Белорусский язык

Установа адукацыі
“МАГІЛЁѕСКІ ДЗЯРЖАѕНЫ УНІВЕРСІТЭТ ХАРЧАВАННЯ”
Кафедра гуманітарных дысцыплін
-










БЕЛАРУСКАЯ МОВА. ПРАФЕСІЙНАЯ ЛЕКСІКА


Канспект лекцый для студэнта 1-га курса вочнай і завочнай форм навучання
сіх спецыяльнасцей






















Магілё 2006



УДК 808.26
ББК 81. 2 Бел
С
Разгледжана і рэкамендавана да выдання на пасяджэнні кафедры ГД
Пратакол № ___ ад ___ 2006 г.






Складальнік: ст. выкладчык А. М. Савіцкая

Рэцэнзенты:
кандыдат філалагічных навук, ст. выкладчык кафедры рускай, беларускай і замежных мо БРУ А. М. Міхалёва
ст. выкладчык кафедры ГД А. А. Чугай





У сціслай і даступнай форме выкладзены асноныя пытанні вучэбнага курса па прафесійнай лексіцы беларускай мовы. Асаблівая вага скіравана на тэрміналогію і афіцыйна-справавы стыль.
Для студэнта ВНУ нефілалагічных спецыяльнасцей, можа быць выкарыстана аспірантамі і выкладчыкамі  якасці дадатковай крыніцы пры падрыхтоцы да семінарскіх занятка, заліка, экзамена, пры афармленні справавых лісто.













( УА “Магілёскі дзяржаны
універсітэт харчавання”, 2006


Змест

1
Лекцыя 1. Мова і соцыум...
4

2
Лекцыя 2. Гістарычныя этапы фарміравання і развіцця беларускай мовы..
8

3
Лекцыя 3. Беларуская мова  20-м стагоддзі
11

4
Лекцыя 4. Беларуская мова на сучасным этапе...
16

5
Лекцыя 5. Праблемы беларуска-рускай інтэрферэнцыі..
19

6
Лекцыя 6. Функцыянальныя стылі беларускай мовы.
22

7
Лекцыя 7. Граматычныя асаблівасці навуковага стылю.
29

8
Лекцыя 8. Жанры навуковай літаратуры..
34

9
Лекцыя 9. Лексікалогія...
40

10
Лекцыя10. Агульнажывальная лексіка і лексіка абмежаванага жывання..
45

11
Лекцыя 11. Шляхі і крыніцы фарміравання беларускай навуковай тэрміналогіі...
49

12
Лекцыя 12. Лінгвістычнае парадкаванне тэрміналогіі..
54

13
Лекцыя 13. Асаблівасці словатварэння беларускай навуковай тэрміналогіі...
58

14
Лекцыя 14. Асаблівасці афіцыйна-справавога стылю.
64

15
Лекцыя 15. Групы афіцыйна-справавых дакумента...
68

16
Лекцыя 16. Справавыя лісты..
71

17
Лекцыя 17. Справавая карэспандэнцыя.
73

18
Дадатак да тэмы “Афіцыйна-справавы стыль”.
77

19
Спіс літаратуры
85

20
Спасылкі ..
86


Канспект лекцый прызначаны для студэнта 1-га курса вочнай і завочнай форм навучання сіх спецыяльнасцей. Дапаможнік уключае 17 лекцый, тэматыка якіх адпавядае тэмам рабочай праграмы. Да кожнай лекцыі дадзены асобны спіс літаратуры, уведзены рубрыкі “Асноныя паняцці” і “Цікава ведаць”, што дапаможа скіраваць увагу студэнта на важныя моныя паняцці і пашырыць кругагляд. Тэарэтычныя пытанні асвятляюцца сцісла і даступна і дапаняюцца ілюстрацыйным матэрыялам, узятым з розных галін навукі. У канцы дапаможніка даецца агульны спіс літаратуры, дадатак да тэмы “Афіцыйна-справавы стыль”.
Канспект лекцый можа быць выкарыстаны для падрыхтокі да семінарскіх занятка, заліка і экзамена па беларускай мове.
ЛЕКЦЫЯ 1. Мова і соцыум
Тэрмін “мова”. Функцыі мовы  грамадстве.
Міждысцыплінарныя сувязі мовы.
Білінгвізм. Аспекты беларуска-рускага білінгвізму.
Беларуская мова сярод славянскіх мо.
Асноныя паняцці: соцыум, мова, білінгвізм, моныя сем’і, мёртвая мова.
Літаратура:
Ляшчынская В. А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка: Вучэбны дапаможнік.- Мінск: РІВШ БДУ, 2001.
Шакун Л. М. Гісторыя беларускага мовазнаства: Вучэбны дапаможнік. - Мінск: Універсітэцкае, 1995.
Руденко Е. Н. Белорусский язык. Профессиональная лексика: Учебное пособие для студентов вузов. – Мінск: Тетрасистемс, 2005.

1.Тэрмін “мова”. Функцыі мовы  грамадстве
Беларуская мова з’яляецца адной з высокаразвітых нацыянальных мо народа свету. Яна элемент нацыянальнай культуры, асноны сродак зносін у розных сферах дзейнасці чалавека. У мове адлюстроваюцца думкі і пачуцці народа, яго грамадскі вопыт, ход гістарычнага развіцця, узровень эканомікі, навукі, мастацтва. Таму гісторыя станалення і развіцця беларускай мовы самым непасрэдным чынам звязана з сацыяльна-гістарычнымі і культурна-грамадскімі мовамі жыцця беларускага народа, залежыць ад эканамічнага і палітычнага становішча дзяржавы на розных этапах яе існавання.
Тэрмін “мова” абазначае сістэму гукавых, слонікавых і граматычных сродка, якія актывізуюць работу мыслення і з’яляюцца сродкам зносін, абмену думкамі, узаемнага разумення людзей у грамадстве (соцыуме). Роля мовы  жыцці грамадства вялікая. Гукавая мова можа выражаць, адлюстроваць, выказваць усё пра навакольны свет, змяняючыся  залежнасці ад умо жыцця, эканомікі, ступені развіцця духонай культуры грамадства. Мова – істотная адзнака народа, нацыі, племені. Мова знікае  грамадстве і з патрэб грамадства. Адчуванне мовы, пачуццё адзінства мовы, з дапамогай чаго ажыццяляецца сувязь чалавека са сваім народам, дазваляе кожнаму лічыць сябе прыналежным да пэнай нацыі, народа.
Функцыі мовы:
Камунікатыная (мова выступае як сродак зносін).
Пазнавальная (чалавек успрымае, атрымлівае пэную інфармацыю, папаняе свае веды).
Намінатыная (з дапамогай мовы даюцца назвы навакольнаму свету; у адных выпадках назвы лёгка растлумачыць, у іншых немагчыма з сучаснага пункту гледжання мовы: парэчкі, неруш, нельга, ноч, зямля, вясна).
Кагнітыная (мова выступае як сродак мыслення).
Акумулятыная (мова як сродак назапашвання і захавання веда, сацыяльнага вопыту народа).
Экспрэсіная функцыя (з дапамогай мовы выражаюцца адносіны да акружаючых людзей, да з’я і падзей рэчаіснасці).
Эстэтычная (мова як сродак уздзеяння на думкі і пачуцці; выклікае эмоцыі: радасць, смутак, задавальненне, крыду і г. д). Эстэтычная функцыя мовы васабляецца  мастацкай літаратуры, сцэнічным маленні, красамостве.

2. Міждысцыплінарныя сувязі мовы
Беларуская мова цесна звязана з іншымі дысцыплінамі: гісторыяй, літаратурай, правам. Яна развіваецца і суіснуе разам з гісторыяй краіны. Змены, якія адбываюцца  палітычным жыцці краіны, адлюстроваюцца і  гістарычным развіцці мовы. Прыклад таму – дзяржаны характар мовы  часы ВКЛ і  цяперашні час; заняпад мовы  складзе Рэчы Паспалітай і  Расійскай імперыі.
Літаратура – гэта від мастацтва, мастацтва слова. Дзякуючы багаццю мовы, разнастайнасці значэння сло, літаратура стварае арыгінальныя мастацкія творы  жанры паэзіі, драмы, эпасу.
Сацыяльны статус беларускай мовы як дзяржанай пацвярджаецца заканадаствам (правам), замацоваецца яе функцыянаванне  розных сферах дзейнасці чалавека, у тым ліку і  афіцыйна-справавой.

3. Білінгвізм. Аспекты беларуска-рускага білінгвізму
Білінгвізм двухмое’ - гэта з’ява адначасовага існавання  дзяржаве двух мо, афіцыйна замацаваных законам. Напрыклад, у Бельгіі дзве дзяржаныя мовы: французская і фламандская; у сучаснай Швейцарыі існуе чатыры дзяржаныя мовы: нямецкая, французская, італьянская, рэтараманская; у Інданезіі выкарыстоваецца каля 200 мо, у Дагестане - каля 30.
26 студзеня 1990 г. бы прыняты “Закон аб мовах у Беларускай ССР”. Увядзенне закона было разлічана на 1 верасня 1990г. і рэалізацыя яго на працягу 10 год. За гэты тэрмін неабходна:
а) на працягу 3 год увесці беларускую мову  афіцыйныя дакументы грамадзян; у навуку; культуру; сродкі масавай інфармацыі; маркіроку тавара;
б) на працягу 3–5 год – у дзяржаныя становы, органы дзяржанай улады і кіравання;
в) на працягу 5 год – у справаводства, у тэхнічную і праектную дакументацыю, падчас выбара народных дэпутата, у сферу абслуговання, дзіцячыя становы;
г) на працягу 10 год – у юрыдычныя становы, установы адукацыі (сярэднія, сярэднія спецыяльныя і вышэйшыя з абавязковай здачай экзамену).
14 мая 1995 г. адбыся першы агульнарэспубліканскі рэферэндум, у выніку якога другой дзяржанай мовай стала руская. Як паказвае жыццё, беларуская мова цяпер не з’яляецца рэальным сродкам зносін нацыі. Праблема двухмоя мае 3 аспекты: псіхалінгвістычны, педагагічны і сацыякультурны.
Псіхалінгвістычны прадугледжвае пытанні развіцця беларускай мовы, яе дасканалення і сферы жывання з пункту гледжання псіхалогіі.
Педагагічны прадугледжвае пытанні навучання беларускай мове ва мовах існавання другой мовы (рускай).
Сацыякультурны прадугледжвае пытанні суіснавання беларускай і рускай мо у грамадстве і  культурным жыцці.
Моная сітуацыя сёння парадаксальна. Большасць насельніцтва (80% з 10 млн. называюць сябе беларусамі, а 70 % лічаць роднай мовай беларускую), гаворыць на беларускай мове (з дыялектным адценнем), але літаратурная беларуская мова не мае прэстыжу як мова адукацыі і прафесійнага росту. На карысць мовы працуе інтэлігенцыя, перыядычны друк (газеты “Наша ніва”, “Літаратура і мастацтва”, часопісы “Полымя”, “Маладосць”, “Роднае слова”), беларускамоны Інтэрнет, грамадская арганізацыя “Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны”, выдавецкі праект “Беларускі кнігазбор”, службы роднага слова. Генеалагічная і структурная блізкасць рускай і беларускай мо працуе на выцясненне беларускай мовы як маючай іншы сацыяльны статус. Але ж сучасная тэндэнцыя фарміравання лінгвістычнай карты свету адназначна накіравана на захаванне мо. У Беларусі рэальнае мацаванне статуса дзяржанасці мовы і пашырэнне сацыяльнай базы можа быць дасягнута шляхам сумесных намагання асобных людзей, грамадскіх арганізацый і дзяржавы.

4. Беларуская мова сярод славянскіх мо
Беларуская мова – адна са славянскіх мо індаерапейскай сям’і. Моная сям’я – гэта вялікая група мо, якая аб’ядноваецца паводле паходжання і гістарычнага развіцця, паводле агульнага монага матэрыялу. У залежнасці ад ступені блізкасці мо паміж сабой моныя сем’і падзяляюцца на групы і падгрупы.
Цікава ведаць: лінгвістыка, або мовазнаства, выдзяляе індаерапейскую, іберыйска-каказскую, фіна-угорскую, цюркскую, мангольскую, тунгуса-маньчжурскую, кітайска-тыбецкую, астраазіяцкую, семіта-хаміцкую, кайсанскую і іншыя моныя сем’і. Тэрмін “індаерапейскія мовы” прапанаваны нямецкім моваведам-санскрытолагам Францам Бопам (1791-1867), адным з заснавальніка паранальна-гістарычнага метаду вывучэння мо.
Індаерапейская моная сям’я ключае такія падгрупы: індыйская (пенджабі, бенгалі, орыя, маратхі, сіндхі, цыганская); іранская (персідская, таджыкская, курдская, афганская, асецінская, тацкая); балтыйская (літоская, латышская); раманская (іспанская, французская, партугальская, італьянская, правансальская, румынская, каталійская, малдаская, рэтараманская); германская (дацкая, нарвежская, шведская, ісландская, фарэрская – паночнагерманскія мовы; нямецкая, англійская, нідэрландская, фламандская, ідыш – заходнегерманскія); кельцкая (ірландская, шатландская, гальская, брэтонская, уэльская); славянская (беларуская, руская, украінская – усходнеславянскія; польская, кашубская, чэшская, славацкая, сербскалужыцкая – заходнеславянскія; балгарская, македонская, сербскахарвацкая - паднёваславянскія). Некаторыя мовы ваходзяць у індаерапейскую сям’ю як асобныя падгрупы: грэчаская, албанская, армянская. Бываюць мовы ізаляваныя, не ваходзяць у склад сем’я: японская, карэйская. Ёсць мовы мёртвыя, якія актына не жываюцца ці зусім не жываюцца, так як няма носьбіта мовы: санскрыт, ведыйская, скіфская, харэзмская, пруская, лацінская, гоцкая, бургундская, карнуэльская, стараславянская, палабская, старажытнагрэчаская, візантыйская.
Старажытныя славяне некалькі стагоддзя карысталіся мовай, якая складалася з блізкароднасных дыялекта. Гэту мову называюць агульнаславянскай ці праславянскай. Гэта была беспісьмовая мова. Яна спачатку была распасюджана на паранальна невялікай тэрыторыі – паміж Одэрам і Дняпром. Але  першым тысячагоддзі нашай эры праславянскія плямёны рассяляюцца па Усходняй Еропе і Балканскім павостраве. Рассяленне дожылася аж да 6-7ст.ст. У выніку славяне засялілі вялізныя тэрыторыі, сувязі паміж плямёнамі зменшыліся; славяне ваходзілі  кантакты з народамі, якія належалі розным моным групам, змешваліся з рознаэтнічным насельніцтам. Таму хутка  праславянскай мове зніклі дыялектныя разыходжанні. У выніку зніклі тры групы будучых славянскіх мо. У лексіцы, фанетыцы, марфалогіі, сінтаксісе беларуская мова бліжэй стаіць да рускай і краінскай мовы. Але ёсць асаблівасці, якія яднаюць яе з іншымі славянскімі мовамі.

усходнеславянскія мовы
заходнеславянскія
паднёваславянскія мовы

бел.
рус.
украін.
польск.
чэшск.
балгар.
серб.
харв.

сват
сват
сват
swat
svat
сват
сват
сват

вока
око
око
оko
oko
око
око
око

кро
кровь
кров
krew
krev
кръв
крв
крв

лес
лес
ліс
las
les




дрэва
дерево
дерево
drzevo
drevo
древо
древо
древо


Некаторыя славянскія (агульнаславянскія) словы на беларускай глебе займелі іншае значэнне. Так, слова “блага” абазначае кепска’. Беларуская мова мае свае адметнасці  марфалогіі, фанетыцы:
зычны [р] – зацвярдзелы; гэта з’ява мае праславянскі дыялектны характар; доказам гэтаму з’яляецца наянасць зацвярдзелага [р] у сербскахарвацкай і польскай мовах;
зычны [г] - фрыкатыны; такі гук ёсць у паднёварускіх гаворках, чэшскай, славацкай, лужыцкай мовах;
дзеканне – цеканне (пераход д – дз’, т- ц’); гэта з’ява адлюстровалася  старабеларускіх помніках з 1300 года, а гэта значыць, што сама з’ява знікла раней dziwo [дз’]; music; kucie [ц’] – чытаем у “Лісце да Абуховіча”;
гук [] – гэта з’ява зафіксавана  смаленскай грамаце 1229 года;  перадавалася літарамі в, у, оу,
·; ловъко, дръвъ, моучком, не вдовз (не вдолгу); адбываецца пераход [л] - [], калі гэта былі спалучэнні ъл, ьл: вълък – вок; вълна – вона;
пона / няпонагалоссе оро, оло, ора, ола / ра, ла: город, горад / град.







ЛЕКЦЫЯ 2. Гістарычныя этапы фарміравання і развіцця беларускай мовы
Канцэпцыі паходжання беларускай мовы.
Этапы развіцця беларускай літаратурнай мовы.
Нацыянальныя дзеячы  галіне мовы.
Асноныя паняцці: моныя масівы, спецыфічныя асаблівасці мовы.
Літаратура:
Шакун Л. М. Гісторыя беларускага мовазнаства: Вучэбны дапаможнік. - Мінск: Універсітэцкае, 1995.
Шакун Л.М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. – Мінск: Універсітэцкае, 1984.

1.Канцэпцыі паходжання беларускай мовы
У 18 ст. у Еропе стала прыкметна узрастаць цікавасць з боку грамадскасці да пытання паходжання народа, вялікіх і малых, да іх мо, этнаграфіі, вусна-паэтычнай творчасці.
У пач. 19 ст. такая зацікаленасць узмацнілася; на гэтым грунце складвася паранальна-гістарычны метад вывучэння мо.
Абудзілася цікавасць і да беларускага народа, да яго мовы. Вялікую ролю  гэтым адыгралі палітычныя прычыны: падзелы Рэчы Паспалітай у к. 18ст. У выніку трох падзела Рэчы Паспалітай (1772, 1773, 1795). Беларусь увайшла  склад Расійскай імперыі. Узнікла пытанне: хто такія беларусы; якою моваю яны карыстаюцца? Прыярытэт у вырашэнні гэтых пытання узялі афіцыйныя лады. Было заялена, што Расія вярнула сабе частку рускага народа, і хоць назва “Беларусь” і вытворныя ад яго словы і жываліся  дарэвалюцыйных выданнях, але ж да самай рэвалюцыі афіцыйна Беларусь абазначалі тэрмінамі “Западно–русский край” і “Северо–Западный край”. З польскага боку выказваліся прэтэнзіі разглядаць Беларусь як частку Польшы, беларускую мову - як дыялект польскай мовы. І той і другі бок адмалялі самастойнасць беларускага народа і яго мовы. Нават у энцыклапедычных даведніках таго часу (1874г.) з’явіліся выказванні: “Назва Беларусі ёсць геаграфічны тэрмін і не мае асобнага этнаграфічнага значэння, таму што ні асобнай народнасці ці нават асобнага племені беларускага не існавала....Беларуская гаворка складаецца з рэштак старой мовы, што падпала пад моцны плы польскай”. Вядомыя рускія лінгвісты І.І. Сразнескі, А.А Патабня, А.І. Сабалескі лічылі беларускую мову дыялектам вялікарускай гаворкі.
Але  першай палове 19 ст. польскія лінгвісты сталі разглядаць беларускую мову як самастойную сярод іншых славянскіх мо (Ян Чачот); з рускіх вучоных як самастойную мову разгляда М.І. Надзеждзін; з украінскіх вучоных – М.А. Максімовіч. Выключную ролю  вывучэнні беларускай мовы, адстойванні інтарэса цэлага народа адыгра акадэмік Я. Карскі (трохтомная праца “Беларусы”). Асновай фарміравання беларускай мовы стала агульнасходнеславянская (або старажытнаруская) мова з яе дыялектамі. Існавала 2 культурныя, эканамічныя аб’яднанні, вакол якіх фарміраваліся 2 дыялекты , або моныя масівы :

1) вакол Мінска, Гародні, Навагрудка, Брэста;
2) вакол Віцебска, Смаленска, Полацка.
Даследчыкі мяркуюць, што гэтыя дыялекты паслужылі асновай развіцця беларускай літаратурнай мовы. Я. Карскі, А.Сабалескі лічаць, што першае месца  фарміраванні мовы належыць Віцебска-Полацкаму дыялекту. М. Жураскі, Г. Станг даказваюць, што  аснову старажытнай беларускай літаратурнай мовы лёг Навагрудска-Гродзенскі масі. Аснонай прычынай, якая не дазваляе станавіць ісціну, з’яляецца адсутнасць даследавання па гістарычнай дыялекталогіі.
Важную ролю  развіцці старажытнай беларускай мовы адыграла пісьменнасць, мова якой набліжалася да жывой гутарковай. Менавіта  пісьмовай мове фарміраваліся арфаграфічныя нормы і традыцыі. Веды аб развіцці беларускай мовы чэрпаюцца з помніка старажытнабеларускага пісьменства, створаных пачынаючы з 12ст. Гэта былі дзелавыя паперы: граматы, дагаворы, акты, даравальныя, надпісы на рэчах. Напрыклад: крыж Е. Полацкай (12 ст.); дагавор Полацка з Рыгай (13-14 стст.); “Літоская метрыка”, “Судзебнік караля Казіміра Ягелончыка” (15 ст.).
У гэтых творах знайшлі адлюстраванне паасобныя фанетычныя і граматычныя асаблівасці беларускай мовы. Яны мелі спарадычны характар і не набылі нармаванасці. Дзелавая пісьменнасць у адносінах да іншых жанра выступае як найбольш унармаваная мова 15-18 стст. Гэта тлумачыцца тым, што дзелавыя паперы пісаліся па выпрацаванай схеме, якую трэба было вытрымліваць. З граматычных асаблівасцей можна вылучыць:
канчаткі -ы-, -і-  мн.л. Наз. скл.: небесы, мытнікі, слугі;
канчаткі -ы- , -і- замяняюцца на –амі; -ямі  Тв.скл.: з браты – з братамі ;
з человеки – з человеками;
формы дзеепрыметніка цяп. часу з суфіксамі -учы; -ючы; -ачы; -ячы выступаюць у функцыі дзеепрыслоя: летучы, служачы;
інфініты мае не – ти, а - ть: воевати – воевать;
у сінтаксісе ідзе набліжэнне да народнай гутарковай мовы: поехали до Витебска; наглядаецца патарэнне прыназоніка: Была за яго братом за родным за Стецко.
лексіка дзелавых помніка прадсталена агульнаславянскім пластом (лічэбнікамі і агульнажывальнымі словамі), а таксама запазычанымі:
- паланізмамі: маёнтак;
- германізмамі: рахунак; лацінізмы: экзекуцыя.

2.Этапы развіцця беларускай літаратурнай мовы
Першая спроба перыядызацыі гісторыі беларускай мовы была зроблена акад. Я.Карскім у пачатку 20 ст. Лічыцца, што весці перыядызацыю неабходна з таго часу, калі  мове пачалі выяляцца спецыфічныя рысы (найбольш характэрныя, адметныя рысы беларускай мовы), якія адносяцца да 14 стагоддзя. Л.Шакун вылучае 3 перыяды:
1. 10-13 стст. - перыяд старыжытнарускай мовы ;
2. 14-18 стст. – перыяд старабеларускай літаратурнай мовы ;
3. канец 18 ст.- нашы дні – перыяд новай беларускай літаратурнай мовы (канец 18 ст. – 1863г.; канец 80-х гадо 19ст. – пачатак 20 ст.; пачатак 20 ст. – нашы дні).
Існавалі магутныя цэнтры Полацк (862г.) і Кіе. Кіескім князям удаецца аб’яднаць большасць усходнеславянскіх земля у Кіескую Русь (праіснавала да 13ст.). У 988 годзе было прынята хрысціянства і разам з гэтым прыйшла пісьменнасць на стараславянскай мове. Хоць ёсць меркаванні, што пісьменнасць на Русі зарадзілася раней (у пачатку 10ст.). У гэты перыяд узніклі летапісы “Аповесць мінулых гадо“, “Слова аб палку Ігаравым...”, пропаведзі Е.Полацкай і К.Тураскага. У выніку міжусобіц Кіеская Русь распалася. У такіх умовах большую самостойнасць набывалі дыялекты. Мясцовыя моныя рысы шырока адлюстроваліся  пісьмовых помніках. На падставе гэтых пісьмовых сведчання вучоныя мяркуюць, што к 13 ст. гаворкі мелі столькі адметнага  фанетычным, граматычным, лексічным складзе, што можна было гаварыць аб трох самостойных усходнеславянскіх мовах.
14-ст. характарызуецца адыходам ад старажытнарускіх традыцый;
15-16 стст. – інтэнсіным развіццём спецыфічных рыс беларускай мовы: аканнем, яканнем, дзеканнем, цеканнем;
17-ст. – пачаткам заняпаду пісьменнасці і мовы;
18-ст. характарызуецца заняпадам старажытнабеларускай літаратурнай мовы.
У 14-16 стст. у складзе ВКЛ сфарміравалася беларуская народнасць, а  15-16 стст. завяршылася фарміраванне яго мовы. З часо Скарыны яна называлася “простой русский язык”, “простой русский диалект”, “простая молва”, у Маскоскай Русі называлася “белороссийский язык”. Сама назва “Белая Русь” (Беларусь) упершыню сустракаецца  першай палове 17 ст. у польскай літаратуры (адпаведна і назва “мова беларуская”). Літаратурная мова ВКЛ склалася  актавай пісьменнасці на аснове паночна-сходніх гаворак (масі Вільня-Полацк-Віцебск-Смаленск). Гэта была дзяржаная мова. На ёй ствараліся летапісы, вяліся дыпламатычныя перапіскі, ствараліся дзяржаныя дакументы. На гэтай мове напісаны першыя кнігі: Псалтыр, Евангелле, Катэхізіс; юрыдычныя кнігі – “Статут ВКЛ”( тры рэдакцыі). 15-16 ст.ст. лічаць “залатым векам “ у гісторыі беларускай мовы, таксама культуры, літаратуры.
У 1569 г. была прынята Люблінская унія, у выніку якой утварылася феадальная федэратыная дзяржава Рэч Паспалітая. Пачалася паланізацыя, хоць напачатку беларуская і польская мовы былі раназначнымі. У 1696г. Варшаскі сейм афіцыйна адмяні ужыванне беларускай мовы  дзелавых дакументах. У 1795г. адбыся трэці падзел Рэчы Паспалітай. Беларускія землі вайшлі  склад Расіі. Мова па-ранейшаму не дапускалася  афіцыйны ужытак. У 1840г. Мікалай 1 выда загад аб увядзенні на Беларусі рускага заканадаства і рускай мовы ва становах; забаранялася нават ужываць саму назву ”Беларусь”. Знаходжанне Беларусі  складзе Рэчы Паспалітай і  складзе Расійскай імперыі адмона адбілася на яе развіцці.
Менавіта  часы заняпаду мовы  асяроддзі навукоца–беларуса умацоваецца разуменне самабытнасці беларускага народа, прызнанне гістарычнай ісціны. Адсюль бярэ пачатак беларускае нацыянальнае Адраджэнне. Прадстанікі яго беларуска-польскія пісьменнікі першай паловы 19ст. – Я. Чачот, Я. Баршчэскі, В. Дунін – Марцінкевіч; другая палова 19ст. – К. Каліноскі, Ф. Багушэвіч, пазней Я. Купала, Я. Колас, М. Багдановіч і інш.; выдавецтвы “Загляне сонца і  наша аконца”, “ Наша ніва”, “ Наша доля”.
Аднак ва мовах адсутнасці ласнай дзяржанасці, забароны беларускай мовы  сферы афіцыйна–справавых зносін працэс складвання сучаснай літаратурнай мовы запавольвася і расцягнуся амаль на стагоддзе. Яшчэ  пачатку 20ст. мова была ненармаваная, развівалася  асноным у мастацкай літаратуры, але жо шмат было зроблена: выйшла навуковае даследаванне  3-х тамах Я. Карскага ”Беларусы”, слонік І. Насовіча; зборы народных песень Е. Раманава; пасля рэвалюцыі  1918 г. выйшла граматыка Браніслава Тарашкевіча. Найбольш спрыяльнымі былі 20–я гады 20ст., калі ажыццялялася палітыка беларусізацыі; з канца 30–х гадо роля мовы звужаецца; у 1938 г. выйшла пастанова “Аб абавязковым вывучэнні  школах рускай мовы”. Беларуская мова выцясняецца. 60–я – 80–я гады – застойны час, калі наогул па заяве бацько мова не вывучалася. У першую чаргу гэта адмона паплывала на стан нацыянальнай самасвядомасці сяго народа. У пачатку 90-х гадо 20-га ст. пачынаецца новая хваля беларускага адраджэння, гэта была яшчэ адна спроба беларусізацыі. У новы перыяд вывучэнне мовы пасталена на прафесіянальную (навуковую) аснову. Створаны падручнікі, даведнікі, слонікі, акадэмічная граматыка, манаграфіі.

3.Нацыянальныя дзеячы  галіне мовы
Самыя раннія працы аб беларускай мове датуюцца кан. 18 – пач. 19 ст.: Андрэй Мейер “Описание Кричевского графства” 1786г. Гэта падарунак атара графу Пацёмкіну пасля далучэння сходніх зямель Беларусі да Расіі  1772г.; П. Шпілескі “Словарь белорусского наречия”(1845г.), “Заметки белорусца о белорусском языке” (1853г.). У станаленне беларускай мовы неслі свой уклад фалькларысты: І. Насовіч, Е. Рамана, П. Бяссона, П. Шэйн, М.Донар–Запольскі, А.А. Шахмата, Б. Тарашкевіч. Сучасныя вядомыя моваведы: Л. Шакун, П. Шуба, Л. Злобін, А. Замоцін, Е. Мяцельская, Я. Камароскі, Л. Антанюк, А. Крывіцкі, А. Падгайскі і інш.
Цікава ведаць: 750 г.н.э. – першы спосаб друкавання кніг у Карэі. 40–я гады 15ст. – пачатак друкавання кніг Іаганам Гутэнбергам.

ЛЕКЦЫЯ 3. Беларуская мова  ХХ стагоддзі

Б. Тарашкевіч. “Беларуская граматыка для школ” (1918).
Грамадскія функцыі мовы  20-я гады.
Моныя рэформы савецкага часу (1933г., 1957г.).
Асноныя паняцці: рэформа правапісу, беларусізацыя, “тарашкевіца”.
Літаратура:
Беларуская мова. Энцыклапедыя. – Мінск,1994.- С.464.
Бергман А. Бранісла Тарашкевіч. Часопіс “Роднае слова”. – 1992.- № 1.- С. 69-74.
Яновіч А. “Беларуская граматыка” Браніслава Тарашкевіча. Часопіс “Беларуская мова і літаратура  школе”. – 1990. - № 9.- С. 16-19.


1.Б. Тарашкевіч. “Беларуская граматыка для школ” (1918)
Б. Тарашкевіч бы знакамітым філолагам, літаратарам, публіцыстам, правадыром сялянскіх арганізацый у Польшчы, лідэрам БСГ, атарам першай у гісторыі беларускай мовы навуковага падручніка беларускай граматыкі і сінтаксісу. Упершыню “Граматыка беларускай мовы для школ” убачыла свет у 1918 годзе у Вільні, у друкарні Марціна Кухты, дзе выходзіла “Наша ніва”. Характарызуючы сваё выданне, Тарашкевіч абвяшча, што  яе аснову пакладзена “найбольш характэрная і найбольш чыстая гутарка беларускай мовы, што мае цвёрды [р] і вялікае аканьне”; паводле сло атара адхіленні ад пісьмовых традыцый дапускаюцца толькі  тых выпадках, “калі гэтага вымагае яснасць сістэмы або чыстасць мовы”. Задача граматыкі – неадкладная неабходнасць упарадкавання граматычных і правапісных норм беларускай літаратурнай мовы; магчыма гэта стала толькі пасля таго, як у газетах і літаратурных творах на беларускай мове з’явіліся адлюстраванымі спецыфічныя асаблівасці беларускай мовы. Спалучэнне дыялектнай асновы беларускай мовы са здабыткамі новай пісьменнасці на беларускай мове стала перадумовай паспяховага вырашэння праблем, пасталеных перад атарам. Граматыка складалася з наступных раздзела:
1.Гукі. 2. Часціны мовы. 3. Падзел слова. 4. Правапіс. 5. Сказ.
У раздзеле “Гукі” атар вылучае зычныя і галосныя; глухія і звонкія; з асаблівасцей можна адзначыць:
ужыванне[г] выбухнога: мазгі, ганак;
[дж], [дз] – асобныя гукі;
аканне (пераход ненаціскнога о,э – а);
пазіцыйныя змены зычных (вымаленне звонкіх перад глухімі і наадварот: кніжка – [кн’ішка];
У раздзеле “Часціны мовы” вылучаліся імя (назонік), прымета (прыметнік), чысло (лічэбнік), займя (займеннік), дзеясло, прыслое, прыймя (прыназонік), злуч (злучнік), кліч (клічнік). З асаблівасцей можна адзначыць:
наянасць сямі склона: сёмы – клічны (браце, браты!);
у жаночым родзе прысутніча парны лік: дзьве хаце;
наянасць варыянтных форм знамянальных часцін мова: вядзёр – вёдра (у ніякім і жаночым родзе назоніка Р. скл. мн л.); старастай – старастам ( форма назоніка м.р. Тв. скл.); сьвятой – сьвятое, сіняй – сіняе (форма прыметніка ж. р. Р. скл. адз. л.); касьцьмі – касьцьма – касьцямі (форма наз. Тв. скл. мн. л.); ямо – ядзём, дамо – дадзём (форма дзеясл. 1-й асобы мн. л.); нясе – нясець, думае – думаець (форма дзеясл. 1-ага спр. 3-й ас. адз. л.); двух – двох (лічэбнік ва скосных склонах);
наянасць адной формы часціны мовы пры разнастайнасці дыялектных варыянта: братом, ласём, палём (форма наз. Д. скл. мн. л); аб братох, ласёх,
палёх (М. скл. мн.л.) – характэрна для паднёва-заходняга дыялекту; седзіцё, крычыцё (дзеясл. 2-ага спр. 2-й ас. мн. л.) – характэрна для паночна-заходняга дыялекту. Гэтыя формы аб’ядновала тое, што яны былі распасюджаны  мове тагачаснай беларускай пісьменнасці, нормы якой складваліся стыхійна. Правілы напісання атар падзяля на такія, “калі пішацца так, як чуваць (фанетычны прынцып) і калі пішацца не так, як чуваць” (марфалагічны). Правілы фанетычнага прынцыпу:
абазначэнне цвёрдасці шыпячых і зацвярдзелых;
падажэнне зычных;
напісанне ры, лы не пад націскам у словах тыпу: крыві, глытаць;
пераход [в] - [] ;
ужыванне прыстаных в, г: вока, гэты;
аканне і яканне (хоць гэта правіла было не да канца паслядоным);
асіміляцыя зычных па мяккасці: сьнег.
Правіла марфалагічнага прынцыпу: правапіс зычных на стыку марфем: матцы, але ёсць і непаслядоны падыход да гэтага прынцыпу: францускі, грамадзкі. Правапіс запазычаных сло Тарашкевіч раздзялі на два аспекты: правапіс сло, узятых з чужой мовы дано, і правапіс сло, узятых з чужо мовы нядана. Паколькі словы першай групы асіміляваны беларускай мовай, атар прапанава пісаць іх адпаведна з вымаленнем. Словы другой групы заховаюць напісанне, уласцівае ім у той мове, з якой яны зяты: тэлеграф, літэратура, монолёг, плян, сыстэма. Такі падзел суб’ектыны і патрабава далейшага дасканалення.
У раздзеле “Сказ” вызначаны члены сказы, тыпы сказа, сістэма знака прыпынку (коска, пункт кропка’, працяжнік, два пункты двукроп’е’, пункт з кропкай ’кропка з коскай’, недаказ шматкроп’е’).
Галоныя рысы беларускай мовы  граматыцы былі вызначаны сцісла, але даволі пона і правільна. Лінгвістычная тэрміналогія  большасці захавалася да нашага часу; нешта  пэнай частцы было зменена і дапонена. Атару не далося да канца распрацаваць напісанне е  ненаціскным становішчы, правапіс запазычаных сло і інш. Пры жыцці атара граматыка выдавалася 6 разо, апошні – у 1931 годзе. У 1991 годзе 5-е выданне было перавыдадзена  Мінску фотамеханічным спосабам. Граматыка была высока ацэнена грамадскасцю, таму што  ёй “правільна вызначаны асноныя законы беларускай літаратурнай мовы і праз гэта намечаны шляхі яе далейшага развіцця”. У гісторыю беларускай мовы гэта граматыка вайшла і пад другой назвай – “тарашкевіца”, па прозвішчы вядомага вучонага.

2.Грамадскія функцыі мовы  20-я гады
У гісторыі Савецкай Беларусі адметнымі з’яляюцца 20-я гады, вядомыя правядзеннем беларусізацыі. Упершыню афіцыйна палітыка беларусізацыі была выкладзена  прынятай 15 ліпеня 1924 года пастанове 2-ой сесіі ЦВК 6-га склікання “Аб практычных мерапрыемствах па правядзенні нацыянальнай
палітыкі”. Яна мела спецыяльны раздзел аб мерапрыемствах у галіне адукацыі.

Адзначалася:
а) увесці беларускую мову як абавязковы прадмет вывучэння ва сіх тыпах школ;
б) перавесці выхаванне і навучанне на беларускую мову  дзіцячых садках, а затым і  першыя гады навучання працоных школ;
в) абавязковымі прадметамі выкладання павінны быць беларуская і руская мовы;
г) забеспячыць установы выкладчыкамі;
д) забеспячыць навучальныя установы адпаведнай літаратурай на беларускай мове;
е) арганізаваць курсы беларусазнаства.
У 1925 годзе Пленум ЦК партыі абмяркова нацыянальную палітыку  галіне адукацыі. У рэзалюцыі было адзначана, што правільным будзе прызнанне дзяржанымі 4-х мо: рускай, беларускай, польскай, ярэйскай, пры сім гэтым развіццё мовы, літаратуры, школы, культуры на беларускай мове прызнаецца аснонай справай. У 1924 – 25г.г. усе чатырохкласныя школы перайшлі на беларускую мову; у 1925г. іх было 94%; сямігодак – 76%. Улічваліся інтарэсы нацыянальных меншасцей; у 1932г. было 6 263 (90 %) бел. школ, 252 (3,6 % ) польскіх, 221 (3,2 %) ярэйская школа, 99 (1 %) рускіх, 22 украінскія, 17 латышскіх, 12 літоскіх, 11 нямецкіх, 1 эстонская школа, 64 змешаныя. У заслугу палітыкі беларусізацыі 20-гадо з понай падставай можна аднесці аднолькавасць  навучальна-выхавачым працэсе школ сельскай і гарадской мясцовасці. Пазней гэта адзінства патрабавання было парушана. У вёсцы сталявалася беларуская мова, у горадзе – руская. Іншы раз гэта нават супрацьпасталяла маладое пакаленне горада і вёскі. Паколькі  сацыяльным плане горад развіваецца хутчэй, то вынікае непанацэннасць сельскага жыхара, безумона, у яго знікае жаданне пазбавіцца мовы, на якой гаворыць, і авалодаць мовай равесніка, зн. рускай. Бацькі іншы раз нават пераводзілі дзяцей у рускамоныя школы.
У 1939 годзе з уз’яднаннем Заходняй і Усходняй Беларусі палітыка распасюджання беларускай мовы перамясцілася на Заходнюю Беларусь. Праводзілася паступова, 7 снежня 1939 года выйша загад Наркама асветы БССР. Па загаду беларуская мова была абавязковай для выкладання ва сіх школах. На пачатку вайны беларускіх школ было каля 90 % у Заходняй частцы Беларусі. Вялікая заслуга  беларусізацыі 20-х гадо належыць ураду і народнай інтэлігенцыі, у першую чаргу настанікам. Для школ былі выдадзены падручнікі па беларускай мове: “Беларуская граматыка” Пачобкі, “Пачатковая граматыка” і “Школьная граматыка беларускай мовы” Я. Лёсіка, “Методыка роднай мовы” К. Міцкевіча (Я. Коласа).

3.Моныя рэформы савецкага часу (1933г., 1957г.)
Рэформа правапісу – гэта сацыяльна свядомлены, заканадача аформлены грамадска-палітычны акт, скіраваны на перагляд арфаграфічных прынцыпа і норм. Галоныя фактары правядзення: наянасць працяглых і стойлівых пісьмовых традыцый і замацаваных практыкай пісьма норм правапісу; дыялектная разгалінаванасць мовы і роля асобных дыялекта у фарміраванні літаратурнай мовы; ступень даследаванасці мовы; наянасць лінгвістычных кадра; улік асаблівасцей арфаграфічных сістэм блізкароднасных мо; усведамленне грамадскасцю рэформы; традыцыі культуры; палітыка-ідэалагічныя фактары (плюралізм думак, правы чалавека). Гэтыя фактары і вызначылі характар змен, прынятых рэформай беларускага правапісу 1933 года. Ёй папярэднічала Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 года. У ёй удзельнічала 69 чалавек (беларускія вучоныя, а таксама замежныя госці), сярод іх можна назваць С. Некрашэвіча, Я. Лёсіка, В.Ластоскага, П.Бузука, А.Багдановіча і інш. У 1929 годзе бы выдадзены “Беларускі правапіс” (праект), сюды было ключана 77 арфаграфічных правіл. Затым праца вучоных была перарвана арыштам некаторых члена Камісіі. Канчаткова Пастанова была прынята 26 жніня 1933года “Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу”. З улікам яе  1934 годзе бы выдадзены разгорнуты звод арфаграфічных правіл “Правапіс беларускай мовы”. Асаблівасці пастановы наступныя:
перадача на пісьме акання, якання;
ужыванне не, без нязменна: не бы (прапановалася – ня бы);
правапіс в перад о, у, але Орша, Урал;
адсутнасць ь у словах сьнег, жыцьцё;
ужыванне апострафа;
марфалагічны прынцып напісання сло тыпу: прыказчык, перапісчык, грамадскі і г.д.;
у запазычаных словах у большасці выпадка ужываецца аканне: прафесар, эканоміка, але для інтэрнацыянальных рэвалюцыйных сло ёсць выключэнні: рэволюцыя, совет, большэвік;
ужыванне л цёрдага  запазычаных словах: метал, план, алмаз, клас ( у праекце – клюб, плян, металь і г. д.);
ужыванне э, ы у словах запазычаных пасля д, т: сістэма, дыплом ( у праекце – гэрб, гэрой, сымболь);
10) замацаванне  напісанні ф: кафедра, арфаграфія (замест п, хв,х, т);
11) ужыванне спалучэння тр, др у запазычаных словах: тэатр, літр, цыліндр;
12) формы “пралетары, бары, алюміні” замяняліся формамі на –ій,-ый: алюміній, барый, пралетарый;
13) замацаванне дзеепрыметніка незалежнага стану цяперашняга часу з суф. –учы-, -ючы-, -ачы-, -ячы-: уваходзячы, рамантуючы;
14) замацаванне формы загаднага ладу множнага ліку: станьма і станьце, кіньма і кіньце;
15) ва ласных назоніках сустракаліся выключэнні: Чэрнышэскі, Шэчэнка, Орджанікідзе, Владзікаказ, Тіхана;
16) ужыванне канчатка –а-,-я-  Р. скл. адз. л. м. р.: механізма, алюмінія.
У правапісе 1933 года было многае абумолена палітычнымі меркаваннямі: прывесці правапіс у адпаведнасць з рускай арфаграфічнай традыцыяй, а не адлюстраваць нацыянальную спецыфіку беларускай мовы.
Арфаграфічныя пытанні былі абмеркаваны і пазней на спецыяльных канферэнцыях АН БССР у 1950 і 1952 годзе. Арфаграфічная камісія на чале з Я. Коласам і К. Крапівой распрацавала “Праект змен і дакладнення беларускага правапісу”, які бы зацверджаны  1957 годзе пастановай “Аб удакладненні і частковых зменах існуючага беларускага правапісу”. Удакладнены наступныя правілы:
пашырэнне акання на се словы незалежна ад паходжання, за выключэннем канцавога іо, ыо: Шачэнка, рэвалюцыя, але трыо, Токіо:
асобнае напісанне часціц бы (б), жа (ж): пайшо бы;
пашырэнне дзекання і цекання: пекцін, пункцір;
асіміляцыйная мяккасць не перадавалася: снег, жыццё;
пашырэнне жывання канчатка –у-, -ю-  Р. скл. адз.л. м.р.: алюмінію, азоту.
Рэформа беларускага правапісу 1933 года і яе вынікі былі расцэнены як негатыная з’ява  гісторыі беларускай мовы, якая павярнула яе развіццё на шлях самавынішчэння і асіміляцыі рускай мовай. Гэты правапіс называюць “наркомакай, рэпрэсіраваны правапіс. Зараз склалася сітуацыя, якая зно на парадак дня востра паставіла пытанне аб правапісе беларускай мовы і яе граматычных нормах.

ЛЕКЦЫЯ 4. Беларуская мова на сучасным этапе
Формы беларускай мовы. Беларуская літаратурная мова. Літаратурная норма.
Дыялектная мова.
Мова і маленне.
Асноныя паняцці: дыялекты, літаратурная норма, мова і маленне.
Літаратура:
Ляшчынская В.А. Беларуская мова.Тэрміналагічная лексіка: Вучэбны дапаможнік. - Мінск: РІВШ БДУ, 2001.
Сямешка Л. І. Курс беларускай мовы: Падручнік /Л.І.Сямешка, І.Р.Шкраба, З.І.Бадзевіч. - Мінск: Універсітэцкае, 1996.

1.Формы беларускай мовы. Беларуская літаратурная мова. Літаратурная норма.
Беларуская нацыянальная мова мае дзве разнавіднасці, дзве формы: літаратурную  яе пісьмовай і вуснай формах і народна-дыялектную. Літаратурная і дыялектная мовы знаходзяцца  цеснай сувязі і заемадзеянні, але паміж імі існуе істотная розніца.
Літаратурная мова - гэта вышэйшая, унармаваная, стылістычна разгалінаваная форма нацыянальнай мовы, якая выступае  вуснай і пісьмовай формах. Яна абслуговае асноныя сферы дзейнасці народа. Гэта мова школы, навукі, друку, радыё, тэлебачання, тэатра, мастацкай літаратуры, дзяржаных устано. Наянасць нормы - асаблівасць літаратурнай мовы, якая адрознівае яе ад дыялектнай.Унармаванаць літаратурнай мовы заключаецца  тым, што  ёй рэгламентуецца значэнне і жыванне слова, а вымаленне, напісанне, утварэнне граматычных форм сло падпарадкуецца агульнапрынятаму зору (норме). Сучасныя нормы мовы адлюстраваны  слоніках, даведніках, падручніках, спецыяльных манаграфіях па мове.
Сістэму норм літаратурнай мовы складаюць:
- арфаэпічныя нормы (правільнасць вымалення);
- арфаграфічныя (правільнасць напісання);
- лексічныя (ужыванне слова ва ласцівым яму значэнні; правільнае спалучэнне сло па сэнсу);
- граматычныя (правільнае жыванне граматычных форм сло і правільная пабудова сказа);
- стылістычныя (адпаведнае жыванне моных сродка у пэным стылі);
- пунктуацыйныя (правільнасць ужывання знака прыпынку);
Нормы абавязковыя для сяго грамадства, дзякуючы ім дасягаецца адзінства літаратурнай мовы; яна даступная і зразумелая сяму народу. Таму нормы літаратурнай мовы аховаюцца грамадствам праз школу, друк, радыё і г. д. Змены норм зацвярджаюцца радавымі пастановамі.
2.Дыялектная мова
Дыялектная мова - гэта сукупнасць мясцовых гаворак, што бытуюць у вуснай форме на Беларусі. Існуюць паночна-сходні і паднёва-заходні дыялект. Гэтыя дыялекты раздзяляюцца паласой пераходных, або сярэднебеларускіх, гаворак, што знаходзяцца абапал лініі Ашмяны – Мінск – Бабруйск – Гомель (Ашмянскі, Валожынскі, Маладзечанскі, Дзяржынскі, Мінскі, Лагойскі, Барысаскі, Рагачоскі, Бярэзінскі, Чэрвеньскі раёны).
Паночна-сходні: Віцебская вобласць, большая частка Магілёскай вобласці, понач Мінскай вобласці.
Паднёва-заходні дыялект: Брэсцкая вобласць, Гомельская, подзень Мінскай, большая частка Гродзенскай вобласці.
Акрамя гэтага, у склад сучаснай беларускай дыялектнай мовы ваходзіць адасобленая група заходне-палескіх, ці брэсцка-пінскіх, гаворак. Яны значна адрозніваюцца ад усіх іншых гаворак аснонага беларускага дыялектнага масіву.
Кожны дыялект мае свае спецыфічныя асаблівасці:
паночна- сходні
паднёва- заходні

1)дысімілятынае аканне: вІда, зімля, зямля
1)недысімілятынае аканне: вада, зямля

1а бы (фанетычнае адрозненне)
1а бу

2) буряк, ріка [р']
2) бурак, рака [р] зацвярдзелы

3) збожжа (падажэнне зычных)
3) збожа ці збож’е (адсутнасць падажэння)

4) сцяной, мяжой (тв.склон, адз. лік)
4) сцяною, мяжою (тв.склон, адз. лік)

5) вокны; вёдры (наз.склон, мн.лік)
5) вокна, вёдра

6) садам, палям (дав. склон, мн.лік)
6) садом, палём

7) у садах, у палях (месн. склон, мн.лік)
7) у садох, у палёх

8) вучуць, гаворуць (3-я асоба, мн.лік)
8) вучаць, гавораць

9) вязець, нясець, бярэць (3-я асоба, адз.лік)
9) вязе, нясе, бярэ

10) наеся (зваротная форма дзеяслова)
10) наеса

11) буду хадзіць (форма дзеяслова будучага часу)
11) хадзіцьму

12) пляменнік (уласналексічны дыялектызм)
12) нябог


Сярэднебеларускія пераходныя гаворкі маюць асаблівасці і таго і другога дыялекту; таксама маюць адметныя рысы: ходзя, робя ( 3-я асоба адз. л.), прода, казо (каза).
Асаблівасці брэсцка-пінскіх гаворак: вода, нога; вэчор, зыма; ліс (лес), хліб; мнята (мята), мняса (у літ. мяса); купыты, ходыты (інфінітыная форма); купляць, лоляць (3-я асоба мн. л.). Палескія гаворкі  найбольшай ступені заховаюць блізкасць з іншымі славянскімі мовамі (украінскай, польскай).
Наянасць дыялекта не парушае адзінства беларускай нацыянальнай мовы. Яны больш старажытныя, чым сама беларуская мова. Працэс групавання гаворак у дыялекты адбывася у эпоху кансалідацыі беларускіх земля у межах Тураскага і Полацкага княства.
У наш час новыя дыялекты не толькі не твараюцца, але і паступова сціраюцца адрозненні паміж існуючымі; разбураюцца дыялектныя межы. Дыялекты - аснова нацыянальнай мовы.
А.А.Крывіцкі так выказася пра карыстанне дыялектнай мовай: ”Гэта яднае родных і блізкіх людзей, згуртовае земляко, звязвае патомка з продкамі, дазваляе суадносіць сучасныя моныя сродкі з каштонымі скарбамі дыялектнага мінулага, асвойваць іх”.

3.Мова і маленне
Мова і маленне складаюць адзінае цэлае, іх нельга супрацьпасталяць. Яны суадносяцца як агульнае і прыватнае. Сродкі зносін, узятыя самі па сабе, без канкрэтнага выкарыстання, - гэта мова; тыя ж самыя сродкі, выкарыстаныя непасрэдна  канкрэтнай сітуацыі, - гэта маленне.
Маленне матэрыяльнае, яно спрымаецца слыхам, зрокам, яно засёды запатрабавана жыццёвай сітуацыяй, якая і вызначае выбар тых ці іншых моных сродка. Прымета малення - яго індывідуальны характар. Маленне засёды належыць пэнай асобе, таму яно дапускае вар’іраванне форма, індывідуальную словатворчасць. Некаторыя з’явы, што знікаюць у маленні, могуць пераходзіць з часам у мову. Напрыклад, у беларускай мове словы адлюстраваць, мэтазгодна, ажыццяленне, дабрабыт створаны і ведзены ва жытак У.Дубокам.
Маленне псіхалагічна арганізавана, г.зн., складаецца з некалькіх паслядоных фаз (арыенцірока, планаванне, рэалізацыя плана, кантроль).
Маленне бывае нутранае і знешняе. Унутранае маленне прызначана толькі самому сабе. Думаючы “сам сабе”, чалавек афармляе думкі сцісла, вылучае значныя паняцці, апускаючы тыя, што яму здаюцца вядомымі ці не такімі значнымі.
Знешняе маленне разлічана на іншую асобу, таму яно патрабуе панаты  афармленні думкі, пабудовы дакладнага, выразнага, з дастаткова разгорнутай думкай тэксту.
Знешняе маленне класіфікуецца па розных прыметах: яно можа быць вусным і пісьмовым, маналагічным і дыялагічным. Паводле механізма утварэння вуснае маленне ключае: гаварэнне і слуханне. Пісьмовае маленне ключае пісьмо (перадачу гукавых сігнала пры дапамозе графічных знака, літар) і чытанне (“расшыфроку” графічных знака і разуменне іх значэння). Асноная мэта сіх чатырох віда маленчай дзейнасці - перадача сэнсу, зместу, дасягненне камунікатынай мэты. Знешняе маленне рэалізуецца  форме маналога або дыялога. Маналог (грэч.monos-адзін’ і logos- слова’) - разгорнутая форма малення ад першай асобы, адрасаваная слухачам або чытачам і разлічаная на пасінае спрыманне. Маналог падпарадкаваны адной тэме, ён звычайна загадзя рыхтуецца. Для яго характэрны вялікія адрэзкі тэксту.
Дыялог (грэч.dialogos-размова’) – форма малення, у якой удзельнічаюць два ці больш чалавек і якая характарызуецца непасрэднай сувяззю выказвання з сітуацыяй. Выказванне  дыялогу, звернутае да суразмоцы, называюць рэплікай.
Тэкст (лац.textum-тканіна, спалучэнне, спляценне’) - гэта падрыхтаванае выказванне (вуснае ці пісьмовае) з устойлівым сэнсавым адзінствам і сістэмай кампанента, функцыянальна аб’яднаных у адзіную структуру. Тэкст падпарадкаваны адной тэме. Аснонымі ласцівасцямі тэксту з’яляюцца разгорнутасць, паслядонасць, звязнасць, закончанасць. Тэкст расчляняецца на кампаненты па тэматычным прынцыпе: тэма, падтэма, мікратэма; па семантыка-сінтаксічным прынцыпе: сказ, звышфразавае адзінства, фрагмент, глава, частка, закончаны твор.
Важную ролю  тэксце выконвае абзац. Звычайна абзац афармляе пачатак новай думкі і  той жа час паказвае на заканчэнне папярэдняй. Абзацнае чляненне – істотны бок любога тэксту, звязаны з яго стылем, сэнсавым рытмам. Пры дапамозе абзаца можна надаць тэксту выразны характар. Можна выразіць дынаміку, хуткую змену падзей.
У залежнасці ад спосабу перадачы зместу і нутранай арганізацыі тэксту адрозніваюць тыпы малення: апавяданне, апісанне, разважанне.

ЛЕКЦЫЯ 5. Праблемы беларуска – рускай інтэрферэнцыі
1.Паняцце слова” інтэрферэнцыя”. Моная інтэрферэнцыя.
2.Віды монай інтэрферэнцыі і іх характарыстыка.
3.Стан і перпектывы развіцця мовы.
Асноныя паняцці: інтэрферэнцыя, інтэрферэма.

1.Паняцце слова” інтэрферэнцыя”. Моная інтэрферэнцыя.
Слова “інтэрферэнцыя” шырока жываецца  навуковай літаратуры. Ёсць паняцці ”інтэрферэнцыя хваль”, “інтэрферэнцыя радыёхваль”, ”інтэрферэнцыя святла”, “інтэрферэнцыя віруса”. Лац.inter- паміж’ +ferens- які нясе, нясучы’.
Інтэрферэнцыя хваль – з’ява, якая наглядаецца пры адначасовым распасюджанні  прасторы некалькіх хваль і якая заключаецца  стацыянарным распасюджанні і рзмеркаванні амплітуды і фазы выніковай хвалі. Інтэрферэнцыя святла - на экране характэрнае чаргаванне светлых і цёмных плям. Інтэрферэнцыя  мове - узаемадзеянне элемента розных моных сістэм ва мовах білінгвізму. Гэта заемадзеянне праяляецца  адхіленнях ад норм іншай мовы, міжвольным (несвядомым) перанясенні  яе сістэму асаблівасцей роднай мовы і, наадварот, перанясенні  родную мову асаблівасцей іншай мовы. Такая з’ява наглядаецца  беларускай мове: руская мова плывае на родную (нацыянальную) мову, а нацыянальная мова – на рускую.

2.Віды монай інтэрферэнцыі і іх характарыстыка.
Вылучаюць віды інтэрферэнцыі:
фанетычная;
акцэнтная;
лексічная;
марфалагічная;
сінтаксічная;
словатваральная.
Фанетычная інтэрферэнцыя:
змена [ д, т] на [ дз’, ц’]: пекцін, брыгадзір( рус. пектин, бригадир);
прыстаны в перад о, у: вуха, вока (рус: око, ухо);
[р] і шыпячыя [ж, ч, ш, дж] – зацвярдзелыя: жэнь- шэнь, бяроза ( рус. жень- шень, берёза);
[г] – фрыкатыны;
наянасць [] , што твараецца  становішчы пасля галоснай перад зычнай (або  канцы слова) з [у, в, л]: прада ( рус. правда), вок (рус. волк), няжо (рус. неужели);
наянасць прыстаных [і, а] перад санорнымі [р, л, м] пры збегу зычных: амшарына, імгла, іржавы, ілгаць (рус. мгла, ржавый, лгать);
наянасць [дж, дз]: дождж, дзверы (рус. дождь, дверь);
падажэнне зычных у становішчы паміж галоснымі (акрамя зычных губных [б, п, м, ф], [р]): ноччу, мышшу, сумессю(рус. ночью, мышью, смесью);
наянасць чаргавання [ро, ло// ры,лы] адпаведна: глотка - глытаць, кро – крыві (рус. глотать, крови);
захаванне цвёрдага вымалення зубных [д,т] у словах іншамонага паходжання: тэатр, дыплом (рус. театр, диплом).
Марфалагічная інтэрферэнцыя:
чаргаванне заднеязычных [г, к, х] асновы са свісцячымі [з, ц, с] назоніка 1-скл. у давальным і месным склонах адз. л. і  месным склоне адз. л. назоніка 2-скл.: абалонцы, ранавазе, ткачысе, стозе (рус. оболочке, ткачихе, стогу);
наянасць канчатка –і  давальным і месным склонах адз. л. назоніка 1-скл. з мяккай асновай: зямлі (рус. земле), але: рэакцыі, канцэнтрацыі (рус. реакции, концентрации);
ужыванне канчатка –ам у творным склоне адзіночнага ліку назоніка агульнага роду, што абазначаюць асоб мужчынскага полу: старастам, дзядзькам (рус. старостой, дядей);
ужыванне канчатка –у; -ю  родным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду назоніка 2-скл., што абазначаюць абстрактныя паняцці, з’явы прыроды, рэчыныя назонікі і хімічныя элементы: аміяку, вугляроду, аб’ёму, снегу, рэалізму (рус. углерода, снега, объёма);
наянасць канчатка –у;-ю  месным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду асабовых назоніка 2-скл.: аб трактарысту, аб герою (о трактористе, о герое);
абмежаванасць ужывання кароткіх форм прыметніка і дзеепрыметніка, выцясненне іх понымі формамі: пабудаваны, раскрыты (рус. построен, раскрыт);
наянасць форм роднага і давальнага склону займенніка мужчынскага і ніякага роду тыпу: майго, твайго, свайму (рус. моего, твоего, своего);
наянасць мяккага [ц] у 3-яй асобе дзеяслова мн.л., а  2-м спр. і  3-яй асобе адз. л.: экспартуюць, транспартуюць, возіць (рус. экспортируют, транспортируют, возит);
наянасць суфікса –учы-; -ючы-; -ачы-; -ячы-  дзеепрыслоях незакончанага трывання: канкурыруючы, размярковаючы; возячы (рус. конкурируя, распределяя);
адсутнасць зваротнай формы дзеепрыметніка: (рус.) распространяющийся – (бел.) які распасюджаны.
Лексічная інтэрферэнцыя:
уласнабеларуская лексіка: адмова, вырай, вір, дзівак (рус. отказ, юг, омут, чудак);
ужыванне паланізма (сло з польскай мовы): бэз, рыдлёка, скарга, кепска (рус.сирень, лопата, жалоба, плохо);
ужыванне лацінізма: колер, літара, артыкул (рус. цвет, буква, статья);
ужыванне германізма: ахвяра, варта, кошт, дрот, кірмаш, цукар (рус. жертва, охрана, стоимость, провод, базар, сахар).
Сінтаксічная інтэрферэнцыя:
Асаблівасці кіравання  словазлучэннях:
падзякаваць сястры – (рус.) благодарить сестру;
жарты з мяне – шутки надо мной;
гаварыць пра раджай – говорить об урожае;
ажаніцца з Валяй – жениться на Вале;
сустракацца па вечарах – встречаться по вечерам;
бачы на свае вочы – видеть своими глазами;
хварэць на грып – болеть гриппом;
глядзець сябе – смотреть за собой;
два (тры, чатыры) дамы (сувязь: дапасаванне) – два дома;
пайсці  грыбы – пойти за грибами;
пайсці па ваду – пойти за водой;
старэйшы за сіх – старше всех;
за пяць кіламетра ад аб’екта – в пяти километрах от объекта.
Словатваральная інтэрферэнцыя. У беларускай мове, як і  рускай, марфемны спосаб утварэння сло самы прадуктыны. Але правапіс сло, утвораных суфіксальным, прэфіксальным спосабам, ажыццяляецца па фанетычным і марфалагічным прынцыпах: рассыпаць, узлёт, мноства, хараство, купецкі, мастацкі, палескі – фанетычны прынцып; любанскі, французскі, грамадскі - марфалагічны прынцып (рус. рассыпать, взлёт, множество, любаньский, полесский, купеческий, французский).
Акцэнтная інтэрферэнцыя. Націск у рускай і беларускай мовах можа супадаць і можа адрознівацца месцам націску.
Адрозненне:
(бел.) крапіва – (рус.) крапива
аптовы - оптовый
зачытаны - зачитанный
нажніцы - ножницы
Супадзенне:
дагавор – договор
кулінарыя – кулинария
дыспансер – диспансер
пісьменнасць - письменность
Кожны адзначаны выпадак монай інтэрферэнцыі і будзе інтэрферэмай.

3.Стан і перпектывы развіцця мовы
Беларуская мова на сучасным этапе не выкарыстоваецца як дзяржаная  розных сферах жыцця рэспублікі, не з’яляецца рэальным сродкам зносін нацыі. Выкарыстоваецца  культурных мерапрыемствах, у перыядычных выданнях і г. д., але выкарыстанне яе нешырокае, звужанае. Якія перспектывы развіцця беларускай мовы? Тут можна адзначыць такія кірункі:
яна понасцю выцесніцца з ужытку рускай мовай і захаваецца  гутарковым стылі ;
ужыванне яе будзе абмежавана пэнымі сферамі дзейнасці народа (афіцыйна-справавой, публіцыстычнай);
мова застанецца  мастацкім стылі, у мастацкай літаратуры.
Беларуская мова – развітая мова свету, і дзякуючы таму, што на ёй пішуць творы, роднай мовай яе лічаць большасць насельніцтва Беларусі, яна мае магчымасці развівацца, то можна сцвярджаць, што мова не знікне, яе лёс залежыць ад кожнага грамадзяніна Беларусі.

ЛЕКЦЫЯ 6. Функцыянальныя стылі беларускай мовы
З гісторыі стылю.
Азначэнне стылю і стылістыкі.
Стылі беларускай мовы і іх характарыстыка.
Навуковы стыль і яго асаблівасці.
Асноныя паняцці: стыль, стылістыка.
Літаратура:
Ляшчынская В. А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка: Вучэбны дапаможнік. – Мінск: РІВШ БДУ, 2001.
Цікоцкі М. Я. Стылістыка беларускай мовы. Вучэбны дапаможнік для факультэта журналістыкі. – 2-е выд., перапрацаванае і дапоненае. – Мінск: Універсітэцкае, 1995.

1.З гісторыі стылю
Слова стыль’ паходзіць ад лац. stilus (грэч. stylos), яно абазначала палачку з завостраным канцом для пісання на дошчачках, пакрытых воскам. На другім канцы палачкі была лапатачка, якой разгладжвалі воск, калі трэба было сцерці напісанае ці выправіць памылку. Гарацый раі часцей сціраць напісанае, не задавальняцца першым выражэннем думкі, удасканальваць спосаб выражэння. У лацінскай мове з’явілася новае значэнне гэтага слова – манера пісьма, спосаб выкладання думак’. У гэтым новым сваім значэнні слова было запазычана сімі ерапейскімі мовамі.
У славянскіх мовах яно фігурыравала як стыль або штыль. Зараз слова “стыль” ужываецца  значэннях стыль пісьменніка’, стыль кіраніцтва’, стыль адзежы’, спартыны стыль’ і г.д. Гаворачы пра стыль мовы, мы называем яго функцыянальны стыль, г. зн. той стыль, які абслуговае пэную сферу чалавечай дзейнасці.

2.Азначэнне стылю і стылістыкі.
Што такое функцыянальны стыль? Гэта разнавіднасць мовы, якая абслуговае пэную сферу чалавечай дзейнасці; гэта адбор моных сродка, іх сукупнасць для перадачы пэнай інфармацыі. Навука, якая займаецца вывучэннем стыля, называецца стылістыкай. Стылі характарызуюцца сферай прымянення, мэтай зносін, аснонымі відамі тэкста і монымі асаблівасцямі, формай існавання (гл. табліцу). Вылучаюць наступныя стылі мовы: афіцыйна-справавы, публіцыстычны, гутарковы, мастацкі, навуковы.







Стылі
Сферы выкарыстання
Мэты зносін
Стылявыя рысы
Моныя сродкі
Разнавіднасці

Размоны
Быт., сямейныя і сяброскія зносіны
Абмен думкамі, інфармацыяй з блізкімі, знаёмымі людзьмі
Натуральнасць малення, эмацыянальнасць, ацэначны характар, адсутнасць строгай лагічнасці
Бытавая лексіка, агульнажывальная лексіка, фразеалагізмы, экспрэсіна-эмацыянальная лексіка, няпоныя, пытальныя, клічныя сказы
Размона-бытавая, размона-афіцыйная

Мастацкі
Духоная сфера жыцця грамадства
Уздзейнічаць на думкі і пачуцці чытача, эстэтычныя яленні
Вобразнасць, эмацыянальнасць, экспрэсінасць, індывідуальнасць атара
Агульнажывальная лексіка, вобразна-выяленчыя сродкі
Проза, паэзія, драматургія

Публіцыстычны
Палітыка- ідэалагічная, грамадска-эканамічная, культурная і г.д.
Інфармаваць, фарміраваць грамадскую думку
Даходлівасць, эмацыянальнасць, ацэначнасць
Агульнажывальная, грамадска-палітычная лексіка, метафарызацыя тэрміна, загадны лад дзеяслова
Газетна-публіцыстычны, радыё-журналісцкі, прамоніцкі

Афіцыйна-справавы
Афіцыйныя дакументы, канцылярская, юрыдычная і дыпламатычная сферы
Рэгуляцыя афіцыйных адносін
Паслядонасць, дакладнасць выкладу, аб’ектынасць ацэнак, стандартызацыя, адсутнасць эмацыянальнасці
Абстрактная, спецыяльная лексіка, канцылярызмы, складаныя сказы
Уласна заканадачы, дыпламатычны, афіцыйна-канцылярскі

Навуковы
Навука і тэхніка, вучэбны працэс
Паведаміць агульныя ці прыватныя істотныя прыкметы прадмета, з’явы, растлумачыць іх сутнасць
Абстрактнасць, дакладнасць, аб’ектынасць, аргументаванасць, доказнасць
Агульнажывальная лексіка, тэрміны, развітыя апавядальныя сказы, злучнікавая падпарадкавальная сувязь
Уласна навуковы, навукова-вучэбны, навукова-папулярны, навукова-тэхнічны




3.Стылі беларускай мовы і іх характарыстыка

Афіцыйна-справавы стыль. Аблуговае сферу афіцыйных і дзелавых зносін людзей, устано; мэта зносін – рэгуляцыя афіцыйных адносін, камунікатыная мэта; асноныя віды тэкста – загады, справаздачы, указы, законы, дагаворы і г. д.; моныя асаблівасці – дакладнасць, паслядонасць, сухасць малення, афіцыйнасць; ужываюцца своеасаблівыя стойлівыя лексічныя адзінкі, так званыя канцылярызмы: давесці да ведама, дагаворныя бакі, вызначаецца заканадаствам. Форма існавання – пісьмовая.
Публіцыстычны стыль. Абслуговае грамадскае жыццё, палітыку; мэта – агітацыйна-прапагандысцкая, даць інфармацыю аб грамадска важных справах, інфармацыйнае здзеянне на свядомасць і пачуцці людзі; віды тэкста – выступленні на мітынгу, артыкулы у газеце, нарысы, гумарэскі, даклады; моныя асаблівасці – даходлівасць, эмацыянальнасць, палымянасць малення, агульнажывальная лексіка, сустракаюцца тэрміны і дыялектная лексіка, выкарыстоваюцца метафары, парананні, гіпербалы – усё гэта робіць мову вобразнай, яркай, даходлівай; інфармацыйнасць патрабуе дакладнасці, недапушчэння памылак у датах, прозвішчах, назвах арганізацый, устано. Форма існавання – пісьмовая.
Гутарковы стыль. Абслуговае сферу бытавых адносін (сямейных, сяброскіх); мэта – камунікатыная, абмен думкамі, інфармацыяй з блізкімі, знаёмымі; асноныя віды тэкста – гутаркі, запіскі, пісьмы; моныя асаблівасці – натуральнасць малення, эмацыянальнасць, адсутнасць строгай лагічнасці, ацэначны характар моных сродка; непадрыхтаванасць малення, суб’ектынасць; вялікую ролю адыгрываюць інтанацыя, жэсты, міміка; часта жываюцца асабовыя займеннікі, выклічнікі, часціцы, гутарковая лексіка, простыя сказы, словы-сказы, няпоныя сказы (у дыялогах), пытальныя сказы, клічныя. Форма існавання – вусная.
Мастацкі стыль. Абслуговае эстэтычную і духоную сферу жыцця грамадства; мэта – мастацка-эстэтычная, эстэтычнае здзеянне на духоны свет чалавека, інфармацыя аб духоным вопыце чалавецтва; віды тэкста – апавяданні, аповесці, раманы, вершы, казкі; моныя асаблівасці – ужыванне разнастайнай лексікі (нейтральнай, кніжнай, дыялектнай, жаргоннай), мова вобразная, эмацыянальная; шырока жываюцца разнастайныя тыпы сказа (простыя, складаныя, ускладненыя). Усё гэта падпарадкавана атарскай задуме - раскрыццю мастацкіх вобраза.

4.Навуковы стыль і яго асаблівасці
Навуковы стыль абслуговае сферу навукі і тэхнікі; мэта – пазнавальная, паведамленне аб дасягненнях навукі і тэхнікі, іх тлумачэнне; віды тэкста – выступленні, даклады на навуковых канферэнцыях, лекцыі, артыкулы, дыспуты, падручнікі, дысертацыі, манаграфіі; моныя асаблівасці – інфармацыйнасць, лагічнасць, аб’ектынасць, доказнасць, ужыванне тэрміна, шмат абстрактнай лексікі, пабочных і станых канструкцый. Форма існавання – пісьмовая. З развіццём сродка масавай камунікацыі зрастае роля і вуснай формы навуковай мовы. Экстралінгвістычныя прыкметы навуковага стылю – гэта дакладнасць, абстрактнасць, лагічнасць, аб’ектынасць. Яны арганізуюць усе астатнія моныя сродкі, якія фарміруюць навуковы стыль.
Так, тэксты навуковага стылю прымушаюць ужываць мнагазначныя стылістычна нейтральныя словы толькі  адным значэнні, радзей – двух значэннях. Напрыклад: адкрыць ’адчыніць’, даць магчымасць’, ’стварыць’, ’паслужыць пачаткам’, пачатак сходу’, зрабіць вядомым тое, што скрывалася’, ’заважыць у кім-небудзь здольнасці’. У навуковым стылі рэалізуецца толькі адно значэнне ’заважыць, знайсці  выніку даследавання нешта зусім новае’. Выпадкі мнагазначнасці тэрміна у межах адной навукі вогуле сустракаецца рэдка. Ідэальная тэрміналогія не павінна мець мнагазначных тэрміна.
Навуковы стыль характарызуецца абагульняльнасцю. Амаль кожнае слова  навуковым тэксце абазначае паняцце. Напрыклад, аміяк ’хімічнае злучэнне азоту з вадародам NH; бясколерны газ з рэзкім пахам, прымяняецца для вытворчасці гнаення, у халадзільных устаноках’.
Аснову навуковага стылю складаюць агульналітаратурныя, стылістычна нейтральныя словы (міжстылёвыя). Міжстылёвая лексіка аб’ядновае словы, якія аднолькава свабодна выкарыстоваюцца  любым тыпе выказвання. Міжстылёвая лексіка з’яляецца цэнтрам лексічнага складу (гл. схему).
ЛЕКСІКА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ


размоная лексіка

міжстылёвая лексіка

кніжная лексіка


літ.-разм.
разм.-бытавая
прастамо-ная

навуко-вая
афіцыйна-справавая
газетна-публіцыст.


Да яе адносяцца словы, якія называюць найбольш звыклыя, шырока распасюджаныя прадметы, з’явы, дзеянні: вецер, снег, абутак, вуліца, гаварыць, будынак, дзень, газ, па, насуперак, дзякучы.
У навуковых тэкстах агульнажывальнае слова можа набываць пэную стылістычную афарбоку – функцыянальную: цяпло ’нагрэты стан чаго-небудзь (паветра, прадмета)’, цёплая пара года’;
цяпло (фіз.) энергія хаатычнага руху малекул і атама, з якіх складаецца цела’.
Пэную частку лексікі тэкста навуковага стылю складаюць словы агульнанавуковага выкарыстання, якія жываюцца  навуковых працах самых розных галін веда. Напрыклад: аналіз, дослед, працэс, гіпотэза, тэорыя, узаемасувязь, абумовіць, абгрунтаваць, прадугледзець, планаваць і інш.
Самую спецыфічную групу лексікі навуковых тэкста складаюць тэрміны, да якіх адносяцца словы, спалучэнні сло, што групуюцца  тэрміналагічныя аб’яднанні паводле пэнай галіны навукі, тэхнікі, напрыклад, тэрміны медыцыны, хіміі, эканомікі і інш. Тэрміны вызначаюцца прыналежнасцю да пэнага тэрміналагічнага поля, не патрабуюць кантэксту для свайго выялення. Яны залежаць ад зместу і метадалогіі той навукі, якую тэрмін прадсталяе. Напрыклад, слова “перыяд” (лац. periodos – "абход, кругазварот"):
у астраноміі мае значэнне "прамежак часу, на працягу якога адбываюцца се фазы якога-небудзь паторнага працэсу";
матэматыцы – "адна лічба ці група лічба у перыядычным дробе";
у лінгвістыцы – "складаная сінтаксічная канструкцыя, якая пры чытанні распадаецца па інтанацыі на дзве (ці болей) часткі";
у геалогіі – час, на працягу якога тварыліся горныя пароды, якія складаюць геалагічную сістэму’;
у фізіцы – перыяд вагання, прамежкі часу, праз якія сістэма, што ажыццяляе ваганне, вяртаецца  зыходны стан’.
Узнікненне і функцыянаванне тэрміна абумолена развіццём навукі, тэхнікі, мастацтва. Тэрміналогія хутка папаняецца новымі адзінкамі. Навуковы стыль не характарызуецца даступнасцю. Аднак гэта не значыць: ”Чым менш зразумела, тым больш навукова”. А. Герцэн піса: “Цяжкіх навук няма, ёсць толькі цяжкія выкладыдактрынёры да таго прывыкаюць да родлівай мовы, што іншай не жываюць, ім яна здаецца зразумелай”.
У межах навуковага стылю вылучаюць падстылі. Гэта звязана са зместам навукі, мэтай і задачамі, якія стаяць перад атарам навуковага тэксту. Вылучаюць падстылі:
- уласна навуковы ;
- навукова - папулярны;
- навукова – вучэбны;
- навукова – тэхнічны.
Навукова-папулярны і навукова-вучэбны падстылі адрозніваюцца вобразнасцю і эмацыянальнасцю. Мэта такіх тэкста – актывізаваць увагу, лагічнае мысленне. Экспрэсінасцю адрозніваецца навуковае маленне, але словы, у семантыцы якіх ёсць ацэнка, не жываюцца. Напрыклад, даволі пона, дакладны, дадатны – прымальныя  навуковым маленні, бо  іх адсутнічае ацэначнасць. Або яшчэ прыклад:
фосфар - простае рэчыва, белае, папразрыстае, якое плавіцца пры 44,2 С, вельмі ядавітае; на паветры  цемнаце фосфар свеціцца і можа згарацца. Ён не раскладаецца на іншыя рэчывы, аднак, калі яго нагрэць без доступу паветра, то ён набывае чырвона-фіялетавы колер, перастае свяціцца  цемры, робіцца неядавіты і не самазгараецца на паветры, прычым гэтыя новыя ласцівасці не знікаюць, нават калі награванне спыняецца.Такім чынам, адбываецца ператварэнне аднаго рэчыва  другое, але ператварэнне асаблівае: узятае рэчыва не раскладаецца, да яго нічога не далучаецца;
фосфар (грэч. што нясе святло’) – хімічны элемент, які лёгка згараецца і свеціцца  цемры; утрымліваецца  мінералах, у арганізме жывёл і раслін;
фосфар, вядома, ядавітае рэчыва, але яго ласцівасць свяціцца дае магчымасць прымяняць фосфар для аздаблення гадзінніка; таксама выкарыстоваюць для прыгожвання адзення  розных шоу – гэта робіць відовішчы фантастычнымі, незвычайнымі, прыцягальнымі.
Першы і другі тэксты адрозніваюцца акадэмізмам, інфармацыя  іх “сухая”. У трэцім тэксце інфармацыя падаецца з мэтай зацікавіць, прыцягнуць увагу чытача, слухача.
Адметнасцю навуковых тэкста з’яляецца пэны адбор і выкарыстанне фразеалагізма, менавіта кніжных фразеалагізма: краевугольны камень, пад знакам, актуальная тэма, чырвоная нітка, аддаваць належнае, камень спатыкнення. Функцыя фразеалагізма у навуковых тэкстах – намінатыная, у той час як у мастацкім ці публіцыстычным тэксце яны выкарыстоваюцца, каб надаць мове вобразнасць. Пранікненне элемента аднаго стылю  другі без парушэння стылістычнай цэласнасці тэксту сведчыць аб незамкнутасці стыля. Найбольш пранікальнымі лічацца мастацкі і публіцыстычны стылі, найменш – афіцыйна-справавы.

ЛЕКЦЫЯ 7. Граматычныя асаблівасці навуковага стылю
1.Марфалагічныя асаблівасці.
2.Асаблівасці сінтаксісу.
3.Парадак сло.Сродкі лагічнай сувязі.
Асноныя паняцці: прамы парадак сло, інверсія.
Літаратура:
ЛяшчынскаяВ.А.Беларуская мова.Тэрміналагічная лексіка: Вучэбны дапаможнік. – Мінск: РІВШ БДУ, 2001.
Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы. Вучэбны дапаможнік для факультэта журналістыкі. – 2-е выд., перапрацаванае і дапоненае. – Мінск: Універсітэцкае, 1995.

1.Марфалагічныя асаблівасці
Марфалогія і сінтаксіс у адрозненне ад лексікі і фразеалогіі не валодаюць функцыянальнай замацаванасцю сваіх адзінак за пэным стылем.
На першы погляд у навуковых тэкстах сустракаюцца се часціны мовы, іх формы, разнастайныя сінтаксічныя канструкцыі. Больш уважлівы разгляд вымушае канстатаваць факты спецыфікі жывання марфалагічных і сінтаксічных сродка у навуковым стылі. Гэта спецыфіка заключаецца  частотнасці жывання тых ці іншых форм, перавазе выкарыстання пэных тыпа сказа і інш.
Марфалагічныя асаблівасці.
У навуковых тэкстах выкарыстоваюцца амаль усе часціны мовы. Выключэнне складаюць выклічнікі – гэта нязменныя словы, якія не адносяцца ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы. Яны служаць для выражэння пачуцця, экспрэсіных ацэнак і г.д. (эх, ура, брава, калі ласка, дзякуй, бах, хлоп).
Для навуковых тэкста характэрна жыванне аддзеяслоных назоніка на –анне(-янне), -энне(-енне), -ка, -цыя, -цце з абстрактным значэннем, пры гэтым ніякі род гэтых назоніка пераважае, таму што ён найбольш адцягнена-абагульнены па сваім граматычным значэнні, напрыклад:
Хлебапячэнне, тэхналагічны працэс вытворчасці хлебных выраба.
Складаецца з аперацый: прасейванне мукі, магнітная ачыстка яе і змешванне паводле рэцэпта; растварэнне і фільтрацыя солі; падрыхтока дражджэй. На цестамясільных машынах гатуюць цеста з пшанічнай мукі з дабаленнем дражджэй, з аржаной – аржаных заквасак. Цеста бродзіць пры тэмпературы 30С, пры гэтым утварае смакавыя і араматычныя рэчывы, набывае порыстасць. Гатовае цеста дзеляць на кавалкі пэнай формы залежна ад гатунку вырабу (БелСЭ).
Большасць дзеяслова-выказніка ужываецца  форме 3-яй асобы цяперашняга часу, паколькі абазначаюць не дынамічны стан у момант малення, а цяперашні час, пастаянны, надчасовы, напрыклад:
Цукар, харчовы прадукт з цукровых бурако або цукровага трыснягу; складаецца з цукрозы. Тэхналагічны працэс вырабу Ц. з цукровых бурако (маюць 17 – 20% цукрозы): буракі мыюць і разразаюць на тонкую стружку; на дыфузійных апаратах з яе атрымліваюць дыфузійны сок, які апрацоваюць нягашанай вапнай (дэфекацыя) і вуглякіслым газам (сатырацыя); потым сок фільтруюць, насычаюць сярністым газам (сульфітацыя), выпарваюць і атрымліваюць утфель – цукровы сіроп, сумесь крышталіка цукрозы і міжкрыштальнага сіропу. Крышталікі аддзяляюцца на цэнтрыфугах, прамываюцца і высушваюцца, атрымліваецца цукар-пясок (БелСЭ).
Дзеясловы  форме прошлага часу незакончанага трывання выкарыстоваюцца для выражэння змены паслядонасці дзеяння, часавай паслядонасці, напрыклад:
Вучоныя распрацавалі гэты метад (аптычнае кручэнне) дзеля цытрусавых пекціна. Аналіз выконвася наступным чынам. Спачатку вымяралася дзельнае кручэнне пачатковага раствору, пасля чаго пекцінавыя рэчывы колькасна асаджаліся  выглядзе меднай солі і адфільтроваліся. Потым вымяралася дзельнаяе кручэнне фільтрату. Розніца кручэння да і пасля асаджэння пекцінавых рэчыва прама прапарцыянальна іх канцэнтрацыі (удзельнае кручэнне цытрусавага пекціну + 230).
Пры дзеяслова-выказніках выкарыстоваюцца займеннікі з адцягненым значэннем – ён, яна, яно, яны, мы. Займеннік Я не выкарыстоваецца  навуковых тэкстах, ён апускаецца або замяняецца займеннікам МЫ , так званае “атарскае мы”. Ён падкрэслівае адзінства таго, хто гаворыць або піша, з іншымі асобамі, агульнасць інтарэса атара і адыторыі, да якой ён звяртаецца, напрыклад:
Як мы можам бачыць, арганізацыя працы – самастойная галіна дзейнасці, аб’ектам якой з’яляецца праца. Яна абапіраецца на ласцівыя толькі ёй метады і прынцыпы.
У тэкстах навуковага стылю жываюцца прыметнікі, але яны выступаюць як сродак класіфікацыі (прыкмет, з’я, віда, гатунка). Напрыклад:
У якасці каагулянта пры вырабе мяккіх сыро, такіх як “Фермерскі”, “Дачны” выкарыстоваюцца кіслоты (малочная, саляная, воцатная).
Простая форма прыметніка (чысты, густы) – нейтральная, таму жываецца ва сіх стылях. Формы вышэйшай ступені паранання з суфіксамі –ейш(-эйш), -ш- не ласцівы навуковым тэкстам. Больш распасюджана складаная форма: больш эфектыны, менш кіслы.
Форма дзеяслова – дзеепрыметнік – значна абмежавана ва жыванні ва сіх стылях мовы. Гэта абмежаванне выклікана перш за сё асаблівасцямі тварэння дзеепрыметніка. Так, дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашняга часу, утвораныя пры дапамозе суфікса –уч(-юч), -ач(-яч), а прошлага часу пры дапамозе суфікса –ш-, -ш-, лічацца ненарматынымі, паколькі  пачатковай форме аманімічныя адпаведным дзеепрыслоям.
Паранаем: дзеепрыметнік
дзеепрыслое

узналяючы (абмен) які?
узналяючы што робячы?

выступішы (дакладчык)
выступішы што зрабішы?

уваходзячы (элемент)
уваходзячы што робячы?

Аналіз навуковых тэкста паказа, што няма строгіх норма ва жыванні ці абмежаванні адназначных дзеепрыметніка. Можна сустрэць непаслядонасць ва жыванні такіх дзеепрыметніка і  слоніках (“Словарь-справочник по маркетингу”. – Мн.: Выш. школа, 1993): пранікаючае цэнатварэнне, пульсуючы графік, напамінаючая рэклама, упраляючы па гандлі і кіранік службы збыту.
Дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашняга часу твараюцца з дапамогай суф.-ем-, -ім-. Але яны таксама не характэрны сучаснай беларускай літаратурнай мове, таму жыванне іх таксама абмежавана. Навуковыя тэксты характарызуюцца рэдкім ужываннем дзеепрыметніка з –суф. –ем-, -ім- : кантралюемы тавар, канверціруемая валюта (канверсуемая), прасуючыя машыны. Найбольш ужывальныя формы дзеепрыметніка з суф. –ен-, -эн-, -н-, -л-, -т-: сказаны, адкрыты, занесены, запраграмаваны, створаны.
Формы дзеепрыслоя пашыраны  навуковых тэкстах, асабліва з суфіксамі –ачы (-ячы); -учы (-ючы). Напрыклад:
Падкрэсліваючы самастойнасць арганізацыі працы як элемента арганізацыі вытворчасці, неабходна адзначыць, што між усімі ваходнымі элементамі  яе саста існуе цесная заемасувязь. Зыходзячы з азначэння арганізацыі працы, можна вызначыць (абазначыць) наступныя задачы, што стаяць перад гэтай галіной: тэхніка-тэхналагічныя, эканамічныя, псіха-фізіялагічныя і інш.
Выкарыстанне нехарактэрных для беларускай мовы форм дзеяслова  навуковых тэкстах не адпавядае норме. Даследчыкі лічаць, што “найбольш разбураюць лад мовы неласцівыя ёй афіксы”.

2.Асаблівасці сінтаксісу
Для навуковых тэкста характэрны розныя сінтаксічныя сродкі. Найбольш жывальныя з розных тыпа сказа паводле мэты выказвання апавядальныя сказы. Асноная іх задача – паведамленне, якое выражаецца  сцвярджальнай або адмонай форме. Напрыклад:
Вакуум-апараты бываюць перыядычнага і бесперапыннага дзеяння.
Пытальныя сказы  навуковым стылі абмежаваны. Часцей за сё яны надаюць адценне навукова-папулярнага выкладу інфармацыі. Напрыклад:
У якіх суадносінах знаходзіцца беларуская літаратура і сусветная?
- Пытанне цяжкае. І трохі балючае. Балючае, бо трэба шчыра прызнацца, што беларускую літаратуру ведаюць у свеце сё яшчэ кепска
Сказы  навуковых тэкстах, як правіла, двухсастаныя, развітыя, ускладненыя. Сярод ускладнення пашыраны аднародныя члены сказы, якія звязаны паміж сабой інтанацыяй пералічэння, злучнікамі (і, а, але). Напрыклад:
Харчовая каштонасць сыру абумолена прысутнасцю незаменных кіслот, вітаміна, лятучых і высокамалекулярных тлустых кіслот, кальцыевых, фосфарнакіслых і іншых мінеральных солей.
Пры аднародных членах сказа можа стаяць абагульняльнае слова, якое  навуковых тэкстах выконвае лагічную функцыю, напрыклад:
Фізічныя ласцівасці рэчыва і сістэм выражаюцца праз фізічныя параметры: каэфіцыенты вязкасці, дыфузіі, каэфіцыенты цеплаправоднасці і тэмператураправоднасці, удзельную цеплаёмістасць.
Аднародныя члены сказа неабходна афармляць так, як аформлена абагульняльнае слова (у прыкладзе – абагульняльнае слова і аднародныя члены сказа маюць форму вінавальнага склону).
Пабочныя словы, канструкцыі  навуковых тэкстах указваюць на адносіны паміж часткамі выказвання, а таксама нясуць дадатковыя звесткі, тлумачэнні, удакладненні, папракі. Напрыклад:
Такім чынам, комплекснае вырашэнне праблем па сіх напрамках, якімі займаецца арганізацыя працы, дазваляе знайсці аптымальныя варыянты эфектынага выкарыстання сродка вытворчасці і рабочай сілы.
У навуковых тэкстах выказнік можа быць простым дзеяслоным  форме цяперашняга часу або састаным іменным з асноным кампанентам назонікам, напрыклад:
Мяккі сыр – высакаякасны харчовы прадукт, які атрымліваецца пры ферментатыным, кіслотным або камбінаваным згусанні малака з наступнай апрацокай сырнага згустку і сырнай масы, з выспяванне або без яго.
Выбар тыпу складанага сказа  навуковых тэкстах характарызуецца логікай, зместам выкладу. Найбольш ужывальныя складаназалежныя сказы, што адпавядае патрабаванням доказна-лагічнага выкладу матэрыялу, напрыклад:
Матрыца для фармавання цеставай стужкі яляе сабой латунны дыск, у якім ёсць усяго адна шчыліна дажынёй 600 мм і шырынёй 1,2 мм.
Даданы сказ дазваляе больш дакладна перадаць інфармацыю, дадзеную  галоным сказе.

Парадак сло
Парадак сло у навуковых тэкстах адносна свабодны, г. зн. можа быць прамы і адваротны (інверсія), у залежнасці ад мэты выказвання.
Азначэнне – дзейнік - акалічнасць спосабу дзеяння – выказнік - дапаненне (прамы парадак сло).
Дзейнік – азначэнне – выказнік – акалічнасць - дапаненне (інверсія).
Трэба памятаць, што пры прамым парадку сло, на апошняе месца ставіцца слова, якое заключае  сабе новую, найбольш важную інфармацыю. Пры адваротным парадку сло такі член сказа выносіцца або  пачатак, або ставіцца  канцы сказа. Напрыклад:
Сыроватачныя бялкі застаюцца пры такіх умовах растваральнымі. - прамы парадак сло.
У працэсе сычужнай каагуляцыі малака выдзяляецца толькі казеін. – інверсія.
Дакладнасць і яснасць выказанай думкі залежыць ад правільнага выбару парадку сло у сказе. Трэба сачыць, каб слова, якое залежыць ад іншага, стаяла  сказе побач з ім або як мага бліжэй. Калі паміж кампанентамі аднаго словазлучэння стаіць многа сло іншых словазлучэння, то выказаная думка можа аказацца незразумелай, напрыклад:
Рашэнні, у сувязі з вынікамі праверкі брыгады намі прынятыя і агульным сходам зацверджаныя, з боку адміністрацыі ніякіх істотных заваг на мелі.
У тэкстах навуковага стылю выкарыстоваюцца і сродкі лагічнай сувязі: лексічныя паторы, пабочныя словы, злучнікі, асабовыя займеннікі 3-й асобы, указальныя займеннікі, напрыклад:
З мяккіх сыро найбольшай увагі заслуговаюць сыры, якія вырабляюць спосабам тэрмінакіслотнай каагуляцыі бялко малака. Іх выраб мае шэраг пераваг перад сычужнымі і кіслотнымі сырамі, яны карыстаюцца вялікім попытам у насельніцтва. Асноныя напрамкі  галіне дасканалення тэхналогіі сыро:
выраб сыро з ферментацыяй сырнай масы;
выраб сыро з пабочнай сыравіны;
выраб сыро з прымяненнем раслінных напаняльніка.
Безумона, праца  гэтым напрамку з’яляецца актуальнай.



лекцыя 8. Жанры навуковай літаратуры
Анатацыя.
Рэзюмэ.
Рэферат.
Тэзісы.
Спосабы выкладання навуковай інфармацыі.
Асноныя паняцці: анатацыя, рэзюмэ, рэферат, тэзісы.
Літаратура:
Кузнецов И., Лойко Л. Рефераты, контрольные, курсовые и дипломные работы. /Под ред. проф. А. Макарова. – Мінск, 1998.
Кузнецов И. Рефераты, курсовые и дипломные работы: Методика подготовки и оформления: Учебно-методическое пособие. – 2-изд. – М., 2004.

1.Анатацыя
Анатацыя (лац. annotation’завага, паметка’ – кароткае тлумачэнне ці крытычная завага, якая ідзе за бібліяграфічным апісаннем якога-небудзь сачынення (на адваротным баку тытульнага ліста або кнігі, на каталожнай картцы і г.д.); разгорнутая анатацыя – сціслая характарыстыка ідэйнай накіраванасці зместу, прызначэння кнігі, артыкула і г.д.
Анатацыя яляе сабой кароткую абагуленую характарыстыку твора друку (кнігі, артыкула), якая ключае іншы раз і яго ацэнку. Аснонае яе прызначэнне – даць некаторыя яленні аб кнізе, артыкуле, навуковай працы з тым, каб рэкамендаваць яе пэнаму колу чытачо. Таму  анатацыі не патрабуецца выкладання зместу твора, як часцей за сё даецца  выглядзе пераліку  змесце (“в оглавлении”).
Прыклады анатацый можна знайсці на другой (іншы раз на апошняй) старонцы кожнай кнігі. Гэта як бы візітная картка, па якой чытач (ці пакупнік) мяркуе аб тым, наколькі дадзеная кніга яму карысна. Анатацыя  такім выпадку іграе ролю рэкламы.
Па сваім характары анатацыі могуць быць даведачнымі, без крытычнай ацэнкі твора, і рэкамендацыйныя, якія трымліваюць такую ацэнку.
Па ахопу зместу анатуемага дакумента і чытацкім прызначэнні адрозніваюць агульныя анатацыі, якія характарузуюць дакумент у цэлым, разлічаныя на шырокае кола чытачо; спецыялізаваныя, якія раскрываюць матэрыял толькі  пэных аспектах, што цікавіць спецыяліста.
Даведачныя анатацыі характарызуюць крыніцу з п. гл. тыпу выдання, яго літаратурнай формы, чытацкага адрасу, а таксама даюць звесткі аб выкарыстаным матэрыяле. Уключэнне  анатацыю разнастайных звестак аб кнізе, яе тэарэтычных і практычнай каштонасці, дакументальных крыніцах павышае яе эфектынасць. Аднак пры сім гэтым трэба дабівацца лаканічнасці і кампактнасці звестак аб анатуемым творы.
Зыходзячы з патрабавання да анатацый, іх аб’ём можна давесці ад некалькіх сло да 10 - 15 радко. Абавязковымі патрабаваннямі да даведачных анатацый з’яляюцца канкрэтнасць і прастата выкладу. Прыкладная схема даведачнай анатацыі такая:
удакладненне загалока;
кароткія звесткі, звязаныя са зместам;
звесткі, звязаныя з атарам;
асаблівасці выдання;
чытацкі адрас (на каго разлічана?)
Рэкамендацыйныя анатацыі звычайна з’яляюцца спецыялізаванымі і прадугледжваюць іншы падыход да выкладу і літаратурнаму афармленню. Варта звярнуць увагу на значнасць (важнасць) твора (кнігі), тады неабходна казаць на тое, чаму кніга (артыкул) будзе карысна і цікава чытачу, што  ёй можа прыцягнуць увагу ; што паможа чытачу  павышэнні яго кваліфікацыі, азнаямленні з навейшымі дасягненнямі навукі і тэхнікі.
Істотную ролю  вызначэнні якасці рэкамендацыйнай анатацыі адыгрывае паслядонасць выкладу. Анатацыя можа пачынацца са звестак аб атару, што дасць уяленне аб накіраванасці твора і аб яго якасці; з заваг па сутнасці пытання, што прыцягне вагу чытача к анатуемаму твору; з ацэнкі твора  шэрагу іншых аналагічных кніг (артыкула), што зверне вагу чытача іменна на гэты твор. Напрыклад:

Кузняцо І. М. Рэфераты, курсавыя і дыпломныя работы: Методыка падрыхтокі і афармлення: Вучэбна- метадычны дапаможнік. – 2-выд. – М.: Выдавецка-гандлёвая карпарацыя “Дашка і К”, 2004. – 352 с.
Гэта кніга – ужо другое выданне атара, але больш дапоненае і дакладненае. Першае выдадзена  Мінску, другое – у Маскве.
У дапаможніку разглядваецца весь працэс падрыхтокі вучэбных навуковых работ – ад выбару тэмы да яе абароны.
У ім змяшчаюцца рэкамендацыі па падрыхтоцы, напісанні і афармленні кантрольных, курсавых і дыпломных работ у адпаведнасці з патрабаваннямі Даст РФ і РБ. Прыведзены карысныя парады па выбары тэмы, збору, аналізе і апрацоцы інфармацыі. Асаблівая вага надаецца працы над рукапісам разнастайных віда работ, прадсталення тэкставага і ілюстрацыйнага матэрыялу. У якасці дадатка даюцца зоры афармлення асобных элемента навуковых прац, неабходны даведачны матэрыял.
Дапаможнік прызначаны для студэнта вну, навучэнцам гімназій, каледжа, тэхнікума, выкладчыкам, а таксама сім, хто хоча павысіць культуру сваёй навуковай працы.

Цікоцкі М. Я. Стылістыка беларускай мовы: Вучэбны дапаможнік для факультэта журналістыкі. – 2-е выд., перапрац. і дап. – Мн.: Універсітэцкае, 1995. – 294с.
Раглядаюцца пытанні тэарэтычнага і практычнага характару, якія датычацца спецыфікі функцыянальных стыля і асаблівацей ужывання стылістычна маркіраваных сродка лексікі, марфалогіі і сінтаксісу беларускай літаратурнай мовы. Асаблівая вага надаецца мове і стылю сродка масавай інфармацыі і прапаганды.
Для студэнта факультэта журналістыкі, можа быць выкарыстана студэнтамі-філолагамі беларускіх універсітэта і інстытута, а таксама настанікамі сярэдніх школ.

2.Рэзюмэ
Рэзюмэ (фр. resume) – кароткае выкладанне сутнасці напісанага, сказанага ці прачытанага; кароткі вывад, заключны вынік чаго-небудзь’.
Рэзюмэ блізка прымыкае да анатацыі. Але паміж анатацыяй і рэзюмэ ёсць істотная розніца: у той час як анатацыя коратка характарызуе асноныя ідэі твора (кнігі, артыкула), то рэзюмэ – яго вывады, галоныя вынікі. Паняцце ’рэзюмэ’ таксама’ існуе  афіцыйна-справавым стылі, у справаводстве. Там яно мае значэнне сціслай кароткай інфармацыі аб сабе, складзеная прэтэндэнтам на вакантнае месца. У нейкай ступені гэта самарэклама, якая дазваляе кіраніцтву арганізацыі папярэдне азнаёміцца з суіскальнікамі працы з тым, каб пры непасрэдным кантакце спыніцца на адным з іх.

3.Рэферат
Рэферат (лац. referre’дакладваць, паведаміць’) – даклад на пэную тэму, які ключае агляд адпаведнай літаратуры і іншых крыніц; выкладанне зместу навуковай працы, кнігі і г.д.
Мэта рэферата – адказаць на пытанне, што новага, істотнага змяшчае кніга, артыкул. Рэферат (у адрозненне ад анатацыі) змяшчае канкрэтныя ідэі, вывады атара; адказвае на пытанне: што заключаецца  дадзенай публікацыі?
Рэферыруючы нейкі твор, варта дастаткова пона, канкрэтна і паслядона перадаць яго змест у максімальна сціслай і па магчымасці абагуленай форме. Адначасова з гэтым рэферат – не механічны пераказ работы, а выклад яе сутнасці. Калі неабходна для асвятлення зместу навуковай работы, у рэферат могуць быць уключаны лічбавыя дадзеныя, табліцы, графікі, малюнкі, чарцяжы, схемы.
Змест рэферыруемага твора выкладаецца аб’ектына ад імені атара. Калі  першасным матэрыяле галоная думка сфармулявана недастаткова дакладна, у рэфераце яна павінна быць канкрэтызавана і вылучана. Рэферат рыхтуецца на аснове некалькіх крыніц ( можа быць і адна крыніца). Гэта не сачыненне, а агляд публікацый, які не патрабуе ні фантазій, ні выказвання новых ідэй. Канечне, у рэфераце можна прыводзіць уласныя сцвярджэнні, але яны не засёды падыходзяць. Вылучаюць наступныя віды рэферата:
вучэбныя;
кантрольныя;
службовыя;
творчыя.
Незалежна ад віду рэферат можа быць раздзелены на тры асноныя часткі: загалоную, уласна рэфератыную і даведачны апарат. Спачатку збіраюцца зыходныя матэрыялы на зададзеную тэму (кнігі, артыкулы, заметкі, ілюстрацыі), потым вытрымкі з іх групуюцца  тым парадку, які патрэбны атару. З зыходнымі матэрыяламі можа дапамагчы Інтэрнет, з практычнымі навыкамі атар павінен справіцца сам. У залежнасці ад віду рэферата выкарыстоваюць розныя мадэлі падрыхтокі. Зыходны матэрыял абагульняецца, кампануецца, канкрэтызуецца: перачытваецца чарнавы варыянт рэферата не адзін раз і затым зно карэкціруецца або дапаняецца, выяляюцца асноныя звесткі, якія павінны вайсці  рэферат. Ад другарадных звестак пазбаляюцца. Затым  лагічнае цэлае сінтэзуецца, абагульняецца каштоная інфармацыя  адпаведнасці з мэтамі рэферата. У працы патрэбны разгорнутыя аргументы, разважанні, парананні. Матэрыялы падаюцца  форме апісання ці канстатацыі, большы хіл робіцца на дакладнасць, сцісласць, яснасць, прастату. Схема рэферата можа быць такая:
атар, назва, месца і год выдання кнігі, яе тыраж;
тэма артыкула (кнігі);
структура, кампазіцыя;
асноны змест кожнага раздзела;
наянасць ілюстрацыйнага матэрыялу (малюнкі, фотаздымкі, табліцы, схемы);
адрасат.
Вучэбныя рэфераты выконваюцца  якасці самастойных работ  школе і вну. Мэта – навучыцца працаваць эфектына. Эфектынасць – гэта не аб’ём, а максімум выніку пры мінімуме затрат сіл і часу.
Кантрольныя рэфераты выкарыстоваюцца для праверкі гатонасці чалавека да працы. У кантрольным рэфераце студэнт паказвае сябе. У ім адлюстроваюцца свае асабістыя адносіны да вывучаемага пытання. Рэферат пішуць пры паступленні  аспірантуру і іншыя навучальныя становы. У кантрольным рэфераце матэрыял трэба падаць так, каб даказаць сваё маральнае права займацца гэтай тэмай; падкрэсліць важнасць тэмы, для гэтага трэба выкарыстаць працы вядомых вучоных. Кантрольныя рэфераты могуць быць выкарыстаны і пры працаладкаванні маладога спецыяліста на пэную пасаду.
Службовыя рэфераты рыхтуюцца як службовыя заданні. Звязана гэта з тым, што кіраніцтву трэба тэрмінова вывучыць нейкае пытанне, а часу няма. Заданне даецца рэферэнту, сакратару, спецыялісту; час падрыхтокі можа абмяжовацца. На дапамогу можна прыцягнуць Інтэрнет.
Творчыя рэфераты рыхтуюцца для сябе і не маюць канкрэтнай мэты, г.зн. не абмежаваны часам, аб’ёмам. Мэта рэферата – гэта дасканаленне сябе, сваёй навуковай працы, падрыхтока да дысертацыі, выступлення на канферэнцыях, для публікацый у Інтэрнеце, навуковых зборніках.


Кампазіцыя рэферата:
тытульны ліст;
змест;
уводзіны;
асноная частка;
заключэнне;
бібліяграфічны спіс;
дадатак;
дапаможныя казальнікі.

4.Тэзісы
Тэзіс (грэч. thesis палажэнне, сапраднасць якога павінна быць даказана; аснонае палажэнне’). Тэзісы – коратка сфармуляваныя асноныя палажэнні даклада, лекцыі, паведамлення; у ідэалістычнай філасофіі Гегеля – зыходная ступень дыялектычнага развіцця; у антычным вершаскладанні – месца  вершы, якое не нясе рытмічнага націску і  спалучэнні з моцнымі складамі тварае рытм верша.
Тэзісы – вывады і абагульненні, якія слухач (чытач) запісвае  форме цытат або ласных фармулёвак, што маюць характар сцвярджэння. У тэзісах раскрываюцца асноныя ідэі артыкула, кнігі, твора. Тэзісы дазваляюць абагуліць матэрыял, перадаць яго змест шляхам сціслых запіса. Тэзісы складаюцца пры паторным чытанні (слуханні). Тэкст разбіваецца на часткі, у кожнай з іх вылучаецца галонае. Падрыхтаваць тэзісы – значыць запісаць галоныя думкі тэксту. Звычайна тэзісы нумаруюцца, бо так лягчэй захаваць логіку атарскіх разважання. З дапамогай тэзіса можна запісаць лекцыі, а не падрабязна канспектаваць. Тэзісы бываюць:
асноныя – галоныя палажэнні, якія абагульняюць змест крыніцы, або галоныя вывады;
простыя – гэта галоныя думкі, якія ваходзяць састаной часткай у канспект, рэферат; простыя тэзісы можна вылучыць з усіх частак кнігі (артыкула), нават пры першапачатковым азнаямленні (асноныя ж можна скласці пасля понага высвятлення сутнасці сёй кнігі). К аснонаму тэзісу можа быць састалена некалькі простых тэзіса, якія тлумачаць асноны;
складаныя тэзісы жываюць, калі за аснонымі тэзісамі будуць ісці простыя, як у складаным плане: пункты і падпункты;
тэзісы-цытаты прымяняюць пры напісанні рэцэнзій і анатацый для паранання розных пункта гледжання.
Фармулёка тэзіса павінна быць дакладнай і кароткай. Прагледзім прыклад тэзіса па пытанні “Анатацыя”.
1.Анатацыя як жанр навуковай літаратуры.
2.Абагулены характар і ацэначнасць анатацый.
3.Анатацыя – візітная картка кнігі.
4.Змест і кампазіцыя даведачных анатацый:
а) тып выдання (дапоненае, перапрацаванае);
б) адрасат;
в) дакументальная аснова матэрыяла;
5.Спецыялізаваны характар рэкамедацыйных анатацый.
6.Агульнасць і адрозненне  афармленні рэкамендацыйных і даведачных анатацый .
Ва сіх жанрах навуковай літаратуры выкарыстоваюцца цытаты.

5.Спосабы выкладання навуковай інфармацыі
Асноныя спосабы выкладання навуковай інфармацыі: апісанне, апавяданне, разважанне, доказ.
Апісанне прадугледжвае агульнае ражанне ад прадмета, з’явы, пералік розных прыкмет, агульная ацэнка; даецца адказ на пытанне: які ? Напрыклад:
Як сыравіна для вытворчасці безмучнога хлеба трыцікале мае шэраг пераваг у парананні з пшаніцай і жытам: утрымлівае шмат вітаміна і амінакіслот, незаменных кіслот (валін, ізалейцын, фенілалалін), можа станоча плываць на працэс браджэння цеста.
Апавяданне ключае пачатак, развіццё і канец дзеяння; пытанне: што адбываецца з прадметам, з’явай? Напрыклад:
Адліты пат засыпаюць зверху цукровай пудрай ці цукрам-пяском у залежнасці ад выкарыстанага для форм матэрыялу. Пасля студнетварэння пат выбіраюць з форм і старанна ачышчаюцьз дапамогай шчотак ці  ток сціснутага паветра ад крухмалу ці аддзяляюць ад лішка цукру-пяску ці цукровай пудры. Частка цукру-пяску застаецца на паверхні пату, як негіграскапічнае ахонае пакрыццё, якое паляпшае яго знешні выгляд.
Разважанне ключае асноную думку, пункты гледжання, супасталенне, вывад; задаюцца пытанні: чаму прадмет такі? чаму так адбываецца з’ява? Напрыклад:
Нярэдка знікае пытанне: чаму малекула дадзенага рэчыва не валодае яго фізічнымі ласцівасцямі. Для таго каб лепш зразумець адказ на гэта пытанне, разгледзім некалькі фізічных уласцівасцей рэчыва, напрыклад, тэмпературу плалення і кіпення, цеплаёмістасць, шчыльнасць, механічную трываласць, цвёрдасць, электраправоднасць. Тэмпература плалення і кіпення, трываласць і цвёрдасць вызначаюцца трываласцю сувязей паміж малекуламі  дадзеным рэчыве пры пэным агрэгатным стане ; таму прымяненне падобных паняцця да асобнай малекулы не мае сэнсу
Доказ уключае гіпотэзу і ласна доказ; ставіцца пытанне: чаму? – таму што. У адрозненне ад разважання  доказе выражаецца пэненасць. Напрыклад:
Атамная цеплаёмістасць большасці простых рэчыва у цвёрдым стане ляжыць у межах 22 -29 Дж (моль. К). З правіла Дзюлонга і Пці выцякае, што раздзялішы 26 на дзельную цеплаёмістасць простага рэчыва, лёгка вызначаную з вопыту, можна знайсці набліжанае значэнне мольнай масы атама адпаведнага элемента, а значыць, прыбліжанае значэнне атамнай масы элемента.
Прыёмы выкладання навуковых матэрыяла.
1.Строга паслядоны, які патрабуе шмат часу, таму што атар, не закончышы понасцю чарговы раздзел, не можа пераходзіць да наступнага. Для апрацокі аднаго раздзелу патрабуецца пераспрабаваць некалькі варыянта, у гэты час астатні матэрыял ляжыць нерухома.
2. Цэласны патрабуе амаль удвая меней часу на падрыхтоку працы, бо спачатку пішацца весь твор цалкам, затым адбываецца апрацока па частках і дэталях, уносяцца пры гэтым дапаненні і выпраленні.
3. Выбарачны прыём выкарыстоваецца даследчыкамі. Па меры падрыхтаванасці фактычных даных атар апрацовае матэрыялы  любым парадку, выбірае той прыём выкладання, які найбольш для яго аптымальны, каб аформіць канчатковы рукапіс. Тут важна вылучыць кампазіцыйныя элементы: уводзіны, вывады, прапановы, бібліяграфію, дадаткі, указальнікі.

ЛЕКЦЫЯ 9. Лексікалогія
1.Прадмет вывучэння лексікалогіі. Лексічнае значэнне слова.
2.Сінонімы, амонімы, антонімы, паронімы.
3.Лексіка паводле паходжання.
Асноныя паняцці: слова, лексіка, значэнні сло, калькаванне, “трасянка”.
Літаратура:
Сямешка Л. І. Курс беларускай мовы. – Мінск: Універсітэцкае, 1996.
Цікоцкі М. Я. Стылістыка беларускай мовы. – Мінск: Універсітэцкае, 1995.

1.Прадмет вывучэння лексікалогіі. Лексічнае значэнне слова
Лексікалогія – гэта навука аб словах, аб слонікавым складзе мовы. Ад грэч. logos навука’ (слова, паняцце), lexicon ’славесны’, выраз’, сукупнасць сло, якія ваходзяць у склад якой-небудзь мовы’. Задача лексікалогіі – вывучэнне і сістэматызацыя слонікавага складу, вывучэнне шляхо развіцця значэння сло, іх паходжанне, вызначэнне сферы жывання. Асобныя напрамкі лексікалогіі, выпрацавашы ласныя метады, сталі самастойнымі навуковымі дысцыплінамі. Так узніклі семасеалогія (навука аб значэнні сло), этымалогія (навука аб паходжанні сло), фразеалогія (навука аб устойлівых спалучэннях сло), лексікаграфія (навука, якая сістэматызуе словы і выдае іх у выглядзе слоніка), стылістыка (навука аб слове як сродку выразнага малення).
Прадметам вывучэння лексікалогіі з’яляецца слова. Слова – найменшая сэнсавая адзінка мовы, гэта гук або комплекс гука, які жываецца як самастойная цэласная адзінка і служыць сродкам зносін. Слова спрымаецца  адзінстве формы і зместу. Значэнне слова – гэта унутраны бок яго, змест; гучанне – знешні бок, форма. Змест і форма знаходзяцца  непарыным адзінстве. Змест слова складае яго лексічнае значэнне. Словы  мове выконваюць намінатыную функцыю, г. зн. абазначаюць прадметы, іх якасць, дзеянне, стан, прымету дзеяння, колькасць. Гэтыя абагуленыя значэнні прадметнасці, прыметы, дзеяння, колькасці – граматычныя, яны даюць падставу для вылучэння назоніка, прыметніка, дзеяслова, лічэбніка і г. д. Такім чынам, слова валодае граматычным значэннем.
Лексічнае значэнне – гэта суаднесенасць слова з адпаведным паняццем, з’явай рэчаіснасці. Паняцце – гэта вынік адлюстравання і абагульнення  свядомасці чалавека істотных прымет і ласцівасцей асобных прадмета і з’я. Напрыклад, маянэз соус з яечнага жатка, расліннага масла, воцату і разнастайных прыпра’ – гэта лексічнае значэнне слова; граматычнае значэнне назонік мужчынскага роду адзіночнага ліку 2-ога скланення’. Не абазначаюць паняцця службовыя словы.
Аднак было б памылковым сцвярджаць, што лексічнае значэнне зводзіцца толькі да паняцця. Напрыклад, у слове “вялізны”, акрамя семантычнага зместу, у значэнні дадаткова выяляюцца адносіны таго, хто гаворыць: адабрэнне ці неадабрэнне. Толькі тэрміны абазначаюць “чыстыя паняцці”, не складненыя эмоцыямі. Лексічнае значэнне слова – не застылае, статычнае, яно развіваецца. Прырода яго неаднолькава. У залежнасці ад таго, адчуваецца ці не адчуваецца прыкмета, характэрная рыса, што ляжыць у аснове назвы, вылучаюць значэнні:
матываваныя (гэта значэнні вытворных сло): бяліць рабіць белым’, настольнік абрус, тканіна, якой накрываюць стол’;
нематываваныя (значэнні невытворных сло): зіма, ісці, клён.
Слова можа пашыраць ці звужаць сваё значэнне, можа знікаць з ужытку. Напрыклад, слова “піва” звузіла сваё значэнне і цяпер абазначае не вогуле тое, што п’юць’, а спецыяльна прыгатаванае пітво пэных якасцей’. Выйшла з ужытку слова “каліта”, яго значэнне перадаецца сучасным “кашалёк”. Значэнне можа быць:
прамое (першаснае, аснонае), калі слова абазначае “чыстае паняцце”, без дадатковай семантыкі: цвёрды грунт, вада льецца, неглыбокі ручай;
пераноснае, якое знікае  залежнасці ад прыметы, пакладзенай у аснову пераносу назвы з аднаго прадмета, з’явы на другі: неглыбокі сон, цвёрды характар, гаворка льецца;
фразеалагічна звязанае, якое рэалізуецца ва стойлівых зваротах (фразеалагізмах): зубы з’есці, ісці на свой хлеб;
сінтаксічна абумоленае, якое рэалізуецца  кантэксце: - Не прадстанік паліцыі, а авечка ты дурная, вось хто ты! (Я. Колас).
У сучаснай мове адны словы могуць мець адно значэнне (адназначныя, монасемантычныя словы) і шмат значэння (два і больш; гэта мнагазначныя словы ці полісемантычныя). Адназначныя словы: вецер, сасна, бегчы, дэканат, тралейбус. Мнагазначныя словы: іголка (сасны), свінцовая (хмара), крыло (самалёта). Адрозніваюць некалькі віда мнагазначнасці: метафара, метанімія, сінекдаха. Усе гэтыя значэнні пераносныя. У метафары шляхі пераносу назвы на другі прадмет па форме, колеры, функцыі, па месцы знаходжання, напрыклад: воблака пылу, залатыя каласы, покрыва ночы, хвост калоны. Метанімія – гэта перанос па сумежнасці  прасторы, у часе, назвы матэрыялу на выраб, імя ласнага на выраб: разліць вядро, чытаць пераклад, есці са срэбра, на стале ляжыць печыва, магутны дызель. Сінекдаха – гэта перанос назвы часткі на цэлае, назвы агульнага на канкрэтнае, родавай назвы на відавую:. статак у 50 гало, лес багаты птушкай, дзічка – яблыня’ і плод яблыні’, шэрыя курткі рагаталі.

2.Сінонімы, амонімы, антонімы, паронімы
Амонімы (грэч. homos аднолькавы’ і onyma імя’) – словы аднолькавыя па гукавым складзе, але розныя па семантыцы. Прычыны знікнення амоніма: абмежаваная колькасць гука, запазычанні з іншых мо (лава прадмет сялянскай мэблі’ і вывяржэнне вулкана’), распад семантычных сувязей у мнагазначных словах (журавель птушка’ і прыстасаванне пры калодзежы’). Амонімы бываюць поныя (лексічныя), якія понасцю супадаюць ва сіх граматычных формах (корт тканіна’, пляцока для гульні’); няпоныя, у якіх супадзенне няпонае. Вылучаюць графічныя амонімы (амографы), якія адрозніваюцца месцам націску (прыклад і прыклад); фанетычныя амонімы (амафоны), якія адрозніваюцца  напісанні, а гучанне аднолькавае (казка – [каска] ); граматычныя амонімы (амаформы), якія адрозніваюцца разнастайнасцю граматычных форм, а супадаюць толькі  асобных формах (палі ад поле’ і паліць’).
Сінонімы (грэч. synonimos аднаіменны’) – гэта блізкія або ідэнтычныя па значэнні словы, якія адрозніваюцца стылістычнай афарбокай ці семантычнымі адценнямі. Група сло на аснове агульнасці значэння тварае сінанімічны рад: дарога, шлях, гасцінец, шаша. У сінанімічным радзе ёсць нейтральнае слова з агульным значэнем. Такое апорнае слова называецца дамінантай. Вакол дамінанты групуюцца словы з больш прыватным значэнем. Дамінантай у прыведзеным сінанімічным радзе з’яляецца слова “дарога”. Сінонімы бываюць семантычныя (ідэаграфічныя), стылістычныя, семантыка-стылістычныя, абсалютныя сінонімы (дублеты), кантэкстуальныя.
Семантычнымі называюцца сінонімы, якія адрозніваюцца адценнем значэння: размаляць - дыскутаваць; песціць – лашчыць – мілаваць.
Стылістычнымі называюцца сінонімы, якія адрозніваюцца стылістычнай афарбокай: паветра – эфір (літ.), турма – кутузка (гутарк.).
Семантыка-стылістычнымі называюцца сінонімы, якія адрозніваюцца і семантыкай і сферай ужывання адначасова: пісаць – крэмзаць, весці – валачы.
Сустракаюцца сінонімы, адрозненне якіх зусім не выражана. Гэта дублеты, напрыклад: арфаграфія – правапіс, аб’ява – абвестка.
Словы, якія збліжаюцца па другарадных, частковых прыметах (у кантэксце), называюцца сітуацыйнымі ці кантэкстуальнымі сінонімамі, напрыклад: Ад таго пажаце, пасох, пагні маладняк (І. Пташніка). Закалыханыя, спяць песні, усе трэлі, свісты, перасвісты, куванні, звоны, перазвоны, куганні, гулы, перагуды, лясныя шумы, перашумы.
Паронімы (грэч. para каля’ onyma імя’) – аднакаранёвыя словы, якія належаць да адной часціны мовы, маюць блізкае гучанне і напісанне (адрозніваюцца  напісанні адной літарай або некалькімі), але адрозніваюцца па значэнні, напрыклад: туляцца блукаць’ і туліцца гарнуцца, хінуцца’. Паронімы знікаюць у выніку запазычання іншамоных сло: эканоміка арганізацыя, структура і стан народнай гаспадаркі’ і эканомія ашчаднасць’; таксама паранімічную пару могуць утвараць словы славянскага паходжання: асобны адасоблены, самастойны’ і асобы незвычайны, выключны’.
Антонімы (грэч. anti супраць’) – словы, якія абазначаюць лагічна процілеглыя, але суадносныя паняцці. У антанімічныя адносіны ступаюць далёка не се словы сістэмы часцін мовы. Антанімічныя пары здольны твараць тыя словы, значэнне якіх мае якасна-ацэначны характар, а таксама словы са значэннем процілегла накіраваных дзеяння, прымет і ласцівасцей прадмета: кіслы – салодкі, халодны – гарачы, дзень – ноч. Прыметнікі, значэнне якіх пазбалена прыметы якасці, антоніма не маюць: шакаладная (цукерка), лясная (сцяжынка). Няма антоніма у лічэбніка, значнай колькасці займенніка. У мнагазначных словах кожнае значэнне мае свае антонімы. Так, антонімам да слова “пустая”  спалучэнні са словам “бутэлька” з’яляецца слова ”поная”, а  спалучэнні са словам “размова” – “змястоная”.

3.Лексіка паводле паходжання
Лексіка беларускай мовы паводле паходжання падзяляецца на дзве вялікія групы:
спрадвечна беларуская лексіка;
запазычаная лексіка.
У спрадвечна беларускай лексіцы вялікі пласт складаюць словы агульнаславянскія, якія існуюць у тых ці іншых формах ва сіх славянскіх мовах: маці, брат, дзед, сват, свёкар, сын, нага, рука, сэрца, рака, поле, луг, восень, год, дзень, зіма, ноч, раніца, бяроза, вок, гаварыць, цёплы, воля, адзін, я, ты і г. д. Гэты пласт лексікі сфарміравася яшчэ да 6 – 7 стст.
Другі пласт – усходнеславянская лексіка, якая склалася  7 – 14 стст.: боты, вярока, дудка, жалейка, кубак, лыжка, журчаць, дагарукі, смуглы, тулава, шчака, гадзюка, жаваранак, зяблік, карова, веліч, вёска, вораг.
Трэці пласт – уласнабеларуская лексіка, якая знікла  13 – 14 стст. – нашыя дні): абрус, астрог, волат, вячысты, рухаць, клопат, лазня,вораг, пасярод, іржа, вуха, вось, крывавы, бярэзнік, спявак, сцежка, слухач, вырай.
Запазычанне сло – няспынны працэс, уласцівы мове на працягу сёй гісторыі яе існавання і абумолена эканамічнымі, палітычнымі, гандлёвымі, культурнымі, навукова-тэхнічнымі зносінамі. Крыніцай запазычвання могуць выступаць роднасныя (славянскія) і няроднасныя (неславянскія) мовы. Лексіка запазычваецца пры неабходнасці назваць прадмет, паняцце. У такім выпадку запазычванне слова адбываецца разам з запазычваннем рэаліі: канвеер, гітара, галіфэ. Многія запазычаныя словы даюць магчымасць замены апісальнага звароту адным словам: спрынтэр бягун на кароткія дыстанцыі’, каагуляцыя узбуйненне часціц у дысперсных сістэмах; вядзе да выпадзення з калоіднага раствору асадку’. Іншамоныя словы могуць запазычвацца не толькі  адзінстве гучання і значэння. Часам іншамоныя словы перакладаюцца з дапамогай адпаведных марфем мовы, якая запазычвае. Такі працэс называецца калькаваннем: біяграфія (грэч. bios жыццё’, grapho пішу’) – жыццяпіс; манускрыпт – рукапіс. Вялікая колькасць сло запазычана са славянскіх мо:
паланізмы: моц, скарб, гузік, палац, хцівы, блакітны, агрэст, кабета, літасць, тлусты, млын;
з украінскай мовы: бадзёры, забабоны, плюгавы, журыцца, чупрына;
русізмы: азнаменаваць, вінтока, мясарубка, саратнік, чарцёж;
Запазычаныя словы з неславянскіх мо:
грэцызмы: акадэмія, кафедра, камедыя, геаметрыя, космас, фантазія, бібліятэка;
лацінізмы: атар, акцёр, дэкан, дырэктар, інспектар, прафесар, гумар, тэрмін, цэнтр, атэстат;
германізмы: жабрак, майстар, слесар, швагер, варта, рота, гандаль, ганак, ланцуг, лямпа, труна, шафа, фальварак, цукар, гафт, кодра, цэгла, футра, барва;
з французскай мовы: абажур, абсурд, акварэль, афіша, апарат, бюро, бламанжэ;
англіцызмы: байкот, бар, баскетбол, бокс, біфштэкс, долар, танк, фільм, трэнер;
з італьянскай і іспанскай мовы: акорд, арыя, бас, віла, капэла, купал, кампазітар, фантан;
са скандынаскіх мо: акула, вікінг, нарты, сані, тундра, якар.

АСНОѕНЫЯ ПРЫКМЕТЫ ЗАПАЗЫЧАНЫХ СЛОѕ
Наянасць у слове літары ф: фарба, фабрыка.
Пачатковая галосная о, э, а : Эма, ода, атака.
Спалучэнне ге, ке, хе  корані сло: агент, схема, кельма.
Спалучэнне бю, кю, вю, мю, пю, фю  корані: бюро, кювет, рэвю, камюніке, капюшон, фюзеляж.
Спалучэнне галосных у корані (ау, іо, ыо, еа, эа, іё, ыё): ідэал, Трыо, геаметрыя, аул і г. д.
Цвёрдасць зычных д, т у спалучэннях дэ, тэ, ды, ты: дэтэкты, тэатр, дыплом, дэкаратар.
Прыстакі –а-, -анты-, -архі-, -контр-, -рэ-, -дэ-, -дыс-, -амфі-: амаральны, антыцыклон, рэфармацыя і г. д.
Суфіксы -–ізм-, -ызм-, -іст-, -ыст-, -ір-, -ыр: арганізм, капіраваць, сацыяліст.
Наянасць у слове спалучэння –ум, -ус, -юс: подыум, конус, полюс.
Наянасць спалучэння зычных –дл-, -тл-, -шт-, -шп-: вяндліна, тлусты, штаб, шпрыц.
Наянасць спалучэння –ен-, -ён-, -эн-: маёнтак, енк, пэндзаль.
Прыток запазычанай лексікі непазбежны, як непазбежны зносіны розных народа і краін. За кошт запазычання пашыраюцца сінанімічныя рады і актывізуецца тэрмінатварэнне. Ужыванне запазычаных сло павінна быць апрадана. У большасці сваёй запазычаныя кніжныя словы зусім не абавязковыя  бытавых моных зносінах. У беларускай літаратурнай мове шмат запазычання з рускай мовы. Да іх трэба падыходзіць з тымі ж патрабаваннямі, што і да сякіх іншых запазычання: “з двух блізкіх сло, запазычанага і роднага, лепшае тое , якое дакладней выражае паняцце” (В. Бялінскі). У газеце чытаем: “Яны, дзве маладыя і бадзёрыя дзячынкі, таропяцца да кароніка”. У гэтым сказе не апрадана жыты русізм “таропяцца”. У беларускай мове ёсць цудоны адпаведнік “ спяшаюцца”. Засмечаная русізмамі мова атрымала назву “трасянка”. Неапраданае змяшэнне рускай і беларускай лексікі спрымаецца як паказчык нізкай монай культуры.

ЛЕКЦЫЯ 10. Агульнажывальная лексіка і лексіка абмежаванага жывання
Лексіка беларускай мовы паводле жывання. Агульнажывальная лексіка.
Лексіка абмежаванага жывання. Дыялектызмы.
Спецыяльная лексіка. Тэрміны. Прафесіяналізмы.
Размона-бытавая лексіка.
Асноныя паняцці: дыялектызм, тэрмін, прафесіяналізм, табу, жаргон, арго.
Літаратура:
Беларуская мова: Фанетыка. Арфаэпія: Падручнік для навучэнца педвучылішча /Я. М. Адамовіч. Выд. 2-е. – Мінск: Выш. школа, 1992.
Ляшчынская В. А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка. – Мінск, 2001.
Сямешка Л І. Курс беларускай мовы. – Мінск, 1996.
Цікоцкі М. Я. Стылістыка беларускай мовы. – Мінск, 1995.
Янкоскі Ф. М. Беларуская мова. 3-е выд. – Мінск, 1978.

1.Лексіка беларускай мовы паводле жывання. Агульнажывальная лексіка
Аснову мовы складаюць усім добра вядомыя словы, якія ваходзяць у лексікон кожнага чалавека. Гэта агульнажывальныя словы. Да іх можна аднесці такія словы, як “затра, каляндар, маці, краіна, ён, дрэва, прыгожы” і г. д. У процівагу ім існуюць словы, якімі карыстаюцца не се, толькі некаторыя носьбіты мовы, якія жывуць у межах пэнай тэрыторыі або твараюць замкнутую сацыяльную ці прафесіянальную групу. Такія словы складаюць лексіку абмежаванага жывання: дыялектную, спецыяльную, размона-бытавую.



2.Дыялектная лексіка
Дыялектная лексіка (дыялектызмы) абмежавана тэрыторыяй ужывання. Вылучаюць наступныя дыялектызмы:
уласналексічныя;
этнаграфічныя;
семантычныя;
фанетычныя;
граматычныя;
словатваральныя.
Уласналексічныя дыялектызмы - гэта тыя назвы з’я, прадмета, для абазначэння якіх у літаратурнай мове жываюцца словы з іншай асновай, напрыклад: пасталы лапці’, гала прастора’.
Этнаграфічныя дыялектызмы – назвы прадмета, з’я, якія не маюць адпаведніка  літаратурнай мове: бодня вялікая бочка’, кабат жаночае адзенне без рукаво’.
Семантычныя – агульнанародныя словы, якія жывацца  пэнай мясцовасці з іншым значэннем, чым у літаратурнай мове: чалавек муж’, гуска белая лілея’, пушыцца дзьмуцца’.
Фанетычныя – словы, што адлюстроваюць фанетычныя асаблівасці пэнай гаворкі: болото, забу, штрап.
Граматычныя – такія словы, што адлюстроваюць граматычныя асаблівасці дыялекту: хадзіцьму (форма будучага часу, літаратурная – буду хадзіць), ходзя (форма 3-й асобы адз. л. 2-ога спр.), смяяліса (зваротная форма дзеялова з постфіксам –са, у літаратурнай мове постфікс –ся, смяяліся), жывець (форма 3-яй асобы адз. л. 1-ага спр.).
Словатваральныя дыялектызмы – словы, якія адрозніваюцца ад адпаведных літаратурных словаваральнымі сродкамі: настольніца – настольнік (літ.), вобуй – абутак (літ.), жаранак – жаваранак (літ.).

3.Спецыяльная лексіка. Тэрміны. Прафесіяналізмы
Да спецыяльнай лексікі адносяць словы, якія жываюць і разумець людзі пэнай спецыяльнасці. Гэтыя словы ключаюць тэрміналагічную і прафесійную лексіку.
Тэрмін (лац. terminus канец, мяжа’) – гэта спецыяльнае слова ці спалучэнне сло, створанае для дакладнага выражэння спецыяльных паняцця і абазначэння спецыяльных прадмета, напрыклад: менеджмент кіраванне вытворчасцю; сукупнасць прынцыпа, метада, сродка і форм кіравання вытворчасцю’, гідрат злучэнні рэчыва з вадой, напрыклад, медны купарвас . Тэрмін - спецыяльнае паняцце, якое знікае  пэнай галіне навукі, тэрмін – імя гэтаму паняццю. Асаблівасцю тэрміна з’яляецца тое, што значэнне звычайнага слова можа быць растлумачана, а сутнасць тэрміна павінна быць максімальна вызначана. У тэрмінах заключаецца “максімальна дакладнае, канцэнтраванае, эканамічнае выражэнне тых агульных і прыватных паняцця, з якімі спалучана навуковая і тэхнічная дзейнасць чалавека”. Сукупнасць тэрміна пэнай навукі называецца тэрміналогіяй. Слова “тэрміналогія” мае два асноныя значэнні:
сістэма тэрміна адной галіны навукі, тэхнікі, мастацтва;
сукупнасць усіх тэрміна пэнай мовы.
Так, можна гаварыць аб біялагічнай, лінгвістычнай, правазначай, эканамічнай, матэматычнай і іншых тэрміналогіях. Тэрміны патрабуць спецыяльнай падрыхтокі  пэнай галіне навукі, тэхнікі, культуры, яны зразумелыя толькі тым, хто вывучае, займаецца, працуе  гэтай сферы. Прафесійная падрыхтока патрабуе авалодвання тэрмінамі. Для бухгалтара важна ведаць сутнасць тэрміна “дэпазіт, калькуляцыя, дэбет” ; для механіка – “кампрэсар, акумуляцыя” і г. д. Тэрмін валодае шэрагам асаблівасцей. Адназначнасць тэрміна. Кожны тэрмін павінен абазначаць толькі адно паняцце  навуцы і тэхніцы, а кожнаму паняццю павінен адпавядаць адзін тэрмін. Напрыклад, у матэматыцы тэрмін “каардынатная прамая” абазначае прамая з выбранымі на ёй пачаткам адліку, адным адрэзкам і накіраваннем’; у хіміі, біялогіі тэрмін “адсорбцыя” - паглынанне часціц газу ці растворанага рэчыва паверхневым слоем вадкага ці цвёрдага рэчыва’. Паколькі мнагазначнасць шырока прадсталена  агульнай лексіцы, то яна (мнагазначнасць) знаходзіць распасюджанне і  тэрміналогіі.
Асабліва яна назіраецца сярод дзеяслова як больш абстрактных сло: заключыць – 1)’здзейсніць здзелку’, ажыццявіць дагавор’; 2)’спыніць выступленне’, абагуліць’. Навука і тэхніка імкнецца пазбегнуць мнагазначнасці  тэрміналогіі. У пэных выпадках назіраецца тэндэнцыя дыферэнцыяцыі шляхам суфіксальных утварэння ці жывання розных граматычных форм. Тэрмін “дэпанент” мае два значэнні: 1)’укладчык дэпазіту’, 2)’асоба, якой належыць грашовая сума, не выплачаная прадпрыемствам або становай з якіх-небудзь прычын у вызначаны час. Каб пазбегнуць мнагазначнасці, са значэннем ’укладчык дэпазіту’ выкарыстоваецца тэрмін “дэпазітар”, а тэрмін “дэпанент” – са значэннем асоба, якой належыць грашовая сума’.
Тэрмін характарызуецца адсутнасцю экспрэсіі, эмоцый. Іншы раз тэрміны шырока жываюцца  пасядзённым жыцці і зразумелы насельніцтву – гэта агульназразумелыя тэрміны: эпідэмія, банк.
Прафесійная лексіка (прафесіяналізмы) блізкія да тэрміна; розніца  тым, што тэрмін – афіцыйная назва, узаконеная  пэнай галіне навукі ; прафесіяналізм – слова, распасюджанае пераважна  гутарковай мове, сярод людзей пэнай прафесіі, спецыяльнасці: у шафёра – “баранка”, у газетчыка – “ляп” (памылка), “паласа” (старонка газеты), “падвал” (ніжняя часка паласы газеты).
Цікава ведаць (з гісторыі тэрміналогіі): тэрміналагічная лексіка беларускай нацыянальнай літаратурнай мовы пачала фарміравацца  пач. 20 ст. Яе склад вызначаецца зместам нешматлікіх кніг і брашур вучэбнага і навукова-папулярнага характару, што з’явіліся яшчэ  дарэвалюцыйны час на беларускай мове пасля абвяшчэння царызмам так званага “закона аб свабодзе друку”, і зместам розных артыкула, якія публікаваліся на старонках беларускіх газет і часопіса таго часу. Словы і словазлучэнні, што жываліся для абазначэння паняцця, мелі агульнажывальны характар, аднак паступова акрэсліваліся такія прыкметы тэрміна, як адназначнасць, сістэмнасць арганізацыі тэрміна. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі задача стварэння беларускай тэрміналогіі была аб’ялена адной з першачарговых, і  1924 годзе пачалася свядомая, мэтанакіраваная тэрмінатворчасць. Галоны прынцып дзейнасці Навукова-тэрміналагічная камісія вызначыла так: “ Што тычыцца самога характару тэрміналогіі, то  аснову яе браліся словы, якія існавалі  жывой народнай мове” Але паколькі народная лексіка сё ж заставалася тэматычна абмежаванай і ненармаванай, то гэта прадвызначыла шырокую дублетнасць і варыянтнасць тэрміна, незразумеласць семантычных сувязей паміж тэрмінамі, праектны характар першых тэрміналагічных слоніка. Кіруючымі напрамкамі  вызначэнні шляхо развіцця беларускай мовы былі названы: арыентацыя на ласнабеларускія лексічныя і словатваральныя сродкі, пераасэнсаванне семантыкі сло, паглыбленне  рэсурсы тэрытарыяльных дыялекта. Аб гэтым пісалі Я. Лёсік “Некаторыя вагі да беларускае літаратурнае мовы” (1924), С. Некрашэвіч “Да пытаньня аб укладаньні слоніка жывой беларускай мовы” (1925).

4.Размона-бытавая лексіка
Размона-бытавая лексіка жываецца пераважна  размоным стылі, хаця многія яе словы блізкія да агульнажывальных і сустракаюцца ва сіх стылях. У беларускай літаратурнай мове, якая склалася на аснове жывых народных гаворак, рэзкую мяжу паміж агульнажывальнымі і размона-бытавымі словамі наогул правесці вельмі цяжка.
Напрыклад :
размоныя :
агульнажывальныя:

галёкаць
крычаць

засівіць
забяліць

згадка
успамін

зглуміць
сапсаваць

згрызота
перажыванні

лайдак
лодар

скокі
танцы


Многія размона-бытавыя словы жываюцца  мастацкім стылі, у публіцыстычным. Найбольш экспрэсінай разнавіднасцю размонай лексікі з’яляецца прастамоная. Гэта стылістычна зніжаныя словы: валацуга, выперці, жлукціць, гніда, змікіціць. Прастамоныя словы і выразы часцей маюць адмонае значэнне, яны жываюцца са спецыяльнай стылістычнай устанокай – для надання тэксту гумарыстычнай або іранічнай афарбокі:
Ды перабра тут дзядзька меру:
На слуп узбіся, на халеру,
Ды так аб падлу штурхануся,
Што свет яму перавярнуся
Я. Колас “Новая зямля”
У размона-бытавую лексіку ваходзяць таксама жарганізмы ( фр. jargon умоная гаворка’) – гэта сукупнасць лексічных асаблівасцей якога-небудзь кола людзей, аб’яднаных агульнымі інтарэсамі, сумесным дзеяннем. Большасць жаргоннай лексікі – экспрэсіна афарбаваныя словы. У наш час жаргонныя словы сустракаюцца  мове школьніка, студэнта, напрыклад: зазубрыць, кол, пара, засыпацца, хвост, продкі, жалезна, шпора. Да жарганізма належаць умоныя словы і назвы, якія бытуюць у асяроддзі прадстаніко розных прафесій і сацыяльных груповак. Гэта так званыя аргатызмы – засакрэчаны, тайны жаргон, які вядомы толькі вузкаму колу людзей ( знахара, шаптуно, злодзея).
Аргатызмамі трэба лічыць таксама лаянкавыя словы, шматлікія скарочаныя і спрошчаныя фармулёкі, распасюджаныя сярод людзей, якія не сочаць за сваёй мовай, фанабэрацца “моднымі” слоцамі, накшталт “сіла”, “стыльна”, “законна”, “жалезна”. У апошні час вылучаюць табуістычную лексіку(ад слова “табу” – строгая забарона’) як разнавіднасць жарганізма. Гэта найбольш грубыя лаянкавыя словы, якія абражваюць чалавека; распасюджаны сярод людзей нявыхаваных, нястойлівай псіхікі. Жаргонная лексіка засмечвае літаратурную мову і не мае права існаваць у ёй. Яны зрэдку сустракаюцца пры апісанні пэных сацыяльных з’я, для монай характарыстыкі асобных персанажа.

ЛЕКЦЫЯ 11. Шляхі і крыніцы фарміравання беларускай навуковай тэрміналогі
1.Тэрміны вузкаспецыяльныя і міжнавуковыя. Тэрміны-інтэрнацыяналізмы.
2.Адаптацыя запазычаны тэрміна у беларускай мове.
3.Аманімія, сінанімія, антанімія  тэрміналагічнай лексіцы.
4.Асаблівасці перакладу тэрміна з рускай мовы на беларускую.

Асноныя паняцці: тэрміны-інтэрнацыяналізмы, інтэрнацыянальныя словатваральныя сродкі, адаптацыя лексем; аманімія, сінанімія, антанімія тэрміна; транскрыпцыя і транслітарацыя.
Літаратура:
Дагулевіч Н. М. Запазычаная лексіка сферы інфармацыйных тэхналогій. – Веснік адукацыі. – 2004. - № 1.
Ляшчынская В. А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка. – Мінск, 2001.
Словарь иностранных слов. – 14 изд., испр. – М.: Русский язык, 1987.

1.Тэрміны вузкаспецыяльныя і міжнавуковыя. Тэрміны-інтэрнацыяналізмы
Тэрміны могуць быць вузкаспецыяльныя і міжнавуковыя (агульнанавуковыя). Вузкаспецыяльныя разумеюць і жываюць толькі спецыялісты: суфіксоіды элементы слова, якія па сваёй ролі набліжаюцца да суфікса’; люмінафоры рэчывы, што выклікаюць свячэнне’. Міжнавуковыя тэрміны жываюцца  працах розных галін веда: сінтэз, гіпотэза, планаваць.
У беларускай мове тэрміны паводле паходжання можна падзяліць на ласныя і іншамоныя. Сярод іншамоных тэрміны-інтэрнацыяналізмы займаюць значнае месца  беларускай навуковай тэрміналогіі. Часцей за сё гэта словы з грэчаскай ці лацінскай мо: амонімы (грэч.homos аднолькавы’+ onyma імя’ - homonyma); апліката (лац. applicata прылеглая, сумежная’); вібратар (лац. vibrare дрыжаць’); фанатэка (грэч. phone гук’); плазматрон (лац. plasma фізічнае рэчыва  моцна іанізаваным стане, прычынай можа служыць высокая тэмпература ці сутыкненне часціц газу з хуткімі электронамі’ + (элек)трон генератар’ – газаразрадны прыбор для атрымання “нізкатэмпературнай” плазмы.
Даволі часта жываюцца іншамоныя (інтэрнацыянальныя) сродкі тварэння тэрміна:
прыстакі: анты-супраць’ (грэч.) антываенны, архі-галоны’ (грэч.) архіважны, інтэр- ’паміж’ (лац.), супер-звыш’ (лац.) супергульня, суб- пад’ (лац.) субінспектар, экс- былы’ (лац.) экс-прэзідэнт, дэ-адмена’ (лац.) дэмаралізацыя, ды-два’ (грэч.) дыграф, віцэ-замест, намеснік’ (лац.) віцэ-адмірал, бі- два’ (лац.) біквадратны, дэз- знішчэнне’ (фр.) дэзінфармацыя;
суфіксы: -ізм- (байранізм, дарвінізм), -іст-, -тар- (дэбітар, адытар);
словатваральныя фарманты: -ацыя (канцэнтрацыя),-лог/логія (біялогія), -фон (мікрафон), мікра малы’ (мікракосмас), макра вялікі’ (макраэканоміка), біё жыццё’ (біёлаг), тэле далёка’ (тэлеаб’екты), гідра водны’ (гідрастанцыя), аэра паветраны’ (аэрадынаміка), ультра далей, зверх’ (ультрагук).

2.Адаптацыя запазычаных тэрміна у беларускай мове
Апошнія дзесяцігоддзі 20-га і пачатку 21-га стст. характарызуюцца значным папаненнем лексікі сучаснай беларускай мовы запазычаннямі. У першую чаргу гэты працэс тлумачыцца пазамонымі фактарамі – кардынальнымі ператварэннямі  жыцці грамадства, развіццём навукі, тэхнікі. У беларускай мове проста адсутнічаюць адпаведныя словы, якія існуюць у мове-крыніцы; часцей за сё гэта звязана з адсутнасцю паняцця, вызначаных і названых пэнымі тэрмінамі  мове-крыніцы. Адметныя асаблівасці запазычвання тэрміна:
пісьмовы шлях пранікнення запазычаных тэрміна;
свядомае здзеянне на працэс запазычвання (хоць ёсць магчымасць планамернага і заканамернага фарміравання тэрміналогій);
стан развіцця і жывання нацыянальнай мовы;
роля мо-суседак (у прыватнасці, праз рускую мову ідзе запазычванне  беларускую);
пранікненне запазычаных сло у старабеларускую мову, а затым у сучасную беларускую мову (пульс, рэцэпт, кмін, лілея, пальма).
У складзе розных тэрмінасістэм беларускай мовы выкарыстоваюцца запазычанні з:
- лацінскай мовы: адыт, акцыён, абсорбцыя, адсарбент, аргумент;
- грэчаскай мовы: метафара, гіпс, ідэя, аналогія, гіпатэнуза;
- нямецкай: біржа, валюта, рэнтабельны, кварцавы, вінт, дросель, муфта, вентыль;
- французскай: бюджэт, акцыя, бетон, брыкет, кабіна, эксплуатацыя, рэле, жанр, кантраст, мантаж, сюжэт;
- італьянскай: мецца-сапрана, санет, гальванічны, фірма, сальда, банк, мафія;
- англійскай мовы: бізнес, бартэр, вачар, маркетынг, менеджмент, блок, ралі, фарсунка, тэкст, фальклор.
У сённяшнім постіндустрыяльным грамадстве роля інфармацыйных тэхналогій надзвычай важная. Менавіта  галіне камунікацый і новых тэхналогій наглядаецца вялікая колькасць сло з англійскай мовы (англіцызмы і амерыканізмы запазычанні з амерыканскага варыянта англійскай мовы’). Галоная праблема звязана з засваеннем новых сло беларускай мовай. Хуткасць развіцця інфармацыйных тэхналогій выклікае масавыя запазычанні, якія або не фіксуюцца  слоніках, або адлюстроваюцца з парушэннем арфаграфічных і арфаэпічных норм. Пры запазычванні сло-тэрміна адбываецца іх частковае падпарадкаванне законам беларускай мовы, адбываецца адаптацыя сло, якая ключае:
1) гукі [ж, дж, р, ц, ч, ш,] вымаляюцца цвёрда і  арфаграфіі запісваюцца як зацвярдзелыя: брыкет, джоль;
2) гук [г] фрыкатыны: маркетынг;
3) пераход о,э – а (аканне): геаметрыя, канцэнтрацыя;
4) частковы пераход д – дз’ (дзеканне): дзюбель, дэтэкты;
5) частковы пераход т – ц’ (цеканне): карацін, пекцін, але адытар, тэрмометр;
6) змяненне граматычных форм пад уздзеяннем закона беларускай граматыкі: драма, тэарэма ( у грэч. мове - ніякі род; у бел. мове – жаночы род); эліпсіс, сепсіс ( у грэч. мове – жаночы род, у бел. мове – мужчынскі род);
7) змяненне марфемнай структуры: конус, бонус (у лац. мове – муж. род) – конус, бонус (у бел. мове) або cursus – курс; рroduktus – прадукт (канчатак us страчваецца); акварыум, дэндрарыум (um – былы лацінскі канчатак); vexillum, decretum, ellementum – вексель, дэкрэт, элемент (канчатак знік);
8) пераход у (складовага) -  (нескладовае) пасля галоснай: ромінг, нотбук;
9) адсутнасць падажэння  іншамоных лексемах: банер;
10) праяленне пабочнага націску; некаторыя запазычаныя словы з’яляюцца складанымі (ці з’яляюцца стойлівымі спалучэннямі і яляюць сабой адно фанетычная цэлае): он-лайн (англ. on- line, ад on’на’ + line’лінія’). Асноны націск перамясціся на апошні склад.У гэтым выпадку  першым складзе праяляецца пабочны націск: он-лайн.
11) у беларускай мове англійскія словы набываюць катэгорыю склону: канцэрн (-а, -у, -ам, -е), эскалацыя, дысплей, сайт. Ёсць выпадкі, калі форма не змяняецца: інтэрв’ю, мультымедыя.
У сувязі з гэтым існуюць фанетыка-графічныя варыянты засваення запазычаных сло (лексем), але гэта натуральны працэс, уласцівы кожнай мове. Якія прычыны знікнення варыянта?
1.Уплы мо-пасрэдніка, у прыватнасці, рускай мовы. Так, у слове ”Інтэрнет” ужыванне галоснай е для абазначэння цвёрдасці н не адпавядае беларускаму вымаленню і звязана з пасрэдніцтвам рускай мовы; больш правільна будзе жываць э. Тое ж можна сказаць аб словах “дысплей, пейджэр.
2.Розныя спосабы перадачы запазычання: транскрыпцыя – гукавая перадача іншамонай лексікі сродкамі прымаючай мовы; транслітарацыя – палітарная перадача слова: англ. browser – (спосаб транскрыпцыі)бразер, (спосаб транслітарацыі) брозер; англ. computer – (спосаб транскрыпцыі) камп’ютэр, (спосаб транслітарацыі) кампутэр.

3.Аманімія, сінанімія, антанімія  тэрміналагічнай лексіцы
Тэрміны  пэнай тэрмінасістэме могуць уступаць у сінанімічныя, антанімічныя, аманімічныя адносіны. Сінанімічныя тэрміны характарызуюць аднолькавыя паняцці: фіцінг, муфта дэталь, пры дапамозе якой злучаюцца пры разьбе трубы’; ахраматызм, дальтанізм здольнасць аптычнай сістэмы не раскладаць светлавога праменя на састаныя колеры пры пераламленні’; калумбіт, ніабіт мінерал класа вокіса і гідравокіса чорнага або буравата-чорнага колеру; руда ніобію’.
Тэрміны могуць абазначаць супрацьлеглыя паняцці. Амаль у кожнай галіне навукі, тэхнікі выдзяляюць антонімы: акты – пасі, лізіс ’растварэнне, аслабленне’ – крызіс паваротны пункт, рэзкі пералом’; монасемія – полісемія; бедная руда – багатая руда; вадкае паліва – цвёрдае паліва; пункт замярзання – пукт кіпення; жорсткая вада– мяккая вада; насычаныя растворы – ненасычаныя растворы; растваральныя рэчывы – нерастваральныя рэчывы; упускны клапан – выпускны клапан; закрыты фланец – адкрыты фланец; мантаж – дэмантаж; камфорт – дыскамфорт; плакі электрод – няплакі электрод і г. д. Няцяжка заважыць, што антанімічнасць ствараецца дзякуючы розным словам з супрацьлеглым паняццем; дзякуючы выкарыстанню антанімічных прэфікса, антанімічных асно (дробназярністы – буйназярністы); наянасці прэфікса з адмоным значэннем у адной лексеме і адсутнасцю яго  другой.
Аманімія тэрміна узнікае пры распадзе полісеміі, ці калі мнагазначнае слова  выніку разыходжання значэння утварае аднолькавыя па гучанні, але розныя па значэнні словы-тэрміны. Такія тэрміны належаць розным тэрмінасістэмам, у выніку назіраецца міжнавуковая аманімія:
марфалогія (ад грэч. morphe форма’ і logos слова, вучэнне’) – у лінгвістыцы – раздзел граматыкі, які вывучае формы сло; у біялогіі – навука аб форме і будове чалавека і жывёл; у батаніцы – навука, якая вывучае будову і форматварэнне раслін;
грэбень (тэх., агранам., гідрал.);
хобат (анатам., тэх.);
абарачальнасць (эканам., хім.);
матрыкс (лац. matriks аснова’) – у біялогіі – дробназярністае рэчыва, якое запаняе нутрыклетачныя структуры і прасторы паміж імі; у паліграфіі – адзін са сродка вырабу эластычных форм высокага друку;
дэльта нізіна  вусці ракі, прарэзаная вялікай колькасцю рукаво і пратока’ (геаграф.); у лінгвістыцы – чацвёртая літара грэчаскага алфавіта’; у фізіцы, хіміі – абазначэнне аднаго са стана рэчыва, напрыклад, дэльта-жалеза’(гэта адзін са стана жалеза, у якім яно знаходзіцца пры t ад 1401 да 1528; не магнітнае; растварае вуглярод).

4.Асаблівасці перакладу тэрміна з рускай мовы на беларускую
Галоная задача пры перакладзе тэкста навуковага стылю з рускай мовы на беларускую заключаецца  наступным:
перакладаць неабходна не кожнае слова паасобку, а  кантэксце, каб тэкст бы дакладным і мілагучным, каб кожны тэрмін адпавяда свайму паняццю;
неабходна памятаць, што вялікая колькасць сло-тэрміна запазычана і яшчэ не канчаткова адаптавана  беларускай мове; асаблівую вагу неабходна звярнуць на выключэнні  правапісе ; е, ё – я; о, э – а; падожаных зычных; д – дз’ і т – ц’; у большасці выпадка іншамоныя словы выступаюць як выключэнні;
тэрміны, як і агульнажывальныя словы, у большасці выпадка падпарадкуюцца законам беларускай граматыкі: скланяюцца (біржа – біржай, ліцэнзія - ліцэнзіяй), спрагаюцца (фрахтаваць – фрахтую від арэнды (судна, самалёта)’, утвараюць ступені паранання (больш актуальна), але  выпадку з прыметнікамі, дзеепрыметнікамі ёсць свае асаблівасці: у беларускай мове пераважаюць поныя формы прыметніка (падаткавая, камерцыйнае); дзеепрыметнікі жываюцца  понай і кароткай форме (зроблена, даследавана, даследаваная), але зусім адсутнічаюць зваротныя формы на –ся: паранаем, вращающийся (рус.) – які варочаецца (бел); у дзеепрыметніка таксама абмежавана жыванне суфікса –уч-, -юч-, -ач-, -яч-, -ем-, -ім-, -ш-, -ш- (кіруючыя органы, кіруемы); найбольш жывальныя суфіксы –ен-, -ан-, -н-, -т-, -л- (запраграмаваная, выпечаная, падагрэтая). Пры перакладзе дзеепрыметніка можна жыць блізкія па значэнні прыметнікі, дзеясловы, назонікі.
Пры перакладзе тэрміна не трэба забывацца на такую з’яву, як моная інтэрферэнцыя. Неабходна лічваць адрозненні беларускай і рускай мо на сіх узронях: фанетычным, арфаграфічным, марфалагічным, сінтаксічным.

ЛЕКЦЫЯ 12. Лінгвістычнае парадкаванне тэрміналогіі
1.Тэрмінасістэмы (эканамічна-бухгалтарская, фізіка-тэхнічная, медыка-біялагічная, прамыслова-гандлёвая і г. д.).
2.Патрабаванні да тэрмінажывання.
3.Лексічныя, семантычныя, граматычныя асаблівасці тэрміналогіі.
4.Асаблівасці выкарыстання разам з тэрмінам сімвала, лічба.
Асноныя паняцці: тэрміналагічная сістэма, сэнсавая афарбока, словы-тэрміны, словазлучэнні-тэрміны, сімвалы, формулы, лічбы.
Літаратура:
Ляшчынская В. А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка. – Мінск, 2001.
Цікоцкі М. Я. Стылістыка беларускай мовы. – Мінск: Універсітэцкае, 1995.
Руденка Е. Н. Белорусский язык. Профессиональная лексика. – Мінск, 2005.

1.Тэрмінасістэма (эканамічна-бухгалтарская, фізіка-тэхнічная, медыка-біялагічная, прамыслова-гандлёвая і г. д.)
Кожны тэрмін з’яляецца адзінкай пэнай тэрміналагічнай сістэмы. А пэная тэрміналагічная сістэма абмежавана адной галіной навукі. Тэрміны  межах пэнай сістэмы – члены адной сям’і. Яны залежаць адзін ад аднаго, кожнае слова мае сваё месца. Гэтая сістэмная залежнасць адзінак унутры тэрміналогіі – галоная характарыстыка адзінак гэтага тыпу. Так, тэрмін выяляе адназначнасць і атрымлівае яе менавіта праз прыналежнасць да дадзенай сістэмы. Напрыклад, слова “флюс” у медыцынскай тэрміналогіі азначае паднадкосцевы ці паддзяснёвы гнайнік, які суправаджаецца ацёкам тканак вакол’, флюс у металургіі матэрыял, які водзіцца  шыхту пры выплацы і пераплацы метала для тварэння шлака пэнага саставу’. Тэрміналагічныя сістэмы розных галін навукі і тэхнікі, нягледзячы на іх адрозненні, маюць агульныя рысы, паколькі складаюцца з лексічнага матэрыялу той мовы, на якой гавораць вучоныя, і з выкарыстаннем некаторых лагічных заканамернасцей. Так, напрыклад, у мінералогіі паслядона пры тварэнні тэрміна выкарыстоваецца словатваральны сродак –іт-, -ыт-: вулканіт, гейзерыт, кальцыт; у хіміі жываецца словатваральны сродак -ый-, -ій- для абазначэння хімічных элемента: германій, гелій, індый, натрый і г. д. Тэрміны, такім чынам, суадносяцца з іншымі найменнямі  пэнай галіне навукі і тэхнікі і твараюць разам тэрміналагічную сістэму, ці тэрмінасістэму. Можна гаварыць пра эканамічна-бухгалтарскую, фізіка-тэхнічную, медыка-біялагічную, гандлёвую, харчовую і іншыя тэрмінасістэмы. Напрыклад:
каштарыс, дэбіторская запазычанасць, трасат, трасант, пасі – эканамічна-бухгалтарская тэрмінасістэма;
аказіянальны, вакаты, інфініты, кампараты – лінгвістычная тэрмінасістэма;
пастэрызацыя, гамагенезацыя, нармалізацыя, ферментацыя, дэнатурацыя – харчовая (малочная) прамысловасць;
прывад, паправаднік, інтэрпаляцыя, генерыраваць, дэфармацыя, вібрацыя - тэхнічная тэрмінасістэма.

2.Патрабаванні да тэрмінажывання
Асноныя патрабаванні да тэрмінажывання: дакладнасць, яснасць, адназначнасць, сістэмнасць, г. зн. тэрмін павінен ужывацца  адным значэнні, без дадатковых сэнсавых афарбовак (памяншальна-ласкальных, павелічальна-пагарджальных, прастамоных, гутарковых), павінен адпавядаць канкрэтнаму навуковаму паняццю, якое жываецца  межах пэнай галіны навукі. У сувязі з павышэннем культурнага зроню народа, з развіццём навукі і тэхнікі колькасць тэрміна , якія, не губляючы сваіх тэрміналагічных функцый, атрымліваюць шырокае літаратурнае выкарыстанне, значна павялічваецца. Гэтаму садзейнічаюць газеты, радыё, масавая навукова-папулярная літаратура. Аднак менавіта тут часцей за сё сустракаюцца выпадкі загрувашчвання тэкста вузкаспецыяльнымі тэрмінамі і прафесіяналізмамі. Вось урывак з артыкула ветэрынарнага рача (надрукаваны  газеце):
Яшчур – вострае кантагіёзнае захворванне, якое рапасюджваецца  выглядзе эпізаотыі і паражае пераважна буйную рагатую жывёлу. Хвароба характарызуецца наступнымі прыметамі:з’яленне на венцах капыто, у ротавай поласці, сасках вымені эрозій з выразнай здольнасцю да хуткага загнойвання.
Падкрэсленыя словы будуць незразумелыя большасці чытачо, на якіх разлічаны артыкул. Гэта яшчэ раз даказвае, што вузкаспецыяльныя тэрміны павінны жывацца  навуковай літаратуры, значэнне такіх сло зразумела толькі спецыялістам. У іншых сферах дзейнасці трэба жываць або агульназразумелыя тэрміны, або пазбягаць іх выкарыстання зусім, замяняючы іх даступнымі тлумачэннямі.

3.Лексічныя, семантычныя, граматычныя асаблівасці тэрміналогіі
Тэрміны паводле будовы суадносяцца са словамі ці спалучэннямі сло, часцей за сё са словазлучэннямі. Разгледзім падрабязна кожную групу тэрміна.
1.Словы-тэрміны не могуць існаваць па-за межамі часцін мовы, але  якасці тэрміна выкарыстоваюцца толькі назонікі, прыметнікі, прыслоі, дзеясловы. Асноную колькасць сло-тэрміна складаюць назонікі. Напрыклад: пафабрыкат, рэкламаванне, купон, буцік, дэмпінг (слонік па маркетынгу); акрэдыты, акцыз, адыт, адытар (слонік менеджэра); каагуляцыя, дэнатурацыя, інактывацыя, казеін, фермент (са слоніка інжынера-тэхнолага малочнай прамысловасці). У якасці аднаслоных тэрміна часта выкарыстоваюцца ласныя імёны, якія, перайшошы  разрад тэрміна, становяцца агульнымі назонікамі. Да такіх тэрміна можна аднесці адзінкі вымярэння фізічных велічынь, названыя  гонар адкрывальніка, напрыклад: ампер адзінка сілы току’ – па прозвішчы французскага фізіка А. М. Ампера; джоль адзінка энергіі’ – па прозвішчы англійскага фізіка Дж. П. Джоля; паскаль адзінка ціску’ – па прозвішчы французскага вучонага Б. Паскаля. У ролі тэрміна выкарыстоваюцца ласныя назонікі і як утваральныя асновы, напрыклад: у хімічнай тэрміналогіі выкарыстоваюцца прозвішчы вучоных, у гонар якіх названы хімічныя элементы: Курчата – курчатавій, Кюры – кюрый, Мендзялее – мендзялевій (мендзелеявіт) і г. д. Іншы раз для тварэння тэрміна выкарыстоваецца спалучэнне імя і прозвішча вучонага: дацкі фізік Нільс Бор – хімічны элемент нільсборый. У якасці асновы слова-тэрміна выкарыстоваецца геаграфічная назва – уласны назонік: Каліфорнія – каліфорній, Амерыка – амерыцый, францыя – францый, Рэйнская зямля – рэній, Германія – германій і інш. Уласны назонік становіцца часткай складаных аднаслоных тэрміна: амперметр прыбор для вымярэння сілы пастаяннага і пераменнага электрычнага току’.
У якасці сло-тэрміна таксама жываюцца прыметнікі. У парананні з шырока жывальнымі назонікамі іх даволі мала. Тым менш прыметнікі-тэрміны можна сустрэць у розных тэрмінасістэмах: у эканоміцы – дэпазітны, валютны, тэрміновы, падаткавы; у хіміі, фізіцы – (жалеза) арматурнае, бромістае, вязкае, загартаванае, двухсярністае, самароднае, метэарытнае, стужачнае, перанасычанае і г. д.
Дзеясловы таксама жываюцца  якасці тэрміна. Так, слонік па маркетынгу называе такія дзеяловы: ацэньваць, забяспечваць, павышаць, маркіраваць, прагназаваць, канверсаваць, інвесціраваць; у фізіцы, хіміі – дысацыіраваць, сінтэзаваць, разбаляць, спальваць, звадковаць.
У ролі тэрміна прыслоі жываюцца рэдка. Але сё ж сустракаюцца  некаторых галінах навукі, культуры, тэхнікі: у тэхніцы – накрыж, шчыльна, дысперсійна, даволі пастаянна, упоперак; у медыцыне – унутрывенна, дынамічна, уручную.
2.Словазлучэнні-тэрміны шырока выкарыстоваюцца  навуцы і тэхніцы. Вылучаюць свабодныя і несвабодныя словазлучэнні. У свабодных словазлучэннях кожны кампанент па-за межамі тэрміна можа ступаць у сувязь з іншымі словамі, напрыклад: ёмкасць рынку, рынак пакупніка, серная кіслата, канцэнтрацыя раствору. Кожны кампанент з’яляецца тэрмінам. У несвабодных словазлучэннях-тэрмінах можна выдзеліць кампанент, які можа і не быць тэрмінам, напрыклад: бацькоская фірма, белы тавар – тэрміны маркетынгу, дзе бацькоская, белы’ – словы агульнажывальныя, якія не маюць тэрміналагічнага значэння, калі жываюцца па-за тэрмінам. Тое ж можна сказаць пра тэрміны “водазліная вежа, абсалютная велічыня, глаберава соль”. У словазлучэннях-тэрмінах наглядаецца спалучэнне назоніка з назонікам (галонае і залежнае слова): доза выпраменьвання, растваральнасць рэчыва, сульфат кальцыю, крыніца атрымання. У якасці кампанента тэрміна з галоным словам агульным назонікам выступаюць уласныя назонікі: закон Авагадра, закон Кулона, прынцып Ферма, шкала Цэльсія, піраміда Маслава, індэкс Нільсана (у эканоміцы). Часам у склад кампанента тэрміна-словазлучэння ваходзіць два прозвішчы адразу, носьбіты якіх мелі дачыненне да адкрыцця, напрыклад: ураненне Клапейрона-Мендзялеева, закон Джоля-Ленца, энергія Гібса. Радзей сустракаюцца прыназонікавыя тэрміны-словазлучэнні: выдаткі на захаванне, адмаленне ад іску, кансалтынг па менеджменту. Шырока прадсталены тэрміны-словазлучэнні, якія яляюць сабой спалучэнне прыметніка з назонікам, дзе прыметнік выступае  ролі азначэння, але сё ж выконвае не якасную характарыстыку, а дакладняльную, класіфікацыйную: у эканоміцы - баланс аперацыйны, злучальны, раздзяляльны, уступны, ліквідацыйны; у фізіцы – карозія анодная, катодная, неранамерная, глебавая, сухая, паскораная, скразная, нажавая, паслойная; у харчовай прамысловасці – бульбапрадукты сухія, замарожаныя, абсмажаныя, ахалоджаныя, кансерваваныя, канцэнтраваныя. Прыметнік у складзе тэрміна не можа мець форма ступеней паранання, нават калі гэта якасны прыметнік, напрыклад: сухія прадукты, сухая карозія – тут прыметнікі маюць толькі форму скланення і не маюць форм ступеней паранання. У складзе тэрміна-словазлучэння могуць быць вытворныя прыметнікі ад уласных назоніка: рэнтгенаскія промні (адкрыты нямецкі фізікам К. Рэнгенам), дызельнае паліва (па прозвішчы нямецкага інжынера Дызеля).
3.Адметнасцю сучаснай навуковай тэрміналогіі беларускай мовы з’яляцца трохслоныя і шматслоныя тэрміны. Гэта звязана з удакладненнем, дапаненнем галонага кампанента, каб больш дэталёва выразіць абазначанае паняцце, каб больш адлюстраваць колькасць прыкмет паняцця, з другога боку, гэта звязана з адсутнасцю аднаслоных тэрміна. Добра было б, калі можна замяніць словазлучэнне-тэрмін аднаслоным тэрмінам: схема размяшчэння – кампанока; вядучы прэзентацыі тавару –дэманстратар; уласцівасць рэчыва растварацца – растваральнасць; колькасць рэчыва, растворанага  пэнай колькасці растваральніка – канцэнтрацыя (раствору). Састаныя тэрміны падобныя да простых перш за сё тым, што яны абазначаюць адно цэласнае паняцце. У трох- і шматслоных тэрмінах апорным словам з’яляецца назонік, напрыклад: фонд заработнай платы, бюджэтныя становы і арганізацыі, метад бухгалтарскага ліку, кантрольны пакет акцый, свабодна канверсаваная валюта. Часткова састаныя тэрміны спрашчаюцца, утвараючы складаныя словы, абрэвіятуры: капітальныя кладанні – капукладанні, перфарацыйная карта – перфакарта; Амерыканская асацыяцыя маркетынгу – ААМ; Ерапейская эканамічная супольнасць – ЕЭС. Іншы раз замяняюцца іншамонымі словамі: даведнік цэн па відах і гатунках тавара або па відах паслуг – прэйскурант.


4.Асаблівасці выкарыстання разам з тэрмінам сімвала, лічба
Выдзяляюць у навуковых тэкстах і такі адметны пласт, як рознага тыпу скарачэнні, абрэвіятуры, лічбы, сімвалічныя і формульныя абазначэнні: к. к. дз. – каэфіцыент карыснага дзеяння; ВНП – валавы нацыянальны прадукт; Па – паскаль адзінка вымярэння ціску’; кДж – кілаДжоль адзінка вымярэння энергіі’; Fе, О – жалеза, кісларод; корань квадратны; Н О – формула вады; СuSО 5НО – медны купарвас; 5% - пяць працэнта і інш. Гэта агульнапрынятыя скарачэнні, формулы; яны уніфікаваны, адпавядаюць стандарту афармлення. Шырока выкарыстоваюцца  навуковых (эканамічных, фізічных, хімічных і інш.) тэкстах лічэбнікі. Тут важна звярнуць увагу на граматычны бок такіх спалучэння. Калі слова-тэрмін (назонік, прыметнік, дзеепрыметнік, парадкавы лічэбнік) спалучаецца з лічэбнікамі “два, тры, чатыры”(2, 3, 4), то тэрмін будзе мець форму назонага склону, множнага ліку: 2 малекулы, 3 атамы. Калі жываецца дробавы лічэбнік і  лічніку “два, тры, чатыры”, то назонік (рус.знаменатель) таксама мае форму назонага склону множнага ліку: тры пятыя гадзіны. Звычайна лічэбнікі  навуковых тэкстах запісваюцца лічбамі. Ужытыя сімвалічныя, формульныя, лічбавыя абазначэнні даюць магчымасць эканоміць пісьмовую мову, больш дакладна перадаваць навуковыя паняцці.

ЛЕКЦЫЯ 13. Асаблівасці тварэння беларускай навуковай тэрміналогіі
1.Прадуктыныя спосабы словатварэння.
2.Тэрміналагізацыя.
3.Уніфікацыя і стандартызацыя тэрміна.
4.Сучасны стан беларускай тэрміналогіі. Тэрміналагічныя слонікі.
Асноныя паняцці: тэрміналагізацыя, уніфікацыя, стандартызацыя, дэрыват.
Літаратура:
Ляшчынская В.А. Беларуская мова.Тэрміналагічная лексіка: Вучэбны дапаможнік. – Мінск: РІВШ БДУ, 2001.

1.Прадуктыныя спосабы словатварэння
Тэрміны, як і звычайныя словы літаратурнай мовы, утвараюцца паводле закона і на аснове закона словатварэння беларускай мовы. Аднак утварэнне тэрміна мае свае адметнасці, свае асаблівасці, вывучэнне якіх дапаможа правільнай тэрмінатворчасці, удасканальванню сучасных тэрміна  беларускай мове. Так, да гэтага часу ідуць пошукі беларускага адпаведніка да рускага слова “кислота”. Спачатку было прапанавана некалькі адпаведніка: квас, кісля, кісласць; пазней – кіслата, кісліна, пасля рэформы 1933 года замацавася адзін тэрмін – кіслата.
Для беларускай мовы пытанне аб утварэнні тэрміна асабліва актуальнае яшчэ і па прычыне абмежаванага жывання беларускай мовы  сферы навукі і тэхнікі, а як вынік гэтага – недастаткова распрацаваная і практычна рэалізаваная, ужывальная тэрміналогія. Вылучаюць наступныя спосабы тварэння тэрміна:
сінтаксічны;
суфіксальны;
прэфіксальны (прыставачны);
прэфіксальна-суфіксальны;
аснова- і словаскладанне;
абрэвіяцыя;
семантычны (тэрміналагізацыя).
Сінтаксічны спосаб – самы прадуктыны спосаб утварэння тэрміна; ён прадугледжвае рознага тыпу спалучэнні:
прыметнік + назонік - інвентарная кніга, адсарбіраванае рэчыва, акустычная ізаляцыя;
назонік + назонік – вільготнасць паветра, вышыня гука, дысперсія хвалі, дэфекты  крышталі;
назонік + прыметнік + назонік: адвод ахалоджанай вады, вільготнасць фармовачнай сумесі, грэбень высокага ціску, датчык актынага супрацілення, ёмістасць акумуліраванай энергіі;
назонік + назонік + назонік – працэс удзімання кальцыю, мадулятар сістэмы сувязі;
назонік + прыназонік + прыметнік (дзеепрыметнік) + назонік – печ з тарцовай загрузкай, ліст для глыбокай выцяжкі, барабан з адлітымі баразёнкамі;
назонік + прыназонік + назонік + назонік – барабан для ачысткі адлівак;
назонік + прыметнік + назонік + назонік – працэс прамога атрымання жалеза, частата зваротна-паступальнага руху крышталізатара.
Апорным словам у такіх спалучэннях з’яляецца назонік. Усе сінтаксічныя тэрміны можна раздзяліць на два тыпы паводле ступені сэнсавага раздзялення іх: непадзельныя і фармальна падзельныя. Непадзельныя тэрміны-словазлучэнні нагадваюць фразеалагізмы літаратурнай мовы: гусіныя лапкі (батан.), саляная кіслата.
Суфіксальны спосаб з’яляецца вельмі прадуктыным; тэрміны твараюцца ад асно уласных і агульных назоніка, уласнабеларускіх і іншамоных сло:
ад уласных імён утвараюцца тэрміны пры дапамозе суфікса –ізм-, -ызм-, -эізм-, -янств-, -ств-: дарвінізм, піфагарэізм, талстоства, канфуцыянства;
-іт-, -ыт-: калумбіт, дамейкіт, турынгіт, прустыт;
ад агульных назоніка утвараюцца тэрміны з дапамогай суфікса –нн-, -енн-, -к-, -ск, -н-: навядзенне, насычэнне, адытарскі, наладка, паверка, бартэрны.
Шырока выкарыстоваюцца іншамоныя тваральныя асновы: сінтэтыка – сінтэтычны; алюміній – алюмініраванне, алюмініевы; балансаваць – балансаванне. Выкарыстоваюцца іншамоныя суфіксы –ізм-, -фікацыя-, -аж-, -іст-, -ацыя- (-яцыя-) і інш.: градацыя, дрэнаж, электрыфікацыя, эгаіст, ізаляцыя, канцэнтрацыя.
Прэфіксальны спосаб характарызуецца далучэннем прэфікса да цэлага слова: антыцыклон, суперфасфат. Сярод прэфікса можна вызначыць уласныя і іншамоныя, пры гэтым прэфіксы -ультра-, -звыш-, -экстра- маюць адно значэнне шмат, звыш’, але прэфікс “ультра” адрозніваецца большай прадуктынасцю.
ЦІКАВА ВЕДАЦЬ: дэцы (лац.) дзесяць’; метр (грэч.) вымяраю’; літр (грэч.) фунт’; дэ (лац.) з, на’ - дэцэнтралізацыя; дыя (грэч.) раздзяленне, узаемасувязь’ – дыяспара; грама (грэч.)’запіс’ – дыяграма; генез (грэч.) паходжанне’ – генезіс; графія (грэч.) пішу’ – біяграфія; доза (грэч.) порцыя’ – біядоза; дынаміка (грэч.) моц, сіла’; ата (грэч.) сам’; база (грэч.) аснова’ – атабаза.
Прэфіксальна-суфіксальны спосаб утварэння тэрміна характарызуецца далучэннем прэфікса і суфікса да тваральнай асновы адначасова: рас-крытык-ава-ць.
Аснова- і словаскладанне – гэта спосаб, калі тэрміны твараюцца  выніку спалучэння як уласных, так і іншамоных частак: аграфірма, відэатэрмінал, архівасховішча, вільгацеізаляцыя, землепарадкаванне.
Складана-суфіксальны спосаб – утварэнне тэрміна шляхам складання асно і далучэннем суфікса, напрыклад: аднатыпны, мясарэзка, сокавыціскалка.
Бяссуфіксны спосаб – характэрная з’ява  тэрмінатворчасці. Тэрміны твараюцца шляхам адсячэння суфікса, напрыклад: надлом, напал, ціск, абгар, абмер.
Утварэнне тэрміна спосабам абрэвіяцыі разнастайнае:
складанне першых літар назвы (адзіная дзяржаная сістэма справаводства – АДСС);
складанне першых гука назвы (тэхніка-эканамічная інфармацыя –ТЭІ);
спалучэнне часткі слова і цэлага (зарплата, перфакарта, дзяржсектар);
спалучэнне назва першых гука сло ці іх частак і цэлага апошняга слова (ДАст);
спалучэнне цэлага слова і першых літар назвы (персанальная ЭВМ, мікра-ЭВМ.

2.Тэрміналагізацыя
Утварэнне тэрміна семантычным спосабам (або тэрміналагізацыя) надзвычай пашыраная з’ява, інакш кажучы, адбываецца пераасэнсаванне агульжывальных сло і пераход іх у тэрмінасітэму. Як правіла, тэрміналагічная намінацыя – гэта другасная з’ява. Асаблівая роля пры тэрміналагізацыі агульнажывальнага слова належыць матывацыі,у першую чаргу метафары і метаніміі. Метафара дае перанос значэння па падабенстве, напрыклад: рука частка адзення’ і пераасэнсаваныя словы, якія сталі тэрмінамі – рука ракі, рука пажарны. Асабліва метафарызуюцца назвы частак цела чалавека (вушка, язык, плячо); назвы жывых істот, частак іх цела, жылля (гняздо, крыло, лапкі, нос, пяро); назвы частак адзення (кажух, гарлавіна, рука, шапка) і інш.
У сучасным тэрмінатварэнні  адрозненне ад перыяду 20 – 30-х гадо агульнажывальныя словы набываюць тэрміналагічнае значэнне пераважна  складзе састаных тэрміна, напрыклад: альфа-промні, дымавая засака, лішкавае паветра, амплітуда вагання. Тэрміны адрозніваюцца ад сваіх агульнажывальных аманімічных сло граматычымі формамі. Так, часта  тэрміналагічным значэнні назонікі выкарыстоваюцца  форме множнага ліку, напрыклад: воды (мінеральныя), нафты, маслы. Асобныя тэрміны ласнага паходжання зяты з размонай лексікі і выдзяляюцца сё ж сваім размона-бытавым характарам: задзірына задранае месца на гладкай паверхні’, таваразнавец і таваразнаца, выпіхач (рус. выталкиватель). Тэрміналагізацыя характэрна сім тэрмінасістэмам.

3.Уніфікацыя і стандартызацыя тэрміна
У сучасных умовах пашырэння сферы выкарыстання беларускай мовы адной з важных праблем пастае тэарэтычная і практычная распрацока пытання беларускай тэрміналогіі. Важным з’яляецца стварэнне адзінага навуковага стылю беларускай мовы, банка яго лексічных сродка. Сучасная сітуацыя нагадвае час актынай распрацокі тэрміналогіі  20-я гады, а таксама яшчэ раней, у кан. 19 – пач. 20 ст. ст. Развіццё сучаснай тэрміналогіі неабходна даследаваць у аспекце развіцця, упарадкавання, структурна-семантычным і словатваральным. Важным пытаннем удасканалення монага афармлення беларускай тэрміналогіі выступае аналіз умо і магчымасцей “згортвання” шматслоных намінацый, здольных дакладна перадаваць змест паняцця: (рус.) печатающее устройство – друкавальнае прыстасаванне – прынтар. Пры арыентацыі на практыку рускага тэрмінатварэння і  выніку практычнай нязручнасці аналітычнай дэрывацыі (утварэння) у тэрміналогіі часта знікаюць выпадкі выкарыстання аднаслоных запазычаных тэрміна у беларускай тэрміналогіі. Ёсць выпадкі, калі запазычанне не вызначаецца аб’ектынай неабходнасцю, так як ёсць адпаведная словатваральная база  выглядзе пэнага словазлучэння: кіруючае прыстасаванне – кіравальнік (але не можа быць “кіруючае слова”, “кіруючая лінія”). Стварэнне аднаслоных беларускіх тэрміна на аснове існуючых словазлучэння абмяжоваецца часта не толькі словатваральнымі магчымасцямі, але і дадатковымі адценнямі магчымага дэрывата, нязвычнасцю твараючага фарманта: друкавальнае прыстасаванне – друкавальнік (паранаем: друкар’ – работнік друкарскай справы’). Стварэнне аднаслоных тэрміналагічных намінацый неабходна з пункту гледжання зручнасці і эканомнасці моных сродка, а таксама і з пункту гледжання канкурэнтаздольнасці нацыянальнага тэрміна і запазычанага. Актынасць англамоных сло атрымала назву “экспансія англамоных тэрміна”. Шматслоныя рускія і створаныя на іх аснове беларускія тэрміны ніяк не могуць супрацьстаяць гэтаму актынаму працэсу.
Супасталяльны аналіз беларускай, рускай, украінскай тэрміналогій з тэрміналогіяй англійскай і французскай паказвае, што  англійскай і французскай мовах аналітычныя тэрміны (каторыя складаюцца з некалькіх сло) хоць і складаюць значную частку тэрмінасістэм, аднак не такую шырокую, як ва сходнеславянскіх мовах. Тэрмінасістэма нацыянальнай мовы фарміруецца двума шляхамі:
тэрміналагічная намінацыя працэса, з’я, якія жо вядомы навуцы; гэта звязана з расшырэннем існуючых аднаслоных ці шматслоных намінацый шляхам далучэння пэных азначэння, дапанення і іншых канкрэтызуючых кампанента;
тэрміналагічная намінацыя новага паняцця.
Працэс тэрмінатворчасці носіць індывідуальны характар. На яго значны плы аказвае ступень нацыянальнай самасвядомасці навуковай інтэлігенцыі, ступень адаптаванасці тэрмінасістэмы да спрымання і засваення дасягнення НТП, насычанасць тэрмінасістэмы. Праектаванне тэрміналагічных сістэм з зададзенымі характарыстыкамі з’яляецца актуальнай праблемай сучаснай тэрміналагічнай работы. Прынцыпы распрацокі тэрміналогіі:
стыхійнае “натуральнае” складванне тэрміналагічнай лексікі;
арганізаваная, мэтанакіраваная работа.
У сучасных умовах міжнароднага супрацоніцтва і абмену навуковай інфармацыяй праблема парадкавання навуковай тэрміналогіі  нацыянальнай мове і міжнародная каардынацыя тэрміналагічнай работы набывае міжнароднае значэнне. Уніфікацыю тэрміналогіі, як адзначаюць сучасныя спецыялісты, трэба вылучыць у якасці адной з актуальных задач монай палітыкі, якая можа быць вырашана дзякуючы супрацоніцтву дзяржа. У краінах СНД наглядаюцца дзве тэндэнцыі  навукова-даследчай рабоце:
- развіццё навуковай тэрміналогіі  нацыянальнай рэспубліках; развіццё навуковага стылю нацыянальных мо;
- інтэграцыя навуковых даследавання, імкненне да максімальнага збліжэння на аснове рускай тэрміналогіі, уніфікацыя тэрміналогіі (скарачэнне неапраданай разнастайнасці назва, прывядзенне сло-тэрміна да аднолькавай струтуры, формы). Неабходна адрозніваць “натуральны” працэс міжнароднай (міжнацыянальнай) уніфікацыі тэрміна і свядомую работу па уніфікацыі. Вядучую ролю  развіцці асноных тэндэнцый выконвае руская мова. У цяперашні час актывізуецца роля рускай мовы як сродку міжнародных навуковых сувязей, што  сваю чаргу звязана з узрастаннем яе ролі як сродку уніфікацыі тэрміналогіі ва сходнеславянскіх мовах.



4.Сучасны стан беларускай тэрміналогіі. Тэрміналагічныя слонікі
Распрацока любой тэрміналогіі – справа сур’ёзная, яна вымагае цеснага супрацоніцтва мовазнаца з прадстанікамі адпаведных навук. Ідэя уніфікацыі з арыентацыяй на рускую мову добра прыжылася  навуковых і дзяржаных установах. Але справа  тым, што многія уніфікаваныя тэрміны знаходзяцца  прынцыповай супярэчнасці з беларускімі монымі традыцыямі і арфаграфіяй. Так, сучасная фізіка-хімічная тэрміналогія ключае звыш шасці дзесятка такіх элемента. У найменнях “гелій, літый” і інш. выкарыстоваюцца неласцівыя беларускай мове “канчаткі” –ій-,-ый-. Падобныя нядалыя запазычанні, узятыя непасрэдна з рускай мовы, патрабуюць уважлівага асэнсавання і большай адаптацыі  нашай мове. Пры парадкаванні хімічных элемента, напрыклад, неабходна кіравацца наступнымі прынцыпамі: 1) па магчымасці захаваць семантыку паходжання слова; 2) прывесці напісанне  адпаведнасць з беларускімі монымі традыцыямі; 3) неабходна саблюдаць мілагучнасць і лёгкасць вымалення; 4) неабходна прытрымлівацца міжнародных стандарта. У.Паловіч прапануе парадкаваць элементы па наступных групах:
захаванне асновы лацінскай назвы – barium – бар, iridium – ірыд;
змякчэнне канцавой зычнай лацінскай асновы – magnesium – магнезь, aluminium – алюмінь;
ужыванне суфікса –ань-,-энь- - lithium – ліцень, cadmium – кадмень;
ужыванне суфікса –ель- (калі лацінсая аснова заканчваецца на –n) rhenium – рэнель;
ужыванне суфікса –ен-, -эн- - francium – францэн, gallium – гален;
пераклад на беларускую мову з улікам семантыкі паходжання – silicium – крэмень (або старажытная назва крэмнію “гега”); апошняя назва захавалася  дыялектах.
Праект атара заслуговае вагі, але рэалізацыя яго - гэта догая і марудная праца.
Кожны новы тэрмін, які ствараецца, можна пракантраляваць, паколькі тэрмін фіксуецца  працах, слоніках. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе Тэрміналагічная камісія, мэта якой – стварэнне, стабілізацыя тэрміналогіі вогуле і пэных тэрмінасістэм у прыватнасці. Словы-тэрміны фіксуюцца  слоніках. Складаннем слоніка займаецца лексікаграфія. Вылучаюць энцыклапедычныя і лінгвістычныя слонікі. Энцыклапедычныя слонікі – даведачныя навуковыя выданні, якія даюць кароткія звесткі па асобных галінах навукі і тэхнікі, літаратуры і мастацтва. Энцыклапедычныя слонікі тлумачаць не словы, а паняцці, з’явы, прадметы, падзеі. У такіх слоніках няма граматычных і стылістычных характарыстык слова, няма прыклада у тэксце. Лінгвістычныя слонікі тлумачаць значэнне слова, яго жыванне, паходжанне і г.д. Да лінгвістычных слоніка адносяцца і тэрміналагічныя. У апошнія гады выдадзена шмат слоніка розных галін навукі і тэхнікі. Гэта тлумачальныя слонікі і перакладныя. Воь толькі некаторыя:

Інфарматыка: Беларуска-рускі тэрміналагічны слонік. – Мінск, 1996.
Кароткі эканамічны слонік. – Мінск, 1993.
Краткий русско-белорусский словарь экономических и бухгалтерский терминов. – Мінск, 1993.
Маркетинг: Словарь-справочник. – Мінск, 1993.
Павловец Д. Д. Старченко В. Н. Русско-белорусский словарь спортивных терминов. – Мінск, 1995.
Расейска-беларускі хімічны слонік. – Мінск, 1993.
Русско-белорусский словарь делопроизводственной и архивной терминологии. – Мінск, 1997.
Русско-белорусский политехнический словарь. Около 157000 терминов. В 2-х томах. – Мінск, 1997.
Русско-белорусский словарь. Изд. 4-е. - Мінск, 1993.
Слонік эканамічных тэрміна. – Мінск, 1992.
Праца над складаннем новых тэрміналагічных слоніка і дасканаленні існуючых працягваецца.

ЛЕКЦЫЯ 14. Асаблівасці афіцыйна-справавога стылю
1.Агульная характарыстыка.
2.Паняцці “дакумент” і “службовы дакумент”. Функцыі дакумента.
3.Лексіка-граматычныя асаблівасці і стандартызаванасць мовы афіцыйна-справавога стылю.
4.Спосабы выкладання матэрыялу  дакуменце. Рубрыкацыя.
Асноныя паняцці: дакумент, службовы дакумент.
Літаратура:
Барлас Л. Г. Русский язык. Стилистика. Пособие для учителей. – М.: Просвещение, 1978.
Басаков М. Я. Делопроизводство и корреспонденция в вопросах и ответах: Учебное пособие для студентов. – 2-е изд., перераб. и допол. – Ростов-на Дону: Феникс, 2000.
Валочка Г. Тэкст на року перакладу. – Часопіс “Роднае слова”. – 1993.- №5.
Камароскі Я. М., Мяцельская Е.С. Беларуская мова: Дапаможнік для абітурыента. – 2-е выд., перапрац. і дап. – Мн.: Універсітэцкае, 1993.
ЛяшчынскаяВ.А.Беларуская мова.Тэрміналагічная лексіка: Вучэбны дапаможнік. – Мінск: РІВШ БДУ. 2001.
Паневчик В.В. Делопроизводство. Документационное и оргтехническое обеспечение управления: Практикум, 2-е изд. – Мінск, БГЭУ, 2004.
Цікоцкі М. Я. Стылістыка беларускай мовы. – Мінск: Універсітэцкае, 1995.



1.Агульная характарыстыка
Афіцыйна-справавы стыль абслуговае афіцыйна-справавую, канцылярскую, юрыдычную, дыпламатычную сферы грамадскай дзейнасці чалавека. Рэалізуецца ён у дзяржаных дакументах, указах, дагаворах, законах і кодэксах, актах, даверанасцях, пратаколах, аб’явах, заявах, справаздачах, канвенцыях, дэкларацыях, камюніке і інш. Вылучаюць падстылі: заканадачы, адміністрацыйна-канцылярскі, дыпламатычны. Функцыянуе афіцыйна-дзелавы стыль у пісьмовай форме, таму асабліва важна, каб не было двухсэнсоных і расплывістых фармулёвак. Галонае  мове афіцыйных дакумента – паслядонасць і дакладнасць выкладу факта, аб’ектынасць ацэнак; афіцыйны тон; спецыфічная стандартнасць мовы; адсутнасць экспрэсіна – эмацыянальнай лексікі. Прыклад.
У вышэйшыя навучальныя становы Беларусі прымаюцца грамадзяне РБ, замежныя грамадзяне, якія пражываюць у Беларусі і маюць сярэднюю адукацыю: на дзённае навучанне ва зросце да 35 гадо, на навучанне без адрыву ад вытворчасці – без абмежавання ва зросце.
2.Паняцці “дакумент” і “службовы дакумент”. Функцыі дакумента
Што ж такое дакумент, службовы дакумент?
Слова “дакумент”лацінскага паходжання і абазначае пасведчанне, спосаб доказу’. Дакумент – гэта матэрыяльны аб’ект з замацаванай  ім інфармацыяй для перадачы яе  часе і прасторы. Дакумент выступае адначасова і як прадмет працы кіраніка, і як яго вынік.
ЦІКАВА ВЕДАЦЬ: у “Слоніку рускай мовы” Ожагава С. І. чытаем:
Дакумент
Справавая папера, якая пацвярджае які-небудзь факт ці права на што-небудзь.
Тое, што афіцыйна пацвярджае асобу прад’яніка (пашпарт і інш.).
Пісьмовае пасведчанне (сведчанне) аб чым-небудзь.
Функцыі дакумента:
інфармацыйная (фіксуюцца факты, падзеі разумовай і практычнай дзейнасці чалавека);
арганізацыйная (забяспечваецца здзеянне на калекты для арганізацыі і каардынацыі іх дзейнасці);
камунікатыная (забяспечваюцца знешнія сувязі прадпрыемства і арганізацый);
юрыдычная (змест дакумента выкарыстоваецца  якасці доказу пры разглядзе спрэчных пытання), шэраг дакумента першапачаткова надзелены юрыдычнай функцыяй – гэта дагаворная дакументацыя, натарыяльна завераныя дакументы;
выхавачая (дакумет дысцыплінуе выканацу, патрабуе павышанага зроню адукацыйнай падрыхтокі).
Любы дакумент функцыянуе сумесна з іншымі дакументамі. Сукупнасць узаемазвязаных дакумента, якія выкарыстоваюцца  пэнай сферы чалавечай дзейнасці, называецца сістэмай дакументацыі.
ЦІКАВА ВЕДАЦЬ: Дакументы вылучаюць па відах дзейнасці (планавыя, навукова-тэхнічныя, праектна-каштарысныя і г. д.); па спосабе фіксацыі інфармацыі (пісьмовыя, графічныя, кіна-фота-фонадакументы); па месцы складання (для рашэня знешніх і нутраных пытання); па ступені галоснасці (сакрэтныя, зусім сакрэтныя, адкрытыя); па юрыдычнай сіле (сапрадныя і фальшывыя); па тэрмінах выканання (тэрміновыя і нетэрміновыя); па стадыях падрыхтокі (чарнавыя і арыгінал); па тэрмінах заховання (пастаяннага і часовага заховання).
Кожны дакумент патрабуе дакладнасці, лагічнасці выкладу, адназначнасці. Пэныя дакументы маюць устойлівую форму размяшчэння матэрыялу, напрыклад, заява, пратакол,; для іншых выкарыстоваюцца гатовыя бланкі і нават кнігі, напрыклад, ордэры, пасведчанні рознага тыпу, бухгалтарскія кнігі. Усе віды афіцыйна-справавых тэкста характарызуюцца прысутнасцю своеасаблівай лексікі, марфалогіі, сінтаксісу.
Тэксты афіцыйна-справавога стылю адрозніваюцца уніфікацыяй і стандартызаванасцю мовы. Сутнасць уніфікацыі заключаецца  скарачэнні неапраданай разнастайнасці дакумента, прывядзенні іх да аднастайных форм, структуры, моных канструкцый. Сутнасць стандартызаванасці заключаецца ва звядзенні  норму, абавязковую для прымянення, аптымальных правіл і патрабавання па распрацоцы і афармленні дакумента. Вынікі распрацокі афармляюцца  выглядзе міждзяржаных, дзяржаных, галіновых стандарта, а таксама стандарта арганізацый, устано.

3.Лексіка-граматычныя асаблівасці і стандартызаванасць мовы афіцыйна-справавога стылю
Лексіка тэкста афіцыйна-справавога стылю адрозніваецца шырокім выкарыстаннем стандартных лексічных сродка, так званых канцылярскіх штампа, напрыклад: адзначаны наступныя недахопы, за справаздачны перыяд, прымаючы пад увагу, у канструктыных абставінах, прыцягнуць да адказнасці, паслухашы і абмеркавашы і г. д. Да тэрміналогіі афіцыйнага стылю адносяцца словы, што абазначаюць асоб (ісцец, кватэраладальнік, наймальнік), назвы дакумента (распараджэнне, тэлефанаграма, загад, пратакол, даведка), часткі дакумента (парадак дня, слухалі, згодны, у загад, дадатак). У тэкстах афіцыйна-справавога стылю шырока жываюцца іменныя часціны мовы, а сярод іх аддзеяслоныя назонікі (пашырэнне, прыцягненне, узгадненне, знаходжанне, пазбаленне, пастанова), назонікі для абазначэння пасад, звання, провішчы (доктар навук, прафесар, член-карэспандэнт). Прыметнікі жываюцца  асноным адносныя (экалагічная, навакольнае, чарговае, рэспубліканскі і г. д.). Шырока жываюцца прэдыкатыныя словы (трэба, можна, нельга, неабходна). Асаблівае месца займае дзеясло. Форма інфінітыва выступае  значэнні неабходнасці звычайна пасля сло “загадваю, пастаналяе, патрэбна, неабходна”. Напрыклад:
Ваеннаслужачы павінен цвёрда ведаць, умела і добрасумленна выконваць патрабаванні воінскага статута і свае абавязкі
Загадваю прызначыць на пасаду намесніка
Формы інфінітыва больш ужываюцца  загадах, менш – у дагаворах. Іншы раз сустракаецца інфініты са значэннем сцвярджальнасці, напрыклад:
Адобрыць ініцыятыву калектыву працоных
Акрамя інфінітыва, ужываюцца асабовыя формы дзеяслова і кароткія формы дзеепрыметніка у значэнні неабходнасць’, загад’, прадпісанне’: прад’яляюцца, аказваюць, патрабуюць, прашу, заяляем; адзначана, зацверджана.
У афіцыйна-справавым стылі выкарыстоваюцца састаныя злучнікі: у выніку чаго, для таго каб, з прычыны таго што; прыназонікі: з мэтай, у сувязі, на працягу, у выніку, за выключэннем. Сінтаксіс тэкста кніжны, неэмацыянальны. Сказы поныя, апавядальныя, як правіла, двухсастаныя. З аднасастаных вылучаюцца інфінітыныя сказы, пэна-асабовыя. Парадак сло прамы. Простая мова, як правіла, адсутнічае (за выключэннем судовага пратакола), адсутнічаюць таксама мадальныя словы (пабочныя); безумона, могуць ужывацца простыя складненыя сказы; складаныя сказы. Прыклад:
Артыкул 5. Абарона мо.
Усякія прывілеі ці абмежаванне право асобы па моных прыкметах недапушчальныя. Публічная знявага, ганьбаванне дзяржанай і іншай мовы, стварэнне перашкод і абмежавання у карыстанні імі, пропаведзь варожасці на монай глебе цягнуць устаноленую законам адказнасць (з Закона аб мовах у РБ). – Сказ просты, апавядальны, двухсастаны, ускладнены аднароднымі дзейнікамі.

4.Спосабы выкладання матэрыялу  дакуменце. Рубрыкацыя
У тэкстах афіцыйна-справавога стылю выкладанне матэрыялу (інфармацыі) неаднолькавае. Зыходзячы з таго, якая мэтавая станока, то і спосабы падачы інфармацыі розныя:
- канстатацыя жываецца, калі неабходна данесці нейкія канкрэтныя факты (акты, тлумачальныя запіскі і г.д.);
- паведамленне ужываецца, калі неабходна папярэдзіць, пацвердзіць, выказаць просьбу, інфармаваць, запрасіць (даведкі, зводкі, тэлеграмы і г. д.);
- апісанне жываецца  арганізацыйных дакументах з апісаннем пра, абавязка (статуты, палажэнні, інструкцыі).
Рубрыкацыя – гэта размеркаванне матэрыялу па рубрыках, г. зн. па раздзелах службовага дакумента, па асобных графах. Рубрыкацыя дакумента ажыццяляецца  залежнасці ад яго віду (гэта пратакол, загад, заява і г. д.), таму і суразмернасць частак розная. Яна ключае назву дакумента, каму адрасуецца (адрасат), хто падрыхтава дакумент (адрасант), тэкст, дата падрыхтокі і подпіс. Большая па сваіх памерах графа “тэкст”.

ЛЕКЦЫЯ 15. Групы афіцыйна-справавых дакумента
1.Групы афіцыйна-справавых дакумента.
2.Віды запісу тэкста (лінейны, трафарэт, табліца, анкета).
3.Паняцце рэквізіту, фармуляра, бланка.
4.Правілы афармлення дакумента.
Асноныя паняцці: трафарэт, анкета, табліца, рэквізіт, фармуляр, бланк.
Літаратура:
Басаков М. Я. Делопроизводство и корреспонденция в вопросах и ответах: Учебное пособие для студентов. – 2-е изд., перераб. и допол. – Ростов-на Дону: Феникс, 2000. Паневчик В.В. Делопроизводство. Документационное и оргтехническое обеспечение управления: Практикум, 2-е изд. – Мінск, БГЭУ, 2004.
Паневчик В.В. Делопроизводство. Документационное и оргтехническое обеспечение управления: Практикум, 2-е изд. – Мінск, БГЭУ, 2004.
1.Групы афіцыйна-справавых дакумента.
Існуе наступная класіфікацыя афіцыйна-справавых дакумента па сваім функцыянальным прызначэнні: 
асабістыя (заява, атабіяграфія, даручэнне, распіска);
распарадчыя (загад, пастанова, распараджэнне);
фінансавыя і ліковыя (бухгалтарскі баланс, пенсійнае даручэнне, справаздачы аб прыбытках і бытках, плацёжныя даручэнні, справаздача аб выдатках, акты рэвізіі касы, квітанцыі);
адміністрацыйна-арганізацыйныя (план, кантракт, справаздача, дамова);
інфармацыйна-даведачныя (даведка, дакладная запіска, службовая і тлумачальная запіска, акт, тэлефанаграма, факс, пратакол);
арганізацыйныя (статут, палажэнне, інструкцыя, штатны расклад);
справавыя лісты (пісьмы, карэспандэнцыя).

2.Віды запісу тэкста (лінейны, трафарэт, табліца, анкета)
Як адзначалася раней, тэкст службовага дакумента адрозніваецца лаканічнасцю перадачы інфармацыі, стандартызаванасцю і уніфікацыяй. Па ступені уніфікацыі адрозніваюць віды запісу тэкста:
лінейны; у лінейным запісе афармляюцца палажэнні, статуты, правілы; тэкст афармляецца  радкі, саблюдаюцца абзацы, магчыма, вылучыць раздзелы, главы;
трафарэт; трафарэтныя дакументы маюць зараней надрукаваны тэкст з прабеламі, якія запаняюцца пры канчатковым афармленні  залежнасці ад канкрэтнай сітуацыі (афармленне заявы, некаторых загада);
анкета; гэта спосаб запісу тэксту, калі пастаянная інфармацыя размяшчаецца  левай частцы ліста, радкамі адзін пад другім у форме назоніка у назоным склоне, а пераменная інфармацыя носіцца  дакумент у працэсе яго састалення  правай частцы ліста; анкетным запісам змадэліраваны загады па прыёму на працу, пераводу на новае месца працы, па звальненні, кадравыя дакладныя і тлумачальныя запіскі;
табліца; тэкст, прадсталены  выглядзе табліцы, валодае вялікай інфармацыйнай ёмістасцю, дазваляе строга класіфікаваць інфармацыю і суміраваць аналагічныя дадзеныя; пастаянная інфармацыя размешчана  загалоках граф ( радко), а пераменная (у лічбавым ці слоным выражэнні) – на перасячэнні адпаведных граф і радко; у таблічнай форме афармляецца штатны расклад, графік адпачынку і г. д.

3.Паняцце рэквізіту, фармуляра, бланка
Сукупнасць замацаваных на лісце паперы пэнага фармату інфармацыйных элемента дакумента называецца фармулярам. Два асноныя фарматы дакумента – А-4, А-5. Фармуляр мае 3 зоны: службовае поле дакумента, поле для размяшчэння вуглавога (падожнага) штампа і рабочае поле дакумента. Службовае поле - гэта частка плошчы фармата, прызначанае для палё дакумента і замацавання яго для заховання. Левы верхні вугал – поле для размяшчэння штампа. Астатняя частка фармуляра – рабочае поле. Плошча фармата запаняецца інфармацыйнымі элементамі дакумента, г. зн. рэквізітамі. Адрозніваюць рэквізіты пастаянныя і пераменныя. Пастаянныя рэквізіты патараюцца ва сіх дакументах дадзенай назвы (дадзенай групы). Пераменныя – наносяцца непасрэдна пры падрыхтоцы канкрэтнага дакумента. Пастаянныя рэквізіты: герб, таварны знак, код арганізацыі, назва арганізацыі, даведачныя дадзеныя аб арганізацыі, рахунак, назва дакумента. Пераменныя: дата, рэгістрацыйны нумар, адрасат, рэзалюцыя, тэкст дакумента, пячатка, адзнака аб паступленні дакумента  арганізацыю.
Бланкам дакумента называюць ліст паперы дазволенага фармату з нанесенымі на ім пастаяннымі рэквізітамі. Прымяненне бланка скарачае працаёмістасць складання дакумента, павышае эстэтычны бок яго афармлення. Бланкі дапускаецца рыхтаваць тыпаграфскім спосабам ці з дапамогай сродка размнажальнай тэхнікі. Для арганізацыі, яе структурнага падраздзялення, службовай асобы станаліваюць наступныя віды бланка:
агульны бланк выкарыстоваецца для афармлення любых віда дакумента, акрамя пісем; ён уключае рэквізіты: герб, назву арганізацыі;
бланк пісьма ключае герб, эмблему арганізацыі, код арганізацыі, даведачныя дадзеныя аб арганізацыі;
бланк канкрэтнага віду дакумента ключае герб, эмблему, код формы дакумента, назву арганізацыі, назву дакумента, месца і дату складання..

4.Правілы афармлення дакумента
Кожная група афіцыйна-справавых дакумента мае свае асаблівыя (спецыфічныя) правілы афармлення. Але існуюць і агульныя правілы, сярод якіх можна вылучыць наступныя пункты: фармат паперы, памеры палё (левае -20 – 35 мм, верхняе – не менш за 20, правае і ніжняе – не менш за 10 мм), нумарацыя старонак, афармленне дат, напісанне лічба, напісанне фізічных велічынь, напісанне матэматычных формул, скарачэнне сло, афармленне знака прыпынку і сімвала. Фармат паперы А-4, А-5 выкарыстоваецца пры напісанні загада, пісьма, іншых распарадчых дакумента; А-3 – для вялікіх табліц, схем. Прымяненне стандартных фармата у справаводстве забяспечвае эканомію паперы, дае магчымасць выкарыстаць сродкі механізацыі і атаматызацыі пры складанні і апрацоцы дакумента. Нумаруюцца се старонкі, акрамя першай. Нумар старонкі наносіцца на верхнім полі, пасярэдзіне, на адлегласці не менш як 10 мм ад верхняга абрэзу. Нумар старонкі пішацца арабскімі лічбамі без знака прыпынку і без указання слова “ старонка” і розных скарачэння, тыпу: “стар.”, “с.”, “ст.” і працяжніка.
Даты можна афармляць лічбавым і слона-лічбавым спосабам:
лічбавы – 01. 09. 2000;
слона-лічбавы – 01 верасня 2000 года (ці 01 верасня 2000 г.);
працяглы перыяд часу афармляецца – 1990 – 1995; справаздачны перыяд – 1999/2000 год; у вялікіх архівах дапускаецца такі запіс: 2000.09.01 (год, месяц, чысло).
У дакументах дапускаюцца агульнапрынятыя скарачэнні: горад – г.; сяло – с.; пасёлак – п.; таварыш – т.; прафесар – праф.; дацэнт – дац.; начальнік – нач.; пункт 3 – п. 3; падпункт 1.1 – падп. 1.1; малюнак 5 – мал. 5; раздзел 2 – раздз. 2; тысяча рублей – тыс. р.; мільён рублей – млн.р.; міністэрства – м-ва; завод – з-д; раён – р-н; колькасць – к-ць; чалавека-гадзіна – чал.-гадз.; ПК – персанальны камп’ютэр; РБ; НДІ; і гэтак далей – і г. д.; і таму падобнае – і т. п.; і іншыя – і інш.; такім чынам – т. ч.
У дакументах сустракаюцца шматзначныя лічбы, дробы, літарна-лічбавыя і слона-лічбавыя спалучэнні. Афармленне іх наступнае:
14 287 624 – лічбы групуюцца;
ІЛ-18;
дробы 1/2, 3/4 - запіс праз нахіленую рыску;
нумар тэлефона - 23 03 23;
адрас – вул. В. Садовая, д. 69а (д. 27/2);
парадкавыя лічэбнікі – 8 Сакавіка, 3-е пытанне, 21-е стагоддзе.
Усе меры дажыні, плошчы і іншыя фізічныя велічыні прыводзяцца скарочана: 10 т, 15м, 90%, 1000 кг, 36, 6 С, - 10 С, 20 м/с (ці 20 метра у секунду). Матэматычныя формулы у дакументах аддзяляюцца ад тэксту зверху і знізу адлегласцю  тры інтэрвалы. Калі некалькі формул, то іх трэба нумараваць арабскімі лічбамі: (2), (9), (1.3), (6.5), дзе 1,6 – абазначэнне нумару раздзела (главы), 3,5 – нумары формул у іх. Ёсць выпадкі, калі спасылаюцца  дакуменце на формулу, тады афармленне наступнае: згодна з формулай (4); у адпаведнасці з формулай (2.5). Знакі прыпынку жываюцца разнастайныя: коска, кропка, кропка з коскай, пытальнік, клічнік. Працяжнік можа жывацца як дэфіс, як знак пераносу і  якасці замены слова “ёсць”: сацыяльна-палітычныя метады, дэмакратыя – шлях да прагрэсу. У дакументах, дзе словы патараюцца і запісваюцца  слупок, іх можна замяніць двухкоссем і словамі “тое ж”:
Кастрычніцкі раён
“.”
“”
Тое ж
Тое ж.

ЛЕКЦЫЯ 16. Справавыя лісты
1.Групы справавых лісто па функцыянальным прызначэнні.
2.Кароткая характарыстыка зместу справавых лісто.
3.Справавыя лісты паводле аспекта.
Асноныя паняцці: карэспандэнцыя, камерцыйны, аферта, рэкламацыя, акцэпт.
Літаратура:
Басаков М. Я. Делопроизводство и корреспонденция в вопросах и ответах: Учебное пособие для студентов. – 2-е изд., перераб. и допол. – Ростов-на Дону: Феникс, 2000.
Паневчик В.В. Делопроизводство. Документационное и оргтехническое обеспечение управления: Практикум, 2-е изд. – Мінск, БГЭУ, 2004.
Виноградова С. Н. Коммерческа деятельность: Учеб. пособие. – Мінск: Выш. шк., 1998.

1.Групы справавых лісто па функцыянальным прызначэнні.
Справавы ліст (сінонімы: службовае пісьмо, службовы ліст) – гэта агульнапрынятая назва вялікай колькасці інфармацыйна-даведачных дакумента, якія выкарыстоваюцца для рашэння бягучых задач кіравання. Асноная прыкмета, па якой лісты вылучаюць у асобную групу дакумента, з’яляецца перасылка іх па пошце. Па функцыянальным прызначэнні справавыя лісты бываюць:
лісты, якія патрабуюць адказу (ліст-запыт, ліст-просьба, ліст-прапанова);
лісты, якія не патрабуюць адказу (ліст-папярэджанне, ліст-напамін, ліст-запрашэнне, суправаджальны ліст).
З другога боку, справавыя лісты могуць быць ініцыятыныя, якія пасылае арганізацыя, прадпрыемства і г. д. (ініцыіруе); пісьмы-адказы, якія рыхтуе і адпраляе ініцыіруючаму боку арганізацыя-партнёр (або кліент). Да ініцыятыных лісто адносяцца лісты-запыты, лісты-просьбы, лісты-прапановы, лісты-напаміны. Лісты-адказы ключаюць пісьмы-пацвярджэнні, лісты-паведамленні, лісты-запрашэнні, суправаджальныя і гарантыйныя лісты.

2.Кароткая характарыстыка зместу справавых лісто
Разгледзім справавыя лісты больш падрабязна па іх прызначэнні.
1.Лісты-просьбы выкладаюць якую-небудзь просьбу, вельмі коратка і з павагай падкрэсліваюць зацікаленасць арганізацыі  яе хуткім выкананні, зараней выражаючы падзяку за намаганні  яе выкананні.
2.Лісты-прапановы (аферты) – гэта пісьмовыя прапановы адной асобы (аферэнта) іншай асобе (акцэптанту) , якая выражае жаданне заключыць з ім дамову (дагавор). Аферта мае пэны, указаны тэрмін дзеяння.
3.Лісты-запыты жываюцца, калі пакупнік звяртаецца да прадаца, імпарцёра, эксперта з просьбай даць падрабязную інфармацыю аб тавары ці паслугах.
4.Суправаджальныя лісты складаюць пры адпрацы адрасату якіх-небудзь дакумента ці матэрыяльных каштонасцей. Такія пісьмы трымліваюць дадатковую інфармацыю аб прыкладаемых дакументах. Суправаджальнае пісьмо з’яляецца і сродкам кантролю за рухам дакумента і матэрыяльных каштонасцей.
5.Лісты-напаміны накіроваюць у тых выпадках, калі не даецца з дапамогай тэлефонных перагавора ці асабістых кантакта атрымаць неабходны вынік. У лістах утрымліваецца не толькі напамін аб выкананні зятых абавязка, але і гаворыцца аб магчымых мерах, якія будуць прыняты пры іх невыкананні.
6.Лісты-пацвярджэнні высылаюцца для пацвярджэння атрыманых дакумента ці матэрыяльных каштонасцей. Іншы раз у іх прыводзіцца спіс дакумента і матэрыяльных каштонасцей.
7.Гарантыйныя пісьмы накіроваюцца з мэтай пацвярджэння дадзеных раней абавязка ці агавораных умо. Гарантаваць могуць якасць працы, тэрміны выканання заказа, аплата тавара, паслуг, арэндуемых памяшкання.
8.Лісты-паведамленні жываюцца, калі неабходна аб чым-небудзь паведаміць ці зацвердзіць.
9.Лісты-запрашэнні могуць адрасавацца індывідуальнаму ці калектынаму адрасату. Пры вялікай колькасці адрасата мэтазгодна выкарыстоваць зробленыя тыпаграфскім спосабам трафарэты, у якіх запаняюцца ад рукі прозвішча, імя, імя па бацьку запрошанага, час і дзень падзеі, на якую запрашаецца адрасат.

3.Справавыя лісты паводле аспекта
Справавыя лісты паводле аспекта, г. зн. розных бако абслуговання кіранічай дзейнасці дзеляць на:
камерцыйную карэспандэнцыю (пісьмы);
справавую карэспандэнцыю.
Камерцыйны гандлёвы, не ваенны’ (слонік Ожагава С. І.). Камерцыйная карэспандэнцыя складаецца ад імя юрыдычнай асобы пры заключэнні і выкананні камерцыйнага пагаднення. Такім чынам, пагадненні (дагаворы) могуць быць заключаны шляхам абмену лістамі (пісьмамі), тэлеграмамі, факсамі, падпісанымі бокам, які іх пасылае, г. зн. заключэнне дагавору (пагаднення) па перапісцы. Па сваім прызначэнні камерцыйная карэспандэнцыя падзяляецца на тры віды:
Ліст-запыт і адказ на яго; запыт можа быць накіраваны на спецыяльным бланку арганізацыі. Калі такога бланка няма, то заказ афармляецца  форме справавога ліста. Запыт павінен уключаць назву тавара (паслуг), артыкул, нумар мадэлі, цану адзінкі тавару, магчымую скідку, падатак на продаж, цану за партыю, від разліку (чэк, наяны, безнаяны), апісанне тавару, спосаб транспарцірокі, адрас адпракі, подпіс адказнай асобы.
Аферта (прапанова) і адказ на яе (акцэпт) – пісьмовая згода аб пастацы партыі тавару на абгавораных умовах.
Рэкламацыя і адказ на яе. Рэкламацыя – камерцыйны дакумент, які яляе сабой прад’яленне прэтэнзій да боку, што парушыла прынятыя на сябе абавязкі, і патрабаванні аплаціць страты.
Справавая карэспандэнцыя абслуговае праленчы працэс (дзейнасць): адміністрацыйную дзейнасць, планаванне, кантроль, камунікатына-рэгулюючую дзейнасць. Не ключае гандлёвыя сувязі. Выкарыстоваюцца лісты гарантыйныя, цыркулярныя (высылаюцца вышэйшымі арганізацыямі падначаленым прадпрыемствам, арганізацыям з мэтай данесці пэныя звесткі, устанокі, інструкцыі), запрашэнні, пацвярджэнні і інш.
Справавая і камерцыйная карэспандэнцыя абслуговае таксама знешнеэканамічныя сувязі. Пры агульнай тэндэнцыі да уніфікацыі форм карэспандэнцыі сё ж наглядаецца шмат адрознення у фармуляры дакумента і саставу рэквізіту. Так, у англійскім фармуляры - 12 рэквізіта, у нямецкім – 15).


ЛЕКЦЫЯ 17. Справавая карэспандэнцыя
1.Патрабаванні да афармлення справавых лісто. Кампазіцыя.
2.Монае афармленне.
3.Маленчы этыкет справавых лісто.
Асноныя паняцці: спалучальнасць сло, этыкет у справавой карэспандэнцыі.

Літаратура:
Басаков М. Я. Делопроизводство и корреспонденция в вопросах и ответах: Учебное пособие для студентов. – 2-е изд., перераб. и допол. – Ростов-на Дону: Феникс, 2000.




1.Патрабаванні да афармлення справавых лісто. Кампазіцыя
Разгледзім падрабязна справавую карэспандэнцыю з боку кампазіцыі, монага афармлення. Паторым, што справавы ліст – адзін з асноных спосаба афіцыйнай сувязі паміж арганізацыямі, фірмамі, інафірмамі і асобнымі грамадзянамі. Таму ліст павінен складацца на аснове і  адпаведнасці са стандартам. Ліст афармляецца на бланку для пісьма і ключае наступныя часткі:
назва арганізацыі;
паштовы адрас;
камунікацыйныя і камерцыйныя дадзеныя;
дата, індэкс;
спасылкі на індэкс і дату ваходзячага дакумента;
загаловак тэксту, тэкст;
подпіс, прозвішча.
Тэкст пісьма павінен складацца з дзвюх лагічна звязаных частак. У першай частцы казваюцца факты, падзеі, прычыны, якія паслужылі асновай для напісання ліста, а таксама прыводзяцца спасылкі на дакументы, у якіх гэтыя факты і прычыны выкладзены. У другой частцы змешчаны вывады, прапановы, просьбы, рашэнні, заключэнні.
Пісьмо павінна быць прысвечана аднаму пытанню. У выпадку звароту  адну арганізацыю па некалькіх пытаннях, рэкамендуецца складаць некалькі пісем; гэта дае магчымасць павысіць аператынасць падрыхтокі і апрацокі дакумента.

2.Монае афармленне
Справавыя лісты маюць сваё асаблівае монае афармленне У іх выкарыстоваюцца правераныя практыкай канструкцыі фраз, таму асоба, якая займаецца складаннем (напісаннем) справавога ліста, павінна ведаць і выкарыстоваць ужо вядомыя мадэлі. Першае, аб чым нельга забывацца, - гэта ветлівы зварот:
Паважаны пан дырэктар!
Шаноны спадар Іван Пятровіч! – гэта першая канструкцыя – зваротак.
Наступныя фразы з’яляюцца распасюджаным “стандартным” пачаткам тэксту:
Хацелася б нагадаць Вам, што ..
Даводзім да Вашага ведама, што ..
Нагадваем, што .
Паведамляем, што
Калі атар - асоба юрыдычная, то дзеянні перадаюцца ад 3-яй асобы адзіночнага ліку або ад 3-яй асобы множнага ліку:
Просім
Пацвярджаем .
Кааператы гарантуе
Савет дырэктара, адміністрацыя настойліва просяць ..
Калі атар – асоба фізічная, то дзеянні перадаюцца ад 1-ай асобы адзіночнага ліку:
Прашу .
Папярэджваю
У якасці заключных могуць быць выкарыстаны фразы:
Настойліва просім .
Просім прабачыць нам за затрымку з адказам
Разлічваем, што нашы завагі будуць улічаны
Просім Вас не затрымліваць адказ
Падагулішы, можна сказаць, што  тэксце справавога ліста большую колькасць сло складаюць дзеясловы і аддзеяслоныя назонікі: разлічваць, нагадваць, паведамляць, прасіць, даводзіць, пацвярджаць; заканчэнне, пагашэнне, выплата, затрымка, выкананне, пастака і г. д. Незакончанае трыванне дзеяслова і аддзеяслоныя назонікі падкрэсліваюць дынамічны стан, патрабуючы завяршэння дзеяння. Сказы часта жываюцца аднасастаныя:
Хацелася б нагадаць аб заканчэнні тэрміну выплаты
Падбор сло у сказах павінен адпавядаць патрабаванням спалучальнасці іх паміж сабой. Напрыклад:
ініцыятыва – браць на сябе..; выступаць з..; падтрымліваць.. ; праяляць..; стрымліваць..; уступаць..;
кіраніцтва – браць на сябе..; ажыццяляць..; умацоваць..; адмяжовацца ад ..; ускласці..;
падатак – плаціць...; зніжаць..; скарачаць..; збіраць..; спаганяць..; сыскваць..;
абавязкі – ускласці..; выконваць..; несці..; вызваляцца.; размярковаць.
Аналіз монага боку тэкста службовых лісто выяві некаторыя цяжкасці  выкарыстанні граматычных форм і лексем. Сярод лексічных памылак можна вылучыць наступныя:
свабодная вакансія – слова “вакансія” жо мае значэнне свабоднае месца’; будзе правільна жыць “вакансія”;
адыгрывае значэнне - правільна “мае значэнне”;
мае ролю – правільна “ адыгрывае ролю”;
эфектны спосаб – правільна “эфектыны спосаб”;
асабовы дзел – правільна “асабісты дзел”;
асабісты склад – правільна “асабовы склад”.
Цяжкасці  выкарыстанні некаторых граматычных форм наступныя, напрыклад:
дзякуючы (каму? чаму?) – прыназонік ужываецца з назонікам Давальнага склону: дзякуючы намаганням;
па загаду – канчатак –у , калі прыназонік па  спалучэнні з назонікам адпавядае значэнню сло “паводле, адпаведна”: па плану, па сігналу;
у адпаведнасці (з чым?) – спалучаецца з формай назоніка Творнага склону: у адпаведнасці з законам;
адпаведна (чаму?) – спалучаецца з формай назоніка Давальнага склону: адпаведна загаду, закону;
згодна (з чым?) – спалучаецца з формай Творнага склону: згодна з законам;
паводле (чаго?) – спалучаецца з формай Роднага склону: паводле інструкцыі;
больш за – простая форма прыслоя вышэйшай ступені паранання жываецца з прыназонікам за: больш за месяц выканана ;
інфармацыя (аб чым?) – залежнае слова жываецца  Месным склоне: інфармацыя аб пастаках;
канферэнцыя (па чым?) – залежнае слова мае форму Меснага склону: канферэнцыя аб навуковых дасягненнях;
вопіс (чаго?) – залежнае слова мае форму Роднага склону: вопіс матэрыяльных каштонасцей;
распіска ( у чым?) – залежнае слова знаходзіцца  форме Меснага склону: распіска  атрыманні грошай;
пасяджэнне, нарада (аб чым?) – залежнае слова стаіць у Месным склоне: нарада па праекце, аб укараненні;
загадчык (чаго?) – залежнае слова мае форму Роднага склону: загадчык аддзела;
два, тры, чатыры – пры гэтых лічэбніках залежныя словы маюць форму Назонага склону множнага ліку: тры бланкі, чатыры пісьмы;
канчатак –у;- ю у Родным склоне адзіночнага ліку назоніка 2-ога скланення мужчынскага роду, што абазначаюць абстрактныя паняцці, рэчыныя, палітычныя плыні і вучэнні; канчатак –а;-я у Родным склоне адзіночнага ліку назоніка 2-ога скланення мужчынскага роду, што абазначаюць адзінкі вымярэння, установы, арганізацыі, адушалёныя прадметы, геаграфічныя паняцці: літра, ампера, завода, банка, горада, дырэктара і г. д.

3.Маленчы этыкет справавых лісто
Як і  вусным маленні, у справавых лістах павінен падтрымлівацца этыкет. Што ён уключае? Не трэба забываць, што  лісце павінны быць ужыты словы, што выражаюць пашану да адрасата: шаноны, паважаны і г. д. Калі імя замяняецца займеннікам, то ён пішацца з вялікай літары, напрыклад:
Загадзя дзячны Вам за;
Дзякуем Вам за..;
Запрашаем Вас .
Таксама жываюцца дзеясловы са станочым значэннем, дзеясловы ветлівасці: дзякуем, прабачце, гарантуем, спадзяемся, будзем задаволены.
Саблюдаючы се патрабаванні  афармленні справавых лісто( кампазіцыя, монае афармленне, маленчы этыкет), можна разлічваць на поспехі  працы.

ДАДАТАК

Узор даведкі аб працоным стажы

ЗАТ “Мадэм” Райвыканкам Ленінскага раёна

Даведка
23.12.200* № 7
г. Мінск
Агульны працоны стаж Крупко Пала Палавіча, эканаміста аддзела продажу і маркетынгу, які пражывае па адрасе: вул. Каліноскага, д. 8, кв. 19, г. Мінск, складае 9 (дзевяць) гадо.
Даведка выдадзена па стану на 04. 07.200*.



Дырэктар (подпіс) Ініцыялы, прозвішча
Начальнік аддзела кадра (подпіс) Ініцыялы, прозвішча


Узор заявы

Вытворчы аддзел Дырэктару Мінскага
ЗАЯВА станкабуданічага завода
20.06.2006 №____ нам. нач. вытворчага аддзела
Захарэвіч Марыі Пятроны
Рэзалюцыя

Прашу дазволіць мне чарговы водпуск за 2005 год з 25 ліпеня 2005 года.

Нам. начальніка
вытворчага аддзела Подпіс Захарэвіч М.П.

Узор пісьма-напаміну
ААБ “Беларусбанк
Вул. Сурганава, 64,
2200141, г. Мінск
Тэл.: 231-61-57
Факс: 231-61-50
22. 11. 2003 № 09-01/104
На № ___ад__________

ЗАТ “Мадэм”

Генеральнаму дырэктару
Кныш Я. Р.
Пр. Пушкіна, 112
220070, г. Мінск


Міхаіл Уладзіміравіч Самадзее.
Падрыхтаваць піьмо-просьбу
з абгрунтаваннем адтэрмінокі
пагашэння крэдыту да 28.11.2003

Подпіс дырэктара ЗАТ “Мадэм”
25.11.2003

Хацелася б нагадаць Вам аб тэрміне па выплатах працэнта і пагашэнні крэдыту, выдадзенага нашым банкам 15.11.2000 (на тэрмін тры гады пад 40 % у год) у суме 450 млн. беларускіх рублё.
На жаль, Вашым бокам у вызначаныя тэрміны (да 16.11.2003) сума пазыковых сродка не была пагашана.
Настойліва просім на працягу двух каляндарных тыдня пакрыць банку страты  памеры 15 млн. беларускіх рублё, нанесеныя несвоечасовай выплатай, а таксама пагасіць крэдыт. Па заканчэнні прызначанага тэрміну мы вымушаны будзем звярнуцца  суд.

Упраляючы банкам (подпіс) Ініцыялы, прозвішча

Івано Леанід Міхайлавіч
У справу 06 – 11
Падрыхтаваны адказ
Зых. № 06-11/ 35
Подпіс Самадзее
ЗАТ “Мадэм”
№ 87 / 06-07

Узор пісьма-падзякі

НВА “Сож” НПО “Сож”
вул. Вакзальная, 18, ул. Вакзальная, 18,
246005, г. Гомель-5 246005, г. Гомель-5
тэл. (0232) 21-32-11, факс 21-32-12 тел. (0232) 21-32-11, факс 21-32-11
р/р10690760001101 у Гомельскім р/р1069076000101 в Гомельском
аддзяленні Белбізнесбанка, код 531 отделении Белбизнесбанка, код 531
15.08.2002 № 06-08/131 Камерцыйнаму дырэктару
На № 08-07/107 ад 20.07.2002 ТАА “Менеджмент”
Аб наменклатуры прадукцыі сп-ру Старуцкаму А. М.
ТАА “Менеджмент”
Паднёвы гарадок, 17,
224005, г. Брэст-5

Паважаны Аляксандр Міхайлавіч!

Дзякуем за прысланую Вамі інфармацыю аб наменклатуры і цэнах прадукцыі, якая ёсць у Вас.
На жаль, большасць выраба у прапанаваным Вамі спісе не адпавядае нашаму яленню пра іх кошт, за выключэннем выраба па пазіцыях № 2 і 17, пытанне аб набыцці якіх мы гатовы разгледзець пасля атрымання іх падрабязных тэхнічных характарыстык.

Дырэктар НВА (подпіс) А.М. Ганіч
Лукашук 21 32 14



















Узор пратакола
Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
Інстытут паліталогіі Акадэміі навук РБ

ПРАТАКОЛ
21.10. 2005г.
г. Мінск
№ 3

справаздачна-выбарны сход прафсаюзнай арганізацыі



Старшыня – Сазановіч М.М.
Сакратар – Курылава М.І.
Прысутнічалі: 23 чал.

Парадак дня:

Справаздача прафкома за перыяд з 09.11.2004 г. па 20.10. 2005г.
Справаздача рэвізійнай камісіі.
Выбары новага складу прафкома.
1.СЛУХАЛІ:

старшыню прафкома Бурака І.Л., які зрабі справаздачу аб дзейнасці прафсаюзнай арганізацыі і прафкома за перыяд пасля папярэдніх перавыбара прафкома (справаздача прыкладаецца).
ВЫСТУПІЛІ:
Верабей П.П. – старшыня культурна-масавай камісіі.
За справаздачны перыяд камісія арганізавала дзве экскурсіі па памятных мясцінах Міншчыны, тры разы наведвалі спектаклі  тэатры імя Янкі Купалы, была арганізавана выстака малюнка дзяцей нашых супрацоніка.
ПАСТАНАВІЛІ:
Прызнаць работу прафкома за справаздачны перыяд здавальняючай.
2.СЛУХАЛІ:
старшыню рэвізійнай камісіі, які зрабі справаздачу аб фінансавай дзейнасці прафкома (прыкладаецца).
2. ПАСТАНАВІЛІ:
Зацвердзіць справаздачу рэвізійнай камісіі аб фінансавай дзейнасці прафкома за перыяд з 09.11.2004г. па 20.10. 2005 г.
3.СЛУХАЛІ:
Сазановіча М.М. аб выбарах новага складу прафкома.
Прапаную выбраць новы прафком у складзе 7 чалавек адкрытым галасаваннем, старшыню прафкома выбраць на сходзе.
3. ПАСТАНАВІЛІ:
Выбраць прафком у складзе 7 чалавек.
Выбары праводзіць адкрытым галасаваннем.
Падлік галасо даручыць прэзідыуму сходу.
Старшыню прафкома выбраць на сходзе.
Вынікі галасавання:
старшыня прафкома Бурак І.Л. (за – 79, супраць – 1, устрымалася 2);
члены прафкома:
Верабей П.П. (за – 75, супраць – 4, устрымалася –3).
Козлік Р.Р. (за – 82, супраць – няма, устрымалася – няма).
ПАСТАНАВІЛІ: У адпаведнасці з Інструкцыяй аб правядзенні выбара прафсаюзных органа лічыць выбранымі  прафком:
Бурак І.Л. – старшыня прафкома
Верабей П.П. – член прафкома
Козлік Р.Р. – член прафкома

Старшыня сходу Подпіс М. Сазановіч

Сакратар Подпіс М. Курылава


Узор загада
УА "Магілёскі дзяржаны універсітэт
харчавання"
ЗАГАД
25.05.2005 № 351
г. Магілё

Аб арганізацыі пераздачы экзамена студэнтамі
 летнюю экзаменацыйную сесію 2005\2006 навучальнага года

З мэтай арганізацыі пераздачы заліка і экзамена  летнюю экзаменацыйную сесію 2005\2006 навучальнага года
З А Г А Д В А Ю:
Вызначыць наступныя тэрміны пераздачы:
Для студэнта дзённага навучання – 23.01.06, 26.01.06, 28.01.06, 1.02.06, 3.02.06.
Для студэнта завочнага навучання – 21.01.06, 28.01.06, 18.02.06, 18.03.06, 15.04.06.
Дэканам факультэта у неабходных выпадках вызначыць індывідуальныя графікі пераздачы і кантраляваць іх правядзенне.
Загадчыкам кафедра забяспечыць своечасовую арганізацыю пераздачы: вызначыць месца і час правядзення пераздачы экзамена.
Кантроль за выкананнем загада скласці на загадчыка канцылярыі А.С. Цітову.

РЭКТАР В.А. ШАРШУНОѕ
Візы




Узор дакладной запіскі
Хімічны цэх
Галонаму тэхнолагу


прадпрыемства “Хімвалакно”


Савінаву Я.П.

ДАКЛАДНАЯ ЗАПІСКА
Рэзалюцыя

_____№ 21.05.2005


г. Магілё

Аб якасці паступаючай абаротнай вады
Даводжу да Вашага ведама, што  хімічным цэху мае месца адхіленне ад норма тэхналагічнага рэжыму з-за нездавальняючай якасці абаротнай вады. Прашу прыняць меры.

Начальнік хімічнага цэха Подпіс Карзуно У.А.






Узор атабіяграфіі
Я, Новік Аляксандр Сцяпанавіч, нарадзіся 15 жніня 1967 года  вёсцы Беразока Мінскага раёна Мінскай вобласці  сям'і служачых. Бацька, Сцяпан Іванавіч, працава у калгасе шафёрам, маці, Вольга Міхайлана, – настаніцай  Беразоскай сярэдняй школе, а цяпер з'яляюцца пенсіянерамі.
У 1974 годзе я пайшо у 1 клас Беразоскай сярэдняй школы, пасля заканчэння якой у 1982 годзе паступі у Лідскі індустрыяльны тэхнікум, які скончы у 1986 годзе па спецыяльнасці "тэхнічнае абслугованне і рамонт атамабіля". Атрыма накіраванне на працу  атабазу №2 г. Мінска.
У 1986 годзе бы прызваны  армію. Служы у Германіі. Пасля дэмабілізацыі  1988 годзе вярнуся на ранейшае месца працы.
У 1989 годзе паступі на завочнае аддзяленне Беларускай політэхнічнай акадэміі, якую скончы у 1994 годзе.
Жанаты, маю дачку.

12 верасня 2005 года Новік










Узор тлумачальнай запіскі

Назва структурнага

Кіраніку арганізацыі

падраздзялення
(прадпрыемства)




ТЛУМАЧАЛЬНАЯ ЗАПІСКА
Рэзалюцыя

Дата


г. Магілё
Аб (назва)________
_______________________________________________________________
(прозвішча, імя, імя па бацьку, пасада)
назва структурнага падраздзялення, з якога часу працуе  арганізацыі, на прадпрыемстве)
(дата парушэння, від парушэння, выкладанне прычын, абставін парушэння)
_____________________________________________________________________

Назва пасады Подпіс Расшыфрока подпісу





Узор агульнага бланка арганізацыі (вуглавое размяшчэнне)


ЗАТ “Мадэм”
_____№ ________
г. МІНСК









Узор бланка для пісем з падожным размяшчэннем рэквізіта

ЗАТ “Мадэм” ЗАО “Модем”
ПР. Пушкіна, 112, 220141 Пр. Пушкина, 112, 220141
г. Мінск г. Минск
Тэл.: 260-90-78, факс: 213-13-44 Тел.: 260-90-78, факс: 213-13-44
р/р 3017390000045 у філіяле № 4 р/ 3017390000045 в филиале № 4
ААБ “Беларусбанк” г. Мінска, АСБ “Беларусбанк” г. Минск
МФО 153001, код 343 МФО 153001, код 343

ВКПА 13547082, УНП 101335477 ОКПО 13547082, УНН 101335477


__________№____________ ___________№_________________

На №_________ад_________ На №________от________________




























СПІС літаратуры

Басаков М. Я. Делопроизводство и корреспонденция в вопросах и ответах: Учебное пособие для студентов. – 2-е изд., перераб. и допол. – Ростов-на- Дону: Феникс, 2000.
Барлас Л. Г. Русский язык. Стилистика. Пособие для учителей. – М.: Просвещение, 1978.
Беларуская мова. Энцыклапедыя. – Мінск,1994. – С.464.
Бергман А. Бранісла Тарашкевіч. Часопіс “Роднае слова”, 1992. – № 1. -
С. 69.
Дагулевіч Н. М. Запазычаная лексіка сферы інфармацыйных тэхналогій// Веснік адукацыі. – 2004. - № 1.
Кузнецов И., Лойко Л. Рефераты, контрольные, курсовые и дипломные работы. /Под ред. проф. А. Макарова. – Мінск, 1998.
Кузнецов И. Рефераты, курсовые и дипломные работы: Методика подготовки и оформления: Учебно-методическое пособие. – 2-изд. – М., 2004.
Ляшчынская В. А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка: Вучэбны дапаможнік.- Мінск: РІВШ БДУ, 2001.
Паневчик В.В. Делопроизводство. Документационное и оргтехническое обеспечение управления: Практикум, 2-е изд. – Мінск: БГЭУ, 2004.
Руденко Е. Н. Белорусский язык. Профессиональная лексика: Учебное пособие для студентов вузов. – Мінск: Тетрасистемс, 2005.
Словарь иностранных слов. – 14 изд., испр. – М.: Русский язык, 1987.
Сямешка Л. І. Курс беларускай мовы: Падручнік /Л.І.Сямешка, І.Р.Шкраба, З.І.Бадзевіч. – Мінск: Універсітэцкае, 1996.
Цікоцкі М. Я. Стылістыка беларускай мовы. Вучэбны дапаможнік для факультэта журналістыкі. – 2-е выд., перапрацаванае і дапоненае. – Мінск: Універсітэцкае, 1995.
Шакун Л. М. Гісторыя беларускага мовазнаства: Вучэбны дапаможнік. - Мінск: Універсітэцкае, 1995.
Шакун Л.М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. – Мінск, 1984.
Янкоскі Ф. М. Беларуская мова, выд. 3-е. – Мінск, 1992.
Яновіч А. “Беларуская граматыка” Браніслава Тарашкевіча// Часопіс “Беларуская мова і літаратура  школе”. – 1990. – № 9. – С. 16-19.









СПАСЫЛКІ








13PAGE 15


13PAGE 14215


13PAGE 15


13PAGE 145015


13PAGE 15






 Ожага С. І Слонік рускай мовы, 14-е выд., - М.: Рус. мова, 1983, с. 813

 Падрабязней гаворка аб стылі будзе ісці  лекцыях №14 – 17.
 Аб тэрмінах падрабязней будзе ісці гаворка  наступных лекцыях (№10 – 13)

 Пат (фр. pate’цеста’) – род мармеладу. Незразумелыя значэнні сло неабходна праверыць па тлумачальнаму слоніку.

 Падрабязныя дадзеныя аб выданні дапаможніка глядзіце  папярэдніх лекцыях.
 Лекцыя № 6 “Функцыянальныя стылі беларускай мовы. Пытанне № 4; Лекцыя №10, пытанне № 3 ”Агульнажывальная лексіка і лексіка абмежаванага жывання”.

 Лекцыя № 5 “Праблемы беларуска-рускай інтэрферэнцыі”.
 Антанюк Л. А. Беларуская навуковая тэрміналогія. – Мінск: Навука і тэхніка, 1987. – С. 54.

 Глядзіце дадатак

 Больш падрабязна правільнасць афармлення розных груп дакумента можна паглядзець у метадычных рэкамендацыях Воранавай А. М. “Афіцыйна-справавыя дакументы.” – Магілё, 2006.














































Вучэбнае выданне

БЕЛАРУСКАЯ МОВА. ПРАФЕСІЙНАЯ ЛЕКСІКА

Канспект лекцый


Складальнік: Алена Мікалаена Савіцкая

Рэдактар Т. Л. Бажанава
Тэхнічны рэдактар А. А. Шчарбакова
















Заголовок 1 Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 4 Заголовок 5 Заголовок 6 Заголовок 7 Заголовок 8 Заголовок 915

Приложенные файлы

  • doc 211019
    Размер файла: 625 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий