Айсара Фосфор,уыз


Ф о с ф о р. Фосфордың алмасуы кальций алмасуымен тығыз байланысты және кальцийдің алмасуын реттеуге қатысатын эндокринды бездермен реттеледі, тек паратгормон қан сарысуындағы фосфордың мөлшерін төмендетсе, кальцитонин, керісінше, жоғарылатады. D дәрумені және оның метаболиттері асқазандағы фосфор абсорбциясын күшейтеді. Құрсақішілік периодта фосфор градиент концентрациясына қарсы ұрыққа белсенді түрде түсіп отырады, бұл кіндік қанында фосфаттар мөлшерінің жоғары болуымен (ана қанындағы фосфаттар мөлшерінен 2-4 есе жоғары) түсіндіріледі. 1 жастағы балалардың қан сарысуындағы фосфор мөлшері (1,29 - 2,26 ммоль/л) кейінгі жылдармен (2-14 жас аралығындағы балаларда - 0,65 - 1,62 ммоль/л, ересектерде - 1 ммоль/л) салыстырғанда жоғарырақ. Әдетте фосфор мөлшерінің, тіпті, жоғары ауытқулары клиникалық белгілер арқылы байқалмайды. Бірақ кальций мен фосфордың тағам рационындағы ара қатынасының маңызы зор, себебі бұл қатынас кальций мен фосфордың тағам химусынан резорбциялануына әсер етеді Сонымен қатар, олардың қажет мөлшердегі концентрациясына сүйектің минералдану үрдісі де тәуелді.
Х л о р. Хлор жасушадан тыс сұйықтықтың маңызды анионы болып табылады және натриймен бірге осмостық қысымның тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Қан сарысуындағы хлордың мөлшері жасқа тәуелді емес және 96-107 ммоль/л құрайды. Хлор анионының 90%-ы жасушадан тыс сұйықтықта орналасқан. Су-тұз алмасуының бұзылыстары кездесетін ауруларда, натрий және хлор иондарының ара қатынасы бұзылуы мүмкін. Хлордың мөлшері муковисцидоз кезінде өзгереді, бұл жағдайда тер құрамындағы хлор мөлшерінің жоғарылағаны байқалады. Хлорпения сулық интоксикация синдромы арқылы клиникалық көрініс береді (төм. қара).
Сұйықтықтар құрамының (су және электролиттердің) тұрақтылығы олардың ағзаға тағам арқылы түсуімен және ағзадан шығарылуымен байланысты екені белгілі. Сонымен қатар, ағзада зат алмасуы нәтижесінде түзілетін - оксидазды суды да ескеру қажет. Биологиялық тотығу кезінде 100 г майдан 107 мл су, 100 г көмірсудан 50 мл, 100 г нәруыздан 41 мл су түзіледі. Бала ағзасында 1 кг дене салмағына 12 мл су түзілу қалыпты болып саналады.
Су және электролиттер ағзадан үш түрлі жолмен шығарылады: а) зәрмен; б) нәжіспен; в) өкпе және терімен булану арқылы. Суды жоғалту түрлерінің мәндері жасқа тәуелді (81-кесте).
81-кестеде көрініп тұрғандай сәбилерде суды булану жолымен шығару жалпы мәннің 52 - 75%-ды құрайды. Бұл бүйректің салыстырмалы түрде дамуының жеткіліксіздігімен және дене (тері) бетінің үлкен болуымен түсіндіріледі. Суды экстрареналды жолмен жоғалту қарқындылығы балаларда ересектерге қарағанда 2 есе жоғары, орта есеппен сағатына 1 кг дене салмағына 1 мл құрайды. Ересектерде - сағатына 0,45 мл/кг. Жылағанда және шыңғырған кезде суды дем шығару арқылы жоғалту едәуір артады. Ересектерде суды перспирация арқылы жоғалту тәулігіне 14,4 мл/кг, балаларда - 30 мл/кг құрайды.


81-кесте. Су және электролиттерді жоғалту жолдары.
Су, мл/м² Натрий Калий Хлор
ммоль/м²
Б у л а н у ж о л ы м е н
Емшек жасындағы балалар қозғалыста және қозу жағдайында
Емшек жасындағы балалар тыныштық жағдайында
Ересектер 600 - 1000
500
300 - 600 1 - 4 2 - 5 (термен) 2 - 5
З ә р м е н
Емшек жасындағы балалар:
табиғи тамақтандыру
жасанды тамақтандыру
4-12 жас аралығындағы балалар 600
1000
1700 1 - 8
32
100 8 - 27
45
64 14 - 21
41
106
Н ә ж і с п е н
Емшек жасындағы балалар
4-12 жас аралығындағы балалар 100
50 - 70 5 6
10 2
1

Нәжіспен су және электролиттерді жоғалтуда әрдайым ескеріп отыру қажет, себебі ағзадағы су және электролиттердің көп мөлшерін асқорыту сөлдерімен бөлініп отырады.
Сау адам ағзасында су және электролиттердің басым бөлігі ас қорыту сөлдерінен ішектің шырышты қабығымен қайта сіңіріледі де нәжіспен бірге сұйықтық пен тұздардың аз мөлшері ғана шығарылады. Орта есеппен 2 - 5 айлық балада тәулігіне 6 - 30 г, 6 - 12 айда - 10 - 40 г,
82-кесте. Ас қорыту сөлдеріндегі судың орташа мөлшері.
Секреция түрі Судың көлемі, мл/24 сағ Натрий Калий Хлор
ммоль/л
Сілекей
Асқазан сөлі
Өт
Ұйқыбез сөлі
Ішек сөлі 1000 - 1500
200 - 300
500
600
3000 15
60
150
130
110 15
16
5
10
5 80
90
100
80
100
1 - 2 жаста - 15 - 50 г, 3 - 5 жаста 25 - 70 г, 6 - 15 жаста - 70 - 120 г, ересектерде 100 - 250 г нәжіс түзіледі. Сау баланың нәжісінде 75 - 85% су болады, яғни ересек адамдардыкімен шамалас. Алайда асқазан-ішек бұзылыстары кезінде нәжіс мөлшері көбеюі мүмкін.
Ағзаның су-тұз гомеостазын сақтауды қамтамасыз ететін күрделі жүйені осмореттеуші рефлекс ретінде қарастырады. Бұл рефлекстың рецепторлары: 1) натрий және басқа да электролиттер үшін арнайы хеморецепторлар; 2) бассүйегіндегі, артериялардағы және жүректегі волюморецепторлар.
Гомеостазды реттеуде күрделі нейрорегуляторлы жүйе, тұз-су алмасуын реттеуде - гипофиздің артқы бөлігі және бүйрекүсті безінің қыртысы: таламогипофизарлы-бүйрекүсті бездік жүйе қатысады. Антидиуретикалық гормон (адиурекрин) мидың таламикалық аймағының жүйке жасушаларында қалыптасады да, осы гормонның депосы болып табылатын гипофиздың артқы бөлігіне келіп түседі. Адиурекринның әсері бүйрек өзекшелеріндегі су реабсорбиясының күшеюімен байқалады. Бүйрекүсті бездерінің гормоны (альдостерон) электролиттердің реабсорбция үрдісін реттейді: натрийдің қайта сіңуін күшейтіп, калийдың ағзадан шығарылуын жоғарылатады. Олардың әсері 1 жасқа дейінгі балаларда 1 жастан асқан балаларға және ересектерге қарағанда әлдеқайда төмен.
Балалардағы су-электролит алмасуы тұрақсыз. Оларда гипер- және дегидратация жағдайлары оңай туындап отырады. Сонымен қатар бір уақытта сұйықтықтардың осмолярлығы өзгеруі мүмкін, бұл өзгерістер клиникалық тұрғыда түрлі синдромдар арқылы көрінеді.
Дегидратацияның (эксикоз, сусыздану) клиникалық көріністері болып табылады:1. Дене массасының 5% және одан артық кемуі. Бұл салмақ тастау тез арада жүреді, себебі ол судың ағзадан шығарылуымен байланысты (негізінен дене салмағы сұйықтық болуымен анықталады).
2. Терінің құрғауы, тіндер тургорының өзгеруі. Суды көп мөлшерде жоғалтқанда теріде қыртыстар пайда болады және олар жайылмайды. Ақ қабық пен қасаң қабықтың құрғауы байқалады.
3. Айналымдағы қан көлемінің азаюына (гиповолюмия) байланысты жүрек-қантамыр жүйесі қызметінің өзгеруі.
Ағзаның сұйықтықты жоғалтуына жауап ретінде интерстициалды сұйықтық қан айналымына өте бастайды. Көп мөлшерде суды жоғалту жасушаішілік сұйықтықтың азаюына алып келеді.
Шынайы дегидратация түрі күн өткен кезде көп сұйықтық жоғалту салдарынан (су және хлоридтер термен шығарылады) туындауы мүмкін. Көп мөлшерде сұйықтық енгізу қажет. Жедел асқазан-ішек бұзылыстарында сұйықтық нәжіс құрамымен және құсу нәтижесінде жоғалтады.Осы кезде су және электролиттердің шамамен бірдей мөлшерде төмендеуі байқалады. Сондықтан сумен қоса натрий және калийдің изотоникалық ерітінділерін енгізу қажет.
Клиникада гипергидратация немесе сумен улану деп аталатын жағдай да байқалуы мүмкін. Ол бүйректің созылмалы ауруы кезінде (созылмалы нефрит) науқас тұзсыз диетаны ұстанғанда, электролиттік құрамын ескермей көп мөлшерде сұйықтық құйғанда пайда болуы мүмкін. Сумен улану гипонатриемия және хлорпениямен айқындалады. Клиникалық көріністері: бастың ауруы, құсу, енжарлық, адинамия немесе, керісінше, қозғыштық. Су жасуша сыртылық сұйықтықтан жасушаға өте бастайды, себебі жасушада жоғары осмостық белсенділігі бар калий көп мөлшерде кездеседі. Ми ісінуімен көрініс беретін бассүйек ішілік гипертензия дамиды.
Осындай науқастарға натрий және кальций хлоридтерінің гипертоникалық ерітінділерін жеткілікті мөлшерде енгізу арқылы көмек көрсетіледі.
Егер асқазан-ішек ауруларында қан осмолярлығының айқын төмендеуі (гипонатриемия) кезінде дегидратация синдромы байқалса, бүйрек, тыныс алу жүйесінің ауруларында, тағамдағы су жеткіліксіздігі кезінде гиперосмия жағдайы туындайды. Гиперосмия лабилді және стабилді болуы мүмкін. Соңғысы эндокринді ауруларға тән (альдостеронизм, Кушинг синдромы). Лабильді немесе өтпелі гиперосмия тыныс алу күшейгенде өкпе арқылы көп мөлшерде су жоғалтумен сипатталатын (пневмония, церебралды бұзылыстар, менингит, діріл, қантты, қантсыз диабет кезінде және өкпе гипервентиляциясы күшейген кезіндегі полиурия) немесе бүйрек арқылы тұздардың экскрециялануы бұзылуы нәтижесінде тұздардың ағзада тұрақтануы салдарынан туындайтын (жедел нефрит, бүйрек дамуының аномалиялары) бірқатар ауруларға тән.
Түрлі ауруларда гиперосмияның клиникалық көрінісі көрініп және ол гипсюсмияға ауысып ол қайта екіншілік гиперосмиямен ауысуы мүмкін. Жедел медициналық көмек көрсету үшін бұл жағдайлардың клиникалық белгілерін нақты білу қажет. Осмолярлыққа байланысты таңдалынған сұйықтықарды тамшылап құю жүзеге асырылады.Бұған орай сұйықтықтын құрамы қанның осмолярлығына және қан айналым жүйесіне (КОС)қарап таңдалады.
Дәрумендер
Адамның және көптеген жануарлардың дұрыс дамуы және өсуі үшін нәруыздар, майлар, көмірсулар, су және минералды тұздардан басқа 1910 ж. польшалық ғалым Казимир Функтің ұсынысымен витаминдер деп аталған ерекше қосымша заттар қажет. Бірақ бұдан бұрын,1880 жылы отандық педиатр Н.И. Лунин жануарларға жасаған тәжірибесінде сүттің құрамындағы бөліктері(тазартылған казеин, май, сүтті қант және су) ұрпақтың дұрыс дамуын қамтамасыз етпейтінін көрсетті. Осы автордың пікірінше, жануарлардың дұрыс дамуы үшін келесі жылдары ашылған басқа да алмастырылмайтын заттар қажетті болып табылады. Химик академигі Н. Д. Зилинский (1922) болжауынша, витаминдер ағзаның ферменттік үрдістерінде коферменттік қызмет атқарады. Бұл гипотеза кейінірек расталды. К. С. Петровскийдің айтуынша,
Кесте 83. Қан осмолярлығының өзгеруінен дифференциалдық- диагностикалық белгілері
Біріншілік гиперосмия Гипоосмия Екіншілік гиперосмия
Тері
Шырышты қабық
ООЖ
Дем
Пульс
Артериалды қысым
Асқазан- ішек белгілері
Көз қарашығы
Көз алмасы
Сіңір рефлексы
Бұлшықет тонус
Температура Гипергидратация, түсі бозарған
Қызыл кармин, құрғақ
Мазасыздық, қозу, сана жиі сақталған, жиі естің бұзылуы
Ентігу, тыныстың кенеттен тоқтап қалуы
Қызу
Жоғарылаған
Шөлдеу
Кең
Жылтыр
Жоғары
Жиі жоғары
Жоғары
Құрғақ, серпімді емес, көгерген
Қабынған, көгерген, ылғал
Апатия, уйқысұрау, бас ауру, естің бұзылуы
Ылғал
Тез , әлсіз толымды
Төмендеген
Шөлдеу жоқ, кофе тәрізді құсық, сұйық
Тар немесе қалыпты
Кепкен
Көрсетілмеген
Тартылу, судорогтар
Төмен Қамыр сияқты, сұрланып көгерген
Көгерген, қызарғын
Апатия, уйқышылдық, естің бұзылуы

Жиі , әлсіз толымды және қызу
Төмендеген немесе қалыпты
Тәбеттің төмендеуі, шөлдеу
Тар
Кепкен
Күшейтілген төмен
Төмендеген немесе жоғарылаған
Жоғарылағын немесе қалыпты
Дәрумендер адам ағзасындағы 100 ферменттің құрамына кіреді.
Өмірге келгенде бала ағзасында (анасының жүктілік кезінде дұрыс тамақтануында және уақытылы босынғанда) дәрумендердің жеткілікті мөлшері болады, әсіресе майда еритін(A,D,E). Бауырдағы майда еритін дәрумендердің, сонымен қатар В12 дәруменінің депосы, дәрумен жетіспеушілігін алғашқы 6 аптада алдын алуға жеткілікті болады. Дәрумен А және В12 гиповитаминозының клиникасы дұрыс табиғи тамақтандыру барысында, тек бірнеше айдан кейін туындайды. Осы уақытта, бала туылғанда суда еритін дәрумендердің қоры шектеулі және табиғи тамақтандыру барысында, 2-3 аптада ағза олардың қосымша енгізілуіне зәру(дұрысы, жеміс шырыны ретінде). Д дәрумені балаларға 6 аптадан кейін тағайындалады. Шала туылған балаларда дәрумен қоры аз, әсіресе майда еритін, сондықтан оларға ертерек енгізілуі қажет. Дәрумендер, ферменттер ағзаға тамақ арқылы түскен күйде кірмейді. Кофермент болу үшін, дәрумен ағзада өзгеріске ұшырайды. Мысалы, B1 фосфоор қышқылының қосылуы нәтижесінде коферментке(кокарбоксилазаға) айналады. Бауыр витаминдер әсерленуі жүретін негізгі мүше болғандықтан оның функциялары осы үрдіске елеулі әсерін тигізеді. Бауыр фунцияларының жетілуі жаңа туғын балаларда гестация уақытымен байланысты. Шала туылған және уақытында туылған балалардың дәрумендер алмасуының және бауыр ауруларының ерекшелігі осымен түсіндіріледі.
Балалардың дәруменге сұранысы (бірлікпен 1 кг дене салмағына) ересектерге қарағанда жоғары, бұл балалардағы зат алмасу үрдісімен қарқындылығымен түсіндіріледі.
Кесте 84. Балалардың жасына байланысты дәрумендердің күнделікті қажеттілігі.
Жасы В1 В2 В6 В12 Фола-цин Ниацин С А Е D
мг мкг мг мкг МЕ
0 – 29 күн
1 – 3 ай
4 – 6 »
7 – 12 »
1 – 3 жыл
4 – 6 жыл
7 – 10 »
11 – 13 жыл:
ұлдар
қыздар
14 – 17 жыл:
ұлдар
қыздар 0,3
0,3
0,4
0,5
0,8
1,0
1,4
1,6
1,5
1,7
1,6 0,4
0,4
0,5
0,6
0,8
1,0
1,4
1,9
1,7
2,0
1,8
0,4
0,4
0,5
0,6
0,8
1,0
1,4
1,9
1,7
2,0
1,8
0,3
0,3
0,4
0,5
1,0
1,5
2,0
3,0
3,0
3,0
3,0 40
40
40
60
100
200
200
200
200
200
200 4
5
6
7
10
12
15
18
16
19
17 30
30
35
40
45
50
60
70
60
75
65 400
400
400
400
450
500
700
1000
1000
1000
1000 5
5
5
6
7
10
10
12
10
15
12 400
400
400
400
400
100
100
100
100
100
100
Ағзадағы дәрумендер алмасуына нәруыздар үлкен әсер тигізеді. Олар ферменттердің простетикалық құрам бөлігі болып табылады. Нәруыздардың ағзаға тағаммен жеткіліксіз түсуі, гиповитаминоздың бирден –бир негізгі себебі болып табылады Тағаммен көмірсудың артық түсуі В1 витаминіне қажеттілік те артады және т.б.

Майда еритін витаминдер
А дәрумені (ретинол) майда еритін дәрумендердің қатарына жатады. Ағзадағы маңызы жан-жақты. Сутекті тасымалдаушы болғандықтан аралық зат алмасудың тотығу- тотықсыздану процесін реттеу арқылы ағзаның әртүрлі функциясына әсер етеді. Қалқанша без және гипофиздің гонодотропты гормонының арттыру сияқты эндокрин бездерінің функциясына әсері анықталған.
А дірумені жетіспегенде ағзаның инфекцияға қарсы тұру мүмкіндігі төмендейтін болғандықтан оны антиинфекциялық дірумен деп атайды.
Эпифизарлық шеміршектің клеткаларының көбеюі тоқтайтын болғандықтан А дірумені жетіспегенде сүйектік қаңқаның ұзынына өсуі әуелі тоқырайды.
Нерв жүйесінде А дірумені жетіспегенде дегенерациялық өзгерістер пайда болады.
А дірумені тіндердің эпителизациясын реттейді. Ол жетіспегенде эпителилердің метаплазиясы(бронхтар мен трахеялардағы цилиндр тәріздес эпителиялардың көп қабаттыға айналуы) байқалады. Бұндай өзгерістер ас қорыту, зәр шығару жолдарында каньюктивада да жүреді.
А дірумені көру мүшелеріне де әсері үлкен. А діруменінің туындылары көздің торлы қабаттарында (таяқшаларда) опсин белогымен қосылып родопсин түзеді. Таяқшаларға жарық түскенде родопсин, опсин белогына және трансформа деп аталатын басқа изомерге жедел айналатын ретинин изомеріне ыдырайды. Бұл процесс нәтижесінде миға импульс барады. Содан кейін, изомераза ферментінің әсерімен трансформа қайтадан цисформаға айналады.
А дірумені жануарлар әлемінде де, өсімдіктер әлемінде де кең таралған. А дірумені бауыр, бүйрек маңы майында, палтус деп аталатын балықтың майында, жұмыртқаның сарысында, сары майда көп болады.ал терімай асты мен өсімдік майы А діруменіне кедей болып келеді.
Өсімдіктерде (сәбіз, жасыл- қоңыр түстес көкөністерде) А дірумені про дәрумен -каротин түрінде болады. А дірумені көбіне β-каротиннен, аздау мөлшерде ɑ- және γ-каротиннен пайда болады. Басқа кротинноидтерге қарағанда, 2 мг бета- каротин 1 мг ретинолға эквивалентті болып келеді, бірақ бета- каротиннің ішекте сорылуы тұрақты болмайды да көп жағдайда 1/3 бөлігінен аспайды. Демек, астың құрамындағы 6мг бета- каротин 1 мг ретинолға эквивалентті деп есептеуге болады.
А діруменінің мөлшері шартты халықаралық бірлікпен есептелінеді (МЕ). Бұндай бірліктің активтілігі кристалл түріндегі 0,3 мкг А діруменінің немесе ретинолға эквивалентті болып келеді.
А дірумені тек қана майда еритін болғандықтан, ол ішекте эмулгирленген маймен бірге сорылады. Ішектен қанмен барып А витамині бауырда қор түрінде тұнады да, қажет болғанда ағзаға тартылады. Бір жасқа дейінгі балаларда каротиноидтардың бауырда ретинолға айналуы шектеулі болғандықтан мұқтаждығы тек қана ретинолмен қамтамасыз етіледі. Балалардың А витаминге мұқтаждығы ересек адамдарға қарағанда артық болып келеді.
А гиповитаминозы тамақта жетіспегенде(экзогенді гиповитаминоз) немесе ішекте сорылуы бұзылғанда(эндогенді гиповитаминоз) байқалады. Эндогенді гиповитаминоз ішек- қарын және бауыр ауруларына шалдыққанда байқалады.
А гиповитаминозы тез шаршау, тәбеттің төмендеуі, дене дамуының қалыс қалуы, терісі құрғап, түлеуі, қабынғанда іріңдіктердің(теріскен) пайда болуы сияқты белгілермен білінеді. Қабықтың конъюктивалары құрғап (ксерофтальмия), мүйізді қабығы өзгереді ( көзіне ақ түсіп, көрмей қалады). Тіптен мүйізді қабығы былжырап кетеді (кератомаляция). Балада тұрақты жөтел пайда болады. Осындай өзгерістер зәр шығаратын жолдарда байқалуы мүмкін. Қуықтың, қынаптың эпителия клеткалары көптен түсіп, бөлінеді. Бүйректерде тас пайда болуы мүмкін.
А діруменінің жетіспеушілігінің ауыр және ұзақ байқалатын түрлерінде тауық көз (гемералогия), яғни, баланың кешкі қара көлеңке кезде көрмеуі байқалады.
А гипервитаминозы құсу, 3-5 күнде жойылып кететін еңбегінің томпаюы (ликворда патологиялық өзгерістер байқалмайды) байқалады. Диарея, дене қызуының көтерілуі, мазасыздану немесе керісінше ұйқышылдық байқалуы да мүмкін. А діруменінің қандағы мөлшері арытады (қалыпты көрсеткіштен 5 есе артық болуы мүмкін).
А гипервитаминозының созылмалы түрінде анорексия, терісінің қышуы, дене салмағының қосылуының тоқтауы, жіңішке сүйектер аймағының ісуінуі,шашының түсуі, дауысының жуандауы, теріде бөртпелер пайда болу, бауырдың үлкеюі және т.б. белгілер байқалады.
D дәрумені. Д діруменінің бірнеше түрлері (Д1 Д2, Д3, Д4, Д5) бар. Практикалық жағдайда Д2 (эргокальциферол) және Д3 (холекальциферол) ғана қолданылады. Бала ағзасының өзінің Д діруменнін холестиринді ыдырату арқылы синтездеу қабілеті болғанмен, ол негізінен тамақпен қабылданады. Провитамин (эргостерол) және Д дірумені тамақпен ішекке түсіп, 12- елі немесе ащы ішектің жоғарғы бөлігінде сорылады. Өт тұздарының араласуымен олар эстерификацияланып, Д дірумені майлы қышқылдармен бірге хиломикрон түрінде сорылады. Д діруменінің сорылуы ішек- қарынның жолдарының перисталькикасы арытатын ауруларда және өт қышқылдары жетіспегенде бұзылып, Д гиповитаминозы дамиды.
D3дірумені ішекте сіңірілгеннен кейін v.portae жолы арқылы бауырға түседі, оттегімен байланысқан гепотоциттер және пиримидиндік нуклеотидтердің әсерінен гидроксилаза гидроксихолекальциферолға (25-OH-D3) айналады. Сүйек кальцификациясында бұл қосылыс D3діруменінің 11/2 есе және ішектен кальцидің сіңірілуінен 500 есе күшті. D3 діруменінің метоболизмі клиницист үшін маңызды, себебі бауырдың кейбір созылмалы ауруларында дамитын остеопароз механизмі дамуы түсіндіріледі, сондай-ақ рахитта жылдам дамиды, бауыры функциональды жетілмеген шала туылған бала емінде торпиттілігің тудырады.
D3 діруменінің келесі метоболизмі бүйректе жүреді, бүйрек жасушаларындағы митохондрияларда НАДФ қатысуымен жүретін, цитохром Р-450 және флавопротеин ɑ-гидроксилаза 25-ОН-О3 әсерінен 1,25-гидроксихолекальциферол(1,25-ОН-D3) және 24,25-гидроксихолекальциферол(24,25-ОН-D3)ға өзгереді. Бұл қосылыстар гармон тәріздес әсер етеді. 1,25-ОН-D3 белсенділігі ішектен кальцидің сіңірілуінде D3дірумене қарағанда 10000 есе жоғары. Оның түзілісінің бұзылысын бүйректің созылмалы ауруында кездесетін қаңканың зақымдануын көруге болады. Таза D3дірумені, әсіресе оның метоболиттері(25-ОН-D3 и 1,25-ОН-D3) он екі елі ішектен қанға кальцийдің жеткізілуін қамамасыз етеді. Кальцийдің бұл сіңірілу процесі энергия шығынымен жүзеге асады. D3дірумені және оның метоболиттері, кальций тасымалдаушысы, ɑ-глобулиндер тобына жататын, молекулалық массасы 53000 болатын белок синтезін ынталандырады. Бұл кальцийдің қанға түсуін қамтамасыз етеді. Бұдан кейінгі жағдайы оның қандағы мөлшеріне байланысты болады. Ол гиперкальциемия кезінде тұнып қалады немесе организмнен шығып кетеді. Өсіп келе жатқан ағзаға кальцийдің қажеттілігі зор. Сүйектегі ақуыз матриксінің қалыптасуына және кальций тұзының бекітілуінде 24,25-ОН-D3 айрықша әсер етеді. Dдірумені аз мөлшерде жұмыртқа саруызында, икрада, сары майда кездеседі. Ал, көп молшерде балықтың бауыры мен балықтын майлы тінінде, сонымен қатар итбалықтың бауырында және т.б. теңіз жануарларында кездеседі.
D дірумені препаратының белсенділігінің Халықаралық көрсеткіші(ME): 1 ME содержит 0,000025 мг (0,02 мкг) х. ч. витамина D. Растительные продукты витамина D не содержат.
D діруменінің негізгі мөлшері ультракүлгін сәулесінің әсерінен терідегі холестеріннен түзіледі. Адам үшін көбіне D3 діруменінің белсенділігі жоғары. Ал, синтетикалық D2 витамині әр түрлі өнімдері концентрат түрінде шығарылып , бауырға барып, сол жерде айналымға түседі.
D дірумені көп мөлшері гипервитаминозға әкеп , ол тәбеттің төменеуіне(анорекцияға дейін), теріде сары дақтар пайда болуы, дене салмағын қосу азайып, балаларда болатын еңбектің ерте бітелуіне алып келеді. Қандағы гиперкальциемия(2,7 ммоль/л артық). D витаинінің гипервитаминозы жүрек-қан тамыр жүйесі мен зәр шығару жолдарының ауруына әкелуі мүмкін.
К дірумені. К діруменінің үш түрі бар: K1 дірумені (2-метил-3-фитил-1,4-нафтохинон) өсімдіктен алынатын; K1 дірумені (2-метил-3-фитил-1,4-нафтохинон) – шіріген балықтан және ішектің микробты флорасынан алынатын; К3 дірумені (бисульфитті өнім 2-метил-1,4-нафтохинона) - синтетикалық препарат. K1 және К2 майда еритін дірумен, ал К3 - суда еритін дірумен болып табылады.
К дірумені бауырдағы қанның қоюлануына әкелетін кейбір факторларды ынталандыратындықтан, оны антигеморрагиялық деп те атайды.
К дәруменіне ағзаның қажеттілігі әлі толық анықталмаған ,себебі оны ағза тамақтан басқа, ішектің микробты флорасынын тіршілік барысынан да алады.
К діруменінің жетіспеушілігі ішекте дұрыс сіңірілмеуінен болады, ол өт шығару жолының бұзылысынан туындайды(табиғи К дірумені суда ериді), геморагиялық диатезге тән шырышты қабаттардан қан ағу және теріде геморагиялардың болуымен көрінеді. Жаңа туған балаларда К витамининің физиологиялық жетіспеушілігі болады,ол сәби өмірінің 1-ші аптасында ішекте микробтар орналасқан соң, К витамині синтезделе бастайды.
Е дірумені (токоферол). Ең активті болып келетін а-токоферол. Биохмиялық тұрғыдан Е дірумені күшті антиоксиданттық әсер көрсетеді. Е дірумені жасушалық мембранада болатын әртүрлі бұзылыстардың және стресстің болмауын қадағалайды. Нәресте Е діруменінің жүктіліктің соңғы екі айында ғана алады, сондықтан шала туылған балаларда токоферол қоры шектеулі. Е дірумені жасыл өсімдіктерде, әсіресе жапырақ салатында көп болады. Сонымен қатар, етте, бауырда, жұмыртқада, май және сүтте кездеседі. Е витаминінің ішекте сіңірілуі үшін өт қышқылы қажет.
Суда еритін дәрумендер
Қазіргі кезде В тобына жататын дірумендер - тиамин, рибофлавин, ниацин, пиридоксин, фолиевая қышқылы, цианокобаламин и т.б.
B1 дірумені (тиамин). Тамақтан организмге түскеннен кейін екі молекулалы фосфор қышқылымен әрекеттесіп, пирожүзім мен кетоглутар қышқылының тотықсыздана декарбоксилденуіне қатысатын кокарбоксилаза коферментіне айналады. Кокарбоксилазаның жетіспеушілігі организмдегі пирожүзім қышқылының ыдырауына бөгет жасайды(на СО2 и Н2О), ал ол көптеген бұзылыстардың себебі болады, әсіресе ОЖЖ.
Келесі коферменттік формасы В1 дірумені – тиамидиндифосфат – транскетолаза ферментінің құрамына кіреді,ол көмірсулардың пентозофасфатты жолмен ыдырауына қатысып,оның соңғы өнімі рибоза болып,ол нуклейин қышқылдарының ыдырауына қажет б.т
. B1 дірумені қозуды жүйкемен орындаушы ағзаға өткізуге қатысып, холинэстеразаны бәсендетіп солайша ацетилхолиннің әсерін күшейтіп,ОЖЖ симпатикалық бөлігінде қозуды өткізетін симпатиндерді ынталандырады.
Таза химиялық В1 дірумені ақ ұнтақты, ашытқының исіне ұқсас, ащы дәмі бар. Ыстық қышқыл ортада бұзылмайды, бірақ ыстық бейтарап ортада активтілігін тез жоғалтады. Сондықтан, кулинарлық өңдеудің алдында дұрыс есептемесе бұзылып кетеді. В1 витамині табиғатта кең тарадған. Астық тұқымдастарының ішкі қабығында және ұрығында кездеседі. Дәнін тазарту кезінде тиаминнің көп мөлшері қабығында кетіп қалады. Сондай-ақ B1 витамині ішек флорасындағы микробтардан да синтезделеді.
Энергия шығыны кезінде және қарқында бой өсу кезінде тиаминнің қажеттілігі де артады. Бұл кезде құнды тамақтар жеу керек. Көмірсуға бай тағам рационында тиамин мөлшері артады. Тиаминнің қажеттілігін калория сапасынан өтеуге болады. 1000 калория үшін кем дегенде 0,3 мг тиаминді қажет етеді.
Емшек жасындағы балада тиамин қоры айтарлықтай болмайды, сондықтан бала оны тамқтан алу керек. Егер анасында B1 витаминінде жетіспесе, онда балада да жетіспеушілік болады.
Гиповитаминоз тамақ рационында тиаминнің жетіспеушілігінен туындауы мүмкін, сондай –ақ түрлі ауру кезінде, асқазан сөлі қышқылы мөлшері төмендеуі, ұзақ уақыттық іш өту, сульфаниламидтік препараттар мен антибиотиктерді қабылдағанда, ішек флорасына әсер ететін және B1 витаминінің синтезінің төмендеуі(эндогенді гиповитаминоз).
B1 гиповитаминозының клиникалық көрінісі әрқалай болады. Оларға апатия, тәбетің төмендеуі, құсу, диспепсия жатқызуға болады. Тері мәрмәрға ұқсап кетеді. B1 авитамонозы кезінде жағдай ауыр болады. Бала солғын тартып, енжар, көңілсіз, тамақ ішпейді, жиі құсады, кейбіреуі ұйұышыл, бұлшық еттері әлсіз болады
Гиповитоминоздың ауыр түрлерінде кей кезде рефлекс жоғалып кетеді(подошвенные, коленные), афония дамиды. Жүрек мөлшері ұлғайып, тахикардия болады.
В2 дірумені (рибофлавин). Организмде кофермент флавинадениндинуклеотидке айналып, аденин және нуклеотидпен бірігеді. Флавинадениндинуклеотид нуклеин қышқылының алмасуында маңызды. Рибовлавин аралық алмасуды оттегінеің субстраттан акцептрге тасымалдауында маңызды қызмет атқарады. Рибофлавин аминқышқылдарының тотыға дезаминденуіне қатысады. Рибофлавиннің алмасуы оның тағамдағы көлеміне байланысты. Ақуыз аз болғанда рибофлавин тіндерде тұрақтамайды, организмнен шығарылып тырады. Тәуліктік нормасы 0,6 мг на 4184 кДж (1000 ккал).
Рибофлавин таза күйде – сары криссталды ұнтақ, суда жақсы ериді. Қышқыл ортада В2 дәрумені қыздыруға тұрақты, бірақ жарық пен сілтілік ортада тез бұзылады. Рибофлавин табиғатта кең таралған. Әсіресе, қызыл немнессе қызыл және сары түске боялған өсімдіктере, сонымен қатар ашытқыларда. Микробтармен және ішек бактерияларымен синтезделінеді.
Рибофлавин жетіспеушілігінде ангулярлы стоматит, тілдің шырышты қабатының қабынуы – глоссит, тіл фуксин- қызыл түсті болады. Еріндердің шырышты қабаты кеуіп кетеді, жарылады, қабыршықтанады. Ауыз айналасда сулы орталықтар пайда болады. Стоматит болады. Ерінде, мұрын қабатында, қабақтың үстінде, құлақ қалқанының ұшында себореялық дерматит және коньюктивит болады. Арибовфлавиноз кезінде колапс, естен тану т.б. болады.
В3 дірумені (ниацин, никотиновая кислота, витамин РР). Организмде аденил қышқылымен бірігіп HAD, фосфор қышқылымен бірігіп HADP болады. HAD (аденил қышқылының қалдығы бар никотинамид ), электрондар мен сутектердің қышқылдық байланысын бұзып, оларға биологиялық қышқыл тізбегін береді, негізгі қызметі – организмді қуатпен қамтамасыз ету. Екінші түрі - HADP, электрондар мен сутектің қышқылдық байланысын бұзып, көптеген қалыпқа келетін биосинтетикалық реакцияларға сутегі мен электрон көзі болып табылады, көбіне май қышқылы синтезі, стероидты гормон, қайта аминдену жолымен аминқышқылдардың құрылуы. 4184 кДж (1000 ккал) ниацин 6,6 ниацинді бірлікті құрайды.
Ниацин көп мөлшере өсімдіктерде және жануар өнімдерінде кездеседі. Әсіресе, саңырауқұлақта, ашытқыда, бауырда, етте, сүтте, балық жіне т.б. Жүгеріде және көптеген астық тұқымдастарда РР, асқорыту жолдарындағы қышқылдарда ыдырамайтын және сіңбейтін, байланысқан ниацитин түрінде кездеседі; сілтілер ниацитинді ыдыратады және ол сіңеді. Никотин қышқылының жетіспеушілігінен пеллагра дамиды, сондықтан ол РР (Pellagre-preventive – пеллаграны ескертуші).
РР гиповитаминозы(пеллагра) терідегі өзгерістер, асқазан-ішек жолдары және ОЖЖ-гі өзгерістермен көрінеді. Тері бұзылыстары дерматит түрінде көрініп,ашық жерлерде тері қарқынды пигментацияға ұшырап,кейін ол пластикалық түлеуге әкеледі. Толассыз іш өту дамиды.(диарея). Тіл ашық қызыл жылтыр(глоссит) болады. Кахексия дамиды(дистрофия). Апатия, үнсіздік, қоршаған ортаға деген қызығушылық жоғалады (деменция).
РР гиповитаминоздың ауыр түрлерімен қатар маңдайда, мойында, саусақтардың сыртқы жағында әлсіз көрініспен сипатталатын жеңіл дақтар пайда болуы бақыланады. Баланың терісі дұрыс жуылмаған, күтілмегендей болып көрінуі мүмкін. Балалардың ойыншықтарға деген қызығушылығы төмендейді. Тек никотин қышқылы арқылы тоқтатылған қатты іш өтулер суреттелген. Іш өту мен анорексия үзілмейтің тізбек құрып, ол никотин қышқылының одан көп жеткіліксіздігіне душар етуі мүмкін.
Емізулі нәрестелердегі гиповитаминоздың алдын алу үшін, анасы жеткілікте көлемдегі РР дәруменің қабылдауы керек.
В4 дәрумені (аденин). Бұл дәруменнің рөлі толық зерттелмеген.
Аденин ярдо құрамына кіретін, нуклепротеидтердің синтезі үшін қажет деп саналады. В4 дәрумені ет пен балықта көп болады. В4 дәруменінің жеткіліксіздігінің клиникалық белгілері анықталмаған.
В5 дәрумені (пантотен қышқылы). Қышқылдану және ацетильдену процесстерінде маңызды рөл атқаратын А коэнзимінің құрамдас бөлігі. Пантотен қышқылы май және көмірсу алмасуында, ацетилхолин синтезінде маңызды рөл атқарады және кортикостероидтердің түзілуіне ықпал жасайды. Жұмыртқа сарыуызында, бүйректе және бауырда болады. . Пантотен қышқылының жеткіліксіздігінің клиникалық белгілері анықталмаған.
В6 дәрумені (пиридоксин). Жануар бауырында кездеседі және де синтезделеді. Зат алмасу процессінде үлкен рөл атқарады. Ағзаға түскенде фосфорильденіп, кофермент пиридоксальфосфатқа айналады, аминқышқылдарының кері аминдейтін ферменттер құрамына кіреді. В6 дәруменінің активтену процессі ішектің сілемейлі қабатында жүзеге асады.
Пиридоксин көптеген аминқышқылдардың алмасуында белсенді рөл атқарады (триптофан, метионин, цистеин, глутамин қышқылы т.б.), сондай-ақ май алмасу үрдісіне қатысады.
В6 дәрумені жеткіліксіз болған жағдайда жас балаларда бой өсуі баяулайды, алақан мен табан ісуі мен қызаруы, жоғары деңгейде қозу, эпилепті жағдайда құрысу, гипохромды макроцитарлы анемия байқалады.
В8 дәрумені (Н дәрумені, биотин).Майлы қышқылдардың синтезіне қатысады. Жұмыртқаның сарысында, бауырда және бүйректе болады. Биотиннің жеткіліксіздігі дерматит пен психикалық ауруларға әкеп соқтырады. Тәуліктік қажеттілігі 20мг көлемінде болады.
В9 дәрумені (фолий қышқылы). Мегабласттардың пісіп-жетілуіне және кейбір аминқышқылдардың метаболизміне қажет. Анемияға қарсы күшті зат. Фолиаттар барлық азық-түліктерде кездеседі, бірақ көк шөптерде және кейбір шикі еттен жасалған тағамдарда белгілі ғана мөлшерде болды. Ана сүті және басқа да сүт түрлері фолиат қорларына бай емес. Жаңа туған нәретелерде фолиат қоры аз болады, және уақытынан ерте дүниеге келген балаларда мүлде болмауы мүмкін.
В12 дәрумені (цианокобаламин).Эритроциттердің түзілуі және пісіп-жетілуі үшін және май алмасу процессі үшін қажет. Кристаллдық күйде болады, күңгірт-қызыл түске ие, иісі болмайды. В12 дәрумені жануар тіндерінде синтезделінбейді. Табиғатта микроорганизмдер арқылы ғана синтезделеді. Ал адамда ішектегі микрофлорасында пайда болып, қанға түсіп ішек қабырғаларына, бауырға, бүйрекке барып орналасады. Бауырда цианокобаламин қоры 12 ай бойы сақталады. Бұл дәруменнің жеткіліксіздігінен гиперхромды мегабластикалық анемия пайда болады.
В15 дәрумені (пангам қышқылы). Липотропты қасиетке ие, холиннің синтезделуіне ықпал жасайды, тіндік тыныс алуды стимулдайды, дегидрогеназ активтілігін жоғарлата отырып, пирожүзім және сүт қышқылдарының синтезделуін жоғарлату арқылы детоксикацияны көбейтеді. Өсімдік және мал тектес табиғи заттар қатарына жатады (осы дәруменге бай өсімдік ұрықтары). Осыдан пангам қышқылы атауы («пан» - барлық жерде, «гами» - ұрық). Пангам қышқылының жеткіліксіздігінің клиникалық белгілері анықталмаған. Тәуліктік қажеттілігі 100 мг кальций пангаматы.
С дәрумені (аскорбин қышқылы). Ағзада дегидрогенирденуді жоғарылата отырып, қышқылдану үрдістерін ынталандырады, көптеген ферменттерді белсендіреді. Тирозиннің қышқылдануы сондай-ақ С дәруменінің қатысуымен өтеді, көмірсу алмасуының дұрыс ағымын бақылайды, гликогеннің бауырда және басқа да органдарда тұрақтандырады, ішектегі глюкозаның сіңірілуін стимулдайды. Аскорбин қышқылы бауырдың антитоксикалық функциясын күшейтеді және полипептидтердің бауырда тұрақтандыруын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ аскорбин қышқылы мезенхимальды тіндердегі (эндотелий капиллярлары, сүйек, сіңір) коллагеннің дұрыс түзілуін қадағалайды деп саналады. Аскорбин қышқылы қан түзу үрдісіне қатысады, жеткіліксіз болған жағдайда гипохромды анемия дамиды. Сонымен қатар иммундық антиденелер қалыптастыруға қажет деп саналады.
Р дәрумені (цитрин, рутин). Қан тамырлар өтімділігін азайтады. Қышқылдық-қалпына келтіру реакцияларында белсенді рөл атқарады. Көкбауырда, бүйректерде С дәруменінің жинақталуына әсер етеді. Р дәрумені гиалуронидазаның әсерін баяулатады.
Құрамында С және Р дәрумендері бар заттар табиғатта кең таралған, және негізгі көздері – жасыл түсті көкөніс, жеміс-жидектер. Аскорбин қышқылы итмұрында, қырыққабатта, лимонда, апельсинда, хренда және жидектерде.
Организмде С дәруменінің қоры мардымсыз(тек 2 айға ғана жеткілікті) сол себепті күнделікті тағам рационында жеткілікті болуы қажет. Азық-түлікті сақтағанда құрамындағы қышқыл мөлшері төмендейді. Сондай-ақ құрамында аскорбиназа бар ферменттер әсерінен бұзылуы мүмкін. Аскорбиназа қырыққабатта, алмада және сәбізде т.б болады . С дәруменінің жеткіліксіз болуынің нәтижесінде экзогенді гиповитаминоз немесе созылмалы асқазан-ішек жолдары аурулары пайда болуы мүмкін. Экзогенді гиповитаминоз емшектегі нәрестелерде сүт құрамында жеткілікті (300 мг аз емес) мөлшерде болмаған кезде пайда болады.
Аскорбиназа қырыққабат , алма, сәбіз , және т.б. көкеністер мен жемістердің құрамында кездеседі. С дәруменің тапшылығы аскорбин қышқылының тамақ арқылы (экзогенді гиповитаминоздар) немесе ұзақ асқазан-ішек ауруларына байланысты,тамақтан сінірілуі бұзылған кезде жеткіліксіз болуы мүмкін. Ерте жастағы балаларда экзогендік дәрумен кемшіліктер емізетін анаға С дәрумені тамақ арқылы жеткіліксіз жағдайларда орын алуы мүмкін (егер емізетін ана аскорбин қышқылын кем дегенде 300 мг тұтынса, аскорбин қышқылы ана сүтінің құрамынына кіретіні дәлелденген).
Балалардың С витаминінің тапшылығының (авитаминоз кезіңде) ең ауыр түрі Барлова ауруы болып табылады. Ауру жиі аштықтан және көптеген дәрумендер мен қоректік заттардың жеткіліксіз кезінде пайда болады. Алайда, негізгі себебі С дәруменінің жеткіліксіздігі болып табылады. Бірінші кезекте сүйек жүйесіндегі өзгерістер пайда болады: эпифиз жанындағы сүйек қабында қан айналымы, білезіктерге ұқсас,четкалар, рахитте байқалатын белгілер көрінеді. Теріде, әдетте, шағын және ірі қан ұю көрінеді.Периост пен бұлшық еттерге кең көлемді қан құйылулар салдарынан ,цинго ауруымен ауыратын балалар қозғалыссыз,аяқ-қолдарын шетке лақтырып жатып ,өздеріне қол тигізбейді. Гематурия байқалып, нәжісі қан аралас болуы мүмкін.
Алайда, С гиповитаминозыды жағдайлар жиі орын алмайды. Ауруға  шалдығу  ақырын дамиды. Оның ерте көріністерінің бірі шаршау, , шырышты қабаттың тез және оңай жарақатталуы байқалады .Егер ауру созылса, қан аздық қосарланып , қызыл сүйек кемігі біртіндеп ретикулярлы тінге ауыстырылады. Науқас індет жұқтыруға бейім болып,науқастарда С діруменіне деген қажеттілік артады. Гиповитаминоздар ұзаққа созылған кезде баланың өсуі мен жалпы дамуына баяулайды. Диагностиканың шешуші қорытындысы қандағы аскорбин қышқылының деңгейін анықтау болып табылады.
Осылайша, дәрумендер балалардың денсаулықтары мықты болып, гормониялы өсу және даму үшін өте маңызды рөл атқарады. Дәрумен тапшылығы ауыр бұзылыстар мен аурулар туғызады, сонымен қатар, белгілері балалар да ересектерге қарағанда ерте пайда болады.
IV-бөлім
Дені сау сәбидің тамақтануы.
Организм тамақ арқылы энергетикалық шығынның қозуы мен негізгі зат алмасуды реттейтін қажетті заттарды алады. Сонымен қатар, адам азық арқылы ұлпаның түзуіліне қажетті пластикалық материалдарды алады. Әсіресе, бұл өсіп келе жатқан баланың организіміне қажет. «Дұрыс тамақтану сәби өмірінде аса маңызды және сәби өмірі мен денсаулығын сақтау үшін жеке және қоғамдық профилактикалық күндері әсерлі факторлардың бірі болып саналады.» (А. Ф. Тур).
Ғылыми негіздеуде диетаны ұтымды зерттеу мембраналық ас қорытуды зерттеуде және заттарды тасымалдауда және резорбция үрдісіне бөлек мүшенің ұлпаның клеткалық құрылымын жоюда ,сонымен қатар әр түрлі жастағы балалардың ферменттік жүйесінің белсенділігін зерттеу ерекше маңызды болды.
Дұрыс тамақтануды қарастырғанда ғалымдар жекелеген тағамдық ингредиенттер алмасу және баланың азық-түлікке иммунологиялық қарсылық әсерін зерттеу маңызды болды.
Босанғаннан кейінгі кезеңде, баланың организімінің «биохимиялық» пісіп-жетілуі кезеңінде А. А. Покровский тұжырымдаған тамақтанудың үйлестірілген концепциясын ұсынды.Ол зат алмасу кезіндегі әрбір қоректің құрамын ферменттермен сәйкес келуін анықтауға бағыттады.
Осылайша, әр түрлі жастағы балалардың тамақтану үшін өнімдерді эмпирикалық іріктеу ұзақ уақыт өткеннен кейін баланың үйлесімді дамуын қамтамасыз ететін емдәм салу үшін ғылыми негізделген әдістер пайда болды.
Ас қорыту бездерінің секреторлық қуаты болмауын ескерсек, сәбилердің бірінші өмір сүру жылында ана сүті ең қолайлы және табиғи азық-түлік болып табылады. Себебі,ана сүтінде сәбидің ферменттік жүйесімен сәйкес келетін қоректік ингридиенттерге бай болады.
Бір жастан кейін ағзаның даму барысында жекелеген мүшелер мен жүйелер жетеліп және екінші сигналдық жүйе қызу дамиды.Әрі қарай дамуда бейімдеушілік және компенсаторлық механизмдер орын алып, патологиялық үрдістер ағымы өзгереді.Баланың дамуы мен бойының өсуіне қоршаған орта үлкен рөл атқарады.Ағзаның бүтіндігі мен қоршаған ортамен біртұтастық қағидасы педиатрия саласында маңызды рөл атқарады.Бұл ретте тамақтанудың рөлі үлкен,себебі ол ағза ішкі ортасында көптеген өзгерістер тудырады.
Балалардың алғашқы жылдардағы тамақтануы
Табиғи тамақтандыру
Баланы алғашқы жылы ана сүтімен тамақтандыру табиғи тамақтандыру леп аталады
Лактация
Сүт безі әсіресе қыз балаларда пубертаттық кезеңде қарқынды дами бастайды,бірақ дамудың көбірек бөлігі жүктілік және босанғаннан кейінгі кезеңге сәйкес келеді (сур. 89).Сүт безінің даму кезеңін төрт фазаға бөліп қарастыруға болады1) маммогенез (сүт безінің даму кезеңі); 2) лактогенез ( немесе сүт түзілу); 3) галактопоэз ( немесе сүттің жиналуы); 4) сүт безінің автоматты қызметке көшуі.
Маммогенез жүктіліктің алғашқы 2-3 айында жүреді.Сүт безінің гипертрофиясы алғашында бәсең түрде кейін қарқынды жүреді.Эпителиальды жасушалар ацинусқа трансформацияланады,сүт жолының каналдары ұзарып ,дихотомикалық тип бойынша біріншілік және екіншілік экскреторлы каналдарға жіктеледі.Қан тамырлары ацинус тінімен тығыз байланысып үлкейеді де, бұл кезде интерстициальды тіннің мөлшері азаяды.Сүт безі эстроген және прогестерон гормондарының әсерінен дамиды.Прогестерон ацинустардың үлкеюі мен пролиферациясын күшейткенде ,эстроген сүт жолдарының дамуын күшейтеді.Осы екі бездің оптимальды қатынасы сүт безін үйлесімді түрде дамытады. Маммогенез үрдісіне сонымен қатар гипофиз (пролактин, соматотропты, адренокортикотропты, тиреотропты гормондар ), Ұйқы безі (инсулин) және плацента (хориальды гонадотропин, хориальды соматомаммотропты гормондар) (сур. 90) қатысады.Бұл кезеңде ана ағзасындағы эстроген мен прогестероннің жоғарғы мөлшері галактопоэзді тежеу салдарынан сүт бездерінде сүт бөлінбейді.Пролактин ацинустардың лактоген гормондарына сезімталдығын төмендетеді де пролактин өндірілуін тежеу арқылы, лактозаның синтезін ингибирлейді деп саналады.
Лактогенез(ацинустің жасушаларының голомерокринді секрециясы )
эпителиальды жасушалардың бұзылуымен жүреді.Бұл кезде жасушаның апикальды бөлігі бөлініп экскреторлы каналға түседі.Дегенмен ацинустың эпителиальды жасушаларында секреттің түзілуі жүктіліктің 4-ші айында басталады,ал жасушалардың апикальды бөлігінің түсуі және сүттің сүт жолдарына бөлінуі босанғаннан кейінгі кезеңде жүзеге асады.
Лактопоэздің реттелуі қиын. Плацентаны итеру кезінде плацентарлық соматомамматропты гормонның босап шығуы және эстроген мен прогестерон мөлшерінің азаюы гипоталамус пен сүт безінің тежелуін болдырмайды. Жүктілік кезінде Қалыпты менструациялық цикл кезімен салыстырғанда пролактиннің белсенділігі 20 есе артады.Пролактиннің жоғарғы концентрациясы сақталады тек босанғаннан кейінгі 24-28сағатта прогрессивті турде төмендейді.Ана баланы көкірегіне жақындатқан кезде пролактиннің синтезі рефлекторлы түрде төмендейді.
Пролактин сүт безіндегі ацинустардың секреторлы жасушаларына тікелей әсер ету арқылы рибонуклеопротеин және лактозаның түзілуін күшейтеді.Пролактиннің синтезі гипофиздің ортасында орналасқан пролактинингибирлеуші фактор деп аталатын ингибитордың типі бойыншы реттеледі.

89-сурет. Сүт безінің құрылысы (сызба).
I – Сүт безініңбөлігі; II – ацинус; III – апокринді секреция; IV – экскреторлы канал. 1 – сүтті синус; 2 – негізгі ағыс ; 3 – бөлік аралық ағыс проток; 4 – бөлікше аралық ағыс ; 5 – бөлікше ішілік ағыс ; 6 – бөлікше ішілік дәнекер тің; 7 – альвеолярлы канал; 8 – ацинустар; 9 –– бөлікше аралық дәнекер тің; 10 – кеңістік; 11 – секреторлы жасушалар; 12 – миоэпителиальді жасушалар ; 13 – кеңістік; 14 – кубтік және и цилиндрлі жасушалар; 15 – ядро и жасуша ішілік органелла; 16 –май жасушалары.
Пролактинингибирлеуші фактормен қатар пролактин синтезіне прогестерон, эстроген, соматотропты и адренокортикотропты гипофиз гормондары, рилизинг-фактор тиреотроптың гормонның рилизинг-факторы және инсулин қатысады.Пролактиннің құрамының өзгеруіне фенотиазин қатарындағы дәрілік препаратттар, теофиллин, спорин препараттары т.б. әсер етеді.
Галактопоэз бір жағынан ацинустың эпителиальды клеткаларының сут секрециялауы ,альвеолалардың зақымдалуы және секреттің сүт жолдарына өтуі арқылы ал екінші жағынан сору акты арқылы қамтамасыз етіледі.Сору үрдісі кезінде емізіктің тітіркенуі гипоталамустың рефлекторлы ингибирленуіне алып келеді де ол өз кезегінде пролактин түзілуін күшейтеді.Біруақытта гипофиздің артқы бөлігінде ацинустың миоэпителиальды клеткаларын және сүт жолдарын жиыру арқылы сүт бөлінуін қамтамасыз ететін окситоцин түзіледі.Галактопоэз үрдісіне сондайақ самототропты және тиреотропты бөліктер қатысады.
3445510106045Сур. 90. Маммогенездің гормональды реттелуі (сызба).1 – пролактин; 2 – тореотропты гормон; 3 – гонадотропты гормон; 4 – адренокортикотропты гормон; 5 – тироксин; 6 – ко
ртикостероидтар; 7 – инсулин; 8 – эстрогендер и прогестерон; 9 – хориальды гонадотропин; 10 – хориальнды соматомаммотропин.
00Сур. 90. Маммогенездің гормональды реттелуі (сызба).1 – пролактин; 2 – тореотропты гормон; 3 – гонадотропты гормон; 4 – адренокортикотропты гормон; 5 – тироксин; 6 – ко
ртикостероидтар; 7 – инсулин; 8 – эстрогендер и прогестерон; 9 – хориальды гонадотропин; 10 – хориальнды соматомаммотропин.

Гипофиздің алдыңғы бөлігіндегі гормондар сүт тузілу үрдісіне (лактогенез) және пролактиннің жергілікті қызметіне әсер етеді.Дәл осы қасиетке АКТГ да ие,ол бүйрек үсті безі арқылы сүттің құрылымдық бөлшектерінің метаболизміне қатысады. Эндокриндік

Сур. 91. Лактогенездің гормональды реттелуі (сызба). 1-10 белгілері 90-шы суреттегідей
факторлармен қатар галактопоэзге психикалық факторларда әсер етеді. ( сур.92).
Сүт безінің автоматты қызмет фазасы босанғаннан кейін іске қосылады.
Бұл уақытта ана ағзасында гормональды қайта құрылу жүзеге асады.Осының салдарынан гипоталамогипофизарлы жүйенің сүт түзу және бөлу қызметі төмендейді.Лактацияға бірінші кезекте сору үрдісі рефлекторлы әсер етеді. ( сур. 93).Ацинустардың зақымдалуы пролактиннің қатысуынсыз сүт түзілу үрдісінде негізгі күшейткіш фактор болып табылады.Осы жолмен сүт безі нағыз автоматтанған қызмет түріне өтеді,ол пролактиннің ингибирлі әсерінің гонадотропты гормандар тежеу салдарынан болады және ол тек


Рис. 92. Галактопоэз реттелуі (сызба). Рис. 93. Альвеолалардың
босауының реттелуі

(сызба).

емізулі ананың менструация және овуляция сатысы кезінде жаңарады.Сүт безінің автоматты қызметіне ананың психикасы,стресстік жағдайлар,әлеуметтік факторлар және т.б әсер етеді.Сүттің жоғары секрециясын қамтамасыз ететін негізгі кезең оның ағзада тұрып қалуын болдырмау,себебі бұл кездегі қысымның жоғарылауы ацинустағы апокриннің бөлінуін төмендетеді(нейрогормональды рефлекстің істен шығуы пролактин өндірілуін төмендетеді)Баланы дұрыс ұйымдастырылған тамақтандыру кезінде лактация ұзақ сақталады және қалыптыда байқалатындай , емізулі аналарда жыл соңындағы лактация ацинус эпителиінің жұқаруы салдарынан төмендейді.
Сүттің түзілуі қанның және түзіліп жатқан сүттің химиялық құрамының айырмашылығы көрсететін белсенді секреторлы процесс болып табылады.Белсенді секрецияны тұрақты ұстап тұру үшін сүт безі көп мөлшерде энергияны қажет етеді,сондықтан қанмен молынан қамтамасыз етіледі.
Сүт безіндегі нәруіздерден ɑ- и β-казеин, лактоальбумин, ɑ- и β-лактоглобулиндер түзіледі.Сүттегі иммуноглобулиндермен саруызды альбуминдер сүтке қаннан қалыптаспаған күйде келеді.Сүт безіндегі лактозаның негізгі көзі циркуляциялық қандағы глюкоза болып табылады және өте аз мөлшерде басқа түзілістерден құралады.
Сүт майлары сондай-ақ сүт безі жасушаларынан түзіледі.Әсіресе бұл төменгі май қышқылдары түзілуінде анық көрсетілген көрсетілген ( С10 дейін).Көміртек тізбегі ұзынырақ май қышқылдары қанайналымдағы бейтарап май қышқылдарының ізашарларынан түзіледі деп тұжырымдалады.
Сүттің құрамына жыл мезгілі, генетикалық, гормональдық, экзогендік сипаттағы, көптеген факторлар ( тамақтану режимі , ананың ауруы және т.б.) әсер етеді.
Уыз
Жүктіліктің соңында және босанғаннан кейін алғашқы күндері майдың түс беретін компонентінің болуына байланысты пайда болатын жабысқақ,қою сары және сары-сұр түсті уыз бөлінеді.Қызған кезде уыз тез ұйып қалады.Уыз тығыздығы 1050-1060.Уызда жетілген сүтке қарағанда нәруыз мөлшері жоғары, А витамині және каротин 2-10 есе,аскорбин қышқылы 2-3есе, сонымен қатар В12 және Е витаминдері, тұз 11/2 көп кездеседі.Нәруыздың альбуминді және глобулинді бөліктері казеинге басымдық көрсетеді.Босанғаннан кейінгі алғашқы 3 күнде уызда казеин анықталмайды,тек лактацияның 4-ші күні пайда болады және біртіндеп мөлшері көбейе береді.Нәрестені емізбес бұрын уыздағы нәруыз мөлшері 102,6- 132 г/л жоғары болады,содан соң біртіндеп төмендей береді.Әсіресе уызда А иммуноглобулині көп болады.Керісінше уызда және уыз сүтінде май құрамы мен сүт қанты жетілген сүтке қарағанда төмен болады.(85-кесте)
85-кесте. Уыз бен сүт құрамы
Нәруыз Қант Май Күл
Уыз
Жартылай жетілген сүт (4-5 күннен бастап)
Жетілген сүт (2-3 аптадан бастап) 80 – 110
23 – 14
14 – 12 40 – 53
57 – 66
73 – 75 28 – 41
29 – 44
33 – 34 8,1 – 4,8
2,4 – 3,4
1,8 – 2,0
Микроскоппен қарағанда май тамшыларымен толған дөңгелек формалы уызды денешіктер көрінеді.(94-сурет).Бұл лейкоциттердің майдан қайта қалыптасу кезеңі.Бұдан басқа,микроскоппен аз өзгерген лейкоциттерді көруге болады.Лейкоциттердің көп бөлігі антигендік қасиеті бойынша лифоциттерге тиесілі,ал 10-25%-ы иммуноглобулин синтездеуге қабілетті.
94-сурет.Уыз (а) және жетілген сүттің (б) микроскопиялық көрінісі.

Бірнеше авторлардың ойынша,сүт макрофагтары (1мл ана сүтінде 2000 жасушаға жақын) фагоцитарлық қасиетке ие.Бұл ана сүтімен тамақтандырылатын балалардағы ішектің жергілікті иммунитетін қалыптастырады.Уыздың көптеген белоктары (альбумин,глобулин және т.б.) асқазанда және ішекте өзгермеген түрде сіңіріле алады,себебі баланың қан сарысуының нәруыздарына сәйкес келеді. Уыз аралық тамақтандырудың маңызды формасы болып табылады,бір жағынан,тамақтандырудың гемотрофты және амниотрофты кезеңдері арасында,екінші жағынан,баланы энтеральды (лактотрофты) қоректендірудің басы ретінде.Жаңа туылған нәрестелер өмірінің алғашқы күндері қоректену кезінде уызбен бірге жоғары калориялы қоректік және биологиялық құнды заттар алады.(85-кестені қараңыз). Уыздың энергетикалық құндылығы 1-ші күні- 6276 кДж/л (1500 ккал/л), 2-йші күні- 4602 кДж/л (1100 ккал/л), 3-ші- 3347 кДж/л (800 ккал/л), 4-ші - 3138 кДж/л (750 ккал/л), 5-ші күні - 2929 кДж/л (700 ккал/л) құрайды. Миллиондаған жылдарға созылған эволюция сүтқоректілердің әрбір түрінің өзіне ғана тән табиғи қоректену ерекшеліктеріне алып келді.Сондықтан жаңа туылған баланы басқа биологиялық түр сүтімен қоректендіру экологиялық апатқа әкеп соғады.Ана сүтімен қоректендіру-жаңа туылған нәрестенің құрсақтан тыс өмірдің жаңа жағдайларына бейімделуінің ең маңызды факторларының бірі.
Адамдар және жануарлар сүт құрамындағы сандық айырмашылықтар.Адам сүт құрамы белоктардың, майлардың, көмірсулардың, минералды тұздар мен су сандық қарым-қатынас туралы жануарлар сүт айырмашылығы (кесте. 86, 87).Количественные различия содержания основных ингредиентов, входящих в состав женского и коровьего молока (как продукта, наиболее часто используемого для кормления ребёнка при отсутствииСандық айырмашылықтар жиі болмаған жағдайда бала азықтандыру үшін пайдаланылатын өнім ретінде әйелдер мен сиыр сүті (құрайды негізгі ингредиенттердің мазмұны
Кесте 86. Таблица 86. Средний состав (г/л) женского молока и молока животных.Адам сүт және жануарлар сүтінің орташа құрамы (г / л).
МолокоСүт ВодаСу БелкиАқуыздар ЖирМай СахарҚант ЗолаКүл
ЖенскоеӘйелдер
КоровьеСиыр
КозьеЕшкі
БуйволицыБұйвол
Ослицыесектер 876876
873873
861861
824824
911911 15,0 1115.0 1134,034.0
41,041.0
41,041.0
18,518.5 39,039.0
39,039.0
44,044.0
77,077.0
13,713.7 74,574,5
46,546,5
44,044.0
48,048.0
61,961,9 2,12.1
7,27.2
8,08,0
7,27.2
4,74.7
Молоко Сүт
женское әйелдер цельное Бүтін Коровье разведенное + 5% сахара Сиыр сұйылтылған 5% қант
2 : 1 2: 1 1 : 1 1: 1
Белки Ақуыздар
Жиры Майлар
Углеводы Көмірсулар 8 8
47 47
45 45 20 20
51 51
29 29 12,8 12.8
34,0 34.0
53,2 53,2 10,6 10.6
29,2 29.2
60,2 60.2
женского молока), особенно выявляются при разведении коровьего молока при приготовлении молочных смесей.сүт), әсіресе бала формула дайындауға сиыр сүтінен өсіру анықталған.
Качественные различия женского молока и молока животных.В состав грудного молока входит много различных белков, среди которых 18 идентичны белкам сыворотки крови.Сапалы адам сүт айырмашылықтар, сондай-ақ жануарлардың сүт.Емшек сүтінің құрамы 18 сарысу белогы бірдей, олардың арасында көптеген әр түрлі протеин бар.При электрофорезе белка женского молока удается выделить 5 фракций, а при электрофорезе белков коровьего молока - 3, реже 4 фракции.Сирек 4 фракция, 3 - адам сүт ақуыз электрофорез 5 фракцияларын және сиыр сүтінен Белок электрофорез бөлуді басқарады кезде.Состав белковых фракций зависит также от того, подвергалось ли молоко нагреванию (табл. 88).Құрамы ақуыз фракциясы сүт жылыту (кесте. 88) жататын ма, сондай-ақ байланысты.
88- Кесте. Таблица 88. Состав белковых фракций молока.Сүттің ақуыз фракцияларын құрамы.
Молоко Сүт
женское әйелдер донорское Донор
пастеризованное Пастерленген коровье Сиыр
пастеризованное Пастерленген
Общее количество белков, г/л Жалпы ақуыз, г / л
Фракции белка сыворотки, %: Сарысу ақуыз,% Фракцияның
лактоальбумин lactalbumin
β-лактоглобулины β-lactoglobulins
ɑ-лактоглобулины ɑ-lactoglobulins
иммуноглобулин иммуноглобулин
Фракция казеина, %: Казеин үлес салмағы,%
ɑ-фракция ɑ-фракциясы
β-фракция β-фракциясы
γ-фракция γ-фракциясы 11,7 – 17,9 17,9 - 11,7
70,8 70,8
12,5 12.5
13,8 13,8
2,9 2.9
28,1 28,1
58,3 58,3
13,6 13.6 6,0 – 9,9 6.0 - 9.9
16,3 16.3
19,3 19,3
64,4 64,4
0 0
5,3 5.3
34,7 34.7
60,0 60.0 29,1 – 35,0 35,0 - 29,1
11,9 11.9
63,0 63,0
25,1 25.1
0 0
28,6 28.6
65,5 65,5
5,9 5.9
В составе общего количества белка грудного молока содержание лактоальбумина, лактоглобулинов и иммуноглобулинов значительно выше, чем казеиногена.Ана сүтіндег ақуыз құрамындағы лактоальбумин,лактоглобулин және имуноглабулиндер казеиногенге карағанда айтарлықтай жоғары болады.В составе же белков коровьего молока содержится преимущественно казеиноген.Сиыр сүтінің белогы құрамында казеиноген көбірек кездеседі.Соотношение альбумина и казеиногена в женском молоке составляет 3 : 2, в коровьем-1:4.Казеиноген, поступая с пищевым комком в желудок, под влиянием желудочного сока (соляная кислота и лабфермент, выделяемые железами желудка) превращается в казеин, т. Ана сүтіндегі альбумин мен казеиногеннің арақатынасы Ана сүтіндегі альбумин мен казеиногеннің арақатынасы 3:1 құрайды,ал сиыр сүтінде 1:4.Казеиноген тамақ қалдығымен асқазанға түсіп,ондағы сөлдің әсерінен казеинге айналады.Ана сүтінің казеин молекуласы 30мкм тең,сиыр сүтінде 102 мкм.(Cурет 95)..При створаживании женского молока благодаря наличию мелкодисперсных белков хлопья получаются мелкими, что значительно увеличивает поверхность, доступную для воздействия желудочного сока.Ана сүтінің ұюы кезінде ұсақ дисперсті белоктар пайда болады,олар асқазан сөлінің қызметіне әсер жасайды.Створаживание молока зависит также от буферных свойств его.Сүттің ұюы сонымен қоса буферлік қасиетке де байланысты.Этим объясняется более легкое переваривание и усвоение белков женского молока, чем коровьего.Бұл ана сүтінің сиыр сүтіне қарағанда тез қорытылуын және сіңірілуін түсіндіреді.Кроме того, благодаря биологической близости строения белков женского молока к белкам сыворотки крови часть белков (приблизительно 1 / 3)всасывается слизистой оболочкой желудка и переходит в кровь в неизмененном состоянии.Сонымен қатар,ана сүтіне биологиялық құрылым жақын болғандықтан белоктарға қан сарысуы) асқазанның шырышты қабатымен сорылып, өзгертілмеген күйде қанға түседі.
Таким образом, в женском молоке содержится значительное количество мелкодисперсных белков (альбуминов), а в коровьем молоке преобладают крупнодисперсные белки (казеиноген).Осылайша, ана сүтінің құрамында ұсақ дисперсті ақуыздар (альбумин) және сиыр сүті құрамында ірі дисперсті ақуыздар болады (кaзеиноген ) Альбуминдердің құрамында күкірт көп болады да,казеиноген фосфорға бай келеді. Ана сүтінде көптеген иммуноглабулиндер,сонын ішінде секреторлы иммуноглабулин А басымырақ келеді.Оның концентрациясы уызда 12 г/л,ол қан сарысуына қарағанда 5-10 есе жоғары.

Рис.Сурет-.95.Распределение по величине частиц казеина в женском (1), коровьем (2) и козьем (3) молоке.95.әйел (1), сиыр (2), және ешкі (3) сүт казеин бөлшектердің мөлшері бойынша бөлу.
По оси ординат – содержание частиц, по оси абцисс – размер частиц казеина.Абсцисса осі бойымен бөлшектердің мазмұны - - казеин бөлшектердің мөлшері ординате туралы.
содержит большое количество иммуноглобулина, особенно секреторного иммуноглобулина А. Так, в молозиве его концентрация составляет около 12 г/л, что в 5 - 10 раз выше, чем в сыворотке крови.Қан сарысуында қарағанда 10 есе жоғары - Молозива, оның концентрациясы 5 шамамен 12 г / л, болып табылады, бастап
Әрі қарай ана сүтінде иммунноглобулин А біртіндеп азайяды,бірақ лактацияның соңындада осы белокты табуға болады.А имунноглобулинінің қорғаныс қызметінің негізінде ,оның антиадсорбциялық қызметіне негізделеді,бұл кезде бактериялар ішектің кілегей қабатының жасушаларының эпителиальді беткейіне жабыспайды да,қоздырғыштардың патогенділігі жүзеге аспайды.Сонымен қатар иммунноглобулин А-ның стрептакокктың нейроамидазды белсенділігін бәсендететіні дәлелденген.
Секреторный иммуноглобулин А, содержащийся в женском молоке, обладает высокой устойчивостью к низким величинам ρH желудочного содержимого, действию протеолитических ферментов.Ана сүтіндегі секреторлы имуноглабуллин А, асқазанның төмен pН-на және протеолитикалық ферменттердің әсеріне жоғары төзімділікке ие .Трипсин, эластаза и химотрипсин (ферменты поджелудочной железы) не расщепляют секреторный иммуноглобулин.Трипсин, эластазы және химотрипсин (ұйқы безінің ферменттер) секреторлық иммуноглобулинді ыдыратпайды. Сондай ақ ұзақ қыздырылған және көп қайнатылған сүтте имуноглабуллин А толығымен жойылады.Сол себепті донор сүті имуноглабулиндер мүлдем сақталмайды және ана сүтінде салыстырмалы түрде басымырақ болады.В то же время длительное нагревание и особенно кипячение молока полностью разрушают иммуноглобулин А, поэтому донорское молоко практически не содержит иммуноглобулинов и значительно уступает грудному молоку матери.
Нәрестеге ана сүтімен берілетін иммунитет Иммунитет, передаваемый ребёнку с молоком матери, носит достаточно «оперативный» «жедел» сипата болады.Это определяется тем, что между молочной железой и кровотоком осуществляется постоянный обмен лимфоцитами.Бұл сүт безі мен қан айналым арасындағы үздіксіз алмасу нәтижесінде үнемі лимфоциттер алмасуы жүріп отырады.Лимфоциты, попавшие в кишечник матери и вошедшие в контакт с инфекционным антигеном, как и лимфоциты, контактировавшие с инфекционным агентом в дыхательных путях или в коже, заселяют ацинарную ткань молочной железы. Ана ішегіне түскен лимфоциттер жұқпалы антигендермен байланысып, тыныс жолдарындағы және терідегі жұқпалы агенттермен байланысқан лимфоциттер сүт безінің ацинарлы тініне қоныстанады.Отсюда как вырабатываемые ими антитела, в том числе секреторные димеры иммуноглобулина А, так и сами иммуноциты проникают в молозиво и молоко кормящей матери, а через него - к ребёнку.Сондықтан олардан түзілген антиденелер, иммуноглобулин А-ның секреторлы димерлері, иммуноциттер емізетін аналардың уызына және сүтіне еніп, ол арқылы – балаға беріледі.Иммуноглобулины G из кишечника ребёнка могут всасываться нерасщепленными, а секреторные иммуноглобулины осуществляют реакции местной защиты.Баланың ішегіндегі иммуноглобулин G ыдырамай сорылуы мүмкін,ал секреторлы иммуноглобулиндер жергілікті қорғау реакциясын атқарады.Сүтпен белсенді лейкоциттер,лимфоциттер де кіреді және олар бала ішегінде қорғаныс қызметін атқарады.
С молоком проникают и активные лейкоциты, и лимфоциты, часть которых продолжает выполнять свои защитные функции в кишечнике ребёнка.Известно, что все белки построены из аминокислот Барлық ақуыздар амин қышқылдардан тұратыны белгілі.В раннем детском возрасте незаменимыми являются не 8 (как для взрослого), а 9 аминокислот (8 +гистидин).Ерте балалық жаста 8(ересектердікіндей )емес 9 алмастырылмайтын амин қышқыл бар(8+гистидин). Бала өмірінің алғашқы апталарында цистинді де синтездеу қабылеті жоқ болады,алайда ол өмірінің осы кезенінде аса мыңызды болып есептеледі.Барлық сүт түрлерінде қажетті аминқышқылдары болса да,ана сүтінде, оның ара қатынасы бала өмірінің алғашқы жылына қажеттілігін толық қамтамасыз етеді.
Ана сүтіндегі аминқышқылы мөлшері сиыр сүтімен салыстырғанда 3 есе кем.Ана сүтінде алмастырылмайтын аминқышқылы салыстырмалы түрде аз болады. Ана сүті мен сиыр сүтіндегі аминқышқылының арақатынасы әртүрлі болып табылады. Сиыр сүтінде тармақталған (изолейцин, лейцин) және хош иісті (фенилаланин) амин қышқылдары басым болады.(96-сурет)
Ана сүті мен сүтті қоспадағы әр-түрлі аминқышқылдарының құрамы әлі де ұлғаяды түседі. Жасанды қоректендіруге қарағанда, табиғи қоректендіруде балада басты аминқышқылдарына қажеттілігі төмен болады. (90-кестені қараңыз)
89-кесте. Ана сүті мен сиыр сүтіндегі аминқышқылының орташа концентрациясы.(г/л)
Таблица 89. Среднее содержание (г/л) аминокислот в женском и коровьем молоке.
АминокислотыАмин қышқылдары МолокоСүт АминокислотыАмин қышқылдары МолокоСүт
женскоеана сүті коровьеСиыр сүті женскоеана сүті коровьеСиыр сүті
А. Незаменимые:A. Essential(алмастырылмайтын)
гистидингистидин
изолейцинизолейцин
лейцинлейцин
лизинлизин
метионинметионин
фенилаланинфенилкетонурия
триптофантриптофан
треонинтреонина
валинвалин 4,744,74
0,220,22
0,680,68
1,01.0
0,730,73
0,250,25
0,480,48
0,180,18
0,500,50
0,700,70 16,6816,68
0,950,95
2,282.28
3,503.50
2,772,77
0,880,88
1,721.72
0,490,49
1,641,64
2,452,45 Б. Заменимые:B. алмастырылмайтын:
Аргининаргинин
Аланиналанин
Аспарагиновая кислотааспарагин қышқылы
Цистинцистин
Глутаминовая кислотаглутамин қышқылы
ГлицинГлицин
Пролинпролин
Серинсерин
тирозинтирозин 6,586,58
0,450,45
0,350,35
1,161.16
0,220,22
2,302.30
0,00.0
0,800,80
0,690,69
0,610,61 16,8216,82
1,291.29
0,750,75
1,661,66
0,320,32
6,806,80
0,110,11
2,502,50
1,601.60
1,791.79
Всего….Жалпы .... 11,3211.32 33,5033.50
Установлено, что в течение первых недель жизни ребёнок неспособен также синтезировать и цистин, который для этого возраста по праву должен быть отнесен к жизненно важным.


90-кесте. Нәрестелердің өмірінің алғашқы 3 айында тәуліктік тұтынатын аминқышқылы мөлшері.
Аминокислоты Амин қышқылдары
г/кг г / кг Вид вскармливания Азықтандыру түрі Аминокислоты Амин қышқылдары
г/кг г / кг Вид вскармливания Азықтандыру түрі
естественное табиғи искуственное жасанды естественное табиғи искуственное жасанды
Валин Валин
Лейцин Лейцин
Изолейцин Изолейцин
Фенилаланин Фенилаланин
Метионин Метионин 0078 0078
0270 0270
0088 0088
0092 0092
0034 0034 0097 0097
0279 0279
0097 0097
0100 0100
0057 0057 Треонин Треонин
ЛЛизин
Триптофан Триптофан
Гистидин Гистидин 0074 0074
0114 0114
0037 0037
0030 0030 0185 0185
0114 0114
034 034
0034 0034

96 сурет. Ана сүті мен сиыр сүтіндегі алмастырылмайтын амин қышқылдарының арақатынасы
Ашық түсті – ана сүті; сызылғандар – сиыр сүті; а - гистидин; б - изолейцин; в - лейцин; г - лизин; д - метионин; е - фенилаланин; ж - треонин; з - валин; и - цистин.
97.Среднее содержание жирных кислот в женском (1) и коровьем (2) молоке.97-сурет.Ана сүтінің (1) және сиыр сүтінің (2) құрамындағы май қышқылдарының орташа құрамы
1-а –эссенциальды Май қышқылдары; - басқа да қанықпаған май қышқылдары;2
в- қаныққан май қышқылдары.

Ана сүтімен қоректендіру кезінде майдың құрамы мен мөлшері маңызды қызмет атқарады, сондай-ақ ана сүтінің 47% энергетикалық құндылығы майдың есебінен толықтырылады.Ана сүті майының негізгі компоненті үшглицеридтер болып табылады,соның ішінде стеарин қышқылы глицеролмен сыртқы жағдайда,ал пальмитин ішкі жағдайда қосылады. Жаңа туылған нәрестенің алғашқы айларда ұйқы безі липазасының белсенділігі төмен,ал коньюгерленген өт қышқылдарының концентрациясы критикалық төменгі шекара нормасына жақын болғандықтан,майлардың гидролизі күрделі жолмен жүреді, әсіресе көміртек тізбегі ұзынырақ (стеарин,пальмитин) қаныққан май қышқылдарының еруі қиындайды.Ана сүті құрамындағы жеңіл гидролизді және майдың бөлшектік гидролиз өнімдерінің толық абсорбциялануын қамтамасыз ететін, пальмитин қышқылының мөлшері төмен болады. Сиыр сүтіннің үшглицеридтерінде молекулалар саны көбірек болады,әсіресе пальмитин қышқылы глицеролмен 2-ші және 3-ші позицияда байланысқан түрде болып, ұйқы безінің липазасымен гидролизденгенде бос май қышқылдары оңай түзіледі,әрі қарай олар кальциймен тез сабынданады (әсіресе сиыр сүті) және тез шығарылады. Осылайша,сиыр сүтінің үшглицеридіндегі өнім құндылығы ана сүтіне қарағанда төмен болады.Ана сүтінің майды сіңіру коэффициенті өмірінің алғашқы аптасында 90% болады, ал сиыр сүті 60% құрайды.Кейіннен сүттегі майдың сіңірілу коэффициенті көтеріледі,бірақ ерекшеліктері сақталады.Осылайша майдың сіңірілу коэффициенті ана сүтінде 95% ,ал сиыр сүтінде - 85% ға жетеді.
Таблица 91. Соотношение уровня жирных кислот в жире женского и коровьегоКесте 91. ана сүті мен сиыр сүтіндегі
май қышқылдарының қатынасы молока.
Жирные кислоты, %Майлы қышқылы% МолокоСүт Жирные кислоты, %Майлы қышқылы% МолокоСүт
женскоеәйелдер коровьеСиыр женскоеәйелдер коровьеСиыр
А. Насыщенные:A. Қаныққан:
маслянаяМай қышқылы
капроноваяКапрон қышқылы
каприловаякаприл қышқылы
каприноваяКаприн қышқылы
лауриноваяЛаурин қышқылы
миристиноваяМиристин 0,2 ± 0,10,2 ± 0,1
0,1 ± 0,10,1 ± 0,1
0,1 ± 0,20,1 ± 0,2
0,6 ± 0,40,6 ± 0,4
4,7 ± 2,24,7 ± 2,2
7,9 ± 1,57,9 ± 1,5 3,7 ± 0,53,7 ± 0,5
3,5 ± 0,23,5 ± 0,2
1,2 ± 0,21,2 ± 0,2
3,2 ± 0,73,2 ± 0,7
3,3 ± 0,13,3 ± 0,1
11,8 ± 1,511,8 ± 1,5 пальмитиноваяпальмитин
стеариноваястеарин
Б. Ненасыщенные:B. Қанықпаған:
пальмитоолеиноваяпальмитинолейн
олеиноваяолеин
линоленоваяЛинолен
линолеваялинол 26,7 ± 2,726,7 ± 2,7
8,8 ± 1,78,8 ± 1,7
3,4 ± 1,03,4 ± 1,0
37,4 ± 3,737,4 ± 3,7
1 0,6 ± 2,9 0,6 ± 2,9 38,6 ± 4,738,6 ± 4,7
10,1 ± 1,210,1 ± 1,2
3,2 ± 0,73,2 ± 0,7
17,7 ± 4,617,7 ± 4,6
1,7 ± 0,71,7 ± ​​0,7
2,1 ± 0,72,1 ± 0,7
Алайда Хотя количества жира в женском и коровьем молоке почти одинаково (3,5 -3,8%), по своему составу жир женского молока значительно отличается от жира коровьего молока, (рис. 97).ана сүті мен сиыр сүтінің майлылығы бірдей болғанымен (3,5 -3.8%), ана сүтінің майы сиыр сүтінің майынан ерекшеленеді (Cурет. 97). 97-суреттен Как видно из рис көруге болатындай, ана сүтінің май құрамында адам ағзасында, әсіресе сәбидің алғашқы жылдарында, синтезделмейтін қанықпаған эссенциальді май қышқылдары басым болып келеді. 97, в составе жира женского молока преобладают ненасыщенные эссенциальные жирные кислоты, которые не синтезируются в организме человека и особенно ребёнка первого года жизни.Олар жалпы май қышқылдарың 11% құрайды. Они состВ коровьем молоке эссенциальные жирные кислоты содержатся в незначительном количестве.Сиыр сүтінде эссенциалды май қышқылдары аз мөлшерде кездеседі. Бұл Это объясняется тем, что при сычужном пищеварении, свойственном жвачным животным, происходит гидрогенизация полиненасыщенных жирных кислот, которые поступают с кормом.күйіс қайыратын жануарларға азық-түлікпен түсетін көпқанықпаған май қышқылдарының гидрогенизациясы болатын іріткі ас қорыту тәндігімен түсіндіріледі. Көпқанықпаған май қышқылдарының жоғары құрамы әйел сүті майының төмен балқу нүктесін қамтамасыз етеді.
Ана сүтінің құрамында май қышқылдары бар, олар 4 тен 22 көміртек атомынан құралған. Төмен қаныққан май қышқылдары ішекті тітіркендіретін болғандықтан, бұл асқазан- ішек жолдарының функциясына әсер етеді.
Ана сүтінде линол және арахидон қышқылдарының көлемі сиыр сүтіне қарағанда айтарлықтай жоғары.Сонғысы алмастырылмайтын қышқылдарға жатады,себебі олар ағзада синтезделмейді.В составе жира женского молока имеются жирные кислоты, цепи которых образованы от 4 до 22 углеродных атомов, что отражается на функции желудочно-кишечного тракта, так как низшие насыщенные жирные кислоты могут раздражать кишечник (табл. 91)В женском молоке содержание линолевой и арахидоновой кислот значительно выше, чем в жире коровьегоЛинол қышқылының құрамы ана сүтінде сиыр сүтіне қарағанда 5 есе жоғары. Сүт қоспаларында сиыр сүтін араластыратындықтан болғандықтан линол қышқылының құрамы маңызды мөлшерденде төмен болады. Во- первых, в настоящее время установлено, что наличие эссенциальных ненасыщенных жирных кислот значительно повышает процент усвояемости белка (выделение азота с калом существенно уменьшено).Біріншіден, қазіргі уақытта дәлелденгендей, маңызды қанықпаған май қышқылдарының болуы ақуыз сіңімділігін (нәжісте азот шығару айтарлықтай азаяды) айтарлықтай жақсартады деп табылған. Этим частично объясняется более низкая потребность в белке при естественном вскармливании, чем при искусственном.Бұл ішінара жасанды тамақтандыруға қарағанда, табиғи тамақтандыру кезінде ақуызға қажеттілік төмен болатынын түсіндіреді. Табиғи тамақтандыру кезінде баланың алғашқы жалдарында 1 кг массаға 2-2,5 г ақуыз жеткілікті болады, ал сиыр сүтімен тамақтандырғанда ақуыз қажеттілігі 2 есе артады: 3,5-4 г/кг. При естественном вскармливании ребёнку на первом году жизни для правильного развития достаточно 2 - 2,5 г белка на 1 кг массы телпри вскармливании коровьим молоком потребность в белке почти в 2 раза выше: 3,Кроме того, непредельные жирные кислоты способствуют проявлению физиологического действия витаминов (тиамин, аскорбиновая кислота), повышают сопротивляемость организма инфекциям и т. д.Сонымен қатар, қанықпаған май қышқылдары дәрумендердің физиологиялық әсерін күшейтеді (тиамин, аскорбин қышқылы), ағзаның жұқпаларға төзімділігін жоғарлатады және т.б.
Май қышқылдарының құрамы ОЖЖ қызметіне ықпал етеді. Жануарларға тәжірибе жасау кезінде, оларды көбіне қаныққан май қышқылдарынан тұратын майлармен қоректендіргенде, ОЖЖ-де қозу, тежелуге қарағанда басым болатындығы анықталған. Әсіресе, көмірсулардың 20-22 атомдық тізбегінен тұратын арахидон қышқылының мәні ерекше; бұл қышқыл жүйке ұлпасының құрамына кіре отырып,оның функциясына әсер етеді.
Сиыр сүтінің майындағы милистин және лаурин қышқылдарының көп мөлшері қан сарысуындағы холестерин деңгейінің жоғарылауына асер етеді.
Көптеген қанықпағын май қышқылдарының туындылары гормондар қызметін атқарады. Ана сүтінің құрамында Е және F простагландиндері және олардың туындылары болады.
Состав жирных кислот оказывает влияние на деятельность ЦНС Большое значение имеет высокая концентрация в жире женского молока фосфатидов. Ана сүтіндегі фосфатидтеріңің жоғары концентрациясы маңызы зор.В жире молозивного молока содержится 6,1% фосфатидов, в зрелом - 1,7%, а в конце лактации - 0,8%;Уызды сүттің майында-6,1% фасфотиттер,жетілген сүтте-1,7%, және лактация соңында - 0,8%; сиыр сүтінің майындағы фосфатидтер құрамы в жире коровьего молока фосфатиды содержатся в пределах 0,049 - 0,058 %.0,058% - 0,049 шамасында болады.Фосфатидтер тамақтың асқазанға және он екі елі ішекке кедергісіз түсуіне ықпал етіп,ал ол өз кезегінде ары қарай өттің ішекке ерте жеткілікті мөлшерде түсуін қамтамасыз етіп және аш ішектің жоғарғы бөлігіндегі майлардың сіңірілуін жандандырады. Фосфатидтердің арасында негізгі орын алтын лецетинФосфатиды обусловливают замыкание привратника при переходе пищи в двенадцатиперстную кишку, что обеспечивает равномерную эвакуацию из желудка, более раннее и обильное поступление в кишечник желчи и более интенсивную резорбцию жира в верхних отделах тонкого кишечника. балласт майларының тұрып қалуына кедергі болып,ағзадағы ақуыздын синтезделуіне себепкер болады.Фосфатиды, среди которых основное место занимает лецитин, ограничивают отложение балластного жира и способствуют синтезу белка в организме.
Сонымен қатар майдың сіңуінде және ыдырауында айырмашылықтар бар. Имеется также различие в расщеплении и всасывании жиров.Абсорбционный коэффициент жира женского молока даже у детей первых дней жизни составляет более 90 %, в то время как этот коэффициент коровьего молока бывает менее 60%.Сиыр сүтінің сіңіру коэффициенті кемінде 60% -ды құрайды, ал ана сүтінің майының сіңіру деңгейі, тіпті балалар өмірінің алғашқы күндері 90% астам болады. Оның негізгі Это объясняется двумя причинами.екі себебі бар.Әйелдер сүтінде фермент липаза бар,оның әсері Рн 7,0 болғанда ғана әсерленеді. Лактация барлық кезеңінде оның белсенділігі 3-тен 3,5 ЕД/мл дей болып,ол лактация барысында көп өзгермейді. Адам сүтіндегі трибутираза-липазасының белсенділігі сиыр сүтіне қарағанда 20 - 25 есе артық, тіпті, кейбір авторлардың айтуынша 100 пайыздан артық болуы мүмкін.Сүттегі майдың липазамен ыдырауы асқазандағы қышқылдың белсенділігін арттырып,оның эвакуаторлық қызметін реттеп,оның ықпалынан ұйқы безінің сөлі ерте шыға бастайды. Яғни , табиғи тамақтануда майдың қорытылуы және сіңірілуі жеңіл өтеді,ас қорытылу қиындықа соқпайды.
Ана сүтіндегі майдың тез, оңай сіңуінің тағы бір себебі триглецеридтегі май қышқылдардың стереохимиялық орналасуында. Липазаның стеарин қышқылының сыртқы орналасуында, өт қышқылының әсерлесуінен белсенділігі арта түседі.
Адам сүтіндегі сүт қаныттың (лактоза) мөлшері жануарлардың сүтіне қарағанда әлдеқайда жоғары. Сонымен қатар сүт қанытының сапасы жағынан да кейбір айырмашылықта бар . Әйел сүтінде β-лактоза, ал сиыр сүтінде - ɑ-лактоза бар. Әйел сүтінің В-лактозасы сиыр сүтінің а-лактозасымен салыстырғанда ішекте ұзақ сіңеді және тоқ ішекке жетіп үлгереді,нәтижесінде грам-оң бактериалды флораның өсуін белсендетеді, β-лактоза В тобынын дәрумендерінің синтезін ынталандырады және липидтердің құрамына әсер етіп, лецетиннің мөлшерін көбейтіп ,нейтральды майды мөлшерін азайтады. Ана сүтінде лактозамен қатар сахароза,сирек мальтоза, ал моносахаридтердің арасынан фруктозада кездеседі.Фруктоза барлық сүт сынамаларында табыла бермейді. Жетілген сүттегі қанттың көбеюі, уызбен салыстырғанда, лактозаның себебінен пайда болады,бірақ сахароза азая бастайды. Ана сүтіндегі олигоаминоқаныттың көп мөлшерде болуы бифидобактериялардың өсуіне ықпалын тигізіп, сол себепті оны бифидус- фактор деп атайды. Ана сүтінің бифидогендігі сиырға қарағанда 40 есе жоғары. Қанттардың арасындағы лактазаның болуының биологиялық маңызы зор,себебі оның құрамындағы моносахарид- галактазаның болуы, глюкозаға қарағанда,бала жаңа туылған кезінде тікелей мидың галактозосереброзиттерін синтезделуіне мол әсерін тигізеді.
Ана сүті және сиыр сүтінің көміртек құрамының айырмашылығы әсіресе сүтті қоспаларын дайындағанда білінеді, себебі қоспаларды дайындағанда тек сиыр сүтін емес, сонымен қатар екі моносахаридтен тұратын фруктоза және глюкозадан, байытылған сахарозаның көп мөлшерін пайдаланады. Сондықтан да жасанды тамақтандыру кезінде галактозаның меншікті салмағы, глюкоза мен фруктозаның көбеюіне байланысты төмендейді.Бұның өзіндік биологиялық маңызы бар, фруктозаның метоболизмінен түзілген триозофосфат гипергалактацидемияның әсерінен ацидозды күшейтеді. Бұл әсіресе жаңа туылған сәбилерде ескерілуі қажет. Ары қарай фруктозаның рөлі анығырақ байқалады, себебі ол бірқатар заттардың (сфинголипидтерің, нуклеин қышқылдарының, гликопротеиндердің және т.б.) синтезіне және глюкуроноконъюгация көмегімен ағзаны тазартуға қатысады. Сонымен қатар, лактоза мөлшерінің азаюы ішектің негізінен грамм теріс бактериалардан тұратын, бактериалды флорасына белгілі бір әсерін тигізеді.
Қанттың салыстырмалы төменгі молекулалық массасына байланысты жоғары осмостық белсенділікке ие болады, әсіресе ол сіңіру процесі жүретін аш ішекте айқын көрінеді.Ана сүтінде моносахаридтерге қарағанда энергетикалық құндылығы 2 есе көп, ал осмолярлығы сондай болып келетін дисахаридтер(лактоза) кездеседі. Бұл электролиттермен байланысқанда 300 мОсм / л ішек құрамының осмолярлығын анықтайтын осмостық тепе теңдікті қамтамасыз етеді. Осмолярлықтың жоғарлауы сүт қоспаларын қантпен байытылған кезде болады. Бұл әдетте жағымсыз. Әйел және сиыр сүті минералдық құрамы бойынша ерекшеленеді (кесте 92).

Кесте 92. ана сүті мен сиыр сүті минералды құрамы (
ДДҰ тамақтану комитеті.1961).
Құрамы Сүт Құрамы Сүт
әйелдер Сиыр әйелдер Сиыр
Күлділігі, г / л
Хлор ммоль / л
Натрий, ммоль / л
Калий, г / л
Кальций, г / л
Магний, г / л 2.1
1212
77
1414
0,33
0,04 7.2
29
2525
3535
1.25
0,12 Фосфор, г / л
Күкірт, г / л
Мыс, г / л
Йод г / л
Темір, г / л
Мырыш, г / л 0,15
0,14
0,0004
0,00007
0,0015
0,0053 0,96
0,30
0,0003
0,0002
0,001
0,0038
Кестеден көрініп тұрғандай ана сүтіндегі минералдық тұздардың мөлшері сиыр сүтімен салыстырғанда төменірек. Бұл құбылыс өте маңызды, себебі сәби өмірінің алғашқы айларында бүйректің экскреторлы қызметі төмен болғанда осмостық белсенді иондардың бала ағзасында жиналып қалуынын алдын алады. Сонымен қатар, ол натрийдің ерте шамадан тыс көбеюі егде жаста гипертонияның дамуына ықпал етеді деп саналады. Жекелеген элементтердің ара қатынасында елеулі айырмашылық бар. Мысалы, әйел сүтіндегі кальций және фосфор қатынасы 1: 2, ал сиыр сүтінде 1:1 тең. Бұл олардың сіңірілуіне қатысты болады (азық-түліктен сіңіру). Әйел сүтіндегі кальцийді сіңіру коэффициенті ( тағам рационындағы кальций мөлшерінің сіңірілген кальцийге қатынасы) 60%-тан астам құрайды, ал сиыр сүтінде 20%, бұл сүйек тінінің минералдану үрдісінде маңызды. Кальций сіңірілунің коэффициентіне белсенділіге әйел сүтінде сиыр сүтіне қарағанда жоғары болатын Д витамині елеулі әсер көрсетеді. Жаңа туылғандардың ағзасында кальций мен фосфор депосы жоқ болғандықтан, олар минералды заттарды тағамнан алады. Балалар ана сүтімен 1кг дене салмағымен 0,03 тен бастап 0,05 ке дейін (кальций мен фосфор), тәулігіне 0,006г/кг астам магний қабылдағанда алмасудың оптималды көрсеткіштері орын алады. Әйел сүті сиыр сүтімен салыстырғанда темір, мыс, мырышқа әлдеқайда бай. Алайда, бұл артықшылықтарына қарамастан, кальций, темір және мысқа деген бала ағзасының қажеттілігі әйел сүтімен ғана өтелмейді. Сондықтан, осы минералды заттардың мөлшерін табиғи тамақтандыру арқылы түзету қажет.
Сиыр сүттіндегі сілтілі-жерлік фосфат және лимон қышқылының жоғарғы деңгейі нәруыз деңгейімен қоса жоғары буферлікті қамтамасыз етеді. Сиыр сүтін пайдаланғаннан кейін асқазан ішіндегі ρH көрсеткішінің дұрыс деңгейіне жету үшін, ана сүтімен тамақтандырғанға қарағанда, көбірек тұз қышқылы бөлінуі керек. Әйел сүтінің гидролизі үшін, сиыр сүтін қорытуға қарағанда, асқазанда 3 есе кем асқазан сөлі қажет (тұз қышқылы және ферметтер).
Әйел сүтінде дәрумендердің мөлшері жылдық маусымға және емгізетін ананың тағамының дәрумендік құндылығына байланысты. Әйел сүтінде сиыр сүтіне қарағанда орташа есеппен майда еритін дірумендер(А,Д,Е) көп.(93кесте)
Сонғы жылдарды табылғандай, Д дәруменінің ана сүтінде белсенділігі оның деңгейіне қарағанда айтарлықтай жоғары,себебі ана сүтінде Д3 дәруменінің метаболиттері (25-гидроксихолекальциферол, 1,25-гидроксихолекальциферол), ағзада 100-1000 есе жоғары белсенділігі бар, таза Д3(холекальциферол) діруменіне қарағанда. Ана сүтіне қарағанда, сиыр сүтінде тиамин 2есе, рибофлавин 3есе,пантотен қышқылы 3-4 есе, биотин 5-6есе,витамин В12 10-11есе көп. Сиыр сүтін термоөндеуде және сұйылтқанда онын құрамындағы дәрумендер азайып кетеді, тағайындағанда соны ескеру керек ( сүтті дәрумен А,Д,С және т.б. байыту керек, жеміс шырынын және ботқаны ,құрамында дәрумен бар ерте тағайындау керек).
Таблица 93. Ана сүті мен сиыр сүтіндегі дәрумендердің құрамы
сүт, г/л
ана сиыр
дәрумен А
Каротин
жалпы А- дәруменнің белсенділігі, МЕ/л1
Тиамин
Рибофлавин
дәрумен D, МЕ/л2
Никотин қышқылы
Пантотенов қышқылы
Биотин
Аскорбин қышқылы
дәрумен Е 0,0006
0,00025 – 0,0004
2500 – 33000
0,0001 – 0,0005
0,0003 – 0,0018
4 – 6
0,0014 – 0,0018
0,0024
8,0 · 10-6
0,03 – 0,06
0,00018 0,0003
0,0001 – 0,0003
1200 – 1500
0,0014 – 0,002
0,001 – 0,0045
3 – 4
0,001 – 0,0045
0,003 – 0,004
3,0 · 10-5
0,004 – 0,022
0,00004
1 1 МЕ витамин А белсенділігіне тең 0,6 мкг β-каротина.
2 1 МЕ дәрумен D келеді ,25 мкг таза дәрумен D2.
Ана сүтінің биологиялық маңызы.
Баланың денсаулығы, өсуі және үйлесімді дамуы тамақтану ерекшелігіне байланысты болады. Сәбидін құрсақтан тыс өмірге бейімделу барысында. өмірінің алғашқы күндері әсіресе анық байқалады. Жасанды тамақтандыруға қарағанда ,аурушандық деңгейі мен бала өлімі табиғи тамақтандыру кезінде аз болатыны белгілі. Бала жаңа туылғанда теріге ,тыныс алу мүшелерінің шырышты қабаттарына,асқорту жүйелеріне вирустар мен бактериялар қоныстанатыны анық. Бірақ өмірінін бірінші жылы сәбилер төмен резистентілікпен ерекшеленеді,себебі жеке жүйелердің құрылымы мен функцияларын анатомиялық және физиологиялық сипаттамаларымен бірге, белсенді иммунитеттің болмауына байланысты. Бала анадан алатын пассивтті иммунитет көбіне антиденелермен қамтамасыз етіліп ,ол иммуноглобулин G-дің қатарына жатады. Асқазан-ішек жолдарының бактериялық флорамен қоныстануы, белсенді иммунитеттің қалыптасуы үшін негізгі ынталандырушы фактордың бірі болып табылады. Бала туғаннан кейін алатын уыз және өтпелі сүт, көп антигенге иммунологиялық белсенді,өйткені ода көптеген антиденелер болады.Ана сүтінде сапрофиттік және энтеропатогендік эшерихияға,шигеллаға,энтеровирустарға, кокктық флораға және т.б.қарсы антидене табылған, және сонымен қатар спецификалық қорғаныс факторлары (макрофаг,лизоцим және т.б.)бар екені анықталған. Ана сүтіндегі секреторлы иммуноглобулин А біріншілік қорғаныс тізбегі болып табылады, ол балада инфекциясының дамуын ескертеді.Сонымен қатар , ана сүтінің лимфоциті ( 1мл уызда 0,5-10 млн. жасуша орналасады) баланың асқазан-ішек жолына түскенде, ішекте жергілікті иммунитетті ынталандырады. Ана сүтінде лимфоциттерден басқа (Т- 50%,В—34% ), фагацитозға ие, микро- және макрофагтар болады.
Лизоцим мен макрофагтармен қамтылған ана сүті грам оң флорына қарсы, белсенді болып келеді( сиыр сүтіне қарағанда, ана сүтіндегі лизоцим деңгейі 300 есе жоғары). Сонымен қатар, ана сүтінде антибактериальді қасиетке ие , комплемент және лактоферрин бар. Комплементтің С3- компоненті уыздағы мөлшері 0,33-+0,02 г/л, өтпелі сүтте – 0,22+0,01, жетілген сүтте – 0,16+0,001г/л.Ана сүтіндегі лактоферрин 2-6 г/л .
Бифидус-фактор ішекке патогенді микрофлораның қоныстануына жанама кедергі келтіріп,соның арқасында бифидус флора қарқынды дамиды. Өзінің метаболизмнің барысында(қанттардың ыдырауы барысында түзілген сірке және сүт қышқылы) ол ішектегі қышқылдық реакцияны анықтап, және сонын арқасында стафилококтың,шигелланың,сальмонелланың және баска да бактериялардың көбейуіне кедергі жасайды. Ана сүтінің осы қасиеттеріне карсы, сиыр сүті мен сүт қоспалары баланы қорғайтын иммунобиологиялық факторлардан айырылған,
Тағамдық аллергия – балаларды тамақтандыруда бірден-бір қиындық туғызатын маңызды мәселе. Шырышты қабаттың жоғарғы өткіздіштігі барысында және нативті және аз өзгертілген ақуыздардың ішек қабырғасы арқылы пиноцитоздың басым болуы, балалар өірінің алғашқы жылдарында, ағза сенсибилизация оңай туындайды.Бұған аллергиялық антиденелер жататын иммуноглобулин Е-нің синтезделу жүйесі ,жетілудің ерте сатыларында қалыптасып энтеральді сенсибилизацияға әсерін тигізеді . Ана сүті толығымен антигендік қасиетінен айырылған, бірақ сиыр сүтінің ақуызы жоғары антигенге ие.
Белгілі болғандай ,жекелеген жүйелерінің дамуы мен жетілу ырғағы тұқым қуалау механизімімен бағдарланған және олардың жетілуіне зат алмасу үрдісі үлкен әсер етеді.Өмірінің алғашқы жылдары зат алмасудың оптимальді стериотипі қалыптасады.Әсіресе алғашқы жылдары ОЖЖ қарқынды дамиды. Әйел сүті құрамына көптеген әр –түрлі оптимальді заттар(галактоза,фосфотиттер) кіріп,сиыр сүті мен қоспаларға қарғанда , баланың үйлесімді дамуына ықпал етеді.Осыған орай табиғи тамақтанатын баланың қыртыс анализаторларының уақытылы дамуына байланысты,үлкен қозғалыс белсенділігімен ерекшеленеді.Бала анасының емшегін емгендегі сезімі,өмірлік «импринтингі»болып сақталады.Бұл бала мен ана арасында белгілі бір қарым-қатынасты орнатып,баланың болашақтағы мінез-құлқына ықпал етеді.
Жоғарыда айтылған қасиеттер тікелей баланың анасынан емген сүтке қатысты.Егер емізетін әйел қалдық сүтті сауып,ол басқа әйелдердің сүтімен араласса ,ол донор сүті болып есептеліп,орташа тұрақты құрамға ие болады.
Кейінгі кезде көп тараған донорлық сүт тасмалдану,өнделу,сақталу барысында бір қатар өзгеріске ұшырайды,құндылығын жоғалтады.Жылумен өнделген сүт ақуыздар денатурациясына,дәрумендер мен ферменттердің белсенділігінің төмендеуіне,ал оны сақтау бактериальді ластануға әкеледі.Онда сары сулық альбуминдер болмайды,антиденелердің көлемі азаяды.

Осылайша, ана сүті эволюция барысында бірқатар биологиялық құндылыққа ие болып,ол баланың дұрыс дамуына әсер етеді. Кез келген жасанды қоспалар, қаншалықты химикалық құрамы жағынан ана сүтіне жақын болсада ,ана сүтің толық ауыстыра алмайды,әсіресе баланын өмірінін 2-3 айында.
Сүт құрамына ана деңсаулығы,күн тәртібі және тамақтануы әсер етеді.
Ананын тамақтану режимі
Ананың тамақ саны мен сапасы толыққанды ,қоректік затқа бой болу керек, онда минеральды тұздар мен дәрумендер жеткілікті болуы қажет. Энергиялық құндылықтын күнделікті рационы 2929-4184кДж(700-1000 ккал) жоғары болуы керек,себебі көбі сүт түзілуіне жұмсалады . Көптеген әйелдерде бір күдік сүт мөлшері 850 ден 30-40г күніне түзіледі ,оның тәулік мөлшері кем дегенде 110-120г –нан кем емес болады(оның 60-70 % жануар текті). Емшек емізетің ананын майға күнделікті мұқтаждығы артады (100-120г,тағы 20г күнбағыс майы), көмірсу (450-500г).Біржақты, құнды толық қанды тамақтанбау сүт құрамына әсер етеп, яғни баланын дамуы да дұрыс болмайды.Лактацияға шамадан тыс тамақтану да кері әсерін тигізеді. Ананың тамағының құрамында неғұрлым жеміс- жидек және көкеністерге бай болуы қажет.
Шөлдеу режимі анасына сұйықтықтың қажеттіліктеріне сәйкес белгіленеді. Әдетте, оның мөлшері біршама көтерілген.Дегенменде,ананың қажеттілігінен артық су ішуді талап ету керек емес, себебі ол лактациға әсер етпейді.
Күнделікті дәрумендерге мұқтаждық анада артады , әсіресе С дәруменіне (100-200мг) , В1 (5 мг),А (2мг),В6 (4мг), В2 (3мкг),Е (20мг). А дәруменіне қажеттілік 1/3 есе қорекпен түсу керек , және 2/3 – бөлігі коратин болуы керек. Ескеретін бір жағдай каротиннің дәрумендік белсенділігі ,А дәруменіне қарағанда 3 есе төмен болады. Д дәрумені тәулігіне 500МЕ тағайындалады .
Сүт безінің бірқатар заттарға тосқауылдық қасиеті бар екені белгілі. Сонымен қатар , белгілі бір заттар еркін сүтке өте алады .Спиртті ішімдіктерді аналарға ішуге болмайды, себебі алкоголь сүтке өтіп баланың улануына алып келуі мүмкін. Азық-түлік жоғары хош иісті және татымды заттарды ( пияз, сарымсақ, және т.б.) пайдалану кезінде , сүттің жағымсыз иісі мен дәмі болады. Аналар бұны түсінуі керек және ондай тамақ жемеу керек.
Баланың ағзасына анасы қабылдаған дәрі-дәрмектерде сүтпен түседі. Суда еритіндерге қарағанда,майда еритін препараттар емшек сүтіне жоғары концентрациясын өткізеді, сонымен қатар иондалмағандар иондалғанға қарағанда көбірек , сілтілілерге қарағанда қышқылды препараттар жылдамырақ өтеді. Алайда анасы қабылдаған мөлшерінің сүтпен 1% -дан артық емес мөлшері түседі , бірақ ұзақ қабылданған жағдайда бала ағзасына жиналуы мүмкін, себебі, бала организімінің дәрілік заттарды жою, және олардың бейтараптау (глюкуронизация үрдісі) баяу және әлде қайда әлсіз өтеді. Өмірдің алғашқы күнінде , кейбір дәрі-дәрмектер билирубиннің бәсекелесі болуы мүмкін, бұл баланың қаныңда оның деңгейін артуына ықпал етеді және уытты әсерін жоғарлатуы мүмкін. Цитотоксикалық препараттарды қолдануға тиым салынады.Емізетін аналарға тағайындалатын гормондармен олардың аналогтарының белсенділігі ерекше жоғары болып келеді.Онымен қолданылған гормондық препараттар ,сүтпен балаға түседі де, әр-түрлі эндокриндік бұзылыстар шақырады.Сол себепті емізетін аналарды емдеуде тек гормональды препараттармен шектеледі, олар баланын асқорыту жолында бұзылысқа(инсулин,адреналин,аденокартикотропты гормондар)ұшырайды . Естен шығармайтын жағдайдайдын бірі, көп антибактериальды препараттар (антибиотиктер, сульфаниламидтер және т.б.) , сүтке өту салдарынан сәбилерде ішек дисбактериозын тудырып,ол әр-түрлі ішек бұзылыстарына әкелуі мүмкін. Емізетін ана қабылдайтын препараттардың көбі , емшектегі балада дәрілік аллергияның себебі болуы мүмкін,себебі, ,олар аллергиялық реакциялардын пайда болуын арттырады.
Сүттегі кейбір (эритромицин, дифенин, хлоридин, алкалоиды және т.б.). құрамы, ана қанында концентрациясы 11/2 – 3 есе жоғарлауы мүмкін,Кофеин, уйықтатқыш дәрілер(барбитураты), салицилат натрия, ацетилсалицил қышқылы, бром препараты, йод, одан зиянды заттар ана сүтіне түсуі мүмкін. Іш айдағыш дәрілер ана сүтіне өтеді және жөп жапырақтарында,крушинада және синтетикалық аналогтарында ( фенолфталеина ) қамтылған антрахинона туындылары перистальтиканы күшейтеді. Стрептомицинмен емдеу кезінде балаға ототоксикалық әсер көрсетіп, және тетрациклинді қолданғанда тіске ( сүт тістерінің сарғайюы болады) әсер етуі мүмкін .
Емгізетін аналар темекі шекпеу керек,себебі, сүттегі некотин құрамы бала денсаулығына қатерің тудырады.Емізетін ана күн тәртібін,толыққанды ұйқы мен таза ауада серуендеуді дұрыс ұйымдастыру керек.
Жүктілік кезінде емшекпен емізуге дайындауда, басты тазалық ережелерін сақтауға көңіл бөлу қажет.Күнделікті белге дейін жуыну,жиі іш киімдерін ауыстыру,емшектартқыштын қатты матадан болуы ұсынылады.Емшек ұшын босанғанға дейін үнемі тартып отыру негізсіз болып есептеледі,себебі ол жатырдың мезгілінен бұрын жиырылуына емшек ұшының тілінуіне ,кейде маститке әкелуі мүмкін.
Жаңа туылған балаларды алғашқы 7-10 күнінде емізу.
Жаңа туғын баланы дүниеге келгеніне 6-10 сағат өткен соң кеудесіне жатқыза бастайды. Соңғы жылдары жаңа туылғандарды ертерек (1-2 сағаттан кейін) кеудесіне жатқызу кең таралды, бұл бір жағынан ананың лактациясының жақсаруына, екінші жағынан ана уызында иммуноглобулин А ның және басқа да антиденелердің көп болуына байланысты жаңа туған баланың төзімділігін арттыруға көмектеседі.
Босанғаннан кейін бірінші күндері баланы жанға жатып енгізеді.Баланы бір жаққа оған ынғайлып жатқызады үрпіні ала алатындай.Анасы ақырын емшекті көтеріп, бір саусақпен және басқада саусақпен ұстау керек( емешек алақанда жату керек), үрмені бала аузына салып ,онын урмені ғана емес жаныда кіруін қадағалау керек.Бір саусақпен емшектін астыға басып тұру керек,баланын мұрны жабылып қалмас үшін және демала алу үшін.Содан анаға отыруға немесе төсектен тұруға рұхсат берсе ,сәбиді отырып аяғын кішкентай орындыққа қойып емгізуге болады (3-4 күні). Кезекпен емгізу керек,екі жақ сүт безі де сарқылды.Қалған сүтті сауып тастау керек.Тек сүт аз кезед ғана екі жак сүт безімен емгізу керек, бірінші бір жағы толық қанды емгенен кейін, екіншісін емгізеді, жүйелеп отыру керек. Бұл жүйе маңызды себебі, бала біріншісін жақсы емеді , екіншісіне қарағанда,оданда жиі сүт безінің функциясын ынталандырады.Осы жүйеге басынан үйретпесе,ол бала оған үйреніп, толық тамақтанбайды, ол тғы лактациянын азаюуына алып келеді.Қиыншылыұты егіз балаларды емгізу туғызады.Бұл жағдайда кезектесіп емгізу керек.Бірінші мазасызды емгізеді, содан кейін екіншісін. Екіншісін сол сүт безіне қойып емгізу керек толыққынды сығылунана ,содан кейін екінші сүт безімен емгізу керек. Келесі жолы емгізгенде екінші баланы емгізген сүт безінен бастау керек. Егіздерді емгізгенде ананын сүті көбіне жетпейді,сондықтан донерлық немесе жасанды тамаққа мұқтаж болады.

99 Сурет . Отырып емгізу үлгісі.
22479008381900
98 Сурет . Сәбідін бірінші күнінде жатып емгізу үлгісі.

Бұл жағдайда ескеру керек ,әлсіз бала көп емшек сүтіне мұқтаж болып келеді.Сүт мөлшерін анықтау мақсатында ,баланы тамақ алдында және тамақтан соң өлшейді.Сүт мөлшерін, жаңа туылған сәбиде,өте ауұымды.Зайцов формуласы іс жүз мақсатында маңызды болып келеді,бағдарлы есептен шығару ,қанша сүт жаңа туылған керек (7-8 күні): сүттін күндік мөлшері (мл) = 2% туылғанда бала салмағынын ‘n, n- бала өмір күні.
Финкельштейннін өзгерген формуласын қолданса болады: n -70 (немесе 80), n- бала туылған күні.
Сүт мөлшерін анықтау , бір күндік мөлшері, өмір сүрген күнін 70-қе көбейтіп ( салмағы 3200г төмен) немесе 80-ге(3200г жоғары болған) керек.
Кейбір кезеде басқалай есептейді: бір реттік тамақтануға балаға сүт сөлшерін есептеп, тең 10, көбейтеміз онын туған күйіне ( мысалы, 5-күндік бала бір реттік тамақ алу керек 10·5 = 50 мл).
Тамақ мөлшерін, жетілмеген балаға ,жеке қажеттілігін және жалпы жағдайын ескеру керек.Жалпы 1 күні бір реттік мөлшері 5-10 мл сүт,2 –кі -10-15мл, 3-ші – 15-20 мл.Аржағы күндік мөлшері формуласымен есептеледі : п · 10 әрбір 100г салмаққа, п – бала өмір күні. 10күн өмірінде тамақ мөлшері дене салмағымен есептеледі.
Алғашқы күндер мен апталарда ана мен бала арасында өзара бейімделу жүретіндіктен,тамақтандыру уақыты мен жиілігін мақсатты түрде дараландыру керек. Алғаш рет босанған әйелдерде өте жиі баланы омырауына басуы лактацияның жоғарылауы мен оның ары қарай жалғасуына алып келетіні туралы дәлелдер бар. Сол себептен оларға баланы күніне мүмкіндігінше әрбір 3 сағат сайын 7 рет ал түнде әрбір 6 сағат сайын тамақтандыру ұсынылған. Бірақ, әдетте балаларды өмірінің алғашқы 2-3 айларында әрбір 31/2 сағат сайын 6 рет түнгі 61/2 сағат ұзақтықпен (түнгі уақыт аралық ана мен баланың демалуы үшін өте қажет); тамақтандыру кезіндегі аралық 3 айдан бастап 5 айға дейінгі балаларда 31/2 – 4 болуы керек;ал 5 айдан ары қарайғы балаларда әрбір 4 сағат сайын(түнгі уақыт аралық 8 сағат). Егер де бала мұндай түнгі ұзақ уақыт үзіліс аралығына шыдай алмаса және 2-5 шәй қасық суға қанағаттанбаса,онда түнде тағы бір рет тамақтандыруға рұқсат беруге болады. Тамақтандыру жиілігі сонымен қатар астың асқазанда тұрақтау ұзақтығымен, астың түріне байланысты анықталады. Ана сүті қабылдағаннан кейін асқазаннан 2 – 21/2 сағаттан кейін шығарылады,ал жасанды сиыр сүтінен жасалған қоспалар асқазанда 3 сағатқа , ботқа 3-4 сағатқа дейін кешігеді. Әсіресе асқазанда көкөністер ұзақ уатытқа кешеуілдейді (4-5сағ.). Ақуыз мен майдың көп болуы асқазанда астың тұрақтау ұзақтығын жоғарылатады.
Табиғи тамақтандыру ережелері
Емізудің нәтижелілігі барлық ережелердің дәл уақытылы орындалуына тікелей байланысты.
1. Әр емізу алдында ана қолдарын тазалап жуып, сүт бездерін қайнаған сүтпен абайлап жууы қажет;
2. Бірнеше сүт тамшыларын ағызып жіберуі керек, сол арқылы сүт бездерінің шығу жолдарының шеткі бөліктеріне оңай түсетін бактериялар жойылады.
3. Емізікшелердің мацерациясын болдырмау үшін емізіп болғаннан кейін сүт безін таза жұмсақ шүберекпен сүртіп құрғату қажет.
Емізген кезде ана мен бала арасында физиологиялық тепе-теңдік орнайды, яғни бала анасынан тек өзіне қажет деңгейде ғана сүт алады. Физиологиялық тепе-теңдік емізу уақытындағы сүттің құрамына байланысты. Ол 6-апталық нәрестелерде жақсы дамыған. Әрбір емізу орта есеппен 15-20 мин. аспау керек. Тек қана жаңа туғандарды ұзағырақ (30 мин. дейін) емізуге болады. Сәби емудің алғашқы 5 мин. өзіне қажетті сүттің 50%-ын алатынын есте сақтау қажет.
Емізік арқылы бөтелкеден тамақтандыру алдында тамақты мөлшерлеу керек. Егер жас сәбиге сүтті қоспаны бөтелкемен берсе, көп мөлшердегі сорылған сүт асқазанның артық созылуын шақыруына қарамастан, ол емуді тоқтатпайды.
Сәбиге қажетті сүттің көлемін есептеу тәсілдері
Баланың алғашқы жылдарындағы тағам көлемін есептеудің бірнеше тәсілі бар.
1 тәсіл. "Көлемдік". Тағамның көлемін есептеу баланың салмағына байланысты. Бала 2 аптадан 6 аптаға дейін дене салмағының 1/5 не тең көлемде қабылдауы тиіс. 6 аптадан 4 айға дейін- 1/6, 4 айдан 6 айға дейін-1/7, 6 айдан 9 айға дейін -1/8.
Мысалы. 3 айлық баланың салмағы 5200 г , болса ол 1/6 бөлігі, яғни 5200:6=866 мл.
Соңғы кезге дейін тағамның көлемін есептеудің осы әдісі кең таралған еді. Акселерация себебінен, баланың алғашқы жылдарында салмағының артуы, ірі балалардың туылы байқалды. Осы әдіспен есептеу кезінде тағам мөлшері 1 л ден асады. Осы кезде тамақтануды түзету керек, себебі тамақ көлемі 1 л ден аспауы қажет.
2 әдіс. Шкарин бойынша есептеу :2-айлық нәресте (8-апталық) тәулігіне 800мл сүт қажет етеді,әр өткен апта үшін 50мл аз,ал алдағы әр апта үшін 50мл-ге көбейіп отырады.
2 айдан кішкентай нәрестелерге мына формуламен көрсетуге болады: 800 - 50(8-n), мұндағы n-өмір сүруінің апталық саны.
Мысалы.3апталық нәресте.Сондықтан формула бойынша болуы тиіс: 800 - 50·(8-3) = 550 мл.
2 айдан асқан нәрестелерге мына формуланы қолдануға болады: 800 + 50 · (п-2), мұндағы n-нәрестенің өмірінің ай саны.
Мысалы.3 айлық нәресте мынадай көлемде сүт ішу керек: 800 + 50·(3-2) = 850мл.
Шкарин бойынша есептеу қазіргі заман балаларына сай келмейді,себебі олар өте қарқынды даму үстінде,сондықтын бұл есепті тек тарихи көрсеткіш ретінде қолдануға болады.
3 әдіс.Калориялық (энергетикалық) есеппен:нәрестенің 1кг дене салмағы алу керек:
жылдың Iтоқсанында тәулігіне 502 кДж (120 ккал)
жылдың II тоқсанында тәулігіне 481 кДж (115 ккал)
жылдың IVтоқсанында тәулігіне 418 кДж (100 ккал)
Баланың дене салмағын анықтау арқылы балаға қанша энергия шығыны жұмсалатынын оңай анықтауға болады (Дж, ккал). Ана сүтінің құрамында 2929 кДж энергия көлемі бар екенін біле тұрып, балаға қанша энергия шығыны керектігін білуге болады.
Мысалы: 3 айлық 5 кг дене салмағымен бала 1 кг дене массасына 502 кДж (120 ккал) немесе 2510 кДж (600 ккал) тәулігіне тұтынуы керек (502 кДж*5═ 2510кДж). Оны пропорция арқылы анықтауға болады.
1000 мл сүтте 2929 кДж (700 ккал) бар
х мл – 2510 кДж (600 ккал)

Барлық есептеу мысалдарының ең анық көрсеткішті колориялық есептеу көрсетеді. Есептеу дене салмағының белгілі жасқа қатынасы бойынша есептеледі, бірақ бір тәуліктік тағам қабылдау 1000 мл аспауы керек. Бұл есептеулер баланың 6 айлығына дейін қолданылады. 6 айдан 1 жасқа дейінгі бала күніне 1 л тамақ тұтынуы керек. Бұдан баланың тәуліктік тұтыну мөлшерін біле тұра, бір мезгілдік тұтынуын анықтауға болады.
Баланың өмірінің алғашқы жылдарында энергияға және тағамдық ингредиенттерге мұқтаждығы.
Бала ересек адамға қарағанда тағамға көбірек мұқтаж болып келеді. Ол бойдың өсуі мен дене массасының жиналуын қамтамасыз ететін қарқынды заттар алмасуымен анықталады. Сонымен қатар, бала ағзасының ферментативті жүйесінің жеткіліксіздігі мен қорларының салыстырмалы аздығы байқалады.
Энергетикалық қажеттілік. Баланың энергияға деген қажеттілігі үш құрамдас бөліктерден тұрады:1) заттардың негізгі алмасумен камтамасыз етілуі; 2)баланың белсенділігін қолдауы мен дене температурасының тұрақтылығы; 3)бой ұзындығының қамтамасыз етілуі. Балалардың өмірінің алғашқы жылдарындағы энергетикалық шығындарының жіктелуі «Энергетикалық алмасу» бөлімінде толығырақ ұсынылған.
Балалардың энергетикалық қажеттілігі алғашқы 6 айында 502 кДж/кг (120 ккал/кг), 7 айдан бастап 12 айға дейін - 481 кДж/кг (115 ккал/кг).
Баланың алғашқы күндерінен бастап оның ақуызы емізу арқылы құралады.Ақуыз қажеттілігі сәбидің алғашқы жылдарынан бастап бірнеше кезеңге бөлінеді.Ақуызға деген қажеттілік жасанды тамақтандыруға дейінгі мөлшері тәулігіне- 2-2,5 г/кг, ал 4-6 айдан бастап жасанды тамақтандыру кезеңі 3 г үдейді, 7 айдан бастап 3,5 г/кг.Бұл тағам рационында ақуыздың мөлшері сүт арқылы беріледі.
Сәбидің алғашқы жылдарында май оның жасы бойынша анықталынады:алғашқы айларында 3 айда тәулігіне – 6,5 г/кг ,4 айдан 6 айға дейін тәулігіне -6 г/кг,7 айдан-12 айда тәулігіне -5,5 г/кг.Осындай қажеттілік емізуден тәуелсіз күйінде сақталынады.
Алғашқы жылы баланың көмірсуға қажеттілігі тәулігіне 13 г құрайды.Олар майменде нәруызбенде алмастырылмайды.Көмірсудың мөлшерінен артып кетуі асқазан сөлі құрамындағы амилазаның белсенділігін артырып іш өтуіне және дисахаридтердің сіңірілуін кушейтетін дисахаридазға алып келеді .Ішек қуысында көмірсулардың әсіресе моносахаридтердің жиналып қалуы осмостық қысымын көтереді.
Табиғи тамақтандыру кезінде қосымша тамақ түрлерін санамағанда қоректік заттар қатынасы(май,белок,көмірсу) 1:3:6,ал қосымша енгізгеннен кейін 1:2:4 қатынасында болу керек.Бұл баланың алғашқы жылдардағы дұрыс тамақтануын қамтамасыз етеді.
Балаларды емізу үшін қарсы көрсеткіштер:
Баланы емізуге абсалютті және туыстық қарсылықтар болады.Абсалютті қарсылықтар баланы алғаш кеудеге жатқызғанда әр түрлі бұзылу:ми,қан айналымының, бас-сүйек зақымдануын, сәбидің гемолитикалық ауруының пайда болуы антигеннің эритроцитпен резус –фактордың немесе АВО ( 7-10 өміріне басында) сыйыспаушылығынан, өте шала ( рефлекс жұтып және соратын болмауы), тыныс алу , тыныс алу жолдарының бұзылуынан (апат ) және жаңа туған баланы басқа да кейбір ауыр аурудың ауыр түрлері. Бұндай балаларды сауылган сүт береді,ал гемолитикалық ауырған балаларды басқа әйелдің сүтін береді.
Жоғарыда айтылған балалардың анасы қатты ауру болса емізуге тиым салынған. Оған мыналар кіреді:1.бауыры ауырса немесе ауыруға ұқсастық болса; 2. Тума жане журе келе пайда болған жүрек ауруы; 3. Әр түрлі қан аурулары, 4. гипертиреоз нысандарын білдіртетін формасы барлар, 5. Зиянды ісік аурулары, 6. психикалық аурулар.
Баланы емізбеудің бірнеше қарсы ауруларына тоқталып өтейік:
Тубуркулез яғни өкпе қабынуымен ауыратын аналар.Бала дүниеге келген күннен бастап анасынан және үйден 1,5 ай немесе 2 ай алыста болуы керек. Осы айда балаға салынған тубуркулезге қарсы вакцина
бойына сініп иммунитетін қолдауға үйренеді. Тек сауып алған сүтпен тамақтандырады.
Мерез. Негізі мерезбен ауырған анаға емізуге болады. Егер аяғы ауыр кезінде 6/7 айлық болса жане бала ешқандай мерез белгілері болмаса,емшекпен емізуге болмайды.
Бөртпе және қайталама сүзек. Бұндай жағдайда емізуді тоқтату керек, тек тазартудан кейін ғана болады.
Іш сүзегі және паратифтер, дизентерия. Жедел ,ауыр кезінде
емшекпен емізбеу керек, аурудың жеңіл түрінде сауылған сүтті қайнатып беру керек.
Қызамық, қызылша. Емізуге болады.
Сібірлық жара, сіреспе. Емізуге мүлдем болмайды.
Баспа, тұмау, өкпе қабынуы. Емізуге болады.маскі киіп алу керек,баланы жеке жатқызу керек.
Бала емгізгенде туындайтын қиындықтар
Бала емгізгенде анада мынандай қиыншылықтар туы мүмүкін:
Үрменін дұрыс емес формасы: кішкентай,жалпақ,төнкерілген. Бұл жағдайда басында жамап емгізеді, ал содан кейін бала үйреніп кетеді.(100 сурет)
Үрменің жарылуы лактацияның бірінші аптасында пайда болады және маститтің пайда болу себебі болуы мүмкін.Жармалардың пайда болуы әртүрлі үрме аномалияларына алып келеді,емгізгенде жараларға,ана гигиенасының жеткілікті сақтамау.Зақым радиалды сызаттар түрінде болуы мүмкін,үрмеде ұшында эрозия немесе жара, қабыну үрмемен толық эрозия және т.б.Баланы емгізгенде өте ауыр қиыншылықтар туғызып, жиі асқынулар шақырады.Жазылуы ұзақ уақытқа созылады.Бұл жағдайда жамау арқылы емгізу және құралдар қолданады, терінің эпителизациясы ықпал(анаболикалық гормонмен мазь және витамин А).Профилактика: а) Үрме мен сүт безінің қамқорлық ережелері дезинфекциялайды емгізгенен кейін және дейін;б) баланы дұрыстап емізу,бала тек емшек ұшын ғана емес areola алу керек, және емгізу уақыты (10-12мин) аспау керек.
Сүт тоқырауы (сүт жолы бекітілген) пайда болады сүт мөлшері аурумен жүреді, кейде температуранын көтерілуіне алып келеді. Секреция мен емген сүт мөлшерімен теңдікке келеді де ,жоғарыда айтылған әсерлер жойылады.Егер бұл аурулар жоғалып кетпесе,сауады немесе сорып алады.Емізер алдында 20мин бұрын окситоцин ( 2ЕД бұлшықет ішілік) салады.Сүт безін қабынуға қарсы спиртпен компресс жасайды, ананы шырынды көп ішкізеді. Сүт тоқырауы осыдан кейін жойылуы керек.

сүйрет 100. Үрме формалары.
а, б - қалыпты үрме; в, г –жалпақ үрме.
Мастит – сүт безінің қабынуы, туындайтын,экзогенді инфицировкалық жарамен байланысты.Маститтің пайда болуына гигиенаның бұзылуынан,сүт безіне толыққанды қамқорлықтың болмауынан,сүт тоқырауы. Маститтік профилактика: а) сүт безіне толыққанды қамқорлық;б) үрме жарасын дұрыс емдеу;в) дұрыс емізу; г) сүт тоқырауы мен сүт шықпауын ескерту.
Галактория – сүт өздігінен кетуі. Екі формада кездеседі: а) сүт безінен сүт өздігінен ,екінші жақпен емгізгенде ағып кетуі;б) емізгеннен кейінде екі жақ сүт безіненде сүт өздігінен ағып кетеді. Теріні ағып кететін сүттен қорғау мақсатында қорғау шарасын жүргізу керек.
Емізуді жалғастыру керек,бірақ систематикалық түрде емген сүттің мөлшерін қадағалау керек.
Гипогалактия- сүт безінің секреторлық сыйымдылықтың бұзылуы.Сүт түзілуінін жеткіліксіздігін босанғаннан кейін бірден (ерте гипогалактия) немесе одан біраз уақыттан 10 күннен кейін (жай түрі) байқалады.Ерте және жай түрінен басқа гипогалактияның тағы біріншілік және екіншілік түрі бар,себебі мен бейімделу факторымен анықталады.
Сүт безінің секреторлық сыйымдылықтын бұзылуынын 4 сатысы бар: І сатысы – сүттін 25 % болмауы , II - 50 % дейін, III - 75 % дейін және IV сатысы - 75 % жоғары сүттін болмауы.
Белгілі,сүт түзілуін пролактан(гипофиз гормоны) реттейді,ал сүт бөлімін – окситоцин. Келесі лактация систематорлық түрде баланы кеудеге қойғанда пайда болады.
Сүт өнімдері нің арасындагы бір жастағы балаларды тамақтандыратын ең көп тараған айран және қоспалар,содан дайындалған сұйылту күріш суы(Б-және В- айраны), ацидофильді сүт, және де «Биолакт» және «Балдырған» қоспалары. Соңғылары айрандың алдында корытылуы жағынанда, профилактикалық жағынанда ,атап айтканда ішек инфекциясының алдын алуында артықшылығы бар. «Биолакт» және «Балдырған» жақсы касиеттерімен ерекшеленеді. Балалар оны ықыласпен жейді, жаксы салмақ жинайды. Латобациллыларды арнайы штаммдарының енгізуі,ашытқыдан тұратын, ішек флорасына пайдалы әсері бар: дисбактериозды жояды, патогенді микрофлораның ішек қабырғасының қарсылық арттыруға ықпал етеді(98 кесте).508-520беті аудару кажет

Приложенные файлы

  • docx 8478825
    Размер файла: 621 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий