР удзельнічалі 150 беларускіх спарцмена. Беларускія алімпійцы заваявалі каля 100 медлё, у тым ліку 50 залатых. ЮНЕСКА прысвоіла алімпійскай  чэмпіёнцы па спартынай гімнастыцы Вользе Корбут ганаровае званне «Пасол міру».
Такім чынам, беларускі народ ажыццяля разнастайныя сувязі з народамі краін свету. Але больш шырокаму, свабоднаму міжнароднаму абмену  галіне культуры і навукі перашкаджалі строгі кантроль і  адбор людзей, якія выязджалі за межы СССР і прыязджалі  рэспубліку.
 
Лекцыя 18. Грамадска-палітычнае, сацыяльна-эканамічнае і культурнае развіццё Рэспублікі Беларусь ва мовах дзяржанага суверэнітэту (1991-2003 гг.)
 
1.   Фарміраванне новай палітычнай сістэмы  Беларусі.
 
1990-я гг. сталі важнай вехай  развіцці беларускай дзяржанасці і фарміраванні прынцыпа новай палітычнай сістэмы на Беларусі. Менавата на гэты перыяд прыйшлося станаленне дэмакратычных інстытута (Прэзідэнтства, парламентарызму, сучаснага падзелу лад), фарміраванне грамадства  выглядзе палітычных партый, грамацкіх і прафесійных аб’яднання, новых сродка масавай інфармацыі.
        Карэнная ломка аднапартыйнай савецкай сістэмы і пераход да новых форм палітычнага парадкавання былі прадыктованы як фундаментальнымі зрухамі, што адбыліся  глыбінных асновах грамадства і масавай свядомасці людзей, так і пэнымі міжнароднымі мовамі (развал сусветнай сістэмы сацыялізму і г.д.).
        На працягу 1992-1994 гг. Вярхоны Савет Рэспублікі Беларусь ста арэнай жорсткай фракцыйнай палітычнай барацьбы па праблемах вызначэння палітычнага статуса дзяржавы, сацыяльна-эканамічнага жыцця, будучага дагавора з Расіей і г.д. Заключным акордам  юрыдычным афармленні краху савецкай аднапартыйнай сістымы стала прыняцце Вярхоным Саветам  сакавіку 1994 г. новай Канстытуцыі і  вядзенне паста прэзідэнта, выбары якога адбыліся  чэрвіні-ліпені 1994 г. Першым Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь 10 ліпеня бы абраны А.Г.Лукашэнка.
        У пачатку 1995 г. у рэспубліцы была створана падпарадкаваная Прэзідэнту вертыкальная структура, якая ключала выканачыя і распарадчыя органы як у цэнтры, так і на месцах, т.зв. “вертыкаль” – строга цэнтралізаваная сістэма дзяржанага кіравання.
        На рэспубліканскім рэферэндуме 24 лістапада 1996 г., які праводзіся па ініцыятыве Прэзідэнта А.Г.Лукашэнкі, у Канстытуцыю РБ былі несены некаторыя змяненні і дапаненні. У адпаведнасці з новай рэдакцыяй Канстытуцыі Беларусі замест аднапалатнага Вярхонага Савета з 260 дэпутатамі бы сфарміраваны 2-х палатны Парламент – Нацыянальны Сход, які з гэтага часу складаецца с Палаты прадстаніко (110 дэпутата: выбіраецца насельніцтвам) і  Савета Рэспублікі (па 8 чалавек выбіраюцца ад кожнай вобласці і г.Мінска і 8 чалавек прызначаюцца Прэзідэнтам). Прэзідэнт з’яляецца кіраніком дзяржавы, гарантам Канстытуцыі, право і свабод чалавека і грамадзяніна. Кіраніком выканачай улады з’яляецца прэмьер-міністр урада.
        У суместнай кампітэнцыі Прэзідэнта і Парламента знаходзіцца прызначэнне вышэйшых службовых асоб: прэмьер-міністра, старшынь канстытуцыйнага, вярхонага, вышэйшага і гаспадарчага судо, старшыні пралення Нацыянальнага банка, генеральнага пракурора Рэспублікі.
        У 1990-я гг. працягвася працэс утварэння палітычных партый і грамадска-палітычных руха. Так, па становішчу на 10 сакавіка 1993 г. у Рэспубліцы Беларусь дзейнічалі 11 палітычных партый і 6 грамадскіх руха,  а сяго грамадскіх арганізацый і руха у Рэспубліцы налічвалася больш за 500. У 1999 г. у Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь прайшлі перарэгістрацыю 1326 грамадскіх аб’яднання, у тым ліку 18 палітычных партый, 40 прафсаюза, 35 ветэранскіх, 37 маладзежных, 18 жаночых і іншых грамадскіх аб’яднання.
        На пярэдаднні парламентскіх выбара 2000 г. увесь партыйный спектр рэспублікі аб’яднася практычна  2 блокі: тыя, хто падтрымлівае палітыку прэзідэнта, і тых, хто знаходзіцца  апазіцыі да яго. Наянасць апазіцыі – сведчанне таго, што дэмакратыя  Беларусі сталёваецца. Гэта пацвярджае і той факт, што  выбарах  парламент рэспублікі восенню 2000 г. удзельнічала большасць апазіцыйных партый.
        Важнае значэнне надавалася перебудове дзяржана-царконых адносін. Створаны мовы для забеспячэння прававых гарантый у выражэнні веруючымі сваіх пераканання. Новая палітыка знайшла прававое адлюстраванне  Законе “Аб свабодзе веравызнання і рэлігійных арганізацыях”. Гэта адбілася на росце рэлігійных абшчын, а 1990 гг. сталі перыядам своеасаблівага рэлігійнага рэнесансу. Доля верніка у краіне вырасла  з 10-15% у 1988 г. да 50% на  пачатак 2000 г. На 1 жніня  1999 г. у Беларусі было зарэгістравана 2570 рэлігійных арганізацый. З праваслаем атаясамліваюць сябе каля 80% верніка, з каталіцтвам – 10-12%, пратэстанствам – 1%, іудаізмам і ісламам – 0,3-0,4% і г.д.
        Стракатая канфесіяльная структура беларускага грамадства з’яляецца працягам гістарычнай традыцыі, талерантнасці – мірнага суіснавання прадстаніко розных веравызнання. Гэта мае вельмі важнае значэнне для захавання палітычнай стабільнасці  грамадстве, для паспяховага вырашэння сацыяльна-эканамічных задач і праблем.
 
2.   Сацыяльна-эканамічнае развіццё.
 
Разбурэнне эканамічных сувязя пасля распаду СССР паскорыла негатыныя працэсы  эканоміцы Рэспублікі.  У 1991 г у Беларусі адбылося падзенне вытворчасці прамысловай і сельскагаспадарчай прадукцыі. У наступныя гады для народнай гаспадаркі рэспублікі стала характэрным рэзкае абвастрэнне эканамічнага крызісу. Так, за 1992-1995 гг. вытворчасць прамысловай прадукцыі скарацілась на 40%, інвестыцыі на 66%, адпраленне груза на 75% г.д. Такі глыбокі крызіс абумові высокія тэмпы інфляцыі (25-26% кожны месяц за 1992-1994 гг.), рост беспрацоя, пастаяны дэфіцыт дзяржанага бюджэту і плацежнага балансу.
Аснонымі прычынамі падзення аб’ёма вытворчасці  прамысловасці стала, перш за  се, абвастрэнне проблемы збыту прадукцыі, рэзкае падаражанне матэрыяльных рэсурса, неплацяжы. У сваю чаргу, абвастрэнне праблемы збыту прадукцыі айчынных прадпрыемства былі звязаны таксама з нізкім узронем канкурэнтаздольнасці прадукцыі.
Тым не меньш,  у выніку праведзенных у 1991-1994 гг. рэформ у рэспубліцы бы створаны неабходны мінімум асноных рыначных інстытута,  нарматына-прававых дакумента. Былі зроблены практычныя крокі па лібералізацыі гаспадарчых сувязя, рэфармаванні адносін уласнасці. Свабоднымі сталі эканамічныя сувязі с замежнымі краінамі.
У вельмі цяжкім становішчы апынулася сельская гаспадарка. Калгасы, сагасы і фермарскія гаспадаркі апынуліся на мяжы банкротства.
У першай палове 90-х гг. рэзка знізіся жыццёвы зровень насельніцтва. Адбыся абвальны рост цэн на прадукты харчавання, тавары першай неабходнасці і паслугі. У 1994 г. за  рысай мінімальнага спажывецкага бюджэту апынулася больш за 60% насельніцтва рэспублікі. Няхільна павялічвалася колькасць беспрацоных.
29 верасня 1994 г. Кабінет Міністра Рэспублікі Беларусь прапанава Вярхонаму Савету праграму неадкладных мер па вываду эканомікі краіны з крызісу, якая была распрацавана па заданню Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А.Лукашэнкі. У выніку прынятых мер былі дасягнуты пэныя пазітыныя вынікі. Так, у 1996 г. у парананні з 1995 г. павялічыся валавы нутраны прадукт, аб’ём прамысловай вытворчасці, рознічны тавараабарот. Упершыню далося трымаць у вызначаных межах інфляцыю. Пачалося зніжэнне зроню беспрацоя: з 182,5 тыс. у 1996 г. да 151,1 тыс. у 1997 г.
Для пераадолення крызісных з’я і для вызначэння перспектыных задач у правядзенні рыначных рэформ былі распрацаваны “Асноныя напрамкі сацыяльна – эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996-2000 гг.”. 20 кастрычніка 1996 г. гэты дакумент бы адобраны Першым Усебеларускім народным сходам. Галоныя напрамкі рэфармавання і развіцця эканомікі зводзіліся да наступнага: інстытуцыяльныя ператварэнні, рацыянальнае спалучэнне розных форм уласнасці, стварэнне рыначнай структуры, структурная перабудова эканомікі, павышэнне яе навукова – тэхнічнага патэнцыялу.
У 1996-2000 гг. рэспубліка дабілася пэных поспеха. Так, УВП павялічся на 36% , выпуск прамысловай прадукціі – на 65%, вытворчасць спажывецкіх тавара -  на 81%, жіллёвае буданіцтва –на 81%, рознічны таваразварот узрос больш чым у 2 разы і г.д.
У маі 2001 г. Другі Усебеларускі народны сход прыня “Праграму сацыяльна-эканамічнага развіцця РБ на 2001-2005 гг.”. У ёй вызначаны мэты, задачы і прыарытэты развіцця краіны на першае пяцігоддзе ХХІ стагоддзя, абгрунтавана сістэма мерапрыемства прававога, вытворчага, арганізацыйна-эканамічнага, экалагічнага характара.
Развіццё рэальнага сектара эканомікі вызначана наступнымі лічбамі. Так, сярэднягадавы прырост УВП за 2001-2005 гг. павінен скласці 6-7%. Пры гэтым увесь прырост УВП павінен быць забяспечан за лік роста прадукцыйнасці працы. У сувязі з гэтым доля ручной працы павінна скараціцца амаль у 2 разы. Энергаёмкасць УВП за пяць год будзе зніжана на 20-25%. У прамысловасці  якасці прыарытэта вызначаны інфармацыйныя тэхналогіі, мікраэлектроніка і абсталяванне для яе вытворчасці, прыборабудаванне, машынабудаванне, новыя матэрыялы рознага назначэння, тэхніка для быта і аховы здароя, біялагічныя і тонкія хімічныя тэхналогіі, машыны, абсталяванне для сельскай гаспадаркі, высокадакладная тэхніка і тэхналогіі для абароны. Значна зрасце роля сферы паслуг: яе удзельная вага ва УВП з 40,5% у 2000 г. да 42% у 2005 г.
Значная вага надаецца развіццю агра-прамысловага комплекса. Галоная задача АПК – забеспячэнне насельніцтва прадуктамі харчавання, а перапрацочай прамысловасці – сыравінай. Аб’ём вытворчасці асноных віда сельскгаспадарчай прадукціі  2005 г. вызначаны  наступных лічбах: зерна – 7,3-7,5 млн.т.; бульбы – 9-10 млн.т.; цукравых бурако 1,7-2,0 млн.т.; агародніны – 1,4-1,5 млн.т.; садавіна – 500-600 тыс.т.; малако – 6, млн.т.; мяса (у жывой вазе) – 1,1-1,2 тыс.т. і г.д.
Значная вага надаецца развіццю сіх віда транспарта, сувязі, гандлю, бытавому абслуговнню насельніцтва і г.д.
Аднак ход рэалізаціі гэтай праграмы ідзе няпроста. Адной з галоных прычын негатыных з’я беларускай эканоміцы застаецца наянасць стратных прадпрыемства (больш за 30%), а айбольш стратнай галіной з’яляецца сельская гаспадарка. Павялічваецца зровень запаса гатовай прадукціі. Так, на 1 студзеня 2003 г. ён скла на прамысловых прадпрыемствах 67% сярэднямесячнага аб’ёма вытворчасці супраць 63.8 на 1.01.2002 г. Відавочна, што рэалізацыя праграмных зада патрабуе далейшага намагання кіраніцтва краіны на пошукі найбольш рацыянальных шляхо рэфармавання эканомікі.

 3.   Стан  асветы, навукі і культуры.

 На працягу 90-х гг. былі зроблены захады па дасканаленню нацыянальнай сістэмы адукаціі.
Адным з асноных фактара нацыянальнага развіцця з’яляецца школа. З абвяшчэннем сувернітэту РБ пастала пытанне аб прыняцці закона аб адукаціі. Такі закон бы прыняты 29 кастрычніка 1991 г. Ён ста юрыдычнай асновай для ажыццялення нацыянальнай праграмы адукаціі. У канцэпцыі адукаціі была закладзена пераемнасць усіх навучальных устано, прадугледжаны свабодны доступ да любой ступені адукаціі, шматварыянтнасць зместу і форм навучання.
У сістэме дзяржанай адукаціі былі вызначаны наступныя ступені: дзіцячыя дашкольныя установы, агульнаадукацыйная школа (пачатковая – 4гады, асноная школа – 5 гадо, старэйшая школа – 2 гады), прафісійна –тэхнічныя вучылішчы, сярэднія спеціяльныя установы (тэхнікумы, вучылішчы, і г.д.), вышейшыя навучальныя станова.
У 90-я гг. у рэспубліцы былі закладзены асновы стварэння недзяржаных навучальных устано.
Нягледзячы на тое, што  апошняе дзесяцігоддзе ХХ ст. Беларусь апынулася у “дэмаграфічнай яме”, абумоленнай даволі працяглым перавышеннем смяротнасці над нараджальнасцю, колькасць навучэнца у агульнаадукацыйных школах павялічалася з 1507,7 тыс. чалавек у 1990-1991 навучальным годзе да 1594,8 тыс. чалавек у 1999-2000 н.г. Адначасова вырасла і колькасць настаніка з 123,2 да 152,6 тыс. чалавек. Значныя зрухі адбыліся і  вышэйшай школе рэспублікі. За дзесяцігоддзе колькасць студэнта узрасла з 190 тыс. да 300 тыс. чалавек. У 2001 г. студэнтам ста кожны другі выпускнік сярэдняй школы. Па колькасці студэнта на 10000 насельніцтва Беларусь выйшла на сярэднеерапейскі зровень (300 чалавек), што з'яляецца найбольшым паказчыкам у гісторыі нашай краіны.
У 2002-2003 навучальным годзе  рэспубліцы працавала 43 дзяржаныя ВНУ супраць 33 у 1990-1991 н.г. Акрамя таго зараз у краіне працуе 12 камерцыйных ВНУ.
 
НАВУКА
 
У 1990-я гг. складаныя працэсы адбываліся  навуковай сферы. Колькасць супрацоніка, занятых у навуцы, паменшылася з 102,6 тыс. чалавек у 1990 г. да 43,7 тыс. у 1999 г., а фінансаванне з дзяржбюджэту зменшалася   4 разы. Тым не меньш і  гэтых умовах навука развівалася. У 1993 г. бы прыняты Закон “Аб асновах дзяржанай навукова-тэхнічнай палітыцы”, які ускла на Акадэмію навук адказнасць за развіццё  краіне фундаментальных навуковах даследавання. Былі пашыраны функціі Дзяржанага камітэта па навуцы і тэхналогіях, удасканалена нарматына-прававая база развіцця навукі і тэхнікі, зацверджаны пералік і паслядонасць фарміравання і выканання дзяржаных навукова-тэхнічных праграм. Апошнім часам назіраецца тэндэнцыя звароту даследчыка да навукова-інавацыйных праекта. Першынство  гэтым напрамку належыць БДУ, які па-ранейшаму з’яляецца буйнейшым навуковым і навукова-вытворчым цэнтрам рэспублікі.
У апошняе дзясяцігоддзе адбывалася далейшая інтэграцыя беларускай навукі  міжнародную навуковую супольнасць. Так, у 1993 г. НАРБ была прянята  якасці нацыянальнага члена  міжнародную раду навуковых саюза – нярадавую арганізацыю для развіцця навукі і аховы право і свабод вучоных. Рада аб’ядновае акадэміі навук 95 краін. У 1998 г. падпісана пагадненне аб супрацоніцтве паміж ЮНЕСКА і НАН Беларусі, дзе  якасці прыярытэта вызначаны фізіка, матэматыка, інфарматыка, камунікацыя, інжэнерныя навукі, адналяльныя крыніцы энергіі і новыя тэхналогіі, хімія, геалогія, біялогія і біятэхналогіі, праблемы сацыяльных навук і культурнай спадчыны.
Аднак, распад СССР і выкліканы ім разры гаспадарчых  і навуковых сувязя, адмона адбіся і на стане беларускай навукі. Аслабленне дзяржанай падтрымкі выклікала рэзкае зніжэнне колькасці занятых у сферы навукі і навуковага абслуговання. Многія маладыя  і сярэдняга росту вучоныя перайшлі  арганізацыі, звязанныя з рыначнымі адносінамі. З 1991 г. по 1998 г. з рэспублік-эмігрірава 451 навуковец, у іх складзе 41 доктар, 187 кандытата навук, 223 без навуковай ступені. Напрыклад, у Францыю выехалі 52 челавекі, у Германію – 26, у Велікабрытанію – 17, ЗША  - 10, Ізраіль – 9 і г.д. Найбольш выязджалі фізікі, матыматыкі, прагармісты, радыетэхнікі і іншыя спецыялісты прыродазнача-тэхнічнага профілю.
 
КУЛЬТУРА.
 
Вяртанне беларускага народа да сваіх гістарычных каранё, духонай спадчыны – адзін з асноных напрамка радыкальных ператварэння у 90-я гг. У центры увагі грамадскасці аказалася барацьба за адраджэнне ва сіх сферах жыцця беларускай мовы. Гэтаму спрыялі Закон “Аб мовах у Беларускай ССР” (20 студзеня 1990 г.) і Дзяржаная праграма развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных мо у Беларускай ССР (20 верасня 1990 г.). У рэалізацыі асноных палажэння гэтых дакумента вялікую ролю адыграла таварыства беларускай мовы (ТБМ),  якое значальва паэт Н.Гілевіч. Пытанням беларусізацыі значную вагу дзялялі Міністэрства адукацыі, Міністэрства культуры, Саюз пісьменніка Беларусі і г.д.. Але  другой палове 90-х гг. гэты працэс пайшо на спад.
Першым, хто зня пытанні аб выхаванні нацыянальнай самасвядомасці беларуса, былі пісьменнікі. Прыклад асэнсавання дня не толькі неданяга, але  і сённяшняга,  у якім мы жывем побач з чарнобыльскай бядой,  даюць раман         І. Шамякіна “Злая зорка” і аповесці “Ахвяры”, і “Сатанінскі тур”. На паэтычнай ніве плённа працуюць паэты Н.Гілевіч, Р.Барадулін, Г. Буракін. З поспехамі ідуць у тэатрах пьесы вядомых драматурга А. Дударава, У.Бутрамаева, М.Арахоскага і інш.
Да мастацкага асэнсавання рэальных гістарычных падзей былі скіраваны сучасныя пастанокі Нацыянальнага Акадэмічнага тэатра ім.Я.Купалы  “Князь Вітат”, “Звон  - не малітва”, “Страсці па Адзею”, “Саламея” і інш. Добра заявілі аб сябе акцерскія трупы маладзёжнага тэатра, тэатра кінаакцёра, тэатра-лабараторыі “Вольная сцэна”, Мінскага  абласнога драматычнага тэатра  г.Маладзечна і інш. На пачатку XXI ст. у Беларусі было 24 тэатры.
У сучасным выяленчым мастацтве значна пашыраліся нефармальныя тэндэнцыі, адкрыліся недзяржаныя галерэі “Арт-творчасць”, “Віта-нова”, “Верхні горад”, “Жыльбел” і інш.
Асаблівы змест набыло мастацтва М.Савіцкага. Ім створаны цыкл карцін “Чорная быль”. Асноная тэма творчасці мастака А.Кузьміча стварэнне галерэі мадонна.
У мае 1993 г. бы прыняты  закон Рэспублікі Беларусь аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны. Помнікі культурнай спадчыны сканцэнтраваны  130 музеях і іх філіялах – гістарычных, краязначых, гісторыка-архіялагічных, літаратурна-мемарыяльных, мастацкіх. Прадожыліся рэстарацыі Верхняга горада  Мінску, Мірскага замка,  які на сесіі адпаведнага камітэта ЮНЕСКА бы ключаны  спіс сусветнай культурнай спадчыны.  Пашыраны рэстарацыйныя работы  Гродне, Нясвіжы, Брэсце і інш.
Адраджаецца і актына развіваецца дэкаратына-прыкладное мастацтва. Зараз  рэспубліцы дзейнічае больш 50 клуба і дамо рамёства, творчых майстэрня, народных майстро.
Духоны патэнцыял нацыі збагаціся шляхам далучэння да яго сіл і творчасці прадстаніко беларускай дыяспары. У былых саюзных рэспубліках узніклі і дзейнічаюць розныя нацыянальна-культурныя таварыства, суполкі, зямляцтвы. Яны вядуць вялікую прапагандысцкую  і культурна-асветную дзейнасць, накіраваную на захаванне беларускай мовы, традыцый, нацыянальнай культуры, умацавання сувязей з Бацькашчынай.
 
4.   РЭСПУБЛІКА БЕЛАРУСЬ У МІЖНАРОДНЫМ СУПОЛЬНІЦТВЕ. БЕЛАРУСКАЯ ДЫЯСПАРА.
 
Абвяшчэнне незалежнасці Беларусі паклала пачатак новаму этапу  развіцці знешнепалітычнай і знешнеэканамічнай дзейнасці рэспублікі. Зыходзячы з акта аб яе дзяржаным суверэнітэце Вярхоны Савет Беларусі прыня 2 кастрычніка 1991 г. Заяву “Аб прынцыпах знешнепалітычнай дзейнасці РБ”.  Краіна падцвердзіла сваю прыхільнасчь прынцыпам статута ААН, усеагульнай дэкларацыі право чалавека, невакарыстання і адмовы ад пагрозы  сілы, непарушнасці існуючых межа, мірнага рэгулявання спрэчных пытання. 26 лютага Рэспубліка Беларусь падпісала Хельсінскі заключны акт. Беларусь адкрыта заявіла пра безядзерны статус рэспублікі і без усялякіх папярэдніх умо вывела са сваёй тэрыторыі сю тактычную і стратэгічную ядзерную зброю. У поным аб’ёме былі выкананы абавязацельствы па знішчэнні звычайных узбраення. Усе гэта практычнае пацвярджэнне міралюбівай палітыкі нашай краіны, канкрэтны яе клад ва мацаванне міру і бяспекі  Еропе і ва сім свеце.
        Знешняя плітыка РБ заснавана на прынцыпах шматвектарнасці і прагматызму. Разам з тым аб’ектына вылучаецца галоны кірунак знешнепалітычных і знешнеэканамічных сувязей Беларусі – гэта Расія і краіны СНД. 2 красавіка 1996 г. бы падпісаны дагавор аб стварэнні Супольнасці Беларусі і Расіі, а 2 красавіка 1997 г. Дагавор аб Саюзе Беларусі і Расіі, 8 снежня 1999 г.  – Дагавор аб стварэнні Саюзнай Дзяржавы і Праграмы дзеяння РБ і РФ па рэалізацыі палажэння гэтага Дагавора.
        Суверэнная Беларусь надае вялікае значэнне наладжванню заемавыгадных адносін і з краінамі далекага замежжа. На пачатак 2003 г. наша рэспубліка падтрымлівае дыпламатычныя і гандлевыя сувязі амаль з 150 краінамі свету. Аснонымі гандлевымі партерамі рэспублікі з’яляюцца Расія, Германія, Украіна, Літва, Латвія, Польшча. Краіны Заходняй Еропы – асноныя замежныя інвестары, галоныя пасташчыкі  рэспубліку сучаснага абсталявання і тэхналогій. У рэспубліцы дзейнічаюць многія сумесныя прадпрыемствы. Практычна ва сіх абласных цэнтрах створаны свабодныя эканамічныя зоны.
        Беларусь займае пазіцыю канструктынага супрацоніцтва з міжнароднымі арганізацыямі: ААН, МВФ, Сусветным банкам, Сусветнай гандлевай арганізацыей, ЮНЕСКА і інш. Наша рэспубліка скіравана на шірокае супрацоніцтва па пошуках цывілізаваных вырашэння праблем, што стаяць як перад Беларуссю, так і перад усей сусветнай супольнасцю.


Приложенные файлы

  • doc 1423474
    Размер файла: 653 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий