istoria_belarusi

1.Прадмет і задачы гістарычнай навукі. Цывілізацыйныя і фармацыйныя тэорыі гістарычнага развіцця
1 Навуковае паняцце “гісторыя” выкарыстоваецца у некалькіх выпадках: па-першае, калі размова ідзе аб мінулым грамадства, развіцці дзяржавы і, па-другое, калі маецца на вазе навука, якая даследуе мінулае чалавецтва. Жыццё чалавека заусёды было звязана з грамадствам, дзяржавай, эканамічнай сістэмай, навукай і тэхнікай, культурай і сям’ёй. Усё гэта знаходзіла адлюстраванне  чалавечай дзейнасці. Жыццё і дзейнасць чалавека  мінулым складаюць змест сусветна-гістарычнага працэсу і з’яляюцца прадметам гістарычнай навукі. 
Самаадданая праца беларускага народа, матэрыяльныя і духоныя набыткі бацькашчыны, войны, рэвалюцыі, гісторыя дзяржанасці, развіццё нацыі - усё гэта таксама з'яляецца прадметам гісторыі нашай Айчыны. Адначасова предметам курсу з'яуляецца працэс цывілізацыйнага развіцця народа іншых краін. Бо без гэтага немагчыма навуковае асэнсаванне месца і ролi беларуса у агульнай гiсторыi чалавецтва. 
Гістарычная навука адносіцца да сістемы грамадазнаства і выконвае важныя сацыяльныя функцыі. Першай функцыяй гісторыі, як навукі, з'яляецца пазнавальная, альбо інтэлектуальна-развіваючая функцыя. Працэс гістарычнага пазнання грунтуецца на тэорыі гістарычнага пазнання, якой уласцівы такія якасці як сістэмнасць, упарадкаванасць, доказнасць і заканамернасць. Таму вывучэнне гісторыі развівае інтэлект асобы, яе здольнасці да самаразвіцця і самарэалізацыі  творчай дзейнасці. Другая функцыя гісторыі -практычна-палітычная. 
Сутнасць гэтай функцыі заключаецца у наступным: гістарычная навука дапамагае палітыкам і дзяржаве  выпрацоцы збалансаванай палітыкі, накіраванай на далейшы прагрэс краіны. Палітыкам трэба памятаць, што гісторыя заседы шматварыянтна пры выбары чалавекам дзеяння, але яна адзіна магчымая як адбышаяся падзея. Гісторыя, вывучаючы заканамернасці выбару, дапамагае палітыкам прымаць рашэнні на карысць усяго грамадства.
 Да ліку важных можна аднесці і светапоглядную функцыю гістарычнай навукі. Светапогляд асобы - гэта сістэма навуковага асэнсавання свету, ролі і месца чалавека  гэтым свеце. Уплы на светапогляд аказваюць усе навукі, але яны заседы абапіраюцца на высновы гістарычнай навукі, якая з'яляецца фундаментам усяго грамадазнаства.
Прынцыпы гістарычнага пазнання - гэта навуковыя сродкі, з дапамогай якіх распрацоваюцца тэорыі і канцэпцыі гістарычнай навукі. Аснонымі прынцыпамі метадалогіі гісторыі з’яляюцца такія прынцыпы як аб'ектынасць, гістарызм, сістэмнасць і крытычнасць.
 Гісторыя Беларусі вывучаецца на аснове разнастайных гістарычных крыніц. Да ліку асноных можна аднесці археалагічныя, пісьмовыя і этнаграфічныя крыніцы

Сучаснае грамадазнаства выкарыстовае дзве метадалагічныя канцэпцыі, якія тлумацаць развіццё сусветнай гісторыі. Першая канцэпцыя была распрацавана К.Марксам, Ф.Энгельсам і У.Леніным. Яна атрымала назву тэорыі фармацыйнага развіцця грамадства. Сутнасць гэтай тэорыі заключаецца  наступным: у сусветнай гісторыі чалавецтва прайшло наступныя фармацыі - першабытнаабшчынную, рабаладальніцкую, феадальную, капіталістычную і часткова камуністычную  перыяд існавання сістэмы сацыялізму. У аснову гэтай перыядызацыі К.Маркс пакла спосаб вытворчасці матэрыяльных багацця, які выкарыстовася грамадствам на працягу цэлай гістарычнай эпохі.
 
Другая канцэпцыя была распрацавана такімі даследчыкамі з ліку гісторыка, філосафа і сацыёлага, як М.Вебер, О.Шпенглер, К.Ясперс, А.Тойнбі, М.Данілескі, М.Кандрацье, П.Сарокін і інш. Гэтыя даследчыкі XІX- XX стст. у галіне грамадазнаства даказвалі, што гісторыя грамадства звязана найперш з развіццём рэлігіі, культуры, духонасці; з індывідуальнасцю і непаторнасцю чалавечай асобы, такімі нематэрыяльнымі паняццямі як «дух народа»  той ці іншы гістарычны перыяд. Такі падыход да тлумачэння гісторыі атрыма назву цывілізацыйнага. Паняцце «цывілізацыя» звязана з паняццем «грамадзянскі».
У XІX ст. у навуцы склалася наступнае разуменне паняцця «цывілізацыя»:  
1.Цывілізацыя і цывілізаванасць - гэта такое развіццё грамадства, калі «ідэя Бога» і «дух народа» складаюць адзінае цэлае. 
2.Цывілізацыя - гэта гістарычная стадыя, этап у гісторыі сяго чалавецтва, напрыклад, традыцыйная , індустрыяльная, постіндустрыяльная цывілізацыя. 
3.Цывілізацыя - гэта канкрэтна-гістарычнае, этна-культурнае тварэнне, ласцівае гісторыі амаль кожнага народа і кантынента, напрыклад, антычная, егіпецкая, усходнеславянская, заходнеерапейская, кітайская, індыйская і г.д. цывілізацыя
 

2. Праблемы гістарызацыі і пераадызацыі Гісторыі Беларусі
Актуальнай праблемай для гістарыяграфіі гісторыі Беларусі з’яляецца вызначэнне з каго ці з чаго пачынаць традыцыю гістарычнага вывучэння Беларусі.
У гісторыі гістарычнай навукі стварэнне перыядызацыі часам натыкаецца на даволі спецыфічную праблему, калі творчасць таго ці іншага гісторыка сама па сабе з’яляецца перыядам у гісторыі навукі ці пэным накірункам даследавання. Скажам, для канца 19 – пачатку 20 ст. такім перыядам у беларускай гістарыяграфіі з’яляецца творчасць Мітрафана Донар-Запольскага. У кантэксце яго творчай біяграфіі добра кладваецца працэс станалення айчыннай гістарычнай навукі.
Чалавечае грамадства на тэрыторыі Беларусі прайшло наступныя перыяды свайго развіцця. Старажытнае грамадства. Яго храналагічныя рамкі 40 тыс. гадо да н.э. V ст. н.э. Гэты перыяд падзяляецца на 3 этапы: каменны век (40 тыс. гг. да н.э. 2 тыс. гг. да н.э.); бронзавы век (каля 2 тыс. гг. да н.э. пачатак I тысячагоддзя да н.э.); жалезны век (пачатак I ты-сячагоддзя да н.э. V ст. н.э.). Сярэднявечча - канец V - XV ст. Выдзяляюцца 2 этапы: пачатак пераходу да класавага грамадства і знікненне дзяржанасці на тэрыторыі Беларусі (канец V перш. пал. XIII ст.); развіццё феа-дальнай сістэмы (сярэдзіна XIII XV ст.). Новы час XVI пачатак XX ст. Падзяляецца на 2 этапы: афар-мленне феадальнай сістэмы і выспяванне яе крызісу (XVI канец XVIII ст.); генезіс і зацвярджэнне капіталізму, выспяванне крызісу буржуазнага грамадства (канец XVIII ст. 1917 г.). Навейшы час з 1917 г. да нашых дзён. Гісторыя Беларусі вывучаецца на падставе даных разнастайных гістарычных крыніц, якія падзяляюцца на 6 асноных труп: археалагічныя, этнаграфічныя, лінгвістычныя, вусныя, пісьмовыя і кіна-фота-фона.
Асабліва важнае значэнне сярод іх маюць пісьмовыя крыніцы. Яны класіфікуюцца па тыпах і відах на заканадачыя акты, матэрыялы спра-ваводства, эканоміка-геаграфічныя, гаспадарчае апісанне, статыстычныя матэрыялы, летапісы і хронікі, мемуарную літаратуру, літаратурныя і публіцыстычныя творы, матэрыялы перыядычнага друку. Першым з дайшошых да нас зборніка закона, якія дзейнічалі на тэрыторыі старажытнай Беларусі, была Русская Правда (XI ст.) найкаштонейшая крыніца па гісторыі Кіескай Русі і рускіх кня-ства перыяду феадальнай раздробленасці.
Заканадачыя дакументы па гісторыі Беларусі перыяду Вялікага княства Літоскага (XIII - XVIII стст.) прадсталены крыніцамі розных віда. Аднымі з іх з'яляюцца прывілеі, якія вызначалі асноныя рысы грамадска-палітычнага ладу у Беларусі. Для вывучэння сацыяльна-палітычнага развіцця Беларусі XV XVIII стст. выкарыстоваюцца пастановы (канстытуцыі) сейма, уніі Вялікага княства Літоскага і Рэчы Паспалітай. Вялікай і разнастайнай групай крыніц з'яляюцца матэрыялы спра-ваводства. Сярод крыніц гэтай трупы для вывучэння гісторыі Беларусі XIV - XVIII стст. першараднае значэнне маюць "Литовская метрика" Эпоха канца XVIII - пачатку XX ст. прадсталена дакументацыяй дзяржаных устано, банка, уласных прадпрыемства, напрыклад справаздачамі губернатара беларускіх губерня або матэрыяламі "Камітэта па справах Заходніх губерня" і г.д. Асобны тып дакумента, якія адлюстроваюць гісторыю Беларусі, прадсталяе комплекс эканоміка-геаграфічных і статыстычных апісання XVI XX стст. Пры вывучэнні гісторыі Беларусі новага і навейшага часу асабліва вялікае значэнне маюць статыстычныя крыніцы, да якіх адносяцца пазямельныя даследаванні, ваенна-конскія перапісы, спісы фабрык і завода, адрас-календары і г.д. Станаленне беларускай гістарыяграфіі непарына звязана з за-раджэннем у пачатку XIX ст. беларускай нацыянальнай ідэі і нацы-янальнага руху. Першымі прафесійнымі гісторыкамі, якія заклалі падмурак канцэпцыі беларускай гісторыі, былі прафесары Віленскага універсітэта І.Анацэвіч, М.Баброскі, І.Даніловіч, І.Лабойка, Т.Нарбут, Ю.Ярашэвіч і інш. Адным з першых даследчыка беларускага летапісання з'яляецца І.Даніловіч. Ён упершыню апублікава Статут Вялікага княства Літоскага 1529 г., Значны уклад у развіццё гістарычнага краязнаства Беларусі неслі браты Я. і К. Тышкевічы - пачынальнікі беларускай археалогіі Пастанне 1863 1864 гг. з'явілася важным фактарам, які па-плыва на развіццё беларускай гістарыяграфіі другой паловы XIX ст. Яно абвастрыла спрэчкі аб нацыянальным развіцці Беларусі. Якасна новы перыяд у вывучэнні гісторыі Беларусі бы звязаны з дзейнасцю беларускіх народніка у канцы 70-х - першай палове 80-х гадо XIX ст. У другой палове 80-х гадо XIX ст. распрацоку гісторыі і этнаграфіі Беларусі распача М.Донар-Запольскі. Выйшлі у свет працы З.Е.Абезгдуза, М.В.Біча, Акрамя работ манаграфічнага характару у 60 80-я гады былі апублікаваны калектыныя працы. У 1994 1995 гг. Інстытут гісторыі АН Беларусі падрыхтава і выда "Нарысы гісторыі Беларусі" у дзвюх частках Метадычную і практычную дапамогу самадзейнаму мастацтву аказ-ваюць абласныя і раённыя цэнтры народнай творчасці і культурна-асветніцкай работы.

3. Першабытныя людзі на тэрыторіі Беларусі  эпоху каменага века. Нэалітычная рэвалюцыя.
Каменны век на тэрыторыі Беларусі, па меркаваннях вучоных, закончыся прыкладна 3 тыс. гадо да н. э. За гэты перыяд адбылося некалькі наступлення ледавіка.
Найбольш важнымі дасягненнямі першабытных людзей былі асваенне агню, вынаходства востраканцовых прылад, якія сякуць, рэжуць і колюць. На тэрыторыі, што заставалася свабоднай ад ледзянога покрыва  час адыхода ледавіка, людзі займаліся збіральніцтвам каранё, клубня. Для гэтага яны выкарыстовалі палкі-капалкі, вострыя камяні. Заняткам людзей таксама было загоннае паляванне на маманта, паночных аленя і іншых жывёл з дапамогай каменных востраканечніка, нажо, сякер, дзіда (коп'я). Людзі выкарыстовалі вуду, касцяныя гарпуны, сеткі, кручкі пры рыбнай лолі.
Асаблівасцю занятка людзей каменнага веку было тое, што яны бралі ад прыроды сё  гатовым выглядзе. Такі від гаспадаркі называюць спажывецкім.
Пасля адыходу апошняга ледавіка адбылося пацяпленне. Былая ледзяная пустыня пакрылася рэкамі і азёрамі, лесам, была населена дзікімі звярамі. Першабытныя людзі паступова сталі займацца індывідуальным паляваннем. У гэтым ім дапамага сабака першая прыручаная чалавекам жывёла. Людзі пераходзілі да аселага жыцця, вынайшлі лук і драляныя стрэлы з каменнымі наканечнікамі, свідраваныя і шліфаваныя каменныя сякеры, каменную зерняцёрку, пачалі выкарыстоваць пры рыбнай лолі выдзебаныя з дрэва чаны (лодкі). Зараджаюцца гончарства і ткацтва. Людзі па-чал! вырабляць вастрадонны гліняны посуд, які тыкася  земляную падлогу жылля або  цэнтр вогнішча, бо  той час яшчэ не ведалі, што такое стол.
Незаменным матэрыялам для вырабу прылад працы ста крэмень. Яго здабывалі  першабытных шахтах вертикаль ных калодзежах глыбінёй 35 м; знойдзены археолагамі каля пасёлка Краснасельскі Вакавыскага раёна.
Першым вядомым калектывам людзей бы першабытны чалавечы статак. Верагодна, краманьёнцы жылі жо родавымі абшчынамі, якія аб'ядновалі 5070 кроных родзіча, на чале з выбраным старэйшынам. Паступова роды аб'ядноваліся плямёны. Некаторыя гісторыкі падзяляюць думку аб тым, што роднасць першапачаткова лічылася па мацярынскай лініі, бо жанчына адыгрывала вызначальную ролю  жыцці першабытнага грамадства. Такі парадак жыцця называюць матрыярхатам.
Неалітычная рэвалюцыя
3 000 год да н.э. - пачатак неалітычнай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі
Паселішча позняга неаліту Асавец-2 (Бешанковіцкі р-н).
Першачарговай асаблівасцю эпохі неаліту  Еропе лічацца з'яленне вытворчай гаспадаркі: земляробства і жывёлагадолі, якое распачалося там каля 6000 -5000 г. да н.э. Пераход ад прысваяльнай формы працы, збіральніцтва і паляваення, да вытворчай, разам з удасканаленнем форм працы і з'яленнем новых рамёства бы такім значным крокам наперад, што атрыма назву неалітычнай рэвалюцыі. Адзначаныя змены на тэрыторыі Беларусі пачалі адбывацца не  выніку развіцця мясцоовых форм гаспадаркі, а былі занесены звонку, плямёнамі находніка з захаду.
У 3-м тысячагоддзі да н.э. земляробчыя культуры з захаду і з подня пачалі засяляць тэрыторыю Беларусі або распаюджваць свой уплы на тутэйшыя культуры з традыцыйнай гаспадаркай. Да носьбіта новай формы гаспадаркі, якія заставілі свой след на тэрыторыі Беларусі, належалі плямёны культуры лейкападобных кубка і культуры шарападобных амфар. З поначы прыйшлі плямёны яшчэ адной уплывовай култьуры, якая належала да традыцыйнай формаы гаспадаркі - культуры тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі.
Аснонай збожжавай культурай бы ячмень. Пазней пачалі вырошчваць жыта, проса, лён. З сцебла крапівы, льну і каноплі здабывалі валокны, з якіх рабілі ніткі для тканін і шыцця. З жывел да канца неаліту былі ужо прыручаны козы, авечкі, каровы, коні й свінні.
У сувязі з пашырэннем земляробства, для ачышчэння пад пашу лясных масіва, вялікую вагу набыло выраб каменных сякера. У познім неаліце знікае новы метад апрацокі камяню - шліфока. Крамянёвую сыравіну для прылада працы пачалі здабываць шахтавым спосабам.
У познім неаліце у некаторых рэгіёнах на захадзе Беларусі распачалася дабыча крэмяню шахтавым спосабам.
Канчаткова працэс трансфармацыі гаспадаркі скончыся толькі  сярэдзіне 1-га тысячагоддзя да н.э., у перыяд пераходу да ранняга жалезнага веку

4. Першабытныя людзі на тэрыторіі Беларусі  эпоху бронзавага і жалезнага вяко.
Бронзавы век на тэрыторыі Беларусі пачася на мяжы III і II тыс. да н. э. і дожыся прыкладна да пачатку I тыс. да н. э. У гэты час вырабы з медзі і бронзы з подня трапля-юць на тэрыторыю Беларусі. Тут не было радовішча медзі і волава, спла якіх утварае бронзу. Людзі пачалі прыручаць усё больш жывёл, а потым перайшлі да іх развядзення. Верагодна, свіння стала першай свойскай жывёлай. Адбываецца пераход ад палявання да жывёлагадолі і ад збіральніцтва да земляробства. Ён азнача пераход ад спажывецкай да вытворчай гаспадаркі. Пры вытворчым тыпе гаспадаркі старажытныя людзі ласнай працай здабывалі неабходныя для жыцця прадукты, якіх не існавала  гатовым выглядзе  прыро-дзе.Спачатку земляробства было матычным, калі аснонай прыладай працы служыла матыка, а потым падсечна-агнявым. Старажытныя людзі высякалі сякерамі лес, карчавалі, палілі пні, попел выкарыстовалі  якасці гнаення, зямлю апрацовалі бараной-сукаваткай. Для збору раджаю выкарыстовалі сярпы, муку атрымлівалі на зерняцёрках. Для захавання зерня і малака ад разведзеных жывёл рабілі пласкадонны гліняны посуд.
Жывёлагадоля і падсечна-агнявое земляробства  бронзавым веку сталі аснонымі заняткамі мужчыны. Роля мужчынскай працы паступова зрастала. У выніку на змену ма-цярынскаму роду прыйшо бацькоскі (патрыярхат).
У час бронзавага веку на тэрыторыю Беларусі паступова пачалі пранікаць індаерапейцы шматлікія плямёны жывёлавода-вандроніка, якія жылі першапачаткова  Малой Азіі па суседстве з народамі Старажытнага Усходу. У час рассялення на тэрыторыі Еропы  выніку змешвання індаерапейца з мясцовым насельніцтвам узніклі племянныя аб'яднанні германца, славян і балта. Балцкія плямёны, якія з'яляюцца продкамі сучасных літоца і латышо, пачалі паступова асвойваць тэрыторыю Беларусі.

Жалезны век на тэрыторыі Беларусі пачася прыкладна  VII ст. да н. э. Людзі навучыліся здабываць жалезную руду. Яе называлі балотнай, таму што знаходзілі яе па бурым колеры на балоце або пад дзірваном на лузе. 3 руды выплалялі  сыродутных домніцах печах, зробленых з гліны, по-рыстую масу крычнае жалеза. Паступова развівалася земляробства, якое стала ворным. Выкарыстоваліся ралы з жалезным нарогам-наканечнікам.
Родавая абшчына  працэсе рассялення людзей на новых землях у пошуках урадлівай глебы і пашы для жывёлы, а таксама змешвання прышлых земляроба і жывёл авода з мясцовым насельніцтвам пачала паступова ператварацца  суседска-родавую. На чале абшчыны стая выбарны савет старэйшын.
Удасканаленне прылад працы прывяло да з'ялення лішка прадукта і знікнення маёмаснай няронасці сярод людзей. З'явіліся багатыя і бедныя. Паміж імі знікалі сутычкі. Для абароны людзі пачалі будаваць умацаваныя паселішчы гарадзішчы.

5.Язычніцкія вераванні старажытніцкага насельніцтва Беларусі.
Немагчымасць растлумачыць прыродныя з'явы (малан-ку, гром і інш.) парадзіла веру людзей у звышнатуральныя сілы прыроды. Чалавек веры у існаванне душы, здольнай жыць асобна ад цела і нават пасля смерці. Такія вераванні называюць анімізмам(ад лацінскага «душа»). Вера чалавека  духа, што маглі сяляцца  асобныя неадушалёныя прадметы, атрымала назву «фетышызм». Фетыш (ідал, амулет) гэта прадмет, які будзе дапамагаць яго ладальніку. Кожны род ме сваю свяшчэнную жывёлу «татэм». Вера  звыш-натуральную сувязь паміж членамі роду і якой-небудзь жы-вёлай ці раслінай называецца татэмізмам. Анімізм, фетышызм і татэмізм адны з першых форма рэлигии'.
Узнікненне рэлігійных веравання, а таксама гаспадарчыя заняткі першабытных людзей паплывалі на знікненне мастацтва. Першымі яго помнікамі сталі статуэткі жан-чын, мужчын, лася, качкі, арнамент (узор) на гліняным посудзе, малюнкі на косці, жаночыя прыгажэнні падвескі, пацеркі, лунніцы, зашпількі, музычныя інструменты бубен, дудкі.

6. Энтагенез бел народа
Адным з самых складаных у гісторыі Беларусі з'яляецца пытан-не: як і калі з раней названых славянскіх, славяна-балцкіх суполь-насцей і іншых груп насельніцтва сфарміравалася беларуская народ-насць, як узнікла Беларусь? Адказаць на гэтыя пытанні адназначна нельга. Няма адзінага погляду і на пытанні аб продках беларуса У XIX ст. з'явіліся польская і велікаруская канцэпцыі, якія адмалялі існаванне самастойнага беларускага этнасу на тон падставе, што  насельніцтва Беларусі быццам не было самастойнай славянскай мовы. Прыхільнікі польскай канцэпцыі (Л.Галембоскі, А.Рыпінскі і інш.) лічылі беларускую мову дыялектам польскай мовы, а беларуса часткай польскага этнасу. Творцы велікарускай канцэпцыі (А.Сабалескі, І.Сразнескі і інш.) сцвярджалі, што Беларусь частка велікарускай этнічнай тэрыторыі, а беларуская мова - дыялект рус-кай мовы. Памылковасць гэтых канцэпцый выялена даследаваннямі па бела-рускай мове. У пачатку XX ст. з'явілася крывіцкая канцэпцыя. Яе атарамі былі М.Пагодзін, В.Ластоскі і інш. Яна заснавана на памылковым уяленні аб тым, што продкамі беларуса з'яляюцца крывічы. Атары канцэпцыі атаясамлівалі беларуса і крывічо і прапановалі называць беларуса крывічамі, а Беларусь - Крывіяй. Памылковасць гэтай канцэпцыі заключаецца  тым, што крывічы займалі толькі паноч-ную і цэнтральную частку тэрыторыі сучаснай Беларусі. А як жа знікла паднёвабеларускае насельніцтва? крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая. Аднак і гэта кан-цэпцыя, як і папярэдняя, не лічвае таго факта, што дрыгавічы і радзімічы, як і крывічы, зніклі да сярэдзіны XII ст., калі агульнабеларускі этнічны комплекс яшчэ не сфарміравася. Асаблівую папулярнасць набыла балцкая тэорыя этнагенезу бела-руса. Паводле гэтай тэорыі, змяшэнне славян з даславянскім насельніцтвам балтамі - прывяло да з'ялення беларускага этнасу. Існуе і фінская канцэпцыя паходжання беларуса. Яе атарам з'яляецца пісьменнік І.Ласко. На падставе таго, што на тэрыторыі Беларусі ёсць назвы рэчак і азёра фінскага паходжання (Дзвіна, Свір і інш.), ён лічыць, што продкамі беларуса маглі быць і фіны. Для такой высновы няма навуковых падста У 50-я гады XX ст. савецкі этнограф С.Токара абгрунтава новую канцэпцыю. Аднак у гэтай канцэпцыі з'явілася шмат апанента (Г.Штыха, М.Ермаловіч, М.Ткачо і інш.). Яны понасцю адмаляюць сам факт існавання старажытнарускай народнасці і фарміравання на яе аснове беларуса, украінца і рускіх. Згодна са сцвярджэннямі М.Ермаловіча, ніякай старажытнарускай народнасці не існавала. А калі гэта так, дык і не магло быць ніякага падзелу неіснуючай агульнарускай народнасці на тры галіны - рускую, украінскую і беларускую. У сувязі з такімі развагамі знікае і яшчэ адно пытанне: калі не было агульнарускай народнасці, як тады, на думку атара гэтай канцэпцыі, адбылося фарміраванне беларускага, рускага і краінскага этнаса, а потым і адпаведных народнасцей. Ермаловіч мяркуе, што справа ся  тым, на якой тэрыторыі пасяліліся плямёны і з якім карэнным насельніцтвам (субстратам) адбылося змяшэнне. Так, рускі этнас фарміравася на аснове фіна-угорскага субстрату, украінскі цюркскага, беларускі балцкага. Вось такая канцэпцыя фарміравання беларускага этнасу, якой прытрымліваецца М.Ермаловіч. Трэба дадаць, што яна знаходзіць сабе прыхільніка і сярод іншых гісторыка. Яе, вядома, нельга прыняць цалкам, але нельга і адхіліць, таму што ідзе навуковы пошук і розныя пункты погляду маюць права на жыццё. Як вынікае з вышэйадзначанага, паводле тэарэтычнага падыходу кан-цэпцыі паходжання, беларуса можна падзяліць на дзве групы. Пер-шую складаюць погляды вучоных на беларускі этнагенез як на спрош-чаную эвалюцыю, другую - погляды даследчыка, якія тлумачаць па-ходжанне беларускага народа выключна міграцыяй славян на тэры-торыю сучаснай Беларусі і змешваннем іх з мясцовым даславянскім насельніцтвам. У пачатку 90-х гадо новую канцэпцыю знікнення беларуса распрацава гісторык-этнограф М.Піліпенка Атар гэтай канцэпцыі адмовіся ад уялення аб беларускім этнагенезе як спрош-чанай эвалюцыі, а таксама ад тлумачэння яго толькі вялікай міграцыяй. Даследчык лічыць, што  фарміраванні беларускага этнасу мелі месца як эвалюцыя, так і дыфузія, якія цесна заемадзейнічалі і дапанялі адна другую  гэтым працяглым і складаным працэсе. .. у канцы Х – пачатку XI ст. разам з іншымі сходнеславянскімі супольнасцямі крывічы, дрыгавічы і радзімічы кансалідаваліся  новую агульнаславянскую этнічную супольнасць. Для яе былі характэрны агульнасходнесла-вянская мова, агульная матэрыяльная і духоная культура. 3 транс-фармацыяй гэтых першапачатковых этнічных славянскіх супольнас^ цей у агульнаславянскую старажытную супольнасць іх тэрыторыі сталі агульнай этнічнай тэрыторыяй, якая атрымала назву "Русь". Менавіта з гэтага часу  дачыненні да тэрыторыі Беларусі, як і да суседніх усходнеславянскіх зямель, пачала жывацца назва "Русь", а насельніцтва стала называцца русамі, русічамі, русінамі, рускімі. "Белая Русь". Якое паходжанне гэтай назвы? У розныя часы яе тлумачылі па-рознаму. Яе звязвалі з прыгажосцю зямлі (Макарый, XVI ст.), мно-ствам снегу (С.Герберштэйн, XVI ст.), вольнасцю (В.Тацішча, XVIII ст.), незалежнасцю ад татара-мангола (М.Любаскі, XIX ст.), са светлапігментаваным і светлавокім антрапалагічным тыпам жыха-ро (М.Янчук, пачатак XX ст.). У наш час з'явіліся іншыя тлумачэнні: назва "Белая Русь" звязваецца з болып раннім прыняццем хрысціянства  парананні з Чорнай Руссю (Я.Юхо), з шырокім распа-сюджваннем у тапаніміцы назва са словам "белая" (П.Крапівін). Заслуговае вагі наступнае тлумачэнне гэтай назвы. Назва "Чорная Русь" была дадзена балтамі. Згодна з балцкай традыцыяй, чорны колер сімвалізуе Захад, а белы - Усход. У сувязі з гэтай традыцыяй самую заходнюю частку Русі, г. зн. Верхняе Панямонне, сталі называць Чорнай Руссю, а сходнюю, г. зн. Падняпрое, Белай Руссю. Некаторыя даследчыкі лічаць, што з'яленне назвы "Чорная Русь" выклікана тым, што для Верхняга Панямоння было характэрна язычніцтва, а для Падняпроя хрысціянства. Але і з такім пунктам погляду нельга понасцю пагадзіцца таму, што  перыяд замацавання гэтага тэрміна амаль сё насельніцтва, як усходнеславянскае, так і балцкае, было жо хрысціянскім. Хрысціянскія цэрквы  гарадах Верхняга Панямоння былі пабудаваны не пазней, чым у гарадах су-часнага Беларускага Падняпроя. Такім чынам, у XV - XVI стст. у паночнай частцы папрыпяцкага (палескага) рэгіёна, цэнтральным рэгіёне і паднёвай зоне падзвінска-дняпроскага рэгіёна аформілася сістэма новай, усходнеславянскай мовы, якая атрымала назву "беларуская", г. зн. узнікла адна з най-важнейшых рыс беларускага этнасу.




7.Передумовы стварэннятварэння дзяржавы сходніх славян. Старажытнаруская дхяржава.
Да сярэдзiны IX ст. на сей тэрыторыi, заселенай усходнiмi славянамi, пачалi фармiравацца раннефеадальныя княствы. У канцы IX ст. тут узнiкла палiтычнае тварэнне – Старажытнаруская дзяржава (Кiеская Русь) з цэнтрам у Кiеве. Землi крывiчо, дрыгавiчо, радзiмiча увайшлi  склад Старажытнарускай дзяржавы. Кiеская Русь з`ялялася раннефеадальнай дзяржавай, на чале якой стая вялiкi кiескi князь. У склад дзяржавы ваходзiлi асобныя землi на чале са сваiмi князямi. Мясцовыя князi знаходзiлiся  васальнай залежнасцi ад вялiкага кiескага князя. Яны павiнны былi з`яляцца з дружынай па патрабаваннi вялiкага князя з мэтай ажыццялення ваенных пахода. Падуладнае мясцовым князям насельнiцтва плацiла данiну вялiкаму князю кiескаму. У той жа час мясцовыя князi карысталiся амаль неабмежаванай уладай у сваiх княствах.
На тэрыторыi Беларусi склалася два раннефеадальныя княствы – Полацкае i Тураскае, якiя ваходзiлi  склад Старажытнаруская дзяржавы. Геаграфiчнае становiшча Полацкага княства стварала спрыяльныя мовы для развiцця эканомiкi, перш за се гандлю, а таксама абумовiла значэнне княства як аднаго з ваенных фарпоста Русi. У Полацку iснавала мясцовая княжацкая дынастыя. Полацкiя князi iмкнулiся праводзiць незалежную ад Кiева палiтыку. У пачатку XII ст. Полацкае княства ступiла  перыяд феадальная раздробленасцi i распалася на шэраг удзельных княства: Полацкае, Мiнскае, Вiцебскае, Друцкае, Iзясласкае, Лагойскае i iнш. Другое раннефеадальнае княства на Беларусi – Тураскае – утварылася  канцы IX ст. Тураскае княства належала то Полацку, то Кiеву  якасцi часткi вялiкакняскiх уладання. У другой палове XII ст. тут усталявалася самастойная княская дынастыя, аднак ужо  канцы XII – пачатку XIII ст. на тэрыторыi тураскага княства тварыся шэраг мелкiх феадальных княства: Тураскае, Пiнскае, Слуцкае, Клецкае, Дубровiцкае.
У пачатку XIII ст. пачынаецца экспансiя нямецкiх рыцара-крыжаносца у Прыбалтыку. Рыцары захапiлi вусце ракi Дзвiны i такiм чынам паставiлi пад свой кантроль важны для Полацка гандлёвы шлях. Полацкае княства ступiла  барацьбу з крыжакамi, абапiраючыся на дапамогу лiтоскiх плямен i Ногарада. У пачатку XIII ст. з усхода на рускiя землi накiравалiся татара-манголы. Беларускiя землi засталiся  баку ад аснонага напрамку руху татара-мангола. Летапiсы памiнаюць аб разбурэннi захопнiкамi Брэста i асобных бiтвах з татара-манголамi на Беларусi.



8. Полацкае, Тураскае і іншыя княствы на Беларусі.
Ужо з канца X ст. Полацкае княства існуе як самастойная, незалежная ад Кіева дзяржава. Асаблівую ролю  яго звышэнні адыгра славуты шлях «з варага у грэкі», што праходзі па яго тэрыторыі. Ад Ізяслава пайшла галіна полацкіх князё, якіх сталі называць Ізяславічамі, ці Рагвалодавымі нукамі. Полацкае княства было раннефеадальнай манархіяй з абмежаванай уладай кіраніка дзяржавы - князя, якому належала выканачая лада. Заканадачым органам у Полоцку з'лялася веча (народны сход), якое вырашала се найважнейшыя праблемы, ажыццяляла выбары князя. Найбольш славутым полацкім князем, які праві у XI ст., бы Усясла, празваны Чарадзеем. У гады яго пралення пашырыся атарытэт Полацка і зрасла яго моц. Усясла пабудава у Полацку Сафійскі храм, які ста сімвалам магутнасці і незалежнасці гэтых зямель, іх дзяржанасці. Ён неаднаразова хадзі вайной на Пско і Ногарад. У адказ на гэта кіескія князі пайшлі на Менск і на рацэ Нямізе  сакавіку 1067 г. адбылася самая крывавая бітва, апісаная  Слове пра паход Ігаравы. Пасля смерці Усяслава полацкая зямля была падзелена паміж яго сынамі і пачалася эпоха феадальнай раздробненасці.
Тураскае княства таксама было магутным у гэты перыяд. Выгаднае геаграфічнае становішча Турава - на шляху з Кіева на Польшчу спрыяла хуткаму развіццю. Ужо з X ст. назіраецца росквіт гэтага княства, да XII ст. Тура пазбавіся ад апекі кіескіх князё. Буйнейшымі гарадамі Тураскага княства з'яляліся Тура, Пінск, Клецк і Слуцк. У сталіцы княства існавала веча, якое было плывовым і выбірала нават епіскапа. У Тураве сумяшчалася пасада князя і пасадніка, што было даволі незвычайна.
У XII ст. вызначаецца Менскае княства, у якім асаблівую вядомасць набы князь Глеб Усяславіч. Ён змагася за адзінства зямель. Існавалі і іншыя дзельныя княствы: Берасцейскае, Наваградскае, Гарадзенскае і інш. Некаторыя княствы фарміраваліся на аснове некалькіх гарадо, як, напрыклад, Турава-Пінскае княства. Але, трэба адначыць, што любое феадальнае княства з'ялялася сваеасаблівай дзяржавай і мела се атрыбуты лады - заканадачай, выканачай і судовай. Усе княствы або былі незалежнымі, або імкнуліся гэтую незалежнасць атрымаць. Аб'ядновала іх агульнасць паходжання насельніцтва (працягвася працэс этнагенэзу беларуса), шчыльныя эканамічныя, палітычныя, рэлігійныя і культурныя сувязі.


9.Сацыяльна-эканамічнае развіцце Беларусі  9-12 стст.
Характар эканамічнага жыцця беларускіх зямель ранне-феадальнага часу  асноным вызначала сельская гаспадарка. Асноныя прылады апрацокі глебы - шмат- і двухзубыя сохі. Такімі сохамі можна было толькі зрыхляць зямлю. Сеялі ручную, баранавалі дралянай бараной. Пры рабоце на агародах ужывалася матыка з жалезнай акокай, так званым "рыльцам", і драляная лапатка з жалезнай рабочай часткай. Гэтыя прылады адлюстраваны  старажытных мініяцюрах, а жалезныя наканечнікі матык і акокі лапат знойдзены пры археалагічных раскопках.
Найболыл распасюджанымі збожжавымі культурамі былі проса, жыта і пшаніца, а таксама авёс, ячмень. Збожжа жалі жалезнымі сярпамі. Зерне малацілі на таку дралянымі цапамі, ачышчалі пры дапамозе драляных лапат і рашот і заховалі  свірнах. Зерне размолвалі на ручных каменных жорнах, а крупы абдзіралі  драляных ступах.
Як сельскае, так і гарадское насельніцтва старажытнай Беларусі займалася агародніцтвам. Акрамя бабовых шырока былі распасюджаны агуркі, капуста, морква, рэпа і цыбуля.
Старажытная Беларусь добра ведала садоніцтва. Як пісьмовыя, так і археалагічныя матэрыялы зафіксавалі развядзенне яблынь, груш, вішань, слі і інш.
Важнай галіной сельскай гаспадаркі старажытнабеларускіх паселішча з'ялялася жывёлагадоля.
3 развіццём земляробства паляванне, рыбалоства, бортніцтва страчвалі ранейшае значэнне і сё больш набывалі характар падсобных занятка. Даніна, якую плацілі радзімічы па адной шкурцы з "дыма" (двара).Рост прадукцыйных сіл у земляробстве суправаджася развіццём хатніх промысла і выдзяленнем рамяства. Многія сельскія рамеснікі, якія добра асвоілі адно якое-небудзь рамяство, выходзілі з сельскай абшчыны і сяліліся  такіх мясцінах, дзе бы большы попыт на іх вырабы. Так узнікалі гарады, у якіх канцэнтравалася рамеснае і гандлёвае насельніцтва, якое  той ці іншай ступені было адарвана ад земляробства і забяспечвала сваімі вырабамі жо не асобную абшчыну, а больш шырокую тэрыторыю.
Купцы з беларускіх зямель падтрымлівалі шырокія гандлёвыя сувязі не толькі з суседнімі, але і з больш далёкімі краінамі. Праз Русь праходзі, як вядома, вялікі водны шлях "з вараг у грэкі" (Балтыйскае мора - Нява - Ладажскае возера - Волха - возера Ільмень - Ловаць - Днепр - Чорнае мора.
Сяляне-абшчыннікі траплялі  феадальную залежнасць рознымі шляхамі. Значная частка сялян бяднела ад уплаты цяжкіх княжацкіх данін, ад частых война, у час якіх іх гаспадарка рабілася аб'ектам рабаніцтва. Збяднялі сялян таксама судовыя штрафы і "кормы", якія яны павінны былі даваць прадстанікам вялікакняжацкай улады на месцах. Відаць, смерды, паступаючы на службу да феадала, імкнуліся "здабыць сабе бяспеку" ад памкнення на іх асобу іншых феадала. У выніку абшчынныя сялянскія землі пераходзілі да феадала, а землі, якія не былі імі захоплены, станавіліся ласнасцю дзяржавы.
Не толькі сяляне-абшчыннікі, але і жыхары гарадо траплялі  феадальную залежнасць і выконвалі на карысць землеладальніка розныя павіннасці.
Даніна збіралася з насельніцтва шляхам перыядычнага аб'езду князем і яго дружынай падуладных яму зямель. Калі наступае лістапад месяц, князі іх адразу ж выходзяць з усімі русамі з Кіева і накіроваюцца  палюддзе, г.зн. кругавы аб'езд і менавіта  славянскія землі: дралян, дрыгавічо, севяран і астатніх славян, якія плацяць даніну русам. Харчуючыся так на працягу сёй зімы, яны  красавіку месяцы, калі растае лёд на рацэ Дняпры, зно вяртаюцца  Кіе.



10. Увядзенне хрысціянства. Культура  9-13 стагоддзі
Развiццё культуры на Беларусi звязваюць з пранiкненнем яе тэрыторыю пiсменнасцi i хрысцiянства. У адрозненне ад Рымскай імперыі, хрысціянства на старажытную Русь прыйшло  гатовым выглядзе. Яно прыйшло з Візантыі. Руская княгіня Вольга прыняла хрысціянства. А яе нук Уладзімір Святаслававіч (“Чырвонае сонейка”) у 988-989 пача хрышчэнне Русі. У аснову пiсменнасцi,якая распаусюдзiлася на Беларусi лягла пiсменнасць створаная братамi Кiрылам i Мяфодыям у 863 годзе. Пры дапамозе "кiрылiцы" пiсалi у Балгарыi, Сербii,на Русi i iншых славянскiх краiнах. Аб распаусюджваннi пiсменнасцi сярод жыхароу беларусiх гарадоу сведчыць знаходка у Бярэсцi,датуемая XIII ст.Гэта грэбень з самшытавага дрэва,на якiм паслядоуна размешчаны славянскiя лiтары ад "а" да "л". Грэбень з Бярэсця выконвау ролю "буквара"для навучання грамаце у XIII ст.Выключную навуковую каштонасць маюць берасцяныя граматы - сярэднявечныя пiсьмы бытавога характару. Берасцяныя граматы III ст. выяулены у вынiку архелагiчных раскопак у Мсцiславе i Вiцебску.
У першай палове XI ст.пачалося летапiсанне i стварэнне рукапiсных царкоуных кнiг. Ёсць звесткi аб iснаваннi Полацкага летапiсу, якi страчаны у XYIII ст. Самая вядомая з рукапiсных кнiг - Тураускае евангелле - XI ст.
Выдатным дасягненнем старажытнай культуры з'яуляюцца помнiкi манументальнай архiтэктуры-пераважна цэрквы. У Полацку у 50-хгг будуецца грандыёзны Сафiйскi сабор - трэцi ва Усходняй Еуропе ( Кiеу,Ноугарад ). На працягу XII ст. у Полацку узведзена каля 10 мураваных царкоуных устаноу.Найбольш вядомыя:Барысаглебскi манастыр у Бельчыцах,Пятнiцкая царква,Спаса-Еуфрасiньеуская царква - якую пабудавау полацкi дойлiд - Iаан. а нашых дзен захавалася Барысаглебская (Каложская) царква у Гродне.
Шэдэурам старажытнага беларускага мастацтва з'яуляецца крыж Еуфрасiннi Полацкай. Зрабiу крыж у 1161 г майстар Богша Лазар на заказ Еуфрасiннi Полацкай. Памер крыжа - 51 см. у даужыню,таушчыня 1,5 см.Крыж аздоблены залатымi i срэбнымi пласцiнамi,мае перагародкавыя эмалi. На залатых пласцiнах



11.Канцэпцыі і передумовы стварэння ВКЛ Вялікае княства Літоскае (ВКЛ) утварылася  вышку пэных прычын. Знешнепалітычныя прычыны былі звя-заны з неабходнасцю арганізацыі абароны супраць нямецкіх рыцара-крыжако і мангола-татар. Унутрыпалітычныя прычыны вынікалі з неабходнасці пераадолець феадальную раздробленасць. Эканамшныя прычыны былі звязаны з аддзя-леннем рамяства ад сельскай гаспадаркі і развіццём гандлё-вых адносін паміж рознымі тэрыторыямі, што садзейнічала іх аб'яднанню.
Працэс утварэння ВКЛ пачася  сярэдзіне XIII ст. разам з узвышэннем Наваградскага княства. Гэтаму спрыялі яго аддаленасць ад раёна змагання з крыжацкай і татар-скай навалай, высокі зровень развіцця сельскай гаспадаркі, рамяства і гандлю.
Асноныя падзеі, якія паклалі пачатак утварэнню ВКЛ, разгортваліся  Верхнім і Сярэднім Панямонні на тэры-торыі, якая ахоплівае сучасныя паночна-заходнія землі Бе-ларусі (Гродзенская вобласць) і часткова сходнія землі су-часнай Літоскай Рэспублікі. Удзяржанатваральныхпра- цэсах прынялі дзел усходнеславянскае хрысціянскае насельніцтва беларускіх зямель і балцкае язычніцкае на-сельніцтва літоскіх зямель. Згодна з меркаваннем нека-торых гісторыка, менавіта Наваградскае княства і яго мяс-цовае насельніцтва адыгралі важную ролю  аб'яднанні бе-ларускіх зямель і тварэнні першапачатковага княства Літо-скага. Таксама існуе думка аб тым, што вызначальную ролю ва тварэнні княства адыгралі літоскія феадалы, якія за-хапілі беларускія землі.
Летапіс паведамляе пра Літву Міндога, аднаго з мясцо-вых балцкіх князё, які вымушаны бы у выніку міжусобнай барацьбы накіравацца разам з рэшткамі сваёй дружыны з балцкай тэрыторыі  суседні Наваградак. Тут гэты князь-язычнік прыня хрысціянства і зрабі горад сваёй рэзідэн-цыяй. У Наваградку 1253 г. адбылася каранацыя Міндога. Ён ста вялікім князем дзяржавы, якая пачалася з аб'яднан-ня літоскіх (часткі балцкіх) і часткі беларускіх, у т. л. і нава-градскіх, зямель.
Пры вялікім князю Гедзімгне 13161341 гг. большая ча-стка сучасных беларускіх зямель увайшла  склад ВКЛ. Тэ-рыторыя ВКЛ павялічылася прыкладна 3 разы. Прыклад-на тры чвэрці насельніцтва гэтай дзяржавы да сярэдзіны XIV ст. складала насельніцтва, якое даследчыкі адносяць да беларускага этнасу (беларускай народнасці).


12.Крэская унія і яе наступствы
Эвалюцыя палітычнага ладу у ВКЛ
Ад адзіналадзя да саслона-прадстанічай манархіі
Смерць вялікага князя Альгерда (1377) выклікала вострую і працяглую дынастычную барацьбу  Вялікім княстве Літоскім, якая нярэдка перарастала  ваенныя сутыкненні паміж прэтэндэнтамі на трон. У змаганне актына мешваліся і замежныя дзяржавы, у першую чаргу Тэтонскі ордэн.
Альгерд сваім пераемнікам прызначы сына ад другога шлюбу - Ягайлу. Гэта стала прычынай незадаволенасці іншых сыно Альгерда і суродзіча. Брат Альгерда Кейстут на кароткі час 1381-1382 гг. захапі Вільню і ста вялікім князем літоскім. Разгарнулася барацьба паміж Кейстутам і Ягайлам, апошні абапірася на дапамогу крыжако. Пераможцам з гэтай вайны выйша Ягайла. Кейстут бы вераломна захоплены  палон і на загад пляменніка задушаны. Аднак барацьбу з Ягайлам працягну сын Кейстута - Вітат.
Становішча Ягайлы было нетрывалае. У гэтай сітуацыі яму былі прапанаваны два варыянты шлюбу: з дачкой вялікага князя маскоскага Дзмітрыя Данскога і з польскай каралевай Ядвігай. Фактычна гаворка ішла пра выбар гістарычнага шляху, па якім пойдзе Вялікае княства Літоскае, пра яго сходнюю ці заходнюю палітычную арыентацыю. Ягайла абра другі шлях. 14 жніня 1385 г. у замку Крэва прадстанікі Польскага каралества і Ягайла з некалькімі братамі заключылі міждзяржанае пагадненне. Згодна з яе мовамі, Ягайла абяца хрысціцца паводле каталіцкага абраду разам з усімі сваімі братамі і хрысціць падданых, "свае землі літоскія і рускія назажды далучыць да Кароны Каралества Польскага", перадаць усе свае скарбы на патрэбы злучаных дзяржа, заплаціць велізарную суму 200 тыс. фларэна былому жаніху Ядвігі астрыйскаму прынцу Вільгельму. Назамен Ягайлу бы паабяцаны шлюб з Ядвігай і польская карона - як мужу каралевы. У 1386 г. пачалася рэалізацыя умо Крэскага пагаднення. Гэтаму злучэнню была наканавана працяглая і няпростая гісторыя. З цягам часу мяняліся яго мовы, але  цэлым яно аказалася выгадным і перспектыным для абодвух бако, пріснавала 400 гадо.
У Вялікім княстве Літоскім было многа незадаволеных Крэскай дамовай. Літоская знаць, хоць і прыняла каталіцкі хрост, але не жадала дзяліцца ладай і трапляць у палітычную залежнасць ад польскіх пано. Правасланыя баяліся экспансіі каталіцкага касцёла. І практычна сім не падабалася дэклараваная  крэскім акце страта дзяржанай незалежнасці ВКЛ. Таму вельмі хутка тут узнікла магутная апазіцыя Ягайлу. Яе значалі Вітат. Разам з крыжакамі ён распача барацьбу супраць свайго стрыечнага брата. З кожным месяцам пазіцыі Вітата  ВКЛ мацнелі, папулярнасць расла, ён атрымліва адну перамогу за другой. Некаторыя землі, напрыклад Полацкая, добраахвотна прынялі яго ладу. У выніку Ягайла бы вымушаны пайсці на ступкі Вітату. У 1392 г. паміж імі было заключана Востраскае пагадненне, паводле якога Вітат атрыма пад сваю ладу Вялікае княства Літоскае. Тым не менш яшчэ догі час ён усё ж такі прызнава вярхоную ладу польскага караля Уладзіслава ІІ Ягайлы, як "вярхонага" князя ВКЛ.
Адным з галоных накірунка унутрыпалітычнай дзейнасці Вітата было скасаванне буйных удзельных княства у ВКЛ. Ён жорстка падаля супраці князё і ператвара удзелы  намесніцтвы, кіраніко якіх прызнача сам. Так былі ліквідаваны Віцебскае, Кіескае, Чарнігаскае і іншыя княствы. Дасягнутая цэнтралізацыя лады і эфектыная сістэма кіравання дазволілі Вітату праводзіць актыную і  цэлым паспяховую знешнюю палітыку.
Самым небяспечным ворагам ВКЛ бы Тэтонскі ордэн, які рэгулярна здзяйсня напады на літоскія і заходнебеларускія землі. У 90-я гг. XIV ст. іх аб'ектамі асабліва часта станавіліся Гародня, Ліда, Наваградак. Даходзілі немцы і да сталіцы - Вільні. Такім жа небяспечным ворагам бы Ордэн і для Польшчы. Супольны працінік, а таксама Крэскае пагадненне рабілі Вялікае княства Літоскае і Каралества Польскае натуральнымі саюзнікамі. Абвастрэнне адносін у рэшце рэшт прывяло да Вялікай вайны, якую  1409-1411 гг. вялі, з аднаго боку, Польшча і ВКЛ, а з другога - Тэтонскі ордэн. Яе кульмінацыйнай падзеяй стала Грунвальдская бітва, якая адбылася 15 ліпеня 1410 г. і  якой войскі саюзніка разграмілі крыжако. Грунвальд бы адной з найбуйнейшых бітва ерапейскага сярэднявечча. У ім з абодвух бако удзельнічала некалькі дзясятка тысяч чалавек, значная частка якіх загінула. У арміі саюзніка было 90 харугва: 50 з Польшчы і 40 з ВКЛ. 22 харугвы ВКЛ былі высталены беларускімі землямі. 30 з 40 палко ВКЛ неслі на сваіх сцягах герб "Пагоня".
Разгром крыжацкага войска пакла канец ваеннай магутнасці Ордэна. Перамога пад Грунвальдам яшчэ больш шчыльна злучыла Польшчу і ВКЛ, прадэманстравала карысць ад аб'яднання сіл. У 1413 г. на супольным сойме  Гарадле паміж дзяржавамі была заключана новая унія. Бакі пагадзіліся, што  выпадку смерці караля Уладзіслава ІІ Ягайлы альбо вялікага князя Вітата абранне іх пераемніка будзе здзейснена толькі са згоды манарха і арыстакратыі саюзнай дзяржавы. Гарадзельскі акт нада шырокія прывілеі і перавагі каталіцкай знаці ВКЛ. Яны датычыліся як маёмасных право (феадалам-католікам гарантавалася бесперашкоднае валоданне і перадача па спадчыне вотчын), так і дзелу  палітычным жыцці і кіраванні дзяржавай (толькі "падуладныя святой рымскай царквы" маглі займаць афіцыйныя пасады і ваходзіць у вялікакняжацкую раду). Такім чынам, правасланыя феадалы былі пасталены  дыскрымінацыйнае становішча. Гарадзельскі прывілей на догія гады складні стасункі паміж каталіцкімі і правасланымі феадаламі ВКЛ. Ён пакла пачатак адной з самых вострых і балючых праблем яго рэлігійнага, грамадскага і палітычнага жыцця.
Напрыканцы жыцця, калі Вітат дасягну велізарных уплыва ва Усходняй і Цэнтральнай Еропе, ён вырашы разарваць унію з Польшай і каранавацца каралескай каронай. У 1429 і 1430 гг. ён скліка каранацыйныя з'езды, прычым на першым, у Луцку, прысутніча імператар Святой Рымскай імперыі. Але палякі выступалі рэзка супраць ператварэння Вялікага княства Літоскага  каралества і здолелі перашкодзіць гэтым планам. 27 кастрычніка 1430 г. Вітат Вялікі памёр.
У хуткім часе пасля смерці Вітата арыстакратыя ВКЛ без згоды польскіх магната абрала новым вялікім князем малодшага брата Ягайлы Свідрыгайлу (1430 - 1432 гг.) Яго палітыка рэзка адрознівалася ад курса Вітата. Насуперак Гарадзельскаму прывілею Свідрыгайла ста прызначаць правасланых феадала на высокія дзяржаныя пасады. Гэта выклікала незадаволенасць з боку пано-католіка, якія арганізавалі змову і  1432 г. абралі новым вялікім князем брата Вітата Жыгімонта (1432-1440). Распачалася феадальная вайна 1432-1436 гг. Жыгімонт абапірася  асноным на каталіцкую знаць і кантралява Літву, Заходнюю і Цэнтральную Беларусь. Пад уладай Свідрыгайлы аказаліся Полацк, Віцебск, Смаленск, Усходняя Беларусь і краінскія землі. Падтрымку яму аказвалі правасланыя князі, баяры, мяшчане. Ягайла і Жыгімонт былі вымушаны выдаць прывілеі, якімі правасланая знаць урановалася  асабістых і маёмасных правах з каталіцкай. Гэты прадбачлівы ход працініка, а таксама ваенныя нядачы Свідрыгайлы прывялі да яго канчатковай паразы.









13. Барацьба ВКЛ з Тэтонскім ордэнам і татара-манголаміСуперніцтва с масковскай дзяржавай
. Унія з Польшчай, нягледзячы на складаныя нутраныя вынікі, умацавала міжнародныя пазіцыі княства, дазволіла аб’яднаць сілы абедзвюх дзяржа супраць агульных знешніх ворага. У XIV – першай палове ХV ст. галонымі ворагамі, з якімі ВКЛ даводзілася весці напружаную барацьбу, былі немцы Тэтонскага і Лівонскага Ордэна. У 1409 г. пачалася так званая “вялікая вайна” паміж Польшчай, ВКЛ, з аднаго боку, і Тэтонскім Ордэнам, з другога. Вырашальны дар бы нанесены Тэтонскаму Ордэну  бітве пад Грунвальдам (Польшча) 15 ліпеня 1410 г. У сярэдзіне XIV і пачатку ХV ст. працягваліся набегі татар на тэрыторыю ВКЛ. У 1362 г. у бітве на рацэ Сінія Воды (Падолія) Альгерд ушчэнт разбі татара-мангольскае войска. . У 1527 г. літоскімі, беларускімі і краінскімі атрадамі было нанесена паражэнне крымскім татарам пад Каневам на Украіне. З канца XV ст. абвастрыліся адносіны паміж ВКЛ і Расійскай дзяржавай. К канцу XV ст. амаль скончылася палітычнае аб’яднанне паночна-усходняй Русі пад уладай Вялікага князя Маскоскага. Маскоскі Вялікі князь прэтэндава на ролю адзінага правасланага гасудара – абаронцу інтарэса правасланага насельніцтва. Канфрантацыя паміж Маскоскай дзяржавай і Вялікім княствам прывяла спачатку да неабвешчанай прымежавай вайны працягласцю з 1487 па 1494 гг. У 1500 г. канчаткова былі разарваны адносіны паміж Рускай і Літоскай дзяржавамі.. У выніку у 1503 г. было заключана перамір’е тэрмінам на 6 гадо. ВКЛ вымушана было адмовіцца на карысць Масквы ад усёй верхнеокскай Украіны, ад Чарнігава-Северскай зямлі, у тым ліку і ад Гомеля, ад значнай часткі Смаленскай і Віцебскай зямель.









14.Асабливасці сац-эканамичнага развицця бел. Зямель  ВКЛ
Сельская гаспадарка. Пераход ад феадальнага да буржуаз-нага грамадства  Заходняй Еропе. Павелічэнне попыту збожжа  заходнеерапейскім рэгіёне. Станаленне фальваркава-паншчын-най сістэмы гаспадарання  ВКЛ. Аграрная рэформа 1557 г. і яе сутнасць. Вынікі рэформы на Беларусі.
Гарадское жыццё. Гандаль. Стан гарадо і эвалюцыя гарадскога жыцця. Мястэчкі і іх роля  развіцці гарадо. Сацыяльны і нацыянальны склад гарадскога насельніцтва і яго заняткі. Рамесныя цэхі. Развіццё рыначных адносін. Гандлёва-эканамічныя сувязі беларускіх зямель з ерапейскімім краінамі.Урок-практыкум : Асаблівасці гаспадарчага развіцця беларускіх зямель.
Сацыяльнае становішча. Далучэнне шляхты Вялікага княства да "залатых вольнасцей польскай шляхты". Паступовая паланіза-цыя сацыяльных вярхо беларускага грамадства. Фарміраванне новай сацыяльна-палітычнай супольнасці "польскага народа шля-хецкага". Завяршэнне юрыдычнага афармлення прыгонніцтва

Асаблівасці эканамічнага развіцця беларускіх зямельПачаткова вялікі князь літоскі лічыся вярхоным уласнікам усёй зямлі. Паступова ся зямля  Вялікім княстве Літоскім падзялілася на катэгорыі  залежнасці ад таго ці іншага ладальніка.Понай уласнасцю феадала была “чэлядзь нявольная”. Яна не вяла сваёй уласнай гаспадаркі і жыла пры дварах феадала.Асноную частку насельніцтва складалі “цяглыя” сяляне сіх наймення. Яны мелі меньшую ступень асабістай залежнасці ад ладальніка.. Уся зямля, якой карысталіся се жыхары сяла, лічылася маёмасцю сялянскіх абшчын. Абшчына несла адказнасць за своечасовае выкананне сялянскіх павіннасця.За карыстанне зямлёй сяляне былі абавязяны плаціць уласніку пэную рэнту.К канцу ХV ст. адным з асноных віда павіннасця была дзялка-даніна прадуктамі. Яна была мядовай, бабровай, кунічнай, збожжавай, піной, сеннай і г.д.Прывілей 1447 г. пача працэс юрыдычнага абгрунтавання прыгоннага права  Вялікім княстве Літоскім. Ён зацвярджа, што сяляне, якія пражылі на зямлі феадала 10 год, становяцца “непахожымі”, старажыхарамі.Людзі служэбныя складалі даволі шматлікую катэгорыю насельніцтва. Па сваім эканамічным палажэнні яны былі блізкія да цяглавага сялянства. Галонай іх павіннасцю была вайсковая служба.Вялікакняскі двор стая перад праблемай павелічэння прыбытковасці. Частыя войны паставілі вялікага князя літоскага  залежнасць ад феадала, якім ён вымушаны бы раздаваць землі. Гэта прывяло да моцнага скарачэння княжаскіх зямель. Таму каб павысіць прыбытковасць маёнтка, Жыгімонт II Агуст у 1557 г. абвясці аб правядзенні рэформы. Уся зямля падзялялася на роныя надзелы памерам 21,3 га кожны.Цяпер уся зямля, маёмасць сялян і самі сяляне сталі ласнасцю феадала ці дзяржавы  залежнасці ад таго, на чыёй зямлі яны сядзелі. Прынятыя  хуткім часе статуты 1566 і 1588 гг. устанавілі спачатку 10-, а потым 20-гадовы тэрмін вышуку беглых сялян і вяртання іх гаспадарам. Гэта азначала канчатковае юрыдычнае афармленне прыгоннага права на Беларусі і ва сім Вялікім княстве Літоскім.У XIV–XVI стст. адбываецца значны рост гарадо і гарадскога насельніцтва. Гарады былі цэнтрамі рамяства і гандлю.Галоным органам адміністрацыйнага кіравання горада бы магістрат. Ён складася з Рады і суда. Крымінальныя справы разбіраліся судом. Судзі выбіраліся гараджанамі.Насельніцтва гарадо фарміравалася за кошт беглых сялян, а таксама з рамесніка, пераселеных феадаламі  горад.Рамеснікі адной спецыяльнасці былі аб’яднаныя  цэхі.У XIV–XVI стст. развіваецца нутраны і знешні гандаль гарадо Беларусі.Такімі былі асноныя асаблівасці сацыяльна-эканамічнага жыцця Беларусі  XIV–XVI стст. Мацнела феадальная залежнасць сялян ад феадала. Цэнтрамі культурнага жыцця, развіцця рамёства і гандлю станавіліся гарады. Іх роля  эканоміцы Беларусі зрастае.
Самым шматлікім саслоем феадальнага грамадства былі сяляне. Аграрная перабудова гаспадаркі была вызначана каралём у 1557 г. Незалежна ад мясцовых асаблівасцей рэформы, яе вынікі сюды былі аднолькавыя: заснаванне фальварачнай гаспадаркі, канчатковае запрыгоньванне сялян, павелічэнне сялянскіх павіннасцей, рост дахода дзяржанага скарбу і шляхты.У выніку рэформы адбыліся змены  прававым становішчы сялян. Пасля рэформы сяляне дзеляцца на наступныя катэгорыі: цяглыя, асадныя, сяляне-слугі.У выніку аграрнай рэформы адбыліся амаль што рэвалюцыйныя змены:1) Была разбурана сялянская абшчына  Цэнтральнай і Заходняй Беларусі, дзе пачало караняцца падворнае землекарыстанне;2) змяніліся катэгорыі сялян, іх прававое і эканамічнае становішча;3) сялянская гаспадарка пачала цягвацца  рыначныя адносіны;З другой паловы XVII ст. пачынаецца эканамічны заняпад Беларусі. Ён бы выкліканы змацненнем феадальнага прыгнёту, разбурэннем гаспадаркі, як у выніку антыфеадальнай, нацыянальна-вызваленчай барацьбы, так і знешніх война. Адналяць разбураную гаспадарку пачалі з раздачы зямлі сялянам і перавод іх на грашовы і натуральны аброк.З адналеннем гаспадаркі вяртаецца паншчына і павялічваюцца павіннасці.Яшчэ адным саслоем былі мяшчане – жыхары гарадо. Саслое мяшчан павялічвалася за кошт вольных сялян, уцекачо і прыгонных.Да першай паловы XVIII ст. магдэбургскае права мелі се буйныя гарады.Саслое мяшчан складалася з заможных вярхо, сярэдняга пласта і беднаты.Асновай эканамічнага жыцця гарадо былі рамёствы і гандаль.У той час пачынаюць стварацца ласныя карпарацыі рамесніка – цэхі.Пашырася гандаль як унутраны, так і знешні. Найбольш трывалыя сувязі былі з Расіяй, Польшчай, Левабярэжнай Украінай, Рыгай, з краінамі Заходняй Еропы.У 1784 г. было завершана буданіцтва канала Агінскага, які злуча Нёман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалося буданіцтва Днепра-Бугскага канала.Такім чынам, сельская і гарадская гаспадарка Беларусі да сярэдзіны XVIII ст. была  асноным аднолена.







15. Культура Беларуси 14-15 cтст.

Культура  XIV - XVI стст. духонае жыццё Вялікага княства Літоскага адчувала на сабе моцны плы ідэй Адраджэння. У гэты перыяд у Беларусі, як і  Заходняй Еропе, бы росквіт рэнесанснай культуры. Сутнасць яго складалася  бурным росце і узаемным збагачэнні культуры ерапейскіх краін, шырокім вывучэнні і выкарыстанні дасягнення перыяду антычнасці, знікненні спачатку кірылічныя, а затым і лацінска-польскага кнігадрукавання, пранікненні гуманістычных ідэй у культуру, вызначанай секулярызацыі духонага жыцця, Распасюдзе рэфармацыйных ідэй і руха.
Эпоха Адраджэння на тэрыторыі Беларусі мела свае асаблівасці. Эканамічнае адставанне ад перадавых краін Еропы і панаванне феадалізму стрымлівалі себаковае развіццё свецкіх форм культуры і пераход ад сярэднявечнай культуры да культуры новага часу. Спецыфічнымі рысамі Адраджэння  Беларусі сталі таксама сутыкненне заходнеерапейскай і усходнеерапейскай культурных традыцый, наянасць на адноснай верацярпімасці, узаемадзеянне і заемаплы беларускай, рускай, украінскай, польскай і літоскай культур, што абумовіла полилингвизм літаратуры гэтага часу.
Прадстаніком рэнесанснай культуры  Беларусі бы першадрукар, гуманіст і асветнік Францыск Скарына (каля 1490 - каля 1551 гг.). У цэнтры яго вагі была праблема грамадства і чалавека. Ён разгляда пытанні сэнсу жыцця, духонасці свету, удасканалення грамадства і інш У 1521 г. у Празе Ф. Скарына выда 23 біблейскія кнігі Старога Запавету. У Вільні ён арганізава першую  Беларусі друкарню і выда «Малую падарожную кніжыцу» і «Апостал».
Традыцыі Ф. Скарыны былі развітыя паэтам-гуманістам Мікола Гусоскі (каля 1470 - 1533 гг.), Які праславіся сваім творам «Песня пра зубра», у якім з патрыятычных і высокіх маральна-палітычных пазіцый пасьпяваная прырода роднай краіны, утрымліваецца заклік да мацавання дзяржавы, да адзінства ерапейскіх народа, асуджаюцца вайны, междуусобицы.
Буйным укладам у культуру Беларусі з'явілася дзейнасць Сымона Буднага (каля 1530 - 1593 гг.). Ён упершыню выда надрукаваныя на беларускай мове «Катэхізіс», «Аб апраданні грэшнага чалавека перад Богам», «Пра свецкую ладу», «Новы запавет».
3. Барацьба са знешняй пагрозай выклікалабуданіцтва цэлага шэрагу замка, якія маюць масіны і суровы выгляд. Самым старажытным і буйным з'яляецца Навагрудскі за- мак, узвядзенне якога адбывалася паэтапна, пачынаючы з X XI стст. У першай палове XIV ст. будуюцца замкі  Лідзе і Крэве. Значным помнікам абарончай архітэктуры з'яляец- ца Гродзенскі замак.
У культавым буданіцтве яскравым узорам гатычнага абарончага храма з'яляецца Троіцкі касцёл у в. Ішкалдзь (Баранавіцкі раён), узведзены  1472 г.

Царква-крэпасць была зведзена  канцы XV пачатку
XVI ст. у в. Сынковічы (Зэльвенскі раён). Яна выконвала ролю замка.
4. Прыкладамі жывапісу XIVXV стст. з'яляюцца фрэскі і абразы. Правасланыя і каталіцкія саборы, княжац- кія палацы і храмы былі прыгожаны фрэскамі роспісамі вадзянымі фарбамі па свежай тынкоцы.
Беларускія мастакі-жывапісцы стварылі  гэты час шмат абразо, у т. л. адзін з першых, вядомых сёння твора абраз «Маці Божая Замілаванне» з Маларыты.
5. Выдатнымі зорамі кніжнай справы з'яляюцца ру-капісныя Ларышаскае і Друцкае евангеллі XIV ст., Жы-ровіцкае евангелле XV ст., якія змяшчаюць мгніяцюры (невялікія малюнкі). Вокладкі рукапісных кніг рабілі з до-шак, абцягвалі скурай і прыгожвалі выявамі, металічнымі пласцінкамі, каштонымі камянямі. Да вокладкі звычайна прымацовалі зашчапкі, каб кнігу зручна было зашпіліць.


 
 







16. Прічыны заключэння Люблінскай уніі. Стварэнне РП.
Люблiнская нiя паклала пачатак трагiчнай старонкi айчыннай гiсторыi. З гэтага часу незалежная краiна ВКЛ страцiла сваю самастойнасць, увайшла  склад новай дзяржавы -- Рэч Паспалiтую. Чаму так здарылася? Першая спроба злiць ВКЛ з Польшчай была зроблена Ягайлам пасля заключэння 1385 г. Крэскай унii. Гэта была здрада Ягайлы. Ён абяца Польшчы вярнуць усе землi страчаныя ей у час война, перавесцi сваiх падначаленых з правасланых у католiка, далучыць ВКЛ да Польшчы. Гэта была дынастычная вунiя. Амаль два стагоддзi памiж дзяржавамi звязанымi саюзнымi адносiнамi iшла барацьба: з боку Польшчы за iнкарпарацыю саюзнiка, з боку ВКЛ за самастойнасць. Нацiск з боку Польшчы няспынна пышырася i паглыбляся. К сярэдзiне XVI ст. ВКЛ у эканамiчным, дзяржаным, грамадска-палiтычным жыццi наблiжалася да Польшчы. Пераймалiся польскiя звычаi, абрады, з`явiлiся ваяводствы, воласцi, паветы. Паскорыць працэс iнкарпарацыi прымушала польскiя лады i тое, што Жыгiмонт II не ме нашчадка.
Важнае значэнне мелi знешнепалiтычныя абставiны. На поднi ВКЛ вымушана было абараняцца i весцi няспынныя войны з крымскiмi татарамi. З 1500 па 1569 г. апошнiя 45 разо рабавалi беларускiя землi, уводзячы палонных у рабства. У гэты ж час на сходзе змацняецца маскоская дзяржава. Яна iмкнулася да бераго Чорнага мора i  1568 г. вяла вайну з Лiвонскiм ордэнам, якi запрасi дапамогi  ВКЛ. Расiя пачала баявыя дзеяннi на тэрыторыi ВКЛ. Над княствам навiсла смяротная пагроза. Спробы заключыць мiр з Iванам Грозным не мелi поспеху. Адначасова з боку Польшчы змацнялiся дзеяннi па ключэнню ВКЛ у склад адзiнай дзяржавы. У такiх умовах 10 студзеня 1569 г. пача працаваць Люблiнскi Сейм. Кароль i яго прыхiльнiкi iмкнулiся шляхам унii ключыць ВКЛ у склад кароны. Пасля ВКЛ вымушаны былi iсцi на саюз з Польшчай, але iмкнулiся захаваць незалежнасць сваей краiны. Яны прапанавалi свае мовы аб`яднання: адзiн кароль абiраецца ронай колькасцю пасло ад Польшчы i ВКЛ, карануецца  Кракаве i Вiльнi, княства i карона будуць мець свае асобныя органы лады i кiравання, заховаць сваю тэрытарыяльную цэласнасць i недатыкальнасць i iнш. Гэтыя прапановы не знайшлi падтрымкi на сейме. Паслы ВКЛ ад`ехалi на месцы. Гэта выклiкала абурэнне караля i польскiх пасло. Пад iх уцiскам, гвалтона, не маючы права без згоды сейма i рады прымаць рашэнне, Жыгiмонт II Агуст скасовае се папярэднiя прывiлеi, дадзеныя ВКЛ i шляхце, далучае Падляшша, Валынь i Падоллю да Польшчы. Пад пагрозай пазбалення маёнтка i высылкi з краю ён прымушае пасло гэтых зямель падпiсаць унiю. У складзе ВКЛ засталiся Лiтва i Беларусь. Нягледзячы на се iх супрацьстаянне, яны вымушаны былi таксама падпiсаць унiю. Так 1 лiпеня 1569 г. згодна Люблiнскай унii ВКЛ i Польшча злучылiся  адзiны народ, адзiную дзяржаву - Рэч Паспалiтую, феадальную рэспублiку. Бы абраны адзiны гаспадар - кароль польскi i вялiкi князь лiтоскi, рускi, прускi, мазавецкi, жамойцкi, кiейскi, валынскi, падляшскi, лiфляндскi. Спынiлася абранне вялiкага князя ВКЛ, яго пажыццевае валодання княствам. Выбiрася адзiны сейм, якi павiнен бы склiкацца толькi  Польшчы. Уводзiлася адзiная мытная прастора, грашовая адзiнка, агульная знешня палiтыка. Усе жыхары РП мелi права набываць маенткi i зямлю, уласнасць у любой частцы краiны. Скасовалiся се пастановы, законы, палажэннi, якiя супярэцылi нii, а таксама асобны сейм ВКЛ. Прысягаць можна было аднаму Польскаму каралейству. Такiм чынам Люблiнская нiя была гвалтам навязана ВКЛ палякамi на чале з Жыгiмонтам II, асаблiва пасля анексii i далучэння большасцi тэрыторыi ВКЛ (Падляшша, Валынь, Падолле, Кiешчына).
Унiя - гэта анексiя i iнкарпарацыя ВКЛ у Польскае каралества, пагроза понага акаталiчвання i апалячвання.
Унiя - вынiк цяжкага i складанага нутранага i знешнепалiтычнага становiшча ВКЛ у сярэдзiне XVI ст.: пагаршэння сацыяльна-эканамiчнага стану, раскола грамадства па канфесiйнай прымеце, пашырэння рэлiгiйнай барацьбы, здрады караля, аслабленне ВКЛ у вынiку война з крымскiм ханствам i барацьбы ВКЛ за лiвонскую спадчыну.







17. Асаблівасці становішча ВКЛ  палітычнай сістэме РП. Брацьба за захаванне самастойнасці.

Прававое і палітычнае становішча ВКЛ у складзе РП.Рэч Паспалітая была канстытуцыйнай, саслонай манархіяй, на чале з выбарным каралём. Заканадачым органам бы двухпалатны парламент – каронны сейм, які складася з сената (рады) і пасольскай ізбы. Сейм выбіра каралескую раду на два гады. Рада з’ялялася фактычным кіраніком дзяржавы. Ніжэйшай палатай Сейма была пасольская ізба. Вальныя (агульныя) сеймы разглядалі і прымалі пастановы на асобных пасяджэннях сената і пасольскай ізбы. На агульных пасяджэннях у выпадку супадзення пастано яны прымаліся і пасля зацвярджэння каралём набывалі сілу закона. Пастановы прымаліся аднагалосна.На чале выканачай улады стая кароль, пры абранні якога таксама заховалася права вета. У 1573 г. у час абрання Генрыха Валуа, былі распрацававны “Генрыхавы артыкулы”, згодна з якімі кароль траці права без згоды сейма станаліваць новыя падаткі і пошліны, склікаць агульнае апалчэнне і г.д.Рэч Паспалітая з’ялялася феадальна-прыгоннай дзяржавай. Пануючым класам былі землеладальнікі: магнаты (паны), сярэдняя і дробная шляхта.У склад пануючага класа ваходзіла і духавенства, якое валодала велізарнай зямельнай маёмасцю.Польская праграма уніі мела на мэце стварэнне унітарнай дзяржавы і ВКЛ адводзілася роля правінцыі Рэчы Паспалітай. Узаемаадносіны паміж дзяржавамі не спрыялі тварэнню унітарнай дзяржавы. Пасля Люблінскай уніі  ВКЛ дзейніча генеральны сеймік, які з цягам часу набыва рысы заканадачага органа княства.У ВКЛ захавася цалкам адміністрацыйны апарат кіравання. У 1588 г. Быу прынят статут у адным з раздзелау якога абвяшчалася самастойнасць Вялікага княства Літоскага, недатыкальнасць яго межа, тэрытарыяльная яго цэласнасць. Ён забараня іншаземцам набываць у княстве землі, маёнткі, пасады. Статут заставася галонай крыніцай права на Беларусі да 1840 года.







18 Культура Беларусі  16-п.п. 18 стст.
Культура беларускіх зямель у 17-18 стст. Распасюджванне ідэй Асветніцтва 
Значны плы на культурныя тэндэнцыі на Беларусі 1569-1795 гг. аказалі рэлігійныя працэсы (рэфармацыя і контррэфармацыя, царконая унія), пазнейшы эканамічны заняпад і палітычны крызіс.  
У беларускай літаратуры таго перыяду летапісны жанр саступае месца новым напрамкам: публіцыстыцы, палітычнай сатыры, паэзіі, гісторыка-мемуарнай літаратуры. Пад уплывам рэфармацыі і контррэфармацыі з’яляюцца публіцыстычныя творы С. Буднага, В. Цяпінскага, П. Скаргі, І. Пацея, М. Сматрыцкага, Л. Карповіча, брато Зізанія. Адметнымі зорамі мемуарнай літаратуры становяцца дыярыушы - свецкія дзённікі. Прыкладам можа служыць “Дзённік” наваградскага падсудка Федара Елашоскага (1546 - 1616), “Дыярыуш” А. Філіповіча (1597? - 1648), якія ярка апісваюць скандальныя і трагічныя падзеі гісторыі Бацькашчыны. У другой палове XVII - ХVIII стcт. мемуарыстыка становіцца шматмонай. Вялікую цікавасць выклікаюць уласныя спаміны аб шматлікіх падарожжах наваградскай лекаркі Саламеі Пільштыновай (Русецкай). Да ранняй эпісталярнай спадчыны адносяцца “Допісы” аршанскага старасты Філона Кміты-Чарнабыльскага (1530 - 1587), у якіх атар піша аб пагранічным жыцці, аб планах Івана ІV у адносінах да ВКЛ. 
З канца ХVІ ст.  ерапейскай літаратуры і мастацтве вылучаецца стыль барока, які бярэ сабе на збраенне каталіцкая царква  барацьбе з рэфармацыйнымі плынямі. Ён характарызуецца кантраснасцю, параднасцю, рухавасцю формы, апеляцыяй да пачуцця, супярэчлівасцю, метафарычнасцю. У літаратуры гэта праяляецца  з’яленні “высокай” паэзіі, адметным прадстаніком якой становіцца паэт і драматург, кнігавыдавец, асветнік і грамадскі дзеяч С. Полацкі (1629 - 1680). Найбольш значнымі яго творамі сталі зборнікі паэтычных твора “Ветроград многоцветный” і “Рифмологион”. Новай для беларускай паэзіі стала палітычная сатыра (“Прамова Мялешкі”, “Ліст да Абуховіча”), якая высвятляе заганы тагачаснасга грамадства.  
Значную ролю  культурным жыцці грамадства  гэты час ста адыгрываць тэатр. Адным з першых на Беларусі стала батлейка - народны лялечны тэатр, вядомы яшчэ з ХVІ ст. Яе рэпертуар складася з 2 частак - кананічнай і свецкай. Прадсталенне гэтага своеасаблівага “тэатра аднаго акцёра” складалася з песень, танца, дыялога і маналога. У ХVІІ ст. з развіццём школьнай адукацыі і драматургіі асобую ролю набывае школьны тэатр. У ім ставіліся п’есы як рэлігійнага і гістарычнага зместу, так і інтэрмедыі - кароценькія п’ескі на беларускай ці польскай мове, пантамімы, танцы, што выконваліся паміж дзеямі спектакля. Вядомы 24 дэкламацыі С. Полацкага, напісаныя ім для тэатра брацкіх школ. Галоным героем інтэрмедый ста разумны і дасціпны беларускі селянін. У 1787 г. на змену традыцыйнай школьнай інтэрмедыі прыходзяць першыя драмы, напісаныя на беларускай народнай мове - “Камедыя” К. Марашэскага і “Лекар міжволі” М. Цяцерскага.
 У ХVІІІ ст. адметнай з’явай культуры становіцца прыгонны тэатр, трупа якога складалася пераважна з залежных сялян. Рэпертуар першага з іх - Нясвіжскага - складася першапачаткова з 16 п’ес і оперных лібрэта Уршулі Францішкі Радзівіл. У другой палове ХVІІІ ст. з’яляюцца прыватныя тэатры  Слоніме, Гародні, Шклове, Ружанах і інш. Пры іх утрымліваліся музычныя капэлы, аркестры. Для падрыхтокі артыста оперы і балета ствараліся балетныя школы (у Слоніме, Слуцку). На сто год раней, чым на Захадзе, на Беларусі пачалі скарыстоваць у афармленні спектаклей павільёны. У 70-я гады ХVІІІ ст. працава “плавучы тэатр” на Агінскім канале. Беларускія акторы складалі аснову труп сталічных, у тым ліку Варшаскага, тэатра.
 У другой палове ХVІ ст. барочны стыль пачынае сталёвацца  беларускай архітэктуры. Першым творам гэтага стылю ста нясвіжскі касцёл езуіта (архітэктар - італьянец Я.М. Бернардоні (1554-1593)), прататыпам якога ста рымскі храм Іль Джэзу.  
Значны плы на развіццё беларускага іканапісу аказала уніяцтва. У дэкоры абразо ужывася раслінны арнамент фону, залачэнне, серабрэнне і часам аздабленне эмалямі; адчуваецца плы рэнесансу і барока (“Ушэсце Хрыста” са Случчыны). Манументальны жывапіс таксама характарызуецца значным уплывам народных традыцый: пры роспісах храма выкарыстовася мясцовы пейзаж, разнастайная палітра колера, простанородныя персанажы (роспісы Богаяленскага манастыра і Мікалаескай царквы  Магілёве). У ХVІІ ст., з распасюджваннем у жывапісе барока, для храмавых роспіса становяцца характэрнымі багаты зор, дынамізм кампазіцыі, прасторавасць, характарнасць і канкрэтнасць персанажа (“Варвара пакутніца” з Лунінца, “Святая сям’я” з Гарадзеншчыны). Манументальны жывапіс не ста традыцыйным для замкавай архітэктуры; прада, некаторыя княжацкія палацы прыгожваліся фрэскамі.
 Папулярным відам станкавага жывапісу становіцца партрэт - “сармацкі” (Кшыштафа Весялоскага, Януша Радзівіла), “парадны” (М.К. Агінскага), трунны (Аляксандра Пацея). Стылістычныя прыёмы партрэтнага жывапісу характарызуюцца скаванасцю позы, дакладнай перадачай дэталя адзення і прыгожвання. Ствараліся радавыя галерэі (Тызенгаза у Паставах, Тышкевіча, Радзівіла). 
Дэкаратына-прыкладное мастацтва Беларусі характарызуецца з’яленнем вытворчасці мастацкага шкла (першыя мануфактуры - у Налібаках і Урэччы), рэльефнай паліхромнай кафлі (у Маскве ёю былі аздоблены Пакроскі сабор у Ізмайлаве, цэнтральны палац і царква  Крамлі і інш.), слуцкіх паясо. Своеасаблівым вынаходніцтвам беларускіх майстро стала “беларуская рэзь” - манументальная дэкаратына-ажурная разьба на дрэве, якой аздабляліся храмы і палацы  Маскоскай дзяржаве ХVІІ ст. (іканастас Новадзявочага манастыра) - пышны раслінна-жывёльны арнамент з чалавечымі фігуркамі, пазалотай. Дарэчы, у Маскве выхадцы з Беларусі паклалі пачатак так званаму стылю “нарышкінскага” барока.
 Пасля падпісання Люблінскай уніі (1569) уплы Польшчы на беларускую культуру становіцца сё больш значны. Беларуская мова паступова выцясняецца, а  1696 г. сойм прымае пастанову аб ужыванні  дзяржаным справаводстве выключна польскай мовы. У пачатку ХVІІІ ст. былі зачынены амаль усе брацкія школы і друкарні. У кнігавыданні пачала пераважаць лацінка. Асноным носьбітам беларускай мовы застася народ. Пашыралася паланізацыя і акаталічванне краю. 
З апошняй чвэрці ХVІІІ ст. на беларускіх землях пачынаюць распасюджвацца ідэі Асветніцтва - антыфеадальнай буржуазнай ідэалогіі перыяду станалення капіталістычных адносін. Яна сцвярджала прыярытэт асветы, навукі і розуму  жыцці грамадства, асобы і дзяржавы. Асаблівымі рысамі беларускага Асветніцтва можна назваць адсутнасць рашучага рэвалюцыйнага і матэрыялістычнага характару, арыентацыю на вырашэнне сялянскага пытання; носьбітамі ідэй асветніцтва сталі дваранства і духавенства. Беларуская літаратура  гэты час развіваецца марудна; для яе характэрны полілінгвістычны характар.
  Становішча культуры беларускіх зямель у складзе Рэчы Паспалітай было вельмі няпростым. Адыходзіць у нябыт “залаты век”, узмацняецца польскі плы. Носьбітамі сапрады беларускай мовы, культуры, традыцый становяцца сяляне і гарадскія нізы.









19. Сацыяльна-эканамічнае становішча беларускіх зямель у другой палове XVI-XVIII ст.Напярэдадні Люблінскай уніі на Беларусі пражывала 1 800 тыс. жыхаро, якія па свайму сацыяльна-эканамічнаму становішчу адносіліся да трох саслоя: шляхты, сялян, мяшчан. Шляхецкае саслое дзялілася на групокі. Найбольш буйнымі былі магнаты. Яны складалі сенатарскае саслое і валодалі  большасцю сялянскіх гаспадарак.Самай шматлікай была група дробнай шляхты, але  яе руках былі толькі 28% сялянскіх гаспадарак.У сярэдзіне XVI ст. шляхта, як ваенна-служылае саслое, пачынае разлагацца знутры: шукала багацця праз рамяство і гандаль. У 1633 г. сейм абвясці, што не толькі шляхціч, але і яго нашчадкі назасёды будуць пазбалены шляхецкіх право за гандаль ці шынкарства.Самым шматлікім саслоем феадальнага грамадства былі сяляне. Аграрная перабудова гаспадаркі была вызначана каралём у 1557 г. Незалежна ад мясцовых асаблівасцей рэформы, яе вынікі сюды былі аднолькавыя: заснаванне фальварачнай гаспадаркі, канчатковае запрыгоньванне сялян, павелічэнне сялянскіх павіннасцей, рост дахода дзяржанага скарбу і шляхты.У выніку рэформы адбыліся змены  прававым становішчы сялян. Пасля рэформы сяляне дзеляцца на наступныя катэгорыі: цяглыя, асадныя, сяляне-слугі.У выніку аграрнай рэформы адбыліся амаль што рэвалюцыйныя змены:1) Была разбурана сялянская абшчына  Цэнтральнай і Заходняй Беларусі, дзе пачало караняцца падворнае землекарыстанне;2) змяніліся катэгорыі сялян, іх прававое і эканамічнае становішча;3) сялянская гаспадарка пачала цягвацца  рыначныя адносіны;З другой паловы XVII ст. пачынаецца эканамічны заняпад Беларусі. Ён бы выкліканы змацненнем феадальнага прыгнёту, разбурэннем гаспадаркі, як у выніку антыфеадальнай, нацыянальна-вызваленчай барацьбы, так і знешніх война. Адналяць разбураную гаспадарку пачалі з раздачы зямлі сялянам і перавод іх на грашовы і натуральны аброк.З адналеннем гаспадаркі вяртаецца паншчына і павялічваюцца павіннасці.Яшчэ адным саслоем былі мяшчане – жыхары гарадо. Саслое мяшчан павялічвалася за кошт вольных сялян, уцекачо і прыгонных.Да першай паловы XVIII ст. магдэбургскае права мелі се буйныя гарады.Саслое мяшчан складалася з заможных вярхо, сярэдняга пласта і беднаты.Асновай эканамічнага жыцця гарадо былі рамёствы і гандаль.У той час пачынаюць стварацца ласныя карпарацыі рамесніка – цэхі.Пашырася гандаль як унутраны, так і знешні. Найбольш трывалыя сувязі былі з Расіяй, Польшчай, Левабярэжнай Украінай, Рыгай, з краінамі Заходняй Еропы.У 1784 г. было завершана буданіцтва канала Агінскага, які злуча Нёман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалося буданіцтва Днепра-Бугскага канала.Такім чынам, сельская і гарадская гаспадарка Беларусі да сярэдзіны XVIII ст. была  асноным аднолена.







20. . Рэфармацыя і контррэфармацыя у Зах. Еропе і Беларусі.
 
Праваслае да 1385 года было амаль дзяржанай рэлігіяй. Але пасля Крэскай уніі пануючай рэлігіяй у ВКЛ становіцца каталіцтва. На глебе барацьбы паміж свецкай і духонай уладамі прарасла Аармацыя.Рэфармацыя – грамадска-палітычны і рэлігійны рух, накіраваны супраць каталіцкай царквы як ідэйнай асновы феадалізму. У Рэфармацыі можна выдзяліць тры напрамкі:1) каралеска-княжацкі, які абараня інтарэсы манарха і свецкіх феадала ва мацаванні сваёй улады і захопе зямных багацця царквы;2) бюргерска-буржуазны з яго пропаведдзю “мірскога аскетызму” і рэспубліканскага ладкавання царквы;3) народны, які патрабава ліквідацыі царквы, феадальнага прыгнёту і законення ронасці.Шляхту і заможных гараджан Рэфармацыя прывабіла магчымасцю падарваць магутнасць царквы, якая шчымляла іх правы.Найбольшае пашырэнне  княстве атрыма кальвінізм, абаронцам якога ста Мікалай Радзівіл Чорны. Ён заснава у Вільні першую пратэстанцкую абшчыну.У 60-я гады XVI стагоддзя на Беларусі, у Літве і на Украіне з кальвінізму вылучыся больш радыкальны напрамак – арыянства, ці антытрынітарызм.Папства зрабіла стаку  выратаванні каталіцкай царквы на ордэн езуіта. У ВКЛ езуіты з’явіліся на наступны год пасля Люблінскай уніі, выкліканыя віленскім біскупам для барацьбы з Рэфармацыяй.К канцу XVII стагоддзя контррэфармацыя  княстве перамагла.Да сярэдзіны XVII стагоддзя польскія каралі практычна падпарадкавалі сабе правасланую царкву.Такім чынам, на працягу сяго існавання Рэчы Паспалітай беларускі народ вымушаны бы весці цяжкую барацьбу за сваю веру, мову, культуру.
Берасцейская царконая унія: яе прычыны, значэнні і вынікі.Некаторых мясцовых правасланых лідэра прывабі сваёй жыццяздольнасцю каталіцкі захад. Яны бачылі шлях да пераадолення духонага крызісу  заключэнні уніі з Рымам. Гэты шлях бы рэалізаваны  выглядзе Берасцейскай уніі.Новы накірунак хрысціянства – уніяцтва – бы аформлены на Берасцейскім саборы 1596 года. Ён прадугледжва захаванне правасланай абраднасці, царкона-славянскай мовы  набажэнстве, але прызнава вяршэнства папы рымскага, каталіцкае веравучэнне.Але замест спакою унія стала крыніцай раздора. Першы напрамак рэлігійнай барацьбы – гэта пачатак літаратурна-багаслоскай палемікі. Другім напрамкам была парламенцкая барацьба. На сеймах паміж правасланымі і уніятамі адбываліся вострыя спрэчкі. Трэцяй формай рэлігійнай барацьбы была адміністрацыйная барацьба: закрыццё правасланых цэрква, перадача іх і манастыро уніятам.Па Беларусі пракацілася хваля антыуніяцкіх выступлення. З пачатку XVII стагоддзя сё большую вагу пачынаюць набываць казакі. Яны пачынаюць бараніць пакрыджаную царкву. У 1648 годзе на барацьбу з прыгнятальнікамі знялося запарожскае казацтва на чале з Б.Хмяльніцкім, галонае патрабаванне пастання – ліквідацыя уніяцкай царквы. У XVII–XVIII ст. на Беларусі змацнілася дзейнасць каталіцкіх манаскіх. Яны праводзілі гвалтонае акаталічванне беларускага насельніцтва. Абаронцамі праваслая становяцца правасланыя брацтвы, якія зніклі  XVI ст. Галоны напрамак іх дзейнасці – захаванне чысціні правасланага вучэння, богаслужэння і царконага кіравання.Такім чынам, на працягу сяго існавання Рэчы Паспалітай беларускі народ вымушаны бы весці цяжкую барацьбу за сваю веру, мову, культуру.






21
Знешняя палітыка РП. Войны
.Першай вайной Рэчы Паспалітай была Лівонская. У падзеле Лівоніі пачынаюць праяляць зацікаленасць: Швецыя, Польшча, ВКЛ, Данія і Расія. Згодна з пагадненнем паміж Расіяй і Лівонскім Ордэнам ордэн абавязвася не заключаць дагавора з Польшчай. Але ён парушае гэта пагадненне. Гэта падштурхнула Івана Грознага пачаць у 1558 г. ваенныя дзеянні супраць Лівоніі.У выніку Лівонскай вайны аказалася спустошанай і зруйнаванай паночна-усходняя частка Беларусі, загінула шмат насельніцтва, знішчаны культурныя каштонасці.Да актынай рускай палітыкі феадала падштурхнула “смута”  Расіі. Таксама спрыяльныя мовы для правядзення актынай рускай палітыкі склаліся і  тым, што памёр брат цара Дзмітрый. У ролі самазванца выступі беглы манах.Праз год падман пача выкрывацца і масквічы зверглі Лжэдзмітрыя з прастолу. Праз некаторы час з’яляецца новы Лжэдзмітрый, які нібыта  другі раз цудам выратавася ад смерці. На дапамогу яму прыходзяць атрады польскіх магната. Але ж і ён пацярпе паражэнне.У 1609 г. польскі кароль Жыгімонт III распача адкрытую інтэрвенцыю супраць Расіі.Масква апынулася  руках інтэрвента.У 1611 г. у Ніжнім Ногарадзе ствараецца народнае апалчэнне супраць інтэрвента. У кастрычніку 1612 г. апалчэнцы вызвалілі Маскву. У 1613 г. на расійскі прастол бы абраны Міхаіл Рамана.Вайна 1654–1667 гг. – гэта нацыянальна-вызваленчая барацьба беларускага народа супраць польскіх пано і каталіцкай экспансіі за з’яднанне з Расіяй. Амаль адразу былі заняты 33 гарады.Летам 1655 г. амаль уся Беларусь была занята рускімі войскамі.Не абмінула Беларусь і Паночная вайна (1700–1721). Данія, Расія, Саксонія і Рэч Паспалітая заключылі саюз супраць Швецыі.Ваенныя дзеянні распача Агуст II. Праз некаторы час Данія церпіць параженне ад Карла XII.Пасля адной бітвы пад польскім горадам, дзе рускія атрымалі перамогу, галоныя шведскія войскі накіраваліся на Беларусь. Пры набліжэнні шведа беларускае насельніцтва хавала збожжа, жывелу. Шведскае войска галадала.Бітва паміж Левенгаптам і Пятром І, які значальва атрад з 12 тыс. чалавек, адбылася 1708 г. Шведы пацярпелі паражэнне.Генеральная бітва Паночнай вайны пачалася 27 чэрвеня 1709 г. наступленнем шведа пад Палтавай. Руская армія атрымала бліскучую перамогу.Беларусь у выніку вайны страціла 700 тыс. жыхаро, многія паветы былі спустошаны.Такім чынам, войны Рэчы Паспалітай у другой палове XVII – XVIII ст., якія закранулі і Беларусь, не прынеслі і не маглі прынесці якіх-небудзь здабытка.







22. Культура беларускіх зямель у др. п.17-18 стст. Распасюджванне ідэй Асветніцтва
 
1. У другой палове XVIII ст. на тэрыторыю Беларусі з Еропы пачынаюць пранікаць ідэі Асветніцтва, якія абвя-шчалі перавагу асветы, навукі, розуму  жыцці асобы, гра-мадства, дзяржавы. Грамадскім ідэалам становіцца разумны адукаваны чалавек. У час пашырэння ідэй Асветніцтва асаб-лівае значэнне набыло развіццё асветы і навукі. Школьная справа на рубяжы XVIIXVIII стст. была  руках царквы. Школьная адукацыя была даступная пераважна шляхецкім дзецям. Выкладанне вялося на лацінскай і польскай мовах. Цэнтрам адукацыі і навукі па-ранейшаму заставалася Вілен-ская езуіцкая акадэмія, якая пачала дзейнічаць у 1579 г. 3 1781 г. акадэмія называлася Галонай школай ВКЛ. Яе рэк-тарам бы Марцін Пачобут-Адляніцкі вучоны-прырода-знавец, астраном, які вывуча планету Меркурый, вызначы каардынаты шматлікіх населеных пункта на тэрыторыі Беларусь Высокі зровень адукацыі забяспечвалі таксама езуіцкія калегіумы.
3 сярэдзіны XVIII ст. пачаліся змены  школьнай адука-цыі. У 1773 г. была створанаАдукацыйнаякамісія (у стгмова накшталт міністэрства адукацыі), якая за 20 гадо сваёй дзей-насці адкрыла 20 школ сярэдняй ступені. Дзякуючы нама-ганням Адукацыйнай камісіі на тэрыторыі Беларусі  канцы XVIII ст. дзейнічала 200 пачатковых школ. Сярод іх наву-чэнца 30% складалі сялянскія дзеці. Сістэма адукацыі стала больш даступнай і атрымала свецкі характар. Замест лацін-скай мовы  школах уводзілася польская. Кіраніцтва справаи асветы пераишло з рук царконых устано да дзяржа-ныхоргана.
2. Славутыя традыцыі кнігадрукавання працягваліся  XVIII ст. У 1776 г. выйшла свет першая газета на тэрыто-рыі сучаснай Беларусі «Газета Гродзеньска» (на польскай мове). Кнігавыданнем у Амстердаме заняся прадажальнік справы Ф. Скарыны раджэнец Мсціслашчыны Ілья Капі-евіч. Па даручэнні цара Пятра I ён падрыхтава і выда у Амстэрдаме першы дапаможнік па матэматыцы на рускай мове. Разам з запрошанымі Пятром I у Расію галандскімі дру-карамі I. Капіевіч ста стваральнікам новага грамадзянска-га шрыфту, які сёння жываецца і  нашым пісьме. Ён выда першы  Расіі каляндар, ста атарам першай у Расіі карты зорнага неба.
Сярод вядомых вучоных бы Казімір Семяновіч атар кнігі «Вялікае мастацтва артылерыі», якая выйшла  1650 г. у Амстэрдаме. Ён адным з першых ствары праект шматсту-пеньчатай ракеты і лічыцца папярэднікам тэорыі палёта у касмічную прастору.
Адным з найбольш значных дзеяча беларускай і рускай культуры ста ураджэнец Полацка, паэт, вучоны, мысліцель і асветнік Сімяон Полацкі. Ён бы настанікам васьмігадова-га Пятра I, для якога надрукава «Буквар языка славенска». Па яго ініцыятыве была створана першая  Расіі вышэйшая навучальная станова Славяна-грэка-лацінская акадэмія. Паводле твора С. Полацкага студэнт гэтай акадэміі Міхай-ла Ламаноса упершыню знаёміся з вершаскладаннем. С. Полацкі стая ля вытока першага  Расіі тэатра, адкры-тага пры царскім двары  1672 г., у якім частку акцёра скла-далі жыхары Беларусь
Галонай справай жыцця раджэнца Берасцейшчыны Казіміра Лышчынскага ста роздум аб чалавеку і яго божым пачатку. У сваім трактаце «Аб неіснаванні бога» ён піса: «Чалавек стваральнік бога, а бог стварэнне чалавека. Такім чынам, людзі -~ тварцы баго, і бог з'яляецца не са-праднай існасцю, а стварэннем розуму...» Ён выказва думку таксама аб тым, што наша планета не цэнтр Сусвету, выбраны богам, а адзін з нямногіх населеных аб'екта. Цар-конікі, у рукі якіх трапі рукапіс К. Лышчынскага, запатрабавалі смяротнай кары бязбожніку. Па прыгаворы суда Рэчы Паспалітай ён бы абезгалолены і спалены на кастры, а по-пелам зарадзілі гармату і стрэлілі з яе.
3. У XVIII ст. цэнтрамі развіцця мастацтва становяцца магнацкія рэзідэнцыі Радзівіла у Нясвіжы, Сапега у Ру-жанах, Агінскіх у Слоніме, Тызенгаза у Гродне і інш.
Самай яркай з'явай беларускай культуры другой паловы XVIII ст. стапрыгонны тэатр. Наибольшую вядомасць на-былі прыватналасніцкія тэатры Радзівіла у Нясвіжы і Слуцку. Папулярнымі былі творы гаспадыні Нясвіжапісьмен-ніцы Францгшкі Уршулі Радзівіл. Тэатр Міхала Казіміра Агін-скага Слоніме бы празваны «сядзібай муза». У ім адбыва-ліся грандыёзныя прадсталенні на сцэне, памеры якой дазвалялі заязджаць на яе на конях. Частка сцэны яляла сабой басейн для водных прадсталення. Тэатр умяшча 2500 гледачо.
У XVIII ст. на першы план сярод мастацтва выйшла музыка, якая заняла пануючае становішча  палацах і замках магната. Міхал Казімір Агінскі бы дзядзькам Міхала Клеа-фаса Аггнскага атара славутага паланэза «Развітанне з Радзгмай», актынага дзельніка пастання  1794 г., накіра-ванага супраць падзела Рэчы Паспалітай.
У жьгаапісе папулярным заставася партрэтны жанр. Ерапейскім майстрам у другой палове XVIII ст. створаны партрэт Міхала Казіміра Агінскага, а нясвіжскім мастаком партрэт апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава А-густа Панятоскага.






23. Вытокі палітычнага крызісу РП. Уключэнне земель РП у склад Расійскай імперыі.
РП у другой палове 18ст. стала  стане глыбокага крызісу
Вытокі:
1)гвалтона і ганебна была падпісана Люблінская унія 1569
2) палітычны лад РП (шляхецкія вольнасці, Ліберум вета, пакт канвента, выбранне караля, была заменена выбраннасць караля-дынастыя)
3)Берасцейская царконая унія 1569-утваралася уніяцкая царква
4)антыфеадальны, антырэлігійны

Прычыны падзела Рэчы Паспалітай заключаліся най-перш ва нутрыпалітычным становішчы самой дзяржавы. Яно характарызавалася як палітычны крызіс, або бязладдзе. Такое становішча было вынікам зложывання шляхецкімі вольнасцямі. На пасяджэннях сойма яшчэ з другой паловы XVI ст. дзейнічала права «ліберум вета». Згодна з ім, калі хоць адзін дэпутат сойма выступа супраць, то рашэнне не прымалася, а пасяджэнне сойма спынялася. У выніку боль-шасць сойма была сарвана. Дзяржанае кіраванне характа-рызавалася селаддзем магната і шляхты і слабасцю кара-лескай улады  асобе апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Агуста Панятоскага.

Унутрыпалітычнае становішча складнялася знешнепа-літычнымі абставінамі, звязанымі  пачатку XVIII ст. з бая-вымі дзеяннямі  гады Паночнай вайны, Рэч Паспалітая стала «заезным дваром і карчмой» для іншаземных войска. Такое становішча дазваляла суседнім дзяржавам умешвацца ва нутраныя справы Рэчы Паспалітай,

2. У 1772 г. у Пецярбургу бы падпісаны дакумент аб пер-шым падзеле Рэчы Паспалітай паміж Расійскай імперыяй, Прусіяй і Астрыяй. Да Расіі адышла Усходняя Беларусь.
Спробай выратаваць дзяржаву ад гібелі стала прыняцце соймам 3 мая 1791 г.КанстытуцыіРэчыПаспалгтай. Кансты-туцыя ліквідавала падзел Рэчы Паспалітай на Полынчу і ВКЛ, абвясціла агульную дзяржаву з адзіным урадам, агуль-ным войскам і фінансамі. Хаця Канстытуцыя заклала аснову для вывядзення Рэчы Паспалітай з крызісу, аднак час на рэ-фармаванне дзяржавы бы ужо пушчаны.
У 1793 г. адбыся другі падзел Рэчы Паспалітай. Пад уладу расійскай імператрыцы Кацярыны II адышла цэнтральная частка беларускіх зямель.
Спробай захаваць незалежнасць Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. (да першага падзелу) стала пастанне 1794 г. на чале з ураджэнцам Беларусі Тадэвушам Касцюшкам. Ён кіра-ва пастаннем на тэрыторыі Польшчы. У папярэдні перыяд свайго жыцця Т. Касцюшка сем гадо правё у Амерыцы, дзе актына дзельніча у барацьбе паночнаамерыканскіх ка-лоній супраць англійскага каланіяльнага ладарніцтва, Ён бы асабіста знаёмы з першым прэзідэнтам ЗШ А Джорджам Вашынгтонам, сябрава з адным з атара амерыканскай «Дэкларацыі незалежнасці» Томасам Джэферсанам. Т. Касцюшка з'яляецца нацыянальным героем ЗША і Польшчы, ганаровым грамадзянінам Францыі.
Пастанне праходзіла пад лозунгам «Вольнасцъ, цэлас-насць, незалежнасць». Актыны дзел у ім узялі патрыятычная шляхта, мяшчанства, сялянства, святарства (царконыя дзеячы).
У ВКЛ на чале пастання стая палконік Якуб Ясінскі. Тут бы утвораны асобны ад Польшчы орган кіраніцтва пастаннем Найвышэйшая Літоская рада. Заклік Кас-цюшкі да адналення Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. знай-шо водгук сярод магната і шляхты ВКЛ. У выдадзеным ім «Паланецкім універсале» Т. Касцюшка таксама абяца выз-валіць з-пад прыгону тых сялян, якія прымуць удзел у па-станні. У атрады пастанца пацягнуліся касінеры сяляне, узброеныя косамі. На тэрыторыі Беларусі яны складалі да адной трэці ад колькасці пастанца. Аднак дасягнуць маса-вай падтрымкі насельніцтва кіранікам пастання не дало-ся. Пастанне было падалена расійскімі войскамі. У1795 г. было падпісана пагадненне аб тпрэцім, канчатковым падзеле Рэчы Паспаліпгай паміж Расіяй, Астрыяй, Прусіяй. Да Расіі адышлі заходнебеларускія землі. Рэч Паспалітая спыніла сваё існаванне.





24. Асноныя напрамкі саслонай, нацыянальнай, канфесіянальнай палітыкі Расіі у беларускіх губернях.

Уваходжанне Беларусi  склад Расiйскай Iмперыi. Палiтычнае i сацыяльна-эканамiчнае развiцце беларускiх зямель.
Пасля падзела РП тэрыторыя Беларусi вайшла  склад Расii. На беларускiя землi распасюдзiлiся агульныя прынцыпы расiйскага кiравання. Былi створаны наступныя губернi: Мiнская, Магiлеская, Вiцебская, Гродзенская, Вiленская - Заходнiя губернi Расii. Усе насельнiцтва прыводзiлася да пырсягi, хто бы нязгодны прысягаць - павiнен бы  трохмесячны тэрмiн пакiнуць межы i ме права прадаць нерухомасць.
Умацоваючы свае пазiцыi, урад Расii лiчыся з гiстарычнымi адрозненнямi Расii ад Заходнiх губерня. Такiмi адрозненнямi былi: узровень развiцця вытворчых адносiн у Расii бы вышэйшы; Расiя развiвалася  цэнтралiзацыi, а РП - дэцэнтралiзацыi.
Пагэтаму палiтыка царызму на першым этапе  Беларусi была вернi памярконай, асцярожнай. Заховалiся практычна се ранейшыя правы i прывiлеi. Аднак было лiквiдавана права вета, шляхта згубiла правы на канфедэрацыi i права мець прыватнае войска i ласную крэпасць.
У 1777 г. адбылiся выбары павятовых, губернскiх кiранiко, былi створаны павятовыя цi губернскiя органы кiравання.
У адносiнах да каталiцкай царквы праводзiлася вельмi асцярожная палiтыка. Нават была творана каталiцкая епархiя. Маемасць заставалася недатыкальнай. Забаранялася хрысцiць у сваю веру правасланых.
У 1794 г. была станолена мяжа ярэйскай аседласцi на тэрыторыi Беларусi i iншых землях. Яны сялiлiся толькi  гарадах i мястычках, займалiся рамяством i гандлем, забаранялася займацца земляробствам i купляць зямлю. Яны маглi запiсвацца  мяшчанскае i купецкае саслоi з умовай выплаты падатка у двайным памеры.
Асноным заканадачым кодэксам бы статут ВКЛ 1588 года (да 1840 г.).
Аднак рост незадаволенасцi шляхты, каталiцкага дваранства прымусiла царызм дзейнiчаць больш актына: на беларусi водзiцца землеладанне расiйскага дваранства; паступова абмяжовалiся правы дваранства, канфiсковалiся маенткi за дзел у антырадавай дзейнасцi. Асаблiва жорсткiя меры сталi прымацца  30-я гады XIX ст. Гэта было абумолена дзвюма прычынамi: рост апазiцыйных грамадска-палiтычных настройу i разлажэнне феадальна-прыгоннiцкага права. Першымi праявамi беларускага нацыянальнага руху было стварэнне i дзейнасць тайных таварыства фiламата i фiларэта.
Культурна-нацыянальныя iмкненнi выявiлiся  новай беларускай лiтаратуры (Баршчэскi, Чачот, Багрым, Сыракомля, Дунiн-Марцiнкевiч). Гэта сведчыла аб фармiраваннi беларуская народная iнтэлiгенцыi.
Пасля падалення пастання  1831 г. у Беларусi, як у Расii, пачынаецца рух рэвалюцыянера-дэмакрата разначынца.
Усе гэта прымусiла расiйскi рад дзейнiчаць больш рашуча. Царызм праводзi разбор шляхты; бы адменены статут на тэрыторыi Вiцебскай i Магiлескай вобласцi; усiм пасадам i дзяржаным установам былi дадзены расiйскiя назвы.
У 1832 г. бы створаны асобны камiтэт па справах Заходнiх губерня. На кiруючыя пасады сталi прызначацца чынонiкi з Расii.
У 1832 г. бы закрыты Вiленскi нiверсiтэт. Усе справаводства было перакладзена на рускую мову.
У 1839 г. была аб`яднана нiяцкая царква з правасланай. Мэта - аслабiць польска-каталiцкi плы на беларускiя землi. Усе духавенства пазбалялася зямлi.




























































25.Беларусь  вайне 1812 г
1. Беларусь у вайне 1812 г.
Палітычныя і эканамічныя супярэчнасці паміж буржуазнай Францыяй і феадальнай Расіяй прывялі гэтыя дзяржа-вы да вайны.
Пачынаючы вайну, маючы вопыт вядзення ваенных кампаній, Напалеон разлічва у адным рашучым прыгранічным баі разбіць рускую армію і адкрыць шлях у цэнтр Расіі. Галонай палітычнай мэтай ён ставі захоп Масквы. Рускае камандванне не мела адзінага плана вядзення вайны. Перавага сіл была на баку француза (444 тыс. чалавек супраць 227 тыс.). На працягу 1,5 года Напалеон, завяраючы Аляксандра І у сваіх мірных мэтах, тайком канцэнтрава ваенныя сілы на граніцы з Расіяй. Ён ду-ма, што яму хопіць 12 месяца, каб разграміць Расію.
1. У чэрвені 1812 г. 600-тысячная армія французскага імператара Наполеона Бонапарта ступіла  межы Расійскай імперыі, распачашы баявыя дзеянні на тэрыторыі Беларусь Першапачаткова французскі бок планава разграміць рускія арміі  прыгранічных баях, спыніцца  Вільні і вымусіць расійскага імператара Аляксандра I пайсці на зак-лючэнне міру. Аднак гэты план не ажыццявіся. Рускія арміі (1-я генералаМ. Барклая дэ Толі, штаб знаходзіся  Вільні, 2-я генералаЯ. Баграціёна, штаб у Вакавыску), адступі-шы, аб'ядналіся пад Смаленскам. Разбіць іх на тэрыторыі Беларусі не далося.
У абарончых баях пад Полацкам вызначыся адзін з леп-шых кавалерыйскіх генерала рускай арміі Я. Кульнё, атрад якога атрыма перамогу над французскімі войскамі. Смярот-на паранены ядром, генерал загада перад смерцю зняць з сябе мундзір з баявымі знагародамі, каб працінік не даведася аб такой буйной страце. Пад Магілёвам значныя сілы француз-скай арміі скава корпус генерала М. Раескага. Прыкладам гераізму для салдат ста учынак самога генерала, які разам з двума непаналетнімі сынамі падня сваіх воіна у атаку.
Зразумешы, што план маланкавага разгрому расійскай арміі праваліся, Напалеон схіляся да думкі закончыць бая-выя дзеянні  Віцебску і пачаць тут мірныя перагаворы з Аляксандрам I. Аднак французская армія магла захаваць сваю баяздольнасць толькі рухаючыся наперад. А наперадзе былі Барадзінская бітва  жніні 1812 г., захоп Масквы і ад-ступленне з яе. Кіраніцтва рускай арміяй у гэты час ажыц-цяля фельдмаршал М. Кутуза. Пад яго камандаваннем пачалося выгнанне французскіх захопніка.

У час адступлення французскай арміі восенню 1812 г. бая-выя дзеянні другі раз пракаціліся па беларускай зямлі. Ра-шаючая бітва адбылася пад Барысавам каля вёскі Студзёнкі. Тут пры пераправе цераз Бярэзіну на другі бераг трапіла толькі 1/10частка «Вялікай арміі» Напалеона.

2. Становішча Беларусі  час вайны характарызавалася тым, што тут сутыкнуліся арміі дзвюх вялікіх дзяржа. Польская і апалячаная шляхта спадзявалася на адналенне Напалеонам Рэчы Паспалітай і Вялікага княства Літоскага (ВКЛ). Шляхціцы віталі прыход Напалеона і паступалі на службу  яго армію. Загадам Напалеона бы утвораны Часо-вырад ВКЛ, які займася, перш засё, забеспячэннем французскай арміі прадуктамі і кормам для жывёлы.

Войскі рускай арміі былі камплектаваны рэкрутамі, набранымі таксама і з беларускіх губерня на 20-гадовы тэрмін службы. Іх колькасць была значна большай у пара-нанні з тымі жыхарамі Беларусі, што знаходзіліся  складзе войска Напалеона.

У пачатку вайны сялянства Беларусі з прыходам Напалеона звязвала надзею на вызваленне з-пад прыгону, бо  суседняй Полыдчы асабістая залежнасць сялян ад памешчы-ка была ім ліквідавана. Аднак Напалеон не пайшо на вызваленне беларускіх сялян. А бясконцыярэквш^ш (прыму-совае адабранне маёмасці і жывёлы на карысць арміі) і рабаніцтва выклікалі масавае супраціленне сялянства, а таксама гарадскіх жыхаро. У такіх умовах у Беларусі раз-гарнуся партызанскі рух. Асаблівую актынасць у бараць-бе з французскімі войскамі праявілі жыхары вёскі Жарцы, што пад Полацкам. Некаторыя з іх былі знагароджаны крыжамі і медалямі


























































26. Крызіс феадальна-прыгоніцкай сістэме  Расіі. Реформы Киселёва.
У выніку росту малозямеля павелічэння павіннасця  пачатку XIX стагоддзя выявіліся прагрэсавальныя збядненне дзяржаных сялян. Часцей сталі адбывацца хвалявання дзяржаных сялян супраць скарачэння надзела, цяжару чынш і інш (напрыклад, «халерны бунты», «Бульбяныя бунты» 1834 і 1840-41). Пытанне аб змяненні кіравання дзяржанымі сялянамі выкліка шматлікія праекты.
У 1830-х гадах рад пачало да рэформы пралення дзяржанай вёскі. У 1837-41 гадах была праведзена рэформа, распрацаваная П. Д. Кісялёвым: Заснавана Міністэрства дзяржаных маёмасця і яго мясцовыя органы, на якія было складзена «папячыцельства» над госкрестьянами праз дапамозе сельскай абшчыны. Былі ліквідаваныя паншчыну павіннасьці госкрестьян  Літве, Беларусі і на Правабярэжнай Украіне, спыненая на сайт госимений  арэнду, душавой чынш заменены больш ранамерным зямельна-прамысловым зборам.
Перакананы супернік прыгоннага права, Кісялё лічы, што свабоду варта водзіць паступова, «каб рабства зьнішчыліся само сабою і без узрушэння дзяржавы».
Дзяржаныя сяляне атрымалі самакіраванне і магчымасць вырашаць свае справы  рамках сельскай абшчыны. Аднак сяляне засталіся прымацаваныя да зямлі. Радыкальнае рэфармаванне дзяржанай вёскі стала магчымым толькі пасля адмены прыгоннага права. Нягледзячы на паступовасць ператварэння, яны сутыкаліся на супраці, паколькі памешчыкі асцерагаліся, што празмернае вызваленне дзяржаных сялян дасць небяспечны прыклад ладальніцкага сялянам.
Кісялё намервася рэгламентаваць надзелы і павіннасці памешчыцкіх сялян і часткова падпарадкаваць іх Міністэрству дзяржаных маёмасця, але гэта выклікала абурэнне памешчыка і не было рэалізавана.
Тым не менш, пры падрыхтоцы сялянскай рэформы 1861 складальнікі заканадаства выкарысталі вопыт рэформы Кісялёва, асабліва  пытаннях арганізацыі сялянскага самакіравання і вызначэння прававога становішча сялян.
Вызваленне дзяржаных сялян
24 лістапада 1866 г прыняты закон «Аб пазямельнага прыладзе дзяржаных сялян», па якому за сельскімі таварыствамі заховаліся зямлі, якія знаходзіліся  іх карыстанні на правах «валодання» (прамога карыстання). Выкуп надзела ва ласнасць бы рэгламентаваны законам ад 12 чэрвеня 1886. Пры ажыццяленні гэтых рэформа надзелы дзяржаных сялян скараціліся на 10% у цэнтральных губернях, на 44% - у паночных. Выкупных плацяжы зраслі  парананні з аброчнымі падаткамі на 45%. Плацяжы павінны былі уносіцца да 1931.
Рэформа была праве-дзена толькі сярод дзяржаных сялян, якія складалі пятую частку ад усяго беларускага сялянства. Яна прадугледжвала правядзенне падрабязнага апісання сіх дзяржаных маёнт-ка і строгае вызначэнне павіннасцей дзяржаных сялян у залежнасці ад іх гаспадарчага становішча; спыненне здачы дзяржаных зямель у арэнду; ліквідацыю фальварка і па-ступовы перавод дзяржаных сялян з паншчыны на чынш.
Рэформа П. Кісялёва прывяла да пэнага павелічэння на-дзела дзяржаных сялян і змяншэння іх павіннасцей. Аднак прыгоннае права існавала па-ранейшаму і з'ялялася свое-асаблівым небяспечным «парахавым склепам пад дзяр-жавай


























































27. Адмена прыгоннага права на Беларусі.

1. Прычыны адмены прыгоннага права заключаліся  тым, што існаванне феадальна-прыгонніцкіх адносін абумовіла адсталасць краіны. Феадальна-прыгонніцкія перажыткі выяляліся  адсутнасці ласнасці сялян на зямлю і вогуле адсутнасці іх асабістай свабоды. Паступова  расійскага імпе-ратара Аляксандра II і сярод члена урада выспявала думка правесці рэформу сельскай гаспадаркі «зверху», не чакаю-чы, пакуль «знізу» гэта пытанне будзе вырашана шляхам сялянскага бунту. Пры гэтым прадугледжвалася захаваць права ласнасці дваран-памешчыка на зямлю, а сялянам даць асабістую свабоду, але без надзялення іх зямлёй.

2. Умовы вызвалення памешчыцкіх сялян ад прыгоннай залежнасці былі вызначаны  падпісаным Аляксандрам II 19 лютага 1861 г. Маніфесце. Сяляне атрымалі асабістую свабоду і пэныя грамадзянскія правы, якія карэнным чынам змянілі іх становішча.

Атрымашы асабістую свабоду, былыя памешчыцкія сяляне не атрымалі зямлі. Зямля, якая спрадвеку карміла се-ляніна, прызнавалася ласнасцю памешчыка. Сяляне павінны былі выкупаць зямлю па станоленай урадам знач-на завышанай цане.

Пры раздзеле зямлі памешчыкі пакінулі сабе самыя леп-шыя часткі, што прывяло р&йрраспалосіцы, калі памешчыц-кія і сялянскія надзелы (палоскі) зямлі чаргаваліся паміж сабой у залежнасці ад месца знаходжання радлівай глебы.

Правілы выкупной аперацыі (выплаты сялянамі грошай за зямельныя надзелы) былі аднолькавымі для сіх губерня Расіі. 20% неабходнай сумы сяляне плацілі непасрэдна па-мешчыку, а астатнія 80% сумы памешчыкам давала дзяржа-ва. Сяляне былі абавязаны на працягу 49 гадо выплаціць дзяржаве гэтую суму, а таксама працэнты за яе пазыку. Агуль-ныя сумы, якія сяляне вымушаны былі заплаціць за зямлю, у 3 разы перавышалі яе рыначны кошт. Да зацвярджэння урадам выкупной здзелкі паміж селянінам і памешчыкам (г. зн. да понага выкупу зямлі селяніна) сяляне лічыліся часова-абавязанымі і павінны былі за карыстанне надзелам зямлі, як і раней, адпрацоваць паншчыну або плаціць памешчыку чынш (грашовы аброк).

Сялянства Беларусі  большасці сваёй не згадзілася з прапанаванымі яму мовамі надзялення землёй. 3 мэтай прадухіліць удзел нездаволеных сялян у пастанні 1863 г. царскі рад вызвалі сялянства на тэрыторыі Польшчы, Беларусі і Літвы ад «часоваабавязанага становішча». Акра-мя таго, на 20% зніжаліся выкупныя плацяжы. Такім чынам, на тэрыторыі Беларусі былі ліквідаваны феадальныя ад-носіны.




























































28. Буржуазныя рэформы 60-70-х гг. 19 ст.

Разам з рэформай аб адмене прыгоннага права былi праведзены i iншыя буржуазныя рэформы: земская, судовая, гарадская, i  галiне народная адукацыi i друку i iнш.
Самая радыкальная з iх - судовая (1864). Новы суд будавася на бессаслоных прынцыпах. Абвешчалася незалежнасць суда ад адмiнiстрацыi. Ен насi вусны характар. З`явiлася спаборнасць i галоснасць судовага працэсу. Бы створаны iнстытут прысяжных засядателя. Рэформа пакiнула валасны суд для сялян, духоны - для духавенства, ваенны - для вайскоца. На Беларусi рэформа пачалася  1872 г.
Земская рэформа прадугледжвала стварэнне  паветах i губернях выбарных устано для кiранiцтва мясцовай гаспадаркай, народнай асветай, медыцынскiм абслугованнем. На Беларусi  сувязi з пастаннем 1863 г. Земская рэформа была праведзена  1911 г.
Згодна з гарадской рэформай (1870, на Беларусi - 1875), аб`ялялася сесаслонасць пры выбары  гарадскую думу. Аднак права выбiраць i быць абраным мелi толькi тыя, хто плацi гарадскiя падаткi: буйныя плацельшчыкi, сярэднiя i друбныя плацельшчыкi. Т.ч. новая сiстыма гарадскога самакiравання давала ладу буйной буржуазii. Рабочыя, служачыя, iнтэлiгенцыя - асноная маса насельнiцтва гарадо - не мелi магчымасцi дзельнчаць у гарадскiм самакiраваннi як непадатковае насельнiцтва. Гарадская дума займалася добрапарадкаваннем тэрыторыi горада, арганiзацыяй гарадскога гандлю, транспарту, народная адукацыяй, аховай здароя, санiтарнымi i супрацьпажарнымi мерамi.
Рэформа армii (1862): створаны 15 ваенных акруг, скарочаны тэрмiн службы да 7 гадо (на флоце да 8). Захавася саслоны прынцып камплектавання войск. I толькi  1874 г. уведзена сеагульная воiнская павiннасць (з 20 гадо). Тэрмiн службы знiжася да 6 гадо абавязкова i 9 г. у запасе, на флоце - 7 г. i 3 г. Iльготы для тых, хто ме адукацыю: з вышэйшай адукацыяй - 6 месяца, з гiмназiяй - 1,5 года, вучылiшча - 3 г., пачаткова школа - 4 г.
Рэформа школы (1864) i цэнзурная рэформа (1865): школа - усесаслоная, павялiчвалася колькасць пачатковых школ, пераемнасць розных ступеня навучання. Гiмназii падзялiлiся на класiчныя i рэальныя. Доступ ва нiверсiтэты тым, хто скончы рэальныя гiмназii, бы абмежаваны. Высокая плата за навучанне. Для жыхаро Беларусi складана было атрымаць вышэйшую адукацыю таму, што не было нiводнай вышэйшай навучальнай установы (выезд за мяжу забараняся). Па-новаму цэнзурнаму статуту пашыралiся магчымасць друку. Адмянялася цэнзура для твора 10 друкаваных аркуша i для пераклада - 20 друк. арк. На Беларусi да сярэдзiны 80-х гг. усе перыядычныя выданнi залежалi ад урадавых устано i правасланай царквы. Такiм чынам, буржуазныя рэформы былi крокам наперад на шляху ператварэння феадальная манархii  буржуазную. Абмежаваны, непаслядоны характар рэформ на Беларусi бы абумолены пастаннем К.Калiноскага.




























































29 Пастанне 1863-1864
З канца першага дзесяцiгоддзя  Беларусi прыкметна змацняецца грамадска-палiтычны рух. Ён з’яляся часткай таго грамадска палiтычнага руху, якi ахапі Расію.
Формай арганізацыйнага згуртавання рэвалюцыйных сіл у Расіі  тыя гады былі розныя тайныя таварыствы. Значнае пашырэнне яны атрымалі галоным чынам сярод моладзі навучальных устано і  Беларусі. Адным з такіх таварыства было «Таварыства філамата». Створаны  1817 г. па ініцыятыве групы студэнта Віленскага універсітэта (А.Міцкевіча, Т. Зана, Я.Чачота, Ю. Яжоскага і інш.) гурток філамата ператварыся  даволі буйную аргаінізацыю з філіяламі  розных раёнах Беларусі.
У Віленскім універсітэце, акрамя «Таварыства філамата», дзейнічалі «Таварыства прамяністых», «Саюз літаратара», «Саюз філарэта» і інш., што з'яляліся своеасаблівымі філіяламі «Таварыства філамата», амаль не адрозніваючыся ад яго поглядамі.
На пачатку 20-х гадо утварылася тайная група  Вышэйшым піярскім вучылішчы  Полацку, якая атрымала назву «Таварыства філарэта». Яго заснавальніківыкладчыкі вучылішча, былыя студэнты Віленскага універсітэта Брадовіч і Львовіч.
Шырокі дзел перадавой моладзі  падпольных гуртках спрыя узнікненню дзекабрысцкіх арганізацый у Беларусі. Ідэі дзекабрыста, якія адпавядалі поглядам перадавой рэвалюцыйнай моладзі, сустрэлі тут водгук і падтрымку.Асноным у праграме дзекабрыста было патрабаванне ліквідацыі самадзяржая і прыгоннага права.
Паустанне К. Каліноускага. Паустанне пачалося у Польшчы у студні 1863г і у лютым ахапіла усю тэрыторыю Беларусі. Масавы удзел прыняла шляхта, якая дамагалася аднаулення РП у межах 1772г. Найбольш радыкальная частка шляхты спадзявалася дамагчыся гэтай мэты пры падтрымцы сялян. Прыхільнікау такой тактыкі дзеянняу называлі “чырвонымі”. Частка памешчыкау спадзявалася дамагчыся сваёй мэты мірным шляхам, без удзельніцтва сялян (белыя). Прымалі удзел у паустанні сяляне, якія былі незадаволены умовамі адмены прыгоннага права.
Кірауніком “чырвоных” на Беларусі быу Кастусь Каліноускі. Дваранін па паходжанні, скончый Свіслачскую гімназію, падчас вучобы у Пецярбургскім універсітэце далучыуся да рэвалюцыоннага руху. Тут ён пазнаёміуся з ідэямі рускіх рэвалюцыянерау-дэмакратау. У 1862г стау старшынёй Літоускага правінцыяльнага камітэта (ЛПК) Пад кірауніцтвам Каліноускага ЛПК разгарнуу актыуную падрыхтоуку да паустання, стау цэнтрам “чырвоных” на Беларусі.
Важную ролю у арганізацыі паустання адыграла выданне першай рэвалюцыйна-дэмакратычнай газеты на беларусі “Мужыцкая прауда”. Усяго выйшла 7 нумароу газеты. Яна выдавалася на беларускай мове лацінскім шрыфтам для сялян.
Разыходжанні удзельнікау паустання у поглядах адбілася на ходже і выніках паустання. Цэнтральны нацыянальны камітэт у Варшаве, дзе пераважалі “белыя” не улічвау патрабаванні ЛПК. Польскае кірауніцтва паствіла ЛПК перад выбарам: далучыцца да польскага паустання або дзейнічаць самастойна. У выніку Каліноускі павінен быу пайсці на супрацоуніцтва з “белымі”.
З-за адсутнасці адзінага плана баявых дзеянняу, недахопу сіл і зброі, разнагалоссяу сярод курауніцтва паустаннем, восенню 1863г паустанне было практычна падаулена на Беларусі.
У канцы студзеня 1864 каліноускі бай араштаваны. Знаходзячыся у турме ён пісау лісты для народа. Ён заклікау беларускі народ змагацца за свае правы, за радзіму.



























































30 Культтура Беларусі 19 стст.
Утварэнне бел. нацыі. Култ. Бел  ХІХ-пачатку ХХ ст.Нацыя – гістарычная супольнасць людзей, якая характарызуецца стойлівымі эканамічнымі і тэрытарыяльнымі сувязямі, агульнасцю мовы, культуры, характару, побыту, традыцый, звычая, самасвядомасці.Рэформа 1861 г., вызвалішы сялян ад прыгоннай залежнасці, стварыла мовы для капіталістычнай перабудовы памешчыцкай і сялянскай гаспадарак з арыентацыяй на рынак.Прамысловы пралетарыят Беларусі характарызавася шматнацыянальнасцю і адносна невысокай канцэнтрацыяй.Гандлёва-прамысловая буржуазія Беларусі была таксама шматнацыянальнай, прычым большую яе частку складалі прадстанікі небеларускага этнічнага насельніцтва.Слабасць нацыянальнай буржуазіі  пэнай ступені замаруджвала працэс кансалідацыі беларускай нацыі.У канцы XIX ст. паступова стабілізавалася этнічная тэрыторыя беларуса.Галоным арэалам кансалідацыі беларускай нацыі былі цэнтральная і паночна-заходняя часткі Беларусі.За 40 паслярэформенных гадо колькасць жыхаро Беларусі падвоілася.У другой палове ХІХ – пачатку XX ст. працягвася працэс фарміравання мовы беларускай нацыі. Беларуская літаратурная мова развівалася галоным чынам як мова мастацкай літаратуры і часткова публіцыстыкі.Адметнасць беларускага этнасу адлюстровалася  своеасаблівым народным выяленчым і дэкаратына-прыкладным мастацтве.Кансалідацыя беларускага этнасу  нацыю суправаджалася ростам нацыянальнай самасвядомасці.Бы праведзены шэраг рэформ у галіне адукацыі Расійскай імперыі, якія закранулі і Беларусь.Да 60-х гг. ХІХ ст. сістэма адукацыі характарызавалася рознатыповасцю навучальных устано. У мэтах уніфікацыі іх дзейнасці большасць навучальных устано перайшла  падпарадкаванне Міністэрства народнай асветы.Змены  сістэме адукацыі Беларусі прывялі да стойлівага росту колькасці навучальных устано.Аднак, нягледзячы на станочыя дасягненні народнай асветы, як Расійская імперыя  цэлым, так і Беларусь адставалі ад краін Заходняй Еропы.У галіне пачатковай адукацыі радавая палітыка была накіравана на тое, каб значную частку затрат на трыманне народных вучылішч перакласці на сялян.Сярэдняя адукацыя заставалася прывілеяй пануючых класа.Складвалася сістэма прафесійнай адукацыі. У Беларусі ствараліся рамесныя, сельскагаспадарчыя, камерцыйныя, медыцынскія, музыкальныя, мастацкія навучальныя становы.Літаратура. У другой палове ХІХ ст. пачынаецца новы этап у развіцці беларускай літаратуры. Пісьменнікі паступова пераадольвалі вузкае фальклорнае апісальніцтва сваіх папярэдніка, станавіліся на шлях стварэння развітой літаратуры. Ішо працэс жанравага збагачэння літаратуры, удасканальвалася вершаскладанне.Вяршыняй развіцця беларускай літаратуры другой паловы ХІХ ст. стала творчасць Францішка Багушэвіча.На лепшыя дасягненні літаратуры другой паловы ХІХ ст. абапіралася беларуская літаратура пачатку ХХ ст. Новыя тэмы, матывы і вобразы прынесла  беларускую літаратуру. Як таленавіты паэт-наватар, адзін з пачынальніка беларускай драматургіі і заснавальніка нацыянальнай школы перакладу вайшо у гісторыю беларускай літаратуры Янка Купала. Разам з Янкам Купалам заснавальнікам новай беларускай літаратуры і літаратурнай мовы ста Якуб Колас. У пачатку ХХ ст. раскрыліся творчыя здольнасці Максіма Гарэцкага, Змітрака Бядулі, Цішкі Гартнага, Каруся Каганца і інш.Тэатр. У фарміраванні беларускага прафесійнага нацыянальнага тэатра вялікую ролю адыграла тэатральная культура рускага, украінскага і польскага народа. У беларускіх гарадах дзейнічалі мясцовыя рускія драматычныя трупы, а таксама гастралявалі акцёры сталічных тэатра. Паспяхова выступалі артысты краінскіх тэатра, прыязджалі польскія тэатральныя калектывы.























































































31 Асаблівасці сац-экан развіцця Беларусі у канцы 19 пачатку 20 стст. Рэформа Сталыпіна.
развіццё прамысловасці Беларусі у пачатку 20ст стала працягам пачатай з адменай прыгоннага права у1861г мадэрнізацыі- паступовага пераходу ад феадальнага да капіталістычнага спосабу вытворчасці. Працэс індустрыялізыцыі быу звязаны з прамысловай рэвалюцыяй, якая пачалася на беларусі яшчэ у 30-я гг 19ст., і характарызавалася узнікненнем першых фабрык, пераходам ад ручной працы к машыннай.
Значную ролю у беларусі іграла рамесная і мануфіктурная вытворчасць. Самым вялікім прапрыемствам ва усёй беларусі лічылася тытунёвая фабрыка у Гродна. Адной з найбольш перадавых у расіі па тэхнічным абсталяванні была Добрушская папяровая фабрыка.
Развіццё капіталістычнай гаспадаркі, станаулення таварна-грашовых адносін непасрэдна залежылі ад шляхоу зносін. У канцы 19ст Беларусь мела у некалькі разоу больш шлахоу, чым еурапейская частка Расіі. У значнай ступені патрэбнасцям капіталістычнага развіцця адказвала будова чыгунак. У буйныя чыгуначныя вузлы ператварыліся Мінск, Віцебск, Брэст, Баранавічы, Гомель. Дзякуючы чыгунцы значна палепшыліся сувязі беларускага рынка з агульнарасійскім і еурапейскімі рынкамі.
Развіццё прамысловасці і транспарту спрыяла росту гарадоу Беларусі.
Сталыпінская аграрная рэформа пачалася у 1906г. Першым яе этапам было разбурэнее сялянскай абшчыны, замацаванне абшчынных замельных надзелау у асабістую уласнасць сялян. Ткая магчымасць замацавання зямлі ва уласнаць давалася сялянам праз атрыманне зямлі у водрубе. Гэта значыць, што селянін мог аб’яднаць кавалкі зямлі у межах вёскі, дзе ён жыу, у адным месцы замест церазпалосіцы. Калі селянін перасяляуся на асобны зямельны надзел, які знаходзіуся за мяжамі вёскі, то гэты надзел называуся хутарам. Да стварэння такой гаспадаркі імкнуліся заможныя сяляне, якіх называлі кулакамі. Вырашэнне пытання малазямельных сялян Сталыпін вырашыу шляхам добраахвотнага перасялення сялян з еурапейскіх губерній за Урал, у Сібір, на Далёкі усход, дзе было шмат неапрацаванай зямлі.
Па ініцыятыве сталыпіна у 1911г на Беларусі былі уведзены земствы- выбарныя органы мясцовага самакіравання у Віцебскай, Магілёускай і Мінскай губернях.
Сталыпінская рэформа у сваёй эканамічнай часцы прывяла к росту буржуазнай уласнаці. Значная частка зямель перайшла у рукі заможных сялян-прадпрымальнікау. Разам з тым большасць сялян-беднякоу, якія выйшлі на хотара, не змаглі наладзіць гаспадарку і было вымушана прадаць сваю зямлю. Рэформа спрыяла паглыбленню спецыялізацыі сельскай гаспадаркі на малочнай жывёлагадоулі і вінакурэнні. У фермерскіх гаспадарках выкарыстоуваліся сельска-гаспадарчыя машыны.
Рэформа ускорыла раскол вёскі і стварыла слой сельскай буржуазіі з ліку заможных сялян.
















































































32. Грамадска-палітычнае становішча Беларусі  канцы XIX – пачатку XX ст. Фарміраванне палітычных партый. Беларускі нацыянальны рух у пачатку 20 стст.
Канец XIX – пачатак XX ст. – час стварэння і станалення палітычных партый. У другой палове 90-х гг. сярод сацыял-дэмакрата шматнацыянальных заходнiх губерня пераважала тэндэнцыя да стварэння рабочых арганiзацый па нацыянальнай прыкмеце. У Расii ствараюцца буйныя гарадскiя i рэгiянальныя сацыял-дэмакратычныя арганiзацыi. Усё гэта выклiкала неабходнасць аб’яднання сацыял-дэмакрата у адзiную партыю. Iнiцыятарам аб’яднальнага працэсу ста пецярбургскi “Саюз барацьбы за вызваленне рабочага класа”. У 1898 г. у Мiнску прайшо з’езд, якi прыня рашэнне аб аб’яднаннi прадсталеных на iм арганiзацый у РСДРП i выбра ЦК партыi.Летам 1903 г. за мяжой адбыся ІІ з’езд РСДРП. Ён прыня праграму у якой абвяшчалася пралетарская рэвалюцыя, заваяванне дыктатуры пралетарыяту і пабудова сацыялізму. Адбыся раскол РСДРП. Рэвалюцыйную частку расійскіх сацыял-дэмакрата пачалі называць бальшавікамі, а прыхільніка рэфармісцкага накірунку – меншавікамі.У 1902 г. прыхiльнiкi iдэй народнiцтва стварылi Партыю сацыялiста-рэвалюцыянера (эсэра). Эсэры мелі на мэце звяржэнне самадзяржая, знiшчэнне памешчыцкага землеладання i станаленне  Расii федэратынай дэмакратычнай рэспублiкi.На рубяжы XIX–ХХ стст. з агульнадэмакратычнага руху вылучаецца беларуская нацыянальная плынь. У канцы 1902 – пачатку 1903 гг. аформiлася Беларуская рэвалюцыйная грамада (БРГ). На сваiм I з’ездзе  1903 г. БРГ прыняла праграму, дзе называла сябе сацыяльна-палiтычнай арганiзацыяй беларускага працонага народа. Тэарэтычныя погляды БРГ спалучалi iдэi рэвалюцыйнага дэмакратызму i народнiцтва. Партыя выступала за звяржэнне самадзяржая, знiшчэнне капiталiзму i сталяванне дэмакратычнага ладу, прызнавала правы народа Расii на атаномiю.
Пасля падалення пастання 1863–1864 гг. на Беларусi адбыся рэзкi спад сялянскiх выступлення i на працягу наступных 40 год сялянскi рух нiколi не дасяга таго зроню.Арганiзаваны рэвалюцыйны рух на Беларусi пача адраджацца толькi  сярэдзiне 70-х гг.З самага пачатку  народнiцтве iснавалi дзве плынi – рэвалюцыйная i рэфарматарская. Прадстанiкi першай асноным сродкам дасягнення сваiх мэт лiчылi сялянскую рэвалюцыю. Памярконыя народнiкi хацелi перайсцi да сацыялiзму шляхам паступовага рэфармавання iснуючага ладу Расii.Народнiцкi рух на Беларусi бы iдэйна i арганiзацыйна звязаны з агульнарасiйскiм.Тым не меньш, выступлення рабочых на Беларусi было ня шмат. Толькi  90-я гады назiраецца здым барацьбы. Паступова рабочы рух набывае се большую арганiзаванасць i  канцы ХIХ ст. вылучаецца  самастойную плынь.У дугой палове 80-х – пачатку 90-х гг. у некаторых гарадах Беларусi былi арганiзаваны гурткi, у якiх вывучалiся працы К. Маркса, Ф. Энгельса i iх паслядонiка.Аднак ужо з сярэдзіны 90-х гадо у сацыял-дэмакратычным руху Расіі адбываюцца значныя змены. Пачынаецца пераход ад вузкай гуртковай прапаганды марксізму да масавай эканамічнай і палітычнай агітацыі.
Прадвеснікам беларускага нацыянальна-культурнага руху з'явілася інтэлігенцыя, якая  І палове XIX ст. зацікавілася бе-ларускім этнасам, пачала вывучацьяго песні, казкі, звычаі, аб-рады, запісваць і публікаваць іх.
У II палове XIX ст. назірася пэны здым беларускага нацыянальна-культурнага руху сярод інтэлігенцыі Менска, Вільні, Віцебска. Ужо  пачатку 60-х гадо ставілася пытанне аб прад-сталенні права на самавызначэнне былым "правінцыям" Рэчы ПаспалітайЛітве, Беларусі і Украіне.
У канцы 90-х гадо у Менску па ініцыятыве брато Луцке-віча утварыся гурток з мэтай вывучэння Беларусі і распра-цокі беларускага нацыянальнага пытання. У 1902 г. Луцкеві-чы паступілі вучыцца  Пецярбург і заснавалі там легальны студэнцкі "Гурток беларускай народнай асветы", які працяг-ва пачатую  Менску дзейнасць. Дзякуючы "Гуртку" у 1903 г. бы выдадзены зборнік верша Я. Лучыны "Вязанка", а  1904 г."Калядная чытанка" і "Вялікодная пісанка".
У 1903 г. на аснове нацыянальна-культурных гуртко бе-ларускай моладзі Менска, Вільні і Пецярбурга была творана "Беларукая рэвалюцыйная грамада". Стваральнікамі і кіран-ікамі яе былі, акрамя Луцкевіча, Алесь Бурбіс, Алаіза Пашкевіч, Вацла Іваноскі і інш.
Пачатак XX ст. з'явіся важным этапам у працэсе тва-рэння беларускай нацыі. Яшчэ  канцы XIX ст. прадстанікі
беларускай інтэлігенцыі тэарэтычна абгрунтавалі існаванне самастойнага этнасу і абвясцілі яго права на ронасць з іншымі народамі, права на палітычнае самавызначэнне свайго лёсу. У пачатку XX ст. завяршылася арганізацыйнае афармленне пер-шай нацыянальнай палітычнай партыі, якая выступша з рэва-люцыйна-дэмакратычнай праграмай барацьбы за нацыяналь-ную свабоду беларускага народа. Але з прычыны існавання фактычнай забароны беларускамонага друку  царскай Расіі, працэс складвання нацыянальнай літаратурнай мовы яшчэ не завяршыся.
Уздыму нацыянальнага руху  Беларусі садзейнічала рэ-валюцыя 19051907 гг. Арганізатарам, ідэйным і палітыч-ным кіраніком барацьбы з'ялялася Беларуская сацыялі-стычная грамада. Бліжэйшай сваёй задачай БСГ абвясціла звяржэнне самадзяржая, утварэнне Расійскай федэраты-най дэмакратычнай рэспублікі са свабодным самавызна-чэннем і культурна-нацыянальнай атаноміяй народнасцей. Легальным органам БСГ стала штотыднёвая газета "Наша доля", якая пачала выдавецтва  1906 г. у Вільні. Неафіцый-нымі яе рэдактарамі былі Луцкевічы, Цётка, Умястоскі. Пас-ля закрыцця "Нашай долі" стала выдавацца  Вільні што-тыднёвая легальная газета "Наша ніва" (1906 г., лістапад). Аноным аб'ектам БСГ заставалася вёска. Уплы БСГ у ра-бочым руху гарадо, за выключэннем Менска і Вільні, амаль не адчувася з-за нязначнай колькасці беларускіх рабочых і іх нізкай нацыянальнай свядомасці.
Важную ролю  развіцці беларускага нацыянальна-куль-турнага руху і  пашырэнні нацыянальнай асветы адыграла дзейнасць кнігавыдавецкай суполкі "Загляне сонца і  наша аконца". Суполка арганізавала некалькі выдання. Так, у 1907 г. выйшлі з друку "Дудка беларуская" Ф. Багушэвіча і  перак-ладзе В. Дуніна-Марцінкевіча "Пан Тадэуш" А. Міцкевіча. Так бы пакладзены пачатак сістэматычнаму выданню беларуска-моных кніг. Суполка арганізавала рэкламу і продаж сваіх і іншых выдання на беларускай мове, а таксама рускіх і польскіх кніг пра Беларусь.
Атакі  перыяд рэакцыі супраць беларускага нацыяналь-нага руху з адкрытым адмаленнем існавання беларускай на-цыі аказаліся беспаспяховымі. Але  такіх умовах беларускі адраджэнцкі рух бы вымушаны  асноным абараняцца ад націску рэакцыйных сіл, якія па сваёй магутнасці непараналь-на перазыходзілі яго. Расла папулярнасць "Нашай нівы". Па-шырыся беларускі кнігадрук. У 19081914 гг. выйшлі  свет 77 беларускіх кніг. Публікаваліся творы В. Дуніна-Марцінкев-іча, Ф. Багушэвіча, Цёткі, Я. Купалы. Я. Коласа, М. Багдановіча, Ц. Гартнага і інш. Другое месца па колькасці выдання займа-ла навукова-папулярная літаратура. Значныя поспехі назірал-іся і  развіцці беларускага нацыянальнага мастацтва.
Характэрнай асаблівасцю беларускага нацыянальнага руху  пачатку XX ст. з'ялялася тое, што ён развівася пад кіраніцтвам адной партыіБСГ, а затым на працягу догага часуадной газеты "Наша ніва". Беларускі нацыянальны рух
быу сялянскім, народніцкім па характары. Намбольш актыунан яго сілай была сялянская і дробна-шляхецкая па паходжанні інтэлегенцыя.

















































































33 Рэвалюцыя 1905-1907 гг. На Беларусі.У пачатку ХХ ст. у Расii склалася рэвалюцыйная сiтуацыя. Эканамiчны крызiс 1900–1903 гг. i руска-японская вайна 1904–1905 гг. садзейнiчалi абвастрэнню сiх супярэчнасцей. Рэвалюцыйны выбух у Расii ста непазбежным.У палiтычнай барацьбе вылучаюцца тры лагеры: урадавы, лiберальна-буржуазны i дэмакратычны. Кожны з iх ме свае мэты i задачы. Урадавы лагер iмкнулся захаваць самадзяржае i не дапусцiць карэнных змен у дзяржана-палiтычным ладзе Расii. Лiбералы марылi аб палiтычных свабодах, жадалi лiквiдаваць перажыткi феадалізму. Агульнай мэтай дэмакратау было знiшчэнне сiх рэштка феадалізму, у тым лiку i памешчыцкага землеладання, звяржэнне самадзяржая i сталяванне дэмакратычнай рэспублiкi.9 студзеня 1905 г. у Пецярбургу было растраляна мiрнае шэсце рабочых, якiя накiровалiся да цара з просьбай палепшыць становiшча народа. Гэтая падзея выклiкала магутную хвалю пратэсту.У лютым – сакавiку колькасць палiтычных выступлення рэзка зменшылася, але адбылося значнае павелічэнне эканамiчных забастовак.Вясною 1905 г., як следства здзеяння рабочага руху, на Беларусi разгарнуся масавы рэвалюцыйны рух сялянства.Восенню 1905 г. шматлiкiя агульнагарадскiя стачкi злiлiся ва Усерасiйскую палiтычную стачку. Ва сёй Расii баставала звыш двух мiльёна чалавек.18 кастрычнiка  Мiнску на плошчы адбыся мiтынг, у якiм удзельнiчалi каля 20 тыс. чалавек. Каб разагнаць мiтынгуючых, губернатар Курла загада прымянiць зброю.У снежнi 1905 г. палiтычная барацьба пралетарыяту Расii працягвалася. У Маскве яна перарасла ва зброенае пастанне. Забастока ахапiла большасць чыгуначных вузло Беларусi. У апошнія месяцы 1905 г. зно узрос сялянскi рух.Аднак збiць рэвалюцыйную хвалю ладам сё ж такi далося. У пэнай ступенi гэтаму спрыя Манiфест 17 кастрычнiка.Пасля снежаньскiх падзей 1905 г. рэвалюцыйны рух паступова iдзе на спад.
















































































34 Беларусь ва умовах І-й сусветнай вайны (1914-люты1917 г.). Беларускі нацыянальны рух.
Расійскія войскі, церпячы паражэнне за паражэннем у Польшчы, у ліпені 1915 г. здалі Варшаву. Фронт імкліва набліжася да Беларусі. У пачатку верасня 1915 г. расійская армія пакінула Вільню, Гродна, Ліду, Брэст і іншыя гарады Заходняй Беларусі. У кастрычніку 1915 г. фронт стабілізавася на лініі Дзвінск–Паставы–Баранавічы–Пінск. Значная частка тэрыторыі Беларусі апынулася пад германскай акупацыяй.У сувязі з наступленнем германскіх войск на сход рушы вялікі паток бежанца з Польшчы, Літвы і заходніх павета БеларусіНа захопленай Гегманіяй тэрыторыі Беларусі водзіліся розныя ваенныя павіннасці. На абаронныя работы прыцягвалася сё насельніцтва прыфрантавой паласы. Пачаліся масавыя рэквізіцыі жывёлы, прадукта харчавання і фуражу.Рэквізіцыі і прымусовыя работы на патрэбу фронту праводзілі і германскія лады. Акупанты сілаю забіралі  сялян коней, каро, іншую хатнюю жывёлу, прадукты, фураж, адзенне, абутак, прымушалі выконваць розныя павіннасці.У выключна цяжкім становішчы апынулася сельская гаспадарка Беларусі. Больш як палова сіх працаздольных мужчын беларускай вёскі была мабілізавана і адпралена на фронт.З-за моцнага заняпаду сельскай гаспадаркі амаль перасталі паступаць на рынак прадметы першай неабходнасці, што выклікала рост дараголі, зніжэнне жыццёвага зроню народа.Пачынаючы з 1915 г., на Беларусі назіраецца нарастанне рабочага руху. У 1916 г. стачачны рух ахапі 11 населеных пункта Беларусі. Асноным патрабаваннем стачачніка з’ялялася павышэнне заработнай платы. Аднак трэба адзначыць, што стачкі на Беларусі  гэты час адбываліся разрознена, і, як правіла, у іх удзельнічала толькі частка рабочых. Масавага рабочага руху не было.Своеасаблівую форму на Беларусі  гады вайны набы сялянскі рух – разгром памешчыцкіх маёнтка, харчовых магазіна і лавак.Значна зраслі сялянскія хваляванні  1915 г. У сувязі з перанясеннем баявых дзеяння на тэрыторыю Беларусі і ростам рэквізіцый сярод сялян. Аднак у 1916–1917 гг. іх колькасць значна зменшылася.Ваенныя паражэнні расійскай арміі  кампаніі 1915 г., нядачы баявых дзеяння у 1916 г., велізарныя людскія страты выклікалі нездаволенасць салдат. У войсках успыхнулі хваляванні, звязаныя з дрэнным забеспячэннем прадуктамі харчавання і абмундзіраваннем, недахопам зброі і боепрыпаса. Расло дэзерцірства.22 кастрычніка 1916 г. адбылося пастанне салдат, казако і матроса на размеркавальным пункце  Гомелі. Пастанне спыхнула  сувязі з арыштам аднаго з казако. Паустанцы былі жорстка пакараны. Але спыніць працэс разлажэння арміі жо было нельга, яна паступова станавілася небаяздольнай.

















































































35 ) Лютаская рэвалюцыя 1917 г. Бел нац рух.У гады вайны адбыліся значныя змены . На захопленай Германіяй тэрыторыі вядомыя беларускія дзеячы выступілі з ідэяй стварэння канфедэрацыі  форме Вялікага княства.Аднак утварыць канфедэрацыю не далося. Германскі рад не бы зацікалены  такой дзяржаве.У пачатку 1916 г. у германскім загадзе аб школах акупіраванага краю абвясшчалася беларускую мову ранапранай з польскай, літоскай і ярэйскай мовамі. Нягледзячы на супрацьдзеянне польскіх памешчыка і ксяндзо, беларускі нацыяналшьны рух значна ажывіся.Паступова галонымі цэнтрамі беларускага нацыянальнага руху становяцца Петраград, Масква і іншыя гарады Расіі. З явілася некалькі рэвалюцыйных газет.Але цэнзары недазволілі доуга існавацьім.Далейшае развіццё беларускага нацыянальнага руху стала магчымым толькі  выніку перамогі Лютаскай рэвалюцыі.Лютаская рэвалюцыя – з’ява сусветна-гістарычнага значэння. З аднаго боку, яна падвяла рысу пад шматвяковай гісторыяй расійскай манархіі, а з другога – адкрыла шлях да дэмакратычнага развіцця Расіі. Па свайму характару рэвалюцыя была буржуазна-дэмакратычнай. Але  адрозненне ад рэвалюцыі 1905–1907 гг. яна перамагла. Галоная яе задача – звяржэнне самадзяржая – была выканана. Пасля перамогі пастання па сёй краіне пачалі стварацца Саветы, якія і сталі органамі лады. Большасць у Саветах склалі меншавікі і эсэры.У краіне станавілася двоеладдзе.Звесткі аб перамозе рэвалюцыі  Петраградзе прыйшлі  Беларусь 1–4 сакавіка 1917 г. Рабочыя, сяляне, салдаты віталі пралетарыят Петраграда і выказалі намер падтрымаць рэвалюцыю.Асаблівая вага была звернута на тварэнне Савета рабочых і салдацкіх дэпутата.Саветы  Беларусі прызнавалі кіруючую ролю Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутата. Разам з тым яны прызнавалі і Часовы рад.6 сакавіка 1917 г. Часовы рад перада уладу  губернях і паветах сваім камісарам, якія выконвалі функцыі губернатара.У першыя дні рэвалюцыі пачалі стварацца прафсаюзы, якія павялі барацьбу за паляпшэнне эканамічнага становішча працоных, скарачэнне рабочага дня, павелічэнне зарплаты і інш.Рэвалюцыя паклала пачатак дэмакратызацыі войска.7–17 красавіка 1917 г. у Мінску адбыся І з’езд ваенных і рабочых дэпутата армій і тылу Заходняга фронту. Адным з галоуных арганізатара з’езда бы Мінскі Савет рабочых і салдатскіх дэпутатау. З’езд прызна неабходным для Расіі працягваць вайну з мэтай абароны рэвалюцыі.20 красавіка 1917 г. у Мінску адкрыся з’езд сялянскіх дэпутата. Дэлегаты з’езда выступілі за пераход усёй зямлі  агульнанародную.Такім чынам, Лютаская буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя з’явілася пачаткам дэмакратычнага развіцця Расіі, у тым ліку і Беларусі, адкрыла шлях да эканамічнага і сацыяльнага прагрэсу краіны.
Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі. Размежаванне палітычных сіл. Першы усебеларускі з’езд.24 – 25 кастрычніка 1917 г. у Петраградзе перамагла сацыялістычная рэвалюцыя. Часовы рад бы скінуты.25 кастрычніка аб перамозе зброенага пастання  Петраградзе стала вядома  Мінску. Улада  горадзе перайшла  рукі Савета.1 лістапада 1917 г. у Мінск прыбылі атрады рэвалюцыйных. Іх прыбыццё змяніла суадносіны сіл на карысць бальшавіко.2 лістапада прайшо пашыраны сход Мінскага Савета з удзелам вайсковых і фабрычна-заводскіх камітэта. Сход прыня рэзалюцыю аб устаналенні савецкай улады  Мінску. Такім чынам, барацьба з контррэвалюцыяй у Мінску завяршылася перамогай рэвалюцыйных сіл.Значна пазней перамагла савецкая лада  МагілёвеНа працягу кастрычніка – лістапада 1917 г. савецкая лада была станолена на сёй свабоднай ад ворага тэрыторыі Беларусі.Разам з утварэннем на Беларусі новых савецкіх органа улады былі ліквідаваны органы, створаныя Часовым урадам.Першым крокам на шляху зацвярджэння савецкай улады было вядзенне рабочага кантролю над вытворчасцю і размеркаваннем.Напрыканцы 1917 г. на Беларусі былі сфарміраваны мясцовыя органы рабочага кантролю.Пачалі праводзіцца рэвалюцыйныя ператварэнні і  вёсцы. Першым крокам у гэтым напрамку былі канфіскацыя сёй зямлі.У канцы кастрычніка 1917 г. былі ажыццёлены меры, накіраваныя на паляпшэнне становішча працоных Беларусі. Была прынята пастанова аб устаналенні 8-гадзіннага рабочага дня.Такім чынам, перамога Кастрычніцкай рэвалюцыі і станаленне савецкай улады паклалі пачатак рэвалюцыйным ператварэнням ва сіх сферах грамадскага жыцця беларускага народа.











































































































36. Першы Усебеларуски з’езд. Абвяшчэнне БНР
Прадстанікі беларускага нацыянальнага руху распачалі падрыхтоку да склікання Усебеларускагаз'езда, які адбыся  снежні 1917 г. у Мінску. Яго дзельнікі не прыйшлі да адной думкі. Адна частка дэлегата дабівалася абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі, а другая частка прапанавала атаномію  складзе Савецкай Расіі. З'езд прыня рашэнне аб стварэнні органа краёвай улады  выглядзе Усебеларускага Савета сялянскіх, рабочых і салдацкіх дэпутатпа. Аднак падобны орган, які знік у выніку кастрычніцкіх падзей 1917 г., ужо існава у Беларусі гэта Аблвыкамзах. Стварышы свой орган краёвай улады, удзельнікі з'езда фактычна выказаліся супраць улады Аблвыкамзаха. Таму па рашэнні бальшавіцкага кіраніцтва з'езд пры дапамозе вайсковай сілы бы распушчаны.
Удзельнікі Усебеларускага з'езда не прыпынілі распачатай працы і тварылі Выканачы камітэт (Выканком) з'езда. Выканком ва мовах нямецкага наступления, калі кіранікі Аблвыкамзаха пакінулі Мінск, абвясці сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. 9 сакавіка 1918 г. адбылося пашыранае пасяджэнне выканкома Савета Усебеларускага з’езда. На пасяджэнні была прынята 2-я Устаная грамата да народа Беларусі. У гэтым дакуменце Беларусь абвяшчалася Народнай Рэспублікай. Аднак  граматах не былі дастаткова выразна акрэслены сацыяльна-палітычныя задачы. Таму выпрацоваецца агульная тактыка  нацыянальным пытанні. 25 сакавіка 1918 г. на сесіі Рады была прынята Устаная грамата. Грамата павінна была завяршыць працэс самавызначэння і канчаткова канстытуіраваць утварэнне беларускай нацыянальнай дзяржанасці. Галоным у грамаце было абвяшчэнне незалежнасці Беларусі. Найбольшую самастойнасць Рада БНР атрымала  галіне культуры і адукацыі. Народны сакратарыят БНР атрыма ад нямецкага камандавання некаторыя правы і  галіне міжнароднай палітыкі. Вось у такіх складаных умовах Рада БНР на закрытым пасяджэнні прыняла тэкст тэлеграмы германіі, у якой выказвалася падзяка за вызваленне Беларусі ад бальшавіцкага прыгнёту і анархіі. Пасылка Радай тэлеграмы выклікала востры палітычны крызіс у самой Радзе, яе пакінулі эсэры, меншавікі, ярэйскія сацыялісты. Крызіс прывё да расколу БСГ. Пасля вайны на вызваленай тэрыторыі Беларусі была аднолена савецкая лада. Ствараліся яе органы: ваенныя саветы, рэвалюцыйныя камітэты, выканкомы Савета. Такім чынам, абвяшчэнне БНР з’явілася першай спробай рэалізацыі на практыцы беларускай ідэі, што знікла яшчэ на пачатку ХІХ ст., сукупнасці сіх трох яе асноватворных элемента – нацыянальнай свядомасці, нацыянальна-культурнага адраджэння і нацыянальнай дзяржанасці. Аднак гэта бы першы крок барацьбы за беларускую дзяржанасць. Незалежнасць і свабода, аб’яленыя 25 сакавіка 1918 г., так і засталіся жаданнем і надзеяй.
Дзеячы БНР (Луцкевічы, ВацлаЛастоскі, Аркадзь Смоліч і інш.) апынуліся  цяжкім становішчы, бо абвяшчэнне БНР адбылося жо ва мовах нямецкай акупацыі. Па мовах Брэсцкага міру, падпісанагаЗ сакавіка 1918 г. паміж Савецкай Расіяй і Германіяй, частка Беларусі была занята германскімі войскамі. Нямецкае кіраніцтва, нягледзячы на прывітальную тэлеграму часткі дзеяча БНР, не прызнала гэтай рэспублікі.
Пытанне аб стварэнні беларускай дзяржавы на савецкай аснове вырашалася  канцы 1918 г. на VI Паночна-Заходняй абласной канферэнцыі Расийскай Камуністычнай партыі (бальшавіко) РКП(б), якая праходзіла  Смаленску. Яна 30 снежня 1918 г. абвясціла сябе I з'ездам Камуністычнай партыі (бальшавіко) Беларусі КП(б)Б. 1 студзеня 1919 г. было абнародавана рашэнне з'езда пра абвяшчэнне Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь (ССРБ). Старшынёй Часовага рабоча-сялянскага рада Беларусі ста Зміцер Жылуновіч (ЦішкаГартны).
23 лютага 1919 г. на I Усебеларускім з'ездзе Савета у Мінску была прынята першая Канстытуцыя ССРБ. Таксама было прынята рашэнне пра аб'яднанне Беларусі і Літвы  Літоска-Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (ЛітБелССР). Яна была творана як буферная дзяржава, тэрыторыя якой выкарыстовалася для адмежавання Савецкай Расіі ад Польшчы з мэтай прадухілення адкрытай вайны з ёю.
ЛітБелССРпраіснавала да жніня 1919 г.,калі яе тэрыторыя была захоплена польскімі войскамі  час польска-савецкай вайны 19191920 гг. Пасля вызвалення войскамі Чырвонай Арміі тэрыторыі Беларусі 31 ліпеня 1920 г. была прынята Дэкларацыя аб незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь (ССРБ). Адбылося другое абвяшчэнне савецкай рэспублікі на тэрыторыі Беларусі


37. Стварэнне беларускай савецкай дзяржайнасці.роля і месца БССР у складзе СССР
і. Стварэнне беларускай дзяржанасці было звязана першапачаткова з абвяшчэннем на нацыянальна -дэмакра-тычнай аснове Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), а затым з утварэннем на савецкай аснове Сацыялістычнай Са-вецкай Рэспублікі Беларусь.
Пытанне аб дзяржанасці Беларусі складнялася тым, што вышэйшы орган савецкай улады  Беларусі Абласны вы-каначы камітэт Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэ-путата Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзах) адмона ставіся да яго вырашэння. Яго кіраніцтва (А. Мясніко і інш.) не лічыла беларуса самастойнай нацыяй.
Прадстанікі беларускага нацыянальнага руху распачалі падрыхтоку да склікання Усебеларускагаз'езда, які адбыся  снежні 1917 г. у Мінску. Яго дзел ьнікі не прыйшлі да адной думкі. Адна частка дэлегата дабівалася абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі, а другая частка прапанавалаа -таномію  складзе Савецкай Расіі. З'езд прыня рашэнне аб стварэнні органа краёвай улады  выглядзе Усебеларускага Савета сялянскіх, рабочых і салдацкіх дэпутатпа. Аднак па-добны орган, які знік у выніку кастрычніцкіх падзей 1917 г., ужо існава у Беларусі гэта Аблвыкамзах. Стварышы свой орган краёвай улады, удзельнікі з'езда фактычна выказал іся супраць улады Аблвыкамзаха. Таму па рашэнні бальшавіц -кага кіраніцтва з'езд пры дапамозе вайсковай сілы бы рас-пушчаны.
Удзельнікі Усебеларускага з'езда не прыпынілі распача-тай працы і тварылі Выканачы камітэт (Выканком) з'езда. Выканком ва мовах нямецкага наступления, калі кіранікі Аблвыкамзаха пакінулі Мінск, абвясці сябе часо-вай уладай на тэрыторыі Беларусі. 9 сакавіка Выканком аб-вясці Беларускую Народную Рэспубліку (БНР). Ён бы пе-ратвораны  Раду БНР, якая 25 сакавіка 1918 г. абвясціла незалежнасць БНР.
Дзеячы БНР (Jean i Антон Луцкевічы, ВацлаЛастоскі, Аркадзь Смоліч і інш.) апынуліся  цяжкім становішчы, бо абвяшчэнне БНР адбылося жо ва мовах нямецкай акупа-цыі. Памовах Брэсцкагаміру, падпісанагаЗ сакавіка 1918 г. паміж Савецкай Расіяй і Германіяй, частка Беларусі была занята германскімі войскамі. Нямецкае кіраніцтва, ня-гледзячы на прывітальную тэлеграму часткі дзеяча БНР, не прызнала гэтай рэспублікі.
2. Пытанне аб стварэнні беларускай дзяржавы на савецкай аснове вырашалася  канцы 1918 г. на VI Паночна-За-ходняй абласной канферэнцыі Расгйскай Камуністычнай партыі (бальшавіко) РКП(б), якая праходзіла  Смален-ску. Яна 30 снежня 1918 г. абвясціла сябе Iз'ездам Камуніс-тычнайпартыі (бальшавіко) Беларусі КП(б)Б. 1 студзеня 1919 г. было абнародавана рашэнне з'езда пра абвяшчэнне Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь (ССРБ). Стар-шынёй Часовага рабоча-сялянскага рада Беларусі ста Зміцер Жылуновіч (ЦішкаГартны).
23 лютага 1919 г. на I Усебеларускім з'ездзе Савета у Мінску была прынята першая Канстытуцыя ССРБ. Таксама было прынята рашэнне пра аб'яднанне Беларусі і Літвы  Літоска-Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (ЛітБелССР). Яна была творана як буферная дзяржава, тэ-рыторыя якой выкарыстовалася для адмежавання Савецкай Расіі ад Польшчы з мэтай прадухілення адкрытай вайны з ёю
ЛітБелССРпраіснаваладажніня 1919 г.,каліяетэрыто-рыя была захоплена польскімі войскамі  час польска-савецкай вайны 19191920 гг. Пасля вызвалення войскамі Чырво-най Арміі тэрыторыі Беларусі 31 ліпеня 1920 г. была прыня-та Дэкларацыя аб незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь (ССРБ). Адбылося другое абвяшчэнне са-вецкай рэспублікі на тэрыторыі Беларусі.
38.Савецка-польская вайна 1919-1920 гг.
У перыяд адраджэння Польскай дзяржавы (1918-19) была створана Войска Польскае. Кіраніцтва Польшчы на чале з [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] не жадала абмяжовацца этнічнымі польскімі тэрыторыямі, імкнулася далучыць беларускія, літоскія, украінскія землі да сваёй дзяржавы. У снежні 1918 дэкрэтамі польскага рада да Польшчы былі далучаны Бельскі павет Гродзенскай і Агустоскі павет Сувалкаскай губерня.
У першай палове лютага 1919 Польшча распачала ваенныя дзеянні супраць савецкіх рэспублік. Пачынаючы з 14 лютага 1919 паночная група польскіх войска пад камандаваннем генерала Вацлава Івашкевіча заняла большую частку Гродзенскай губерні, павяла наступленне  напрамку [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] і [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], паднёвая на [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] і [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], разгортваліся ваенныя дзеянні і на тэрыторыі [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]. 22.4.1919 была занята Вільня. Польскія войскі паступова прасоваліся на тэрыторыю Беларусі. У сакавіку-красавіку 1919 яны занялі [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], Пінск, Баранавічы.
Урад [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] заяві пратэст ураду Польшчы, ЦВК Расіі прыня 1.6.1919 пастанову аб аб'яднанні ваенных сіл савецкіх рэспублік. Аднак спыніць наступленне польскіх войск не здоле. 1.7.1919 апошнія разгарнулі паспяховае наступленне, а 8 жніня занялі Мінск. У сярэдзіне жніня яны кантралявалі практычна сю тэрыторыю [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], а таксама шэраг раёна Украіны. У Беларусі лінія фронту праходзіла па р. [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], на Украіне па р. [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] г. Наваград-Валынскі г. Магілё-Падольскі.
Увосень 1919 Ю. Пілсудскі спыні наступленне, каб паспрыяць Чырвонай Арміі разграміць армію генерала Антона Дзянікіна, які пагража Маскве – Дзянікін адмовіся прызнаць незалежнасць Польшчы, выступаючы з лозунгам "адзінай і непадзельнай Расіі". У гэты час 1919 праходзілі польска-савецкія мірныя перагаворы  [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], а затым у [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]. Аднак яны аказаліся безвыніковымі. Польскі рад адхілі мірныя прапановы савецкага боку, які згаджася на тэрытарыяльныя саступкі.
У сакавіку [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] польскія войскі правялі лакальнае наступленне, захапілі [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], Оруч, перарэзалі чыгунку паміж Заходнім і Падрёва-Заходнім франтамі Чырвонай Арміі; у красавіку 1920 пры падтрымцы палко Пятлюры захапілі Корасцень, Жытомір, Казацін, 6 мая [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ].
12.5.1920  Савецкай Расіі абвешчана ваеннае становішча, на польскі фронт накіравана больш за 24 тыс. камуніста. 28.4.1920 Палітбюро ЦК РКП(б) ухваліла план наступлення. Галоны дар наносі Заходні фронт праз Беларусь на Варшаву; часці Паднёва-Заходняга фронту пасля вызвалення Кіева павінны былі наступаць праз Рона на Брэст. На мацаванне франто накіраваны стралковыя і кавалерыйсікя дывізі.
Незабаве Заходні фронт пача наступаць. 16-я армія фарсіравала Бярэзіну паміж прытокамі Бобр і Клява і рушыла  напрамку Мінска. Польскае камандаванне падцягнула рэзервы з літоскай граніцы і контрударам прымусіла савецкія войскі адысці на зыходныя рубяжы.Наступленне польскіх войск на Украіне было затрымана. Паднёва-Заходні фронт, падмацаваны 1-й Коннай арміяй, нанёс паражэнне 3-й і 6-й польскім арміямі 12.6.1920 заня Кіе.4.7.1920 ударная група Заходняга фронту разбіла польскія войскі каля Полацка і рушыла да Вільні і Маладзечна, 16-я армія фарсіравала Бярэзіну і 11.7.1920 заняла Мінск. Мазырская группа наступала здож чыгункі Мазыр Брэст. 14 ліпеня войскі Заходняга фронту захапілі Вільню, 19 ліпеня фарсіравалі Нёман і Шчару і выйшлі на тэрыторыю Польшчы. На Украіне Чырвоная Армія разбіла польскія войскі пад Ронам, 11 ліпеня заняла Сарны, Рона, Камянец-Падольск.У канцы ліпеня  [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] створаны Польскі часовы рэвалюцыйны камітэт (Польрэком), у склад якога вайшлі [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] (старшыня), [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], Ф. Кон, Э. Прухняк, І. Уншліхт. 30.7.1920 Польрэком выда маніфест, у якім падкрэслівалася, што Чырвоная Армія прыйшла на тэрыторыю Польшчы не дзеля таго, каб заняволіць яе, а для дапамогі польскаму народу  яго барацьбе за сацыяльнае вызваленне. У савецкім тыле фарміравалася 1-я Польская Чырвоная Армія.Да канца ліпеня 1920 савецкія войскі падышлі да [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] і [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]. Пачалося наступленне на Варшаву.Аднак у ходзе Варшаскай аперацыі  канцы ліпеня першай палове жніня 1920 Чырвоная Армія пацярпела разгромнае паражэнне. З 17.8. польскія войскі перайшлі  татальнае наступленне, заходзілі  тыл злучэнням Захдняга фронту. 4-я армія, 3-і конны корпус, 2 дывізіі 15-й арміі вымушаны былі адступіць на тэрыторыю Усходняй Прусіі, дзе былі інтэрніраваныя. Да 25.8. войскі Заходняга фронту адышлі на лінію Ліпск Свіслач на усход ад Брэста.Гэта паражэнне Чырвонай Арміі, якое  польскай літаратуры атрымала назву "Цуд на Вісле", было абумолена шэрагам прычын. Перш за сё, была пераацэнена гатонасць рабочых і сялян Польшчы падтрымаць наступленне Чырвонай Арміі. Кіраніцтва Савецкай Расіі і Камуністычнай партыі разлічвала, што паход савецкіх войск у Польшчу будзе садзейнічаць разгортванню сусветнай сацыялістычнай рэвалюцыі, але гэтага не адбылося. Абмежаваныя матэрыяльныя рэсурсы савецкай краіны не далі магчымасці забяспечыць усім неабходным войскі фронту. У выніку перавага  колькасці войск, узбраення і матэрыяльнага забеспячэння была на польскім баку. Акрамя таго, савецкае камандаванне зрабіла памылкі стратэгічнага і тактычнага характару.Польскія войскі выкарысталі ініцыятыву і  верасні-кастрычніку 1920 прасунуліся на сход, захапішы Мінск. Крыху пазней яны зно адступілі. 12.10.1920  Рызе падпісаны дагавор аб перамір'і і мовах міру, а 18.3.1921 [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ], які вызначы новую сходнюю мяжу Польшчы.

39. Брэсцкая і Рыжская дамовы у гістарычным лёсе беларускага народа
Паводле Рыжскага мірнага дагавора, з 18 сакавіка 1921 г. да Польшчы была далучана заходняя частка Беларусі: Гродзенская губерня, Навагрудскі, Пінскі, частка Слуцкага, Мазырскага і Мінскага езда Мінскай губерні, Лідскі, Ашмянскі, Дзісненскі езды Віленнскай губерні. Тэрыторыя Заходняй Беларусі была падзелена на чатыры ваяводствы: Палескае, Вiленскае, Наваградскае i Беластоцкае. Таксама неабходна падкрэслiць, што 85% насельніцтва краю жыло  вёсцы і толькі 15% - у горадзе. У адпаведнасцi з дагаворам урад Польшчы павiнен быу даць беларускаму насельнiцтву усе правы, аднак гэтыя абавязацельствы не выконвалiся. Заходняя Беларусь з'яулялася аграрным прыдаткам прамысловых раёнау Польшчы, рынкам збыту i крынiцай таннай сыравiны i працоунай сiлы. Эканамічная палітыка правячых кола была скіравана на тое, каб пакінуць “усходнія крэсы” у становішчы аграрна - сыравіннага прыдатку больш развітых прамысловых раёна карэннай Польшчы.
Прамысловасць Заходняй Беларусi пасля вайны вастанаулiвалася вельмi марудна. Большасць прадпрыемствау - невялiкiя фабрыкi i заводы - займалiся пераапрацоукай прадуктау сельскай гаспадаркi i некаторых вiдау мясцовай сыравiны. Беларускiя рабочыя апынулiся у вельмi цяжкiм становiшчы. Працавалi яны па 12-14 гадзiн у суткi, а атрымоувалi у 1,5, а то i у 2 разы менш, чым у цэнтральных раёнах Польшчы. Шырока распасюджаная сістэма штрафа яшчэ больш змяншала заробкі рабочых.
У вынiку пастаяннага скарачэння прамысловай вытворчасцi, закрыцця фабрык i заводау у Заходняй Беларусi панiжауся жыццёвы узровень рабочых. Пастаянным спадарожнікам было хранічнае беспрацое.
Польскiя улады вялi сапраудную эксплуатацыю прыродных багаццяу Заходняй Беларусi. Так, за 1921-1936 гг. плошча лясо тут зменшылася больш як на 400 тыс.га. Асабліва моцна знішчалася Белавежская пушча.
Аграрныя адносіны  Заходняй Беларусі характарызаваліся панаваннем буйнога памешчыцкага землеладання, малазямеллем большай часткі сялян. На долю бедных i сярэднiх гаспадарак, якiя складалi каля 94,2% ад агульнай колькасцi, прыходзiлася толькi 38,8% зямлi, астатнiя - 61,2% - знаходзiлiся у руках памешчыкау i кулакоу, якiя складалi 5,6% ад агульнай колькасцi гаспадарак.
У пачатку 20-х гадоу польскiя улады правялi зямельную рэформу, якая уключала у сябе:
- Парцэляцыю. Гэта продаж дробнымі часткамі(парцэлямі) часткi памешчацкай і дзяржанай зямлі з мэтай насаджэння на “крэсах” польскіх вайсковых каланіста - асадніка з ліку былых удзельніка польска - савецкай вайны 1919-1920 гг. Яны павінны былі служыць апорай панскай улады і нярэдка выкарыстоваліся для падалення вызваленчага руху.
- Камасацыя. Гэта аб'яднанне некалькіх дробных зямельных надзела сялян да аднаго цэлага, з адначасовым высяленнем на хутар.
- Скасаванне сервітута. (Саумесных зямель памешчыкау i сялян).
Польскае кiраунiцтва актыуна насаждала на беларускiх землях ваенных каланiстау - асаднiкау, большасць якiх састаулялi польскiя афiцэры. Яны атрымоувалi бясплатна цi за невялiкую плату зямельныя надзелы. Памешчыкi i асаднiкi вельмi жорстка экспуатавалi беларускае сялянства, якое масава бяднела. Шмат збяднелага сялянства у пошуках лепшай долi вымушана было ехаць у iншыя краiны - асабліва  Францыю, дзяржавы Паночнай і Паднёвай Амерыкі.
Але цяжкасцi для беларускага насельнiцтва заключалiся не толькi у эканамічным і сацыяльным становішчы. Не менш цяжкiм быу i нацыянальны прыгнёт беларускага народа. Польскія лады  20-30-х гадах праводзілі  Заходняй Беларусі палітыку паланізацыі карэннага насельніцтва, каб зрабіць край этнічна польскім і такім чынам назасёды замацаваць сваё панаванне на нашых землях.Пануючыя класы Польшчы ставілі сваёй мэтай выкараніць нацыянальную свядомасць беларуса, апалячыць іх і гэтым зліквідаваць глебу для барацьбы за нацыянальнае вызваленне. Ужо з першых дзён захопу краю польскія лады пачалі закрываць беларускія школы. У 1925 г. засталося сяго 4 беларускія школы. Беларускія і рускія школы былі ператвораны  польскія. У 1938-39 навучальным годзе  Заходняй Беларусі не засталося ні адной беларускай школы.
Асаблiва жорсткiмi былi меры польскiх улад па знiшчэнню беларускай мовы. Тых, хто чытау i пiсау на беларускай мове, лiчылi неадукаванымi i пазбаулялi выбарчых правоу. У дзяржаных установах не дазвалялася карыстацца беларускай мовай. Беларуса на дзяржаную службу не бралі. Беларус, калi не згаджауся стаць палякам, быу пастаулен у вельмi цяжкае становiшча. Адным з выніка нацыянальнага прыгнёту была крайне нязначная колькасць беларускай інтэлігенцыі.
Культурнае жыццё беларускага народа таксама абмяжовалася і падалялася. Не было беларускіх тэатра. Прагрэсіныя газеты канфісковаліся і закрываліся, іх рэдактара садзілі у турму
Насельнiцтва Западнай Беларусi амаль не атрымоувала медыцынскай дапамогi. Нiзкi жыццёвы узровень насельнiцтва i адсутнасць медыцынскай дапамогi выклiкалi высокую смяротнасць сярод насельнiцтва нашай краiны.
Аснонымі сіламі вызваленчай барацьбы супраць польскага прыгнёту былі палітычна актыная частка рабочага класа, працонага сялянства, дэмакратычная інтэлігенцыя. У барацьбе за нацыянальныя правы дзельнічалі і нацыянальна свядомыя прадстанікі дробнай буржуазіі. У ходзе барацьбы вызначаліся тры асноныя сацыяльнапалітычныя лагеры:- Буржуазнапамешчыцкі.- Дробнабуржуазны, дэмакратычны.- Пралетарскiх i рэвалюцыйных сiл.
Пануючае эканамічнае і палітычнае становішча  Заходняй Беларусі, як і ва сёй Польшчы, займала польская буржуазія і памешчыкі. Апошнія адрозніваліся тут асаблівай рэакцыйнасцю. Эканамічна паранальна моцнай была ярэйская буржуазія. Але  палітычных адносінах яна не мела значнай вагі. Беларуская нацыянальная буржуазія, у асноным дробная гарадская і заможнае сялянства, была нешматлікай і палітычна слабай, залежнай ад польскай i яурэйскай буржуазii.

40. Становішча Зап.Беларусі  складзе Польскай дзяржавы: асаблівасці нацыянальнай, эканамічная і рэлігійнай палітыкі ІІ РП
Заходнебеларускія землі апынуліся  складзе Польшчы паводле Рыжскагамірнага дагавора. У 1921 г. яны атрымалі назву «крэсы сходнія» (усходнія скраіны). У ад-паведнасці з дагаворам урад Польшчы абавязвася забяспе-чыць беларускаму і краінскаму насельніцтву права на сва-боднае развіццё культуры, мовы і выкананне рэлігійных абрада. Аднак гэтыя абавязацельствы не выконваліся. Да 1939 г. амаль усе беларускія школы былі ператвораны  польскія, спынялася выданне беларускіх газет і часопіса, за-баранялася жыванне беларускай мовы  дзяржаных уста-новах і органах мясцовага самакіравання.

У гаспадарчых адносінах Заходняя Беларусь стала аграрным прыдаткам прамысловых раёна Польшчы, крыніцай таннай сыравіны і рабочай сілы. У парананні з БССР Заходняя Беларусь вырабляла прамысловай прадукцыі  9 ра-зо менш, хоць па тэрыторыі і колькасці насельніцтва яны былі амаль роныя. Знішчаліся прыродныя багацці, у пры-ватнасці, у Белавежскай пушчы.

Пераважная колькасць насельніцтва была занята  сель-скай гаспадарцы. Памешчыкі, якіх было менш за 1% ад усёй колькасці жыхаро, валодалі амаль паловай зямлі. Польскі рад пача засяленне беларускіх зямель асаднікамі былымі польскімі афіцэрамі. Іх зямельныя ладанні павялічваліся за кошт зямель беларускіх сялян.

2. На тэрыторыі Заходняй Беларусі разгарнуся нацыя-нальна-вызваленчы рух, у якім аформіліся два напрамкі. Рэвалюцыйна-вызваленчы напрамак прадсталялі Камуніс-тычная партия Заходняй Беларусі (КПЗБ); Камуністычны Саюз моладзі Заходняй Беларусі ( К С М 3 Б ); Беларуская рэва-люцыйная арганізацыя (частка эсэра), якая значальвала партызанскую барацьбу. Кіраніцтва КПЗБ вяло лінію на далейшае разгортванне партызанскага руху з мэтай змены палітычнай улады  Заходняй Беларусі. Арганізатарамі рэ-валюцыйнага руху былі/. Лагіновіч, В. Харужая, А. Славінскі іінш.

Нацыянальна-дэмакратычны напрамак складалі дэпута-ты-беларусы, выбраныя  польскі сейм (парламент), пры-хільнікі Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), якія стая-лі за выкарыстанне парламенцкіх форма барацьбы, члены масавай культурна-асветніцкай арганізацыі Таварыства беларускай школы (ТБШ).

Пад уплывам КПЗБ у маі 1926 г. канчаткова аформілася масавая палітычная арганізацыя Беларуская сялянска-ра-бочая грамада (БСРГ), якая аб'ядновала больш за 100 тыс. чалавек. Яе значальва вядомы беларускі вучоны, грамадскі дзеяч Бранісла Тарашкевіч. БСРГ выступала за самавы-значэнне Заходняй Беларусі, утварэнне рабоча-сялянскага рада, перадачу зямлі сялянам без выкупу, знішчэнне сістэ-мы асадніцтва.

Польскія лады жорстка распраляліся з удзельнікамі нацыянальна-вызваленчагаруху. У Бярозе-Картузскай бы створаны канцэнтрацыйны лагер, куды змяшчалі нязгодных з польскім рэжымам. У 1927 г. польскімі ладамі была разгромлена БСРГ. У гэтым жа годзе паліцыя расстраляла дэ-манстрацыю сяляну мястэчку Косова (Палескае ваяводства). Усюды дзейнічалі суды і карныя экспедыцыі. На смяротнае пакаранне бы асуджаны камсамолец Сяргей Прытыцкі. Пад націскам грамадскасці гэты прысуд бы заменены пажыццё-вым зняволеннем.

Больш зачатыры месяцы баставалі  19321933 гг. рабо-чыя і сяляне, што працавалі  Белавежскай пушчы. У 1935 г. выбухнула пастанне нарачанскіхрыбако, якім была заба-ронена свабодная лоля рыбы, што пазбавіла іх сем'і адзінай крыніцы існавання.

У такіх умовах КПЗБ, каб прадухіліць велізарныя ахвяры, заклікала працоных адмовіцца ад курсу на змену палітыч-най улады шляхам узброенага пастання. У 1935 г. КПЗБ распрацавала курс на супрацоніцтва з беларускім нацыя-нальна-дэмакратычным напрамкам і стварэнне адзінага дэ-макратычнага фронту ва мовах узрастання фашысцкай па-грозы.

3. Уз'яднанне беларускага народа  складзе БССР адбы-валася  складаных знешнепалітычных умовах. Гітлераская Германія 1 верасня 1939 г. напала на Польшчу, чым развязала Другую сусветную войну. Германскія войскі захапілі амаль усю тэрыторыю Польшчы і падступілі да меж Заход-няй Беларусі.

У гэтых умовах з мэтай абароны інтарэса беларускага насельніцтва 17 верасня 1939 г. Чырвоная Армія перайшла савецка-польскую мяжу. Да 25 верасня савецкія войскі по-насцю занялі Заходнюю Беларусь. Яе жыхары віталі чырво-наармейца як сваіх вызваліцеля.

2830 кастрычніка 1939 г. у Беластоку адбыся Народны сход, які прыня Дэкларацыю аб устаналенні  Заходняй Беларусі савецкай улады і ваходжанні Заходняй Беларусі  склад БССР. Дэпутаты Народнага сходу звярнуліся  Вярхоны Савет СССР з просьбай аб прыняцці Заходняй Бела-русі  склад Савецкага Саюза і з'яднанні яе з БССР. У ліста-падзе 1939 г. гэтая просьба была задаволена.

У выніку з'яднання з Заходняй Беларуссю значна павя-лічылася тэрыторыя БССР, а яе насельніцтва вырасла пры-кладна  два разы і да канца 1940 г. склала больш за 10 млн чалавек. У кастрычніку 1940 г. па ініцыятыве Сталіна было прынята рашэнне аб перадачы Вільні і Віленскага краю Літве.

Уз'яднанне беларускага народа  складзе БССР пакончы-ла з несправядлівым падзелам яе на дзве часткі, садзейнічала сталяванню адзінства і змацненню Беларусі.
41. НЭП, яе сутнасць, асаблівасці здзяснення на Беларусі

Новая эканамiчная палiтыка, яе сутнасць i вынiкi.
Час пераходу ад вайны да мiрнага буданiцтва паставi шмат цяжкiх праблем. Разбурэннi, беспрацое, неабдуманае сеагульнае адзяржаленне сродка вытворчасцi, харчразверстка выклiкалi незадаволенасць народа, асаблiва сялянства. Цяжкае эканамiчнае становiшча прывяло да забастовак рабочых, прымусовая канфiскацыя збожжа - да супрацiлення ладам сялян. Кульмiнацыяй гэтай незадаволенасцi стала зброенае выступленне  лютым-сакавiку 1921 г. марако Кранштата.
Прычынай цяжкага эканамiчнага i палiтычнага крызiсу на рубяжы 1920-1921 гг. было разбалансаванне палiтычных i эканамiчных iнтарэса, захаванне ранейшых ваенна-камунiстычных метада кiравання пры новых палiтычных i эканамiчных абставiнах. Перагляд метада кiравання ста неабходным. I адказам на гэтыя пытаннi з`явiлася НЭП.
Сутнасць НЭПа зводзiлася да максiмальнага надвiгу вытворчых сiл i паляпшэння становiшча рабочых i сялян дзеля захавання савецкай улады.
Галонай мэтай НЭПа стала замена харчразверсткi харчпадаткам. Падатак бы меншы i станалiвася да пачатку палявых работ. Трэба было здаваць хлеба амаль у два разы менш, чым па харчразвертцы. З 1 студзеня 1924 года брася толькi чырвонцамi  памеры 5% прыбытку з гаспадаркi. Падатак дэференцыравася з улiкам наянасцi жывелы, урадлiвасцi зямлi. Дазвалялася здаваць зямлю  арэнду i выкарыстовываць наемную працу пры мове, што члены сямьi наймальнiка таксама працуюць. Тэрмiн арэнды абмяховася, заахвочвалася развiцце кааперацыi. Усе гэта стварыла матэрыяльную зацiкаленасць. Лiшкi, пасля выплаты падатка, селянiн мог свабодна адменiваць i прадаваць на рынку.
У галiне фiнанса вялiкае значэнне давалася стабiлiзацыi рубля, якi амаль абясцэнiся. Была праведзена грашовая рэформа. Адбылiся дзве дэнамiнацыi грашовых знака. У 1922 годзе выпушчаны новыя дзяржаныя знакi, т.зв. сазнакi. Адзiн рубель адпавяда 10-цi тысячам дарэформенных.
Другая  1923 г.: адзiн рубель узору 1923 г. раняся 1 млн. дарэформенных рубле, або 100 рублям узору 1992 г. У 1922 былi выпушчаны грашовыя знакi - чырвонцы, якiя абменьвалiся на золата (адзiн чырвонец раняся 10 дарэвалюцыйным залатым, або 7.74 г чыстага золата). Т.ч. у краiне тварылiсы дзве грашовыя сiстэмы: абясцэненыя сазнакi выпуску 1922-1923 i цверды чырвонец, якi абменiвася на золата.
У лютым 1924 г. грашовая рэформа завяршылася. Былi выпушчаны новыя казначэйскiя бiлеты 1, 3, 5 рубле, забяспечаныя золатам, разменныя сярэбраныя i медныя манеты. Бы праведзены абавязковы абмен старых гроша - 50 тыс. сазнака вып. 1923 г., або 50 млрд. рубле, якiя хадзiлi да дэнамiнацыi 1923 г.
У прамысловасцi: здавалiся  арэнду нерэнтабельныя прадпрыемствы прыватным асобам, нават iншаземным фiрмам у форме канцэсiй.
Глакi былi лiквiдаваны, замест iх - трэсты. Прадпрыемствы атрымлiвалi поны гаспадарцчы разлiк i фiнансавую прыналежнасць. Сталi стварацца сiндыкаты - аб`яднаннi трэста на пачатках кааперацыi. Сiндыкаты займалiся збыта, забеспяяэннем, крэдытаваннем, знешнегандлевымi аперацыямi.
Узналялася грашовая аплата працы, ажыццяляся пераход да новай тарыфнай палiтыкi. Былi лiквiдаваны абавязковыя працоныя павiннасцi i некаторыя абмежаваннi на перамену месца работы. Т.ч. арганiзацыя працы будавалася на прынцыпах матэрыяльнага стымулявання. У вынiку тэмпы развiцця прамысловасцi былi намнога вышэйшымi, чым у РСФСР.
У 1922 годзе  Беларусi ужо дзейнiчала 277 прамысловых прадпрыемства, у тым лiку 17 аб`екта металаапрацочай, 33 - дрэваапрацочай, 87 - харчовай прамысловасцi. Дробныя прадпрыемствы былi здадзены  арэнду.
Перанаселенасць вескi, нiзкая землезабяспечанасць сялянская гаспадаркi, беспрацое  мястычках i гарадах спрыялi развiццю саматужнага насельнiцтва, дробнай прамысловасцi i гандлю. А дзяржава падтрымлiвала прыватнiка. У вынiку  Рэспублiцы паявiлася мноства швейных, слясарных, дрэваапрацочых майстэрня, пякярня, лавак i iнш.
Правядзенне  жэцце НЭПа дазволiла  кароткi тэрмiн аднавiць прамысловасць, стабiлiзаваць эканомiку, узняць матэрыяльнае становiшча насельнiцтва.
42. Палітыка беларусізацыі і яе згортванне

Разглядаючы перадумовы палiтыкi беларусiзацыi, неабходна мець на вазе асаблiвасцi нацыянальных адносiн на Беларусi на пачатку 20-х гадо.
Па-першае, iшо працэс тэрытарэяльнага самавызначэння беларускага народа, беларускай нацыi. (У 1924 г. адбылося вяртанне, перадача БССР 16 павета i  1926 г. -- 2-х павета).
Па-дургое, паводле перапiсу 1926 г. беларусы складалi 80,6 %, ярэi - 8,2 %, рускiя - 7,7 %, палякi - 2 %, украiнцы - 0,7 %, латышы - 0,3 %, лiтоцы, немцы i татары - па 0,1 % (шматнацыянальныя меншасцi складалi амаль пятую частку насельнiцтва).
Па-трэцяе, палiтыка беларускага адраджэння ва мовах савецкай улады пачала жыццяляцца раней афiцыйна абвешчанай беларусiзацыi перш за се намаганнямi дзеяча нацыянальна-дэмакратычнага руху.
Намаганнямi вядомых дзеяча беларускага нацыянальнага адраджэння закладвалiся асновы нацыянальнай палiтыкi, якая пазней была аформлена як дзяржаная палiтыка беларусiзацыi.
З сярэдзiны 1923 г. да сярэдзiны 1924 г. працыс беларусiзацыi прайшо першую фазу, на працягу якой вялася  асноным яе палiтычная i iдэалагiчная падрыхтока.
Лета 1924 г. i прыкладна да 1928 г. - час актынай практычнай рэалiзацыi вызначаных напрамка дзейнасцi  палiтыкi беларусiзацыi.
1) Адмiнiстрацыйна-тэрытарыяльная рэформа праведзена  1926-1929 гг. пасля таго, як адбылося вяртанне БССР значнай часткi этнiцна беларускiх зямель. У складзе БССР губернi, паветы, вобласцi былi лiквiдаваны i замест iх утвораны акругi, раены i сельсаветы. У аснову новатварэння пакладзены нацыянальны прынцып.
2) Адным за напрамка нацыянальнай палiтыкi з`ялялася беларусiзацыя дзяржаных устано, грамадскiх арганiзацый, якая мела на мэце вывучэнне супрацонiкамi беларускай мовы i перавод на яе справаводства.
3) У ходзе бларусiзацыi вырашалася задача больш актынага вылучэння на кiруючыя пасады прадстанiко карэннага (не толькi беларускага) насельнiцтва.
4) Палiтыка беларусiзацыi закранула i войска. У 1923-1925 гг. праводзiлася ваенная рэформа.
5) Важны напрамак беларусiзацыi - нацыянальна-культурнае буданiцтва. Значныя змены адбылiся  агульнаадукацыйнай школе: калi  1921 г. беларускiя школы складалi 21,5 % ад агульнага лiку школ на беларусi, то  1931 г. - 83,5 %.
У 1930 г. 76,6 % студэнта вышэйшай школы рэспублiкi былi беларусамi, выкладанне больш за 80 % вучэбных дысцыплiн вялося на беларускай мове.
6) У беларускай акадэмii навук працавалi нацыянальныя сектары - ярэйскi, польскi, латышскi, а таксама камiсiя па вывучэннi Заходняй Беларусi, сектар масавай работы i краязнаства. Сярод навуковых супрацонiка акадэмii  пачатку 30-х гадо колькасць беларуса складала 45 %.
7) У 1924 г. заснавана Дзяржанае выдавецтва Беларусi.
8) Значных поспеха у гады правядзення палiтыкi беларусiзацыi дасягнулi беларуская лiтаратура, нацыянальны беларускi тэатр, музыка, жывапiс.




































43 Фарміраванне камандна-адміністрацыйнай сістэмы кіравання гаспадаркай. Таталітарызм Палітычныя рэпрэсіі 1930-х г
Пасля правалу «сусветнай рэвалюцыі»  кіраніцтве краіны пашыраецца ідэя аб магчымасці пабудовы сацыялізму  адной асобна зятай краіне.
Існавала дзве праграмы сацыялістычнага буданіцтва, розніца паміж імі знаходзілася  пытанні аб суадносінах долі назапашання і спажывання.
Праграма М.І. Бухарына і спецыяліста Дзяржплана (прыхільнікамі якой з’улялiся А.І. Рыка, М.П. Томскі і інш.) «аптымальнага спалучэння» ставiла перад сабой мэты:
– павышэнне жыццёвага зроню і культуры рабочых і сялянскіх мас;
– рост дзяржанай прамысловасці  народнай гаспадарцы наогул;
– больш высокія, чым у капіталістычных краінах, тэмпы развіцця гаспадаркі;
– павышэнне дзельнай вагі сацыялістычнага гаспадарчага сектара;
– аптымальнае спалучэнне  развіцці цяжкай і лёгкай прамысловасці;
– аптымальнае спалучэнне  адносінах прамысловасці і сялянскай гаспадаркі.
Асноунымi мерапрыемствамi, якiя прадугледжвала праграма М.І. Бухарына былi:
Захаванне асабістай ласнай сельскай гаспадаркі
Недапушчэнне павышэння прамысловых ці рэзкага зніжэння сельскагаспадарчых цэн.
Недапушчэнне значнага павышэння падатковага абкладання сялянства.
Павышэнне пакупной здольнасці чырвонца.
Прыцягненне дробных зберажэння для індустрыялізацыі.
Сувязь эмісіі грошай з ростам тавараабароту.
Распрацока пяцігадовага плана як дакладнага прагноза асноных тэндэнцый у развіцці эканомікі з папракамі пад уплывам міжнародных і нутраных умо.
Гэта была праграма развіцця рэгулюемага рынку з выкарыстаннем таварна-грашовых адносін і пераадольваннем дыспрапорцый эканамічнымі метадамі. Прадугледжвала існаванне агульнадэмакратычных норма, магчымасць з'ялення новых палітычных аб'яднання.
Праграма «вялікага скачка» І. Сталіна
Праграма «вялікага скачка» І. Сталіна (прыхільнікі: В. Куйбыша, В. Молата, А. Андрэе, Л. Кагановіч, С.Кіра, А.Мікаян, Г. Арджанікідзе і інш.) ставiла прерад сабой мэты:
– індустрыялізацыi народнай гаспадаркі;
– кааперыраванне сялянства і сярэдніх слаё горада;
– пад’ём дабрабыту і культуры мас;
– пабудова сацыялізму.
Метады:
Адмаленне адначасовага і ранамернага развіцця сіх галін гаспадаркі.
Выкарыстованне энтузіязму рабочага класа які павінен бы абвергнуць аб'ектыныя эканамічныя законы.
Умацаванне партыйна-дзяржанай сістэмы, усталяванне адміністрацыйна-каманднай сістэмы кіраніцтва гаспадаркі.
Адмена плюралізму  грамадска-палітычным жыцці.
Студзень 1928 г., рашэнне Палітбюро ЦК УКП(б) аб правядзенні хлебанарыхтокі адміністрацыйна-прымусовамі мерамі выклікала адкрытае сутыкненне дзвюх праграм. Прыхільнікі Бухарына былі зняты з пасад і пазней знішчаны. У краіне сталявалася таталітарная сістэма кіравання.
Таталітарызм – гэта цэласная ідэалагічная, палітычная і арганізацыйная структура, у якой эканоміка мае падпарадкаваную да ідаалогіі ролю. Галоныя рысы эканамічнай сістэмы:
манапольная дзяржаная ласнасць на сродкі вытворчасці і вынікі працы;
вялікі бюракратычны апарат, які распараджася грамадскай уласнасцю і кадрамі;
дырэктынае планаванне;
цэнтралізаванае размеркаванне сіх віда рэсурса і прадукцыі;
шырокае жыванне па-заэканамічных форма прымушэння;
іерархічная вертыкальная структура кіравання эканомікай;
ураняльныя тэндэнцыі пры размеркаванні выніка працы  спалучэнні з сістэмай прывілея;
экстэнсіны тып эканамічнага развіцця;
адмаленне ад рэнтабельнасці як крытэрыю ацэнкі эканамічнай дзейнасці;
выкарыстованне вялікай колькасці зняволеных;
нізкі жыццёвы зровень усіх слаё насельніцтва;
асабістая роля правадыра  кіраванні гаспадаркай.
У 1926 г. Дзяржплан і ВСНГ падрыхтавалі два варыянты плана – максімальны і мінімальны.
Асноныя палажэнні максімальнага:
Рост прамысловай вытворчасці на 180% (амаль што  3 разы).
Рост вытворчасці сродка вытворчасці на 230%.
Рост прадукцыйнасці працы  індустрыі на 110%.
Рост вытворчасці  сельскай гаспадарцы на 55%.
Рост рэальнай зарплаты, падваенне нацыянальнага даходу.
Мінімальны план прадугледжва скарачэнне паказчыка на 20%. Пасля асабістага мяшальніцтва І. Сталіна, застася толькі максімальны варыянт.
Асаблівасці развіцця прамысловасці  БССР да пяцігодак – асноная вага дзялялася развіццю лёгкай і харчовай прамысловасці (абумолена наянасцю мясцовай сыравіны, склашыміся кадрамі, існуючымі традыцыямі выкарыстання мясцовай сыравіны і прыродных багацця, а таксама павелічэння першароднай пераапрацокі прадукта сельскай гаспадаркі).
Палітычныя рэпрэсіі 1930-х ггПад палітычнымі рэпрэ-сіямі маецца на вазе неабгрунтаванае прыцягненне да кры-мінальнай адказнасці за дзяржаныя (так званыя контррэва-люцыйныя) злачынствы, а таксама ссылка, высылка, накіра-ванне на спецпасяленне, высяленне за межы Беларусі судо-вымі або пазасудовымі органамі па палітычных, сацыяльных, нацыянальных, рэлігійных і іншых матывах.
Пачаткам палітычных рэпрэсій у Беларусі можна лічыць праследаванні розных катэгорый насельніцтва падчас Гра-мадзянскай вайны і  1920 н гг. Каля вытока палітычных рэпрэсій у савецкі час стаялі У. Ленін і Л. Троцкі, затым іх пераемнікам ста I. Сталін.
Сваю ідэалогію і дакладна распрацаваны механізм палі-тычныя рэпрэсіі  СССР набылі менавіта  1930-я гг. Ідэала-гічным абгрунтаваннем з'явіся тэзіс I. Сталіна, што па меры пабудовы сацыялізму класавая барацьба будзе абвастрацца.
Галоныя мэты палітычных рэпрэсій аслабіць супра-ціленне таталітарнаму рэжыму, які склася да гэтага часу, і мацаваць яго, выявіць і асудзіць "ворага народа", якія займаюцца шкодніцтвам, што перашкаджае хуткаму і пас-пяховаму рух па шляху пабудовы сацыялізму. "Рэпрэсіі  галіне сацыялістычнага буданіцтва, лічы I. Сталін, з'яляюцца неабходным элементам наступленяя".
Палітычныя рэпрэсіі мелі на мэце і вырашэнне эканамічных задач, перш за сё забеспячэнне таннай рабочай сілай тых галін народнай гаспадаркі, дзе патрабавалася цяжкая фізічная праца. Разгалінаваная сістэма прадпрыемства і ста-но Галонага пралення папрача-працоных лагера і спецпасялення НКУС СССР (ГУЛАГ) давала магчымасць накіроваць палітзняволеных у самыя аддаленыя месцы СССР. ГУЛАГ па сваіх вытворчых паказчыках з'яляся самым ма-гутным з "наркамата" у СССР.
Справа "Саюза вызвалення Беларусі" была пачаткам сістэ-матычных рэпрэсій у Беларусі. У 1930 г. былі "раскрыты" таксама "контррэвалюцыйныя, шкодніцкія і дыверсійна-лніёнскія арганізацыі", у прыватнасці беларускі філіял "Пра-цонай сялянскай партыі", беларускі філіял "Прампартыі", беларускі філіял "Саюзнага бюро РСДРП (меншавіко)". Па кожнай з гэтых спра было асуджана ад 30 да 60 чалавек. У 1931-1938 гг. прайшлі таксама сфабрыкаваныя палітычныя працэсы над удзельнікамі "Аб'яднанага антысавецкага пад-полля", "Беларускай атакефальнай царквы", "Беларускага нацыянальнага цэнтра", Польскай арганізацыі вайсковай, "Партыі вызвалення сялян" і інш.
Контррэвалюцыйныя арганізацыі "шкодніка і нацдэ-ма" былі выкрыты практычна ва сіх важнейшых дзяр-жаных, гаспадарчых, навуковых органах і арганізацыях: Акадэміі навук, Беларускім нацыянальным цэнтры, Дзярж-нлане, Белтрактарацэнтры, наркаматах земляробства, ахо-вы здароя, асветы, у папяровай прамысловасці і інш. Былі створаны надзвычайныя, пазасудовыя органы, "двойкі" "тройкі", асобыя нарады, калегіі НКУС, пасяджэнні якіх ажыццяляліся без прысутнасці адваката і пракурора, ча-ста нават смяротныя прысуды выносіліся без выкліку аб-вінавачваемага на пасяджэнні "суда". Шырокае распасюдж-ванне атрымала асуджэнне па спісках. Як правіла, іх зацвярджалі сакратары ЦК КП(б)Б і кіранікі НКУС. Пры-суды абскарджанню не падлягалі. Смяротныя прысуды црыводзіліся  выкананне адразу ж пасля вынясення пры-гавору.
Стандартнымі былі абвінавачванні  шкодніцтве, контр-рэвалюцыйнай дзейнасці, антысавецкай прапагандзе, шпіён-скай дзейнасці на карысць польскай, нямецкай і нават япон-скай разведак, у сувязях з ворагамі народа і інш.
Пры гэтым лічылася, што адным з асноных доказа віны з'яляюцца асабістыя прызнанні, таму следчыя "выбівалі" паказанні, шырока выкарыстоваліся фізічныя і маральныя катаванні, здзекі і інш.
29 ліпеня 1937 г. адбыся III Пленум ЦК КП(б)Б, ра-шэнні якога аб неабходнасці самай рашучай барацьбы за па-будову сацыялізму выклікалі абвальны працэс масавага псіхозу  выкрыцці "ворага народа". 3 сярэдзіны 1937 г. да ліпеня 1938 г. былі арыштаваны дзельнікі сфабрыкаванага так зва-нага "Аб'яднанага антысавецкага падполля" (ААП). "Ворагі народа" былі выялены  ЦВК і СНК БССР, ЦК КП(б)Б і ЦК ЛКСМБ, Дзяржплане, многіх наркаматах і іншых установах. Было арыштавана 40 наркома і іх намесніка, 179 кірую-чых работніка савецкага і гаспадарчага апарату, 26 супра-цоніка ЦК КП(б)Б, 16 супрацоніка Санаркома, 41 вык-ладчык ВНУ, 25 акадэміка і навуковых супрацоніка, 20 пісьменніка і літаратурных работніка, былыя бунда-цы, эсэры, царконікі і інш. Паднялася новая хваля ідэйна-га асуджэння "ворага народа"  друку. Праводзіліся шмат-лікія мітынгі, на якіх працоныя патрабавалі асуджэння і знішчэння шкодніка, здрадніка, шпіёна і дыверсанта.
Палітычныя рэпрэсіі, шматлікія кампаніі выкрыцця "во-рага народа" акрамя фізічнага вынішчэння рэальных ці я-ных працініка таталітарнага рэжыму мелі не менш жудас-ны маральны вынік. Склалася атмасфера падазронасці, дано-са, ідэалагічнага ціску, маральнага прымусу, саманіжэн-ня і хлусні на самога сябе, каб захаваць жыццё сваё і сваіх блізкіх. Архіныя матэрыялы заховаюць многія тысячы "па-каяльных паказання", у тым ліку Я. Коласа, Я. Купалы, іншых відных палітычных, дзяржаных дзеяча БССР. Гэта была маральная трагедыя сумленных і шчырых людзей.
Усе арыштаваныя былі размеркаваны па арганізацыях: "Арганізацыя правых" (кіруючыя работнікі партыйных і са-вецкіх органа), "Бундаска-сіянісцкая арганізацыя", "Нацыянал-фашысцкая арганізацыя", "Трацкісцка-зіноеская арганізацыя", "Шпіёнска-паетанцкая арганізацыя", "Эсэраская арганізацыя". Было асуджана болыы за 2 570 чалавек, у тым ліку такія відныя кіранікі рэспублікі, як старшыні СНК БССР М. Галадзед і Д. Валковіч, сакратар Савета нацы-янальнасцей ЦВК СССР А. Хацкевіч, сакратары ЦК КП(б)Б М. Гікала, В..Шаранговіч, старшыня ЦВК БССР А. Чарвяко і многія іншыя кіруючыя работнікі партыйнага, савецкага і гаспадарчага апарату рэспублікі. Ііа колькасці асуджаных гэт самая буйная "справа", сфабрыкаваная НКУС БССР. Абса лютная большасць асуджаных загінула  сталінскіх канцлагерах. У 19551989 гг. большасць з іх была рэабілітавана.
У выніку палітычных рэпрэсій, чысткі, праверкі і абмену партдакумента колькасць члена і кандыдата у члены КП(б)Б скарацілася з 65 040 чалавек у 1933 г. да 24 549 чалавек у чэрвені 1937 г. У 19331936 гг. прыём у партыю не праводзіся.
Новы здым хвалі рэпрэсій адбыся  1939 1940 гг. пасля ваходжання Заходняй Беларусі  склад БССР.
Колькасць усіх ахвяр палітычных рэпрэсій дакладна не-вядома. Многія даследчыкі лічаць, што  цэлым па СССР ахвярамі сталі больш за 10 млн чалавек. У Беларусі, паводле няпоных падліка, бо многія дакумеыты не захаваліся, у 19171953 гг. ахвярамі палітычных рэпрэеій сталі каля 600 тыс. грамадзян. 3 іх 250 тыс. асуджаны судовымі ці пакараны рашэннямі пазасудовых органа ("двоек", "троек", асобых нарад, калегій АДПУ, НКУС, Мшістэрства дзяржанай бяспекі (МДБ)). Акрамя асуджаных у 19201930-я гг. рэпрэ-сіравана і выслана за межы рэспублікі больш за 250 тыс. "рас-кулачаных" сялян і члена іх сямей. У 19171953 гг. да вышэйшай меры пакарання прысуджаяа 358 686 чалавек. Най-большы размах палітычныя рэпрэсіі мелі  19371938 гг. Яны спыніліся толькі пасля смерці I. Сталіна. Усяго з 1954 да пачатку 2000 г. у Рэспубліцы Беларусь рэабілітавана больш за 200 тыс. ахвяр палітычных рэпрэсій. Сімвалам трагедыі беларускага і іншых народа, якія пражывалі на тэрыторыі рэспублікі, сталі Курапаты адно з месц масавага расстрэлу ахвяр сталінізму. Палітычныя рэпрэсіі сунраць невінава тых самае цяжкае злачынства таталітарнага рэжыму.
Разам с тым варта паставіць пытанне: ці се рэпрэсірава ныя  19201930-х гг. былі бязвінна пакараны? Безумові не. Былі і шкоднікі, і шпіёны, і дыверсанты. Але сапраднымі ворагамі народа былі тыя партыйныя, савецкія, ваенныя работнікі, кіранікі карных органа, хто арганізова масавы палітычны тэрор. У Беларуеі гэта першы сакратар ЦК КП(б)Б К. Гей, старшыні АДПУ НКУС Б. Берман, Л. Закоскі, I. Ляплескі, А. Наседкін, Р. Рапапорт і многія іншыя. Яны зрабілі сваю чорную і брудную справу, а затым і самі сталі над дула рэвальвера сваіх учарашніх паплечніка. Пазней наступіла і іх чарга развітацца з жыццём.





































44. Калектывизацыи и индустрыализацыя
. Правядзенне індустрыялізацыі  БССР тлумачылася неабходнасцю стварэння машыннай вытворчасці  галіне прамысловасці. Яно было звязана з развіццём лёгкой (пера-працочай) прамысловасці. 3 улікам гэтай асаблівасці асно-ная частка грашовых сродка укладвалася  развіццё харчо-вай, гарбарнай, тэкстыльнай і швейнай прамысловасці, а таксама галін, якія перапрацовалі драніну (лясная, дрэва-апрацочая, папяровая) і мінеральную сыравіну (паліная, хімічная).

У 19281929 гг. бы распрацаваны першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі (пяцігодка), згодна з якім прадугледжвалася стварэнне сельскагаспадарчага машына-будавання, буданіцтва новых і пераабсталяванне старых прадпрыемства. Намаганнямі беларускага народа і сіх на-рода СССР у гады першай пяцігодкі (19281932 гг.) былі пабудаваны і ведзены  строй швейная фабрыка «Сцяг індустрыялізацыі» і панчошна-трыкатажная фабрыка «КІМ» у Віцебску, Магілёская фабрыка штучнага валакна, Бабруйскі і Гомельскі дрэваапрацочыя камбінаты, завод сельскагаспа-дарчых машын у Гомелі.

На працягу другой і трэцяй пяцігодак (19331937,1938 1941 гг.) прамысловасць рэспублікі папонілася Гомельскім шкляным і Крычаскім цэментным, Магілёскімі трубаліцей-ным і атарамонтным заводамі, Мінскім радыёзаводам, Ра-гачоскім кансервавым заводам, кандытарскімі фабрыкамі «Камунарка»  Мінску і «Спартак» у Гомелі, Барысаскай макароннай і Мінскай кабаснай фабрыкамі. Беларусь пас-тупова ператваралася  індустрыяльную краіну з дзяржа-най формай уласнасці на сродкі вытворчасці. Тут па-раней-шаму пераважала лёгкая прамысловасць.

Індустрыялізацыя праводзілася па прапанове I. Сталіна вельмі хуткімі тэмпамі пад лозунгам «Пяцігодку у чатыры гады». Гэта патрабавала значных сродка, якія вырашана было адшукаць за кошт эканоміі, зберажэння, выкарыстання працонага энтузіязму, а таксама правядзення суцэльнай ка-лектывізацыі на вёсцы.

2. Суцэльная калектывізацыя сельскай гаспадаркі была звязана з масавым і хуткім аб'яднаннем дробных індывіду-альных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыныя гаспадаркі (калгасы). 3 лета 1929 г. сталі паскорана і прыму-сова стварацца калгасы, дзе праца ацэньвалася вельмі нізка і аплачвалі яе не грашыма, а прадуктамі па колькасці адпра-цаваных дзён. Тых, хто не жада запісвацца  калгасы, пры-лічвалі да кулако і праводзілі раскулачванне, што выклікала масавае нездавальненне сялян.

Тых, хто выступа супраць ужывання прымусовых мета-да пры правядзенні калектывізацыі, абвінавачвалі  страце класавай пільнасці і насаджэнні кулацкіх гаспадарак. Так, бы абвінавачаны народны камісар земляробства БССР Дз. Прышчэпа, які выступа за прынцыпы добраахвотнасці і паслядонасці  правядзенні калектывізацыі.

Для стварэння калгаса у вёску з горада былі накіраваны рабочыя-дваццаціпяцітысячнікі (у Беларусі іх было больш за 600 чалавек). Для забеспячэння калгаса тэхнікай былі створаны машынна-трактарныя станцыі (МТС), а пры іх палітычныя аддзелы (палітаддзелы), якія строга праводзілі лінію камуністычнай партыі на ажыццяленне суцэльнай ка-лектывізацыі  вёсцы. Першая МТС была створана  Койда-наве (цяперашні Дзяржынск).

3. Вынікам правядзення індустрыялізацыі і суцэльнай калектывізацыі стала стварэнне сучаснай на той момант матэрыяльна-тэхнічнай базы  прамысловасці і сельскай гас-падарцы, што забяспечыла буданіцтва новага сацыялістыч-нага ладу  БССР. Шляхам велізарнага напружання сіл была пабудавана моцная індустрыяльная база, павялічылася коль-касць гарадо і гарадскога насельніцтва, палепшыліся матэ-рыяльныя мовы жыцця, бы дасягнуты высокі зровень аду-кацыі, навукі, культуры. У эканоміцы сталявалася адзіная дзяржаная ласнасць на сродкі вытворчасці.



































45. Адналенне народнай гаспадаркі  пасляваены перыяд. Грамадска-палітычная сітуацыя  БССР у першае пасляваенае дзесяцігоддзе. Удзел БССР  заснаванні і дзейнасці ААН.

Адналенне народнай гаспадаркі Б пасля зак ВАВ.Вялікая Айчынная вайна і фашысцкая акупацыя прынеслі беларускаму народу велізарныя бедствы. Адналенне эканомікі пачыналася адразу пасля вызвалення.Галонымі напрамкамі прамысловага развіцця пасляваеннай Беларусі з’явіся паскораны рост машынабудавання, металаапрацокі, электраэнергетыкі, палінай прамысловасці, буданічых матэрыяла.Пасляваеннае машынабудаванне характарызуецца не толькі адраджэннем старых, але і стварэннем шэрагу новых яе галін.Машынабудаванне і металаапрацока ператварыліся  вядучую галіну эканомікі рэспублікі.У ходзе пасляваеннага адналення і развіцця прамысловасці рэспубліка павінна была рашыць вялікую задачу падрыхтокі кадра для вытворчасці. Адналенне і развіццё галін цяжкай прамысловасці падрыхтавала базу для развіцця вытворчасці прадмета спажывання.Далейшае развіццё атрымала лёгкая прамысловасць.Вялікая праца вялася ва сіх абласцях рэспублікі па адналенню харчовых, мясамалочных і іншых прадпрыемства, якія выраблялі прадукты харчавання.Высокімі тэмпамі ішло адналенне і развіццё прамысловасці  заходніх раёнах Беларусі.Складаным было становішча  сельскай гаспадарцы.Былі прыняты меры па матэрыяльна-тэхнічнаму мацаванню сельскай гаспадаркі.У калгасах і сагасах адналяліся пасяныя плошчы, павялічваліся раджайнасць, пагалое жывёлы, паляпшалася арганізацыя працы.Хуткае адналенне і развіццё прамысловасці, некаторыя поспехі  развіцці сельскай гаспадаркі далі магчымасць некалькі палепшыць становішча насельніцтва, хаця жыццё большасці людзей было вельмі цяжкімю.У цэлым жа складалася эканоміка, дазволішая БССР заняць у далейшым значнае месца  сістэме агульнасаюзнага падзелу працы, стварыліся мовы для себаковага развіцця рэспублікі.



































46Развіццё культуры  БССР у пасляваены перыяд
1. Развіццё навукі было звязана з разгортваннем навуко- ва-тэхнічнай рэвалюцыі (НТР). Вядучым навуковым цэнт- рам з'ялялася Акадэмія навук Беларусі. Па некаторых на- прамках у навуковых распрацоках былі дасягнуты вынікі, якія атрымалі прызнанне не толькі  СССР, але і за яго мя- жой. Акадэмік М. Мацэпура за распрацоку і караненне  сельскагаспадарчую вытворчасць высокаэфектынай тэхна- логіі механізацыі забалочаных зямель у 1962 г. ста ларэа- там Ленінскай прэміі.

2. Паспяхова развівалася адукацыя. Калі да Кастрыч- ніцкай рэвалюцыі 1917 г. у Беларусі выпускалася  год прык- ладна адна кніга на 25 жыхаро, то  1958 г. у БССР было выпушчана прыкладна па дзве кнігі на аднаго чалавека. Гэта садзейнічала павелічэнню пісьменнага насельніцтва, якое склала1959г.99%.

. Буйным дасягненнем стала вядзенне  рэспубліцы з 1959 г. абавязковай 8-гадовай школьнай адукацыі. Ствараліся сярэднія агульнаадукацыйныя працоныя політэхнічныя школы з вытворчым навучаннем, дзе вучні, разам з атрыман-нем адукацыі, рыхтаваліся да дзелу  прадукцыйнай працы  розных галінах гаспадаркі. Навучанне, якое  шэрагу школ было раней асобным для хлопца і дзячат, зараз стала су-месным.

У пачатку 60-х гг. былі створаны прафесіянальна-тэхніч-ныя вучылішчы (ПТУ) установы, якія рыхтавалі рабочых. Развівалася сістэма вышэйшай адукацыі. Буйнейшай вышэйшай навучальнай установай з'яляся Белдзяржуні-версітэт.

3. Павышэнне ролі літаратуры было звязана з прадзі- вым адлюстраваннем тэмы Вялікай Айчыннай вайны. Боль- шасць беларускіх пісьменніка, якія першымі пачыналі пісаць пра вайну, самі былі яе дзельнікамі. Яны ведалі не толькі героіка-патрыятычныя, але і іншыя бакі вайны. Шырокую вядомасць сваімі ваеннымі апавяданнямі «Жу- раліны крык», «Алыіійская балада», «Трэцяя ракета» на- бы Васіль Быка.

У 1954 г. завяршы работу над трылогіяй «На ростанях» Якуб Колас. Яго смерць у 1956 г. стала вялікай стратай для беларускай літаратуры.

У 60-я гг. вядучым жанрам ста раман. Былі напісаны ра-малы «Людзі на балоце» з трылогіі Івана Мележа «Палеская хроніка», «Птушкі і гнёзды»Янкг Брыля і інш.

Важнай падзеяй у беларускай літаратуры з'явіся выхад у 1965 г. рамана Уладзіміра Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім». У ім узналяліся падзеі, звязаныя з выспяваннем па-стання 18631864 гг.

4. Развіццё мастацтва было цесна звязана з літаратурай. Сярод твора, што бачылі тэатральныя гледачы, атрымала вядомасць камедыя А. Макаёнка «Лявоніха на арбіце», якая на працягу многіх гадо не сыходзіла са сцэны. Таксама догі час ішла опера «Калючая ружа» Юрыя Семянякі, пры- свечаная жыццю студэнцтва. Была пасталена опера Алеся Туранкова «Яснае світанне» аб уз'яднанні Заходняй Беларусі з БССР.

Шырокай папулярнасцю карысталіся фільмы кінастудыі «Беларусьфільм». На экранах з'явіліся вядомыя не толькі  рэспубліцы, але і за яе межамі мастацкія кінастужкі «Несцерка» ( «Зялёныя агні», «Міколка-паравоз», «Гадзіннік спыніся апоначы», «Дзячынка шукае бацьку». Большасць гэтых кінафільма ставілася паводле твора беларускіх атара.


































47 Асаблівасці працэсу дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця  БССР др. Палове 50-60 гг

1. Спроба дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця  БССР была звязана з адыходам пасля смерці  1953 г. I. Сталіна ад палітычных рэпрэсій і прыняццем пры М. Хрушчове курсу на пераадоленне адмоных наступства сталінскага палітычнагарэжыму. У 1956 г. на XX з'ездзе Ка-муністычнай партыі Савецкага Саюза (КПСС) упершыню было пасталена пытанне аб кульце асобы Сталі на, зложы-ваннях у час яго кіравання партыяй і краінай. Пасаду перша-га сакратара ЦК КПБ (Цэнтральнага Камітэта Камуністыч-най партыі Беларусі) займа, пачынаючы з 1956 г., Кірыла Трафімавіч Мазура. Мерапрыемствы, якія праходзілі  СССР і адпаведна  БССР пасля смерці Сталіна, атрымалі  літа-ратуры назву палітпыкі «адлігі».

Былі спынены рэпрэсіі, пачала ажыццяляцца рэабі-літпацыя (адналенне добрага імя) бязвінна асуджаных. Было рэабілітавана каля 40 тыс. жыхаро рэспублікі, у тым ліку вядомыя палітычныя дзеячы Беларусі А. Чарвяко, М. Га-ладзед. Насельніцтва БССР падтрымала палітычны курс кі-раніцтва. Простыя людзі сталі больш свабодна выказваць свае думкі і жыць больш вольна.

Рабіліся спробы павысіць ролю Савета у кіраніцтве краі-най і грамадствам. Аднак па-ранейшаму выбары  Саветы насілі фармальны характар, праводзіліся на безальтэрнаты-най аснове, пад строгім кантролем партыйных органа.

Аднак «хрушчоская адліга» праводзілася без уліку аб'ек-тыных закона развіцця грамадства і рэальных абставін і характарызуецца як «палітычны волюнтаризм». Праявай волі кіруючай асобы, якая стала вызначальнай для сяго грамадства, стала прыняцце 1961 г. Праграмы КПСС, накіра-ванай на буданіцтва камунізму  СССР к 80-м гг. XX ст. Але гэтага не адбылося, а сама праграма засталася толькі на паперы.

2. У 70-х першай палове 80-х гг. у БССР, як і  цэлым у СССР, пачынаецца наспяванне застойных з'я у грамад-ска-палітычным жыцці. Гады кіраніцтва  СССР Л.І. Брэж-нева (19641982) атрымалі  некаторых гісторыка назву «застою», які прыйшо назмену «хрушчоскай адлізе». Пас-тупова адбывася паварот да кансерватызму захавання старых камандных метада кіравання і кантролю дзяржавы над грамадствам.

Уся лада фактычна была  руках партыйнага апарату. Заховалася аднапартыйная палітычная сістэма. Кіруючая роля камуністычнай партыі была замацавана  Канстыту-цыі СССР 1977 г.

Партыйным кіраніком у Беларусі з'яляся Пётр Мі-ронавіч Машэра, які з 1965 па 1980 г. узначальва КПБ. Ён карыстася вялікай павагай сярод насельніцтва за прастату, даступнасць, дэмакратычнасць, а таксама як актыны дзель-нік падпольнай і партызанскай барацьбы супраць нямецка-фашысцкіх захопніка.

Асаблівасцю палітычнай сістэмы таго часу стала непа-срэднае прамое партыйнае кіраніцтва эканомікай. Так, на-прыклад, планы пяцігодак прымаліся на з'ездах Камуністыч- най партыі Беларусі (КПБ). На аснове росту эканомікі адбывалася павышэнне жыццёвага зроню насельніцтва, што служыла спрыяльнай базай для фарміравання стано-чых адносін да палітыкі партыі.


































48Спробы эканамiчных рэформ у др палове 1950- 1960
Аснонымi задачамi развіцця эканомікі Беларусі  50-я гг. былi:
- павышэнне матэрыяльнага і культурнага зроню жыцця савецкага народа;
- актынае ключэнне  навукова-тэхнічную рэвалюцыю;
- вывад з крызісу сельскай гаспадаркi;
- перааснашчэнне Савецкай Арміі новымі відамі збраення.
Пятая пяцігодка (1951-1955 гг.) ставiла перад сабой такiя задачы як:
- Рост валавай прадукцыі прамысловасці Беларусі на 75-80%.
- Паскоранае развіццё цяжкай прамысловасці і вытворчасці.
- Дабіцца зніжэння сабекошту прадукцыі на 20-25%.
- Павелічэнне вытворчасці тавара народнага спажывання і павышэнне зроню жыцця працоных.
На жнівеньскай (1953 г.) сесіі ВС СССР старшыня СМ СССР Г.М.Малянко выступі з абгрунтаваннем эканамічнай палітыкі новага палітычнага кіраніцтва краіны па сацыяльнай пераарыентацыі народнай гаспадаркі. Задачы: адначасова з высокімі тэмпамі развіцця цяжкай прамысловасці больш хутка развіваць вытворчасць тавара народнага спажывання; павялічваць капіталакладанні  лёгкую, харчовую прамысловасці і сельскую гаспадарку; правесці зніжэнне цэн. У Дзяржаным бюджэце СССР на 1953 г. былі прадугледжаны вялікія датацыі на вытворчасць тавара народнага спажывання.
Мерапрыемствы:
Павышаны нарыхточыя цэны на с/г прадукцыю (на жывёлу і птушку  5,5 разо, на бульбу  2,5 раза, на малако і масла сметанкавое  2 разы). Зніжаны абавязковыя дзяржпастакі с/г прадукцыі з калгаса.
Спісаны нядоімкі з калгаса і калгасніка па сяльгаспадатку за папярэднія гады, з 1954 г. падатак зніжаны  2,5 раза, з 1958 г. - адменены.
Умацавана матэрыяльна-тэхнічная база, павялічаны капіталакладанні на патрэбы вёскі (за 1954 г. яны зраслі на 52%).
Верасень 1953 г. – распрацовацца сістэма эканамічных і сацыяльных мер (рашэнні аб развіцці жывёлагадолі, павелічэнні вытворчасці прамысловых і харчовых тавара для народа, развіцці бытавога і гандлёвага абслуговання насельніцтва і шэраг іншых).
Асваенне цаліны. Удзельнічала 35 тыс. юнако і дзячат з Беларусі. За 1954-1956 гг. было знята каля 36 млн. га цалінных зямель (30% пасяных плошча СССР). Вынік – адмова ад інтэнсіных метада пад’ёму сельскай гаспадаркі.
У с/г БССР вырасла раджайнасць, павялічылася пагалое жывёлы і  1955 г. павялічылася нарыхтока мяса, малака і інш. Аднак па шэрагу паказчыка заданні і гэтай пяцігодкі  галіне сельскай гаспадаркі не былі выкананы.
Прамысловасць
Пятая пяцігодка (1951-1955 гг.).
Мерапрыемствы:
- Капітальнае буданіцтва. Увайшло  строй 1.010 новых прамысловых прадпрыемства, у тым ліку каля 150 буйных (падшыпнікавы завод, камвольны камбінат, гадзіннікавы завод і завод буданічых матэрыяла у Мінску, цукровы завод у Скідзелі, завод швейных машын у Оршы, шокаткацкая фабрыка  Віцебску). Сукупная дзельная вага энергетыкі, палінай, машынабудавання і металаапрацокі  асноных фондах прамысловасці і валавай прадукцыі  1955 г. склала адпаведна 47% і 31%. Сярэдні рост прадукцыйнасці працы  прамысловасці Беларусі за 1951-1955 гг. скла 60%. Аб'ём прамысловасці за 1951-1955 гг. павялічыся  Беларусі больш чым у 2 разы пры плане 75-80%.
- Пераадолена адставанне лёгкай і харчовай прамысловасці (у 1955 г. выраблена  2 разы больш тавара народнага спажывання, чым у 1950 г.).
- Развівася транспарт. Уводзіся новы яго від – трубаправодны. У 1952 г. у Мінску вайшла  строй першая тралейбусная лінія.
- Працонае заканадаства лібералізавана. Адменены законы 1938-1940 гг., якія забаранялі звальняцца са сваіх прадпрыемства і стано.
Шостая пяцігодка (1956-1960 гг.)
Задачы: паскоранае развіццё лёгкай, харчовай, дрэваапрацочай галін, якія выпускалі тавары народнага спажывання; развіццё энергетычнай, машынабуданічай, хімічнай, радыётэхнічнай вытворчасці.
Мерапрыемствы:
Капітальнае буданіцтва (Васілевічская ДРЭС, атамабільны завод - у Жодзіне, першы калійны камбінат - у Салігорску, нафтаперапрацочы завод - у Полацку, суперфасфатны завод - у Гомелі).
Пашырэнне НТР (навукова-тэхнічнага прагрэсу) у галінах прамысловасці.
Змена сістэмы кіравання эканомікай (галіновае кіраванне змянялася тэрытарыяльным). 10 мая 1957 г. Вярхоны Савет СССР прыня Закон аб ліквідацыі сіх агульнасаюзных прамысловых міністэрства (міністэрства электрастанцый, абароннае, авіяцыйнае, судабуданічае, радыётэхнічнае, хімічнае заставаліся). Замест міністэрства ствараліся санаргасы – саветы народнай гаспадаркі  рамках буйных адміністрацыйных раёна. У межах БССР бы створаны адзіны санаргас. Мэты: умацаваць гарызантальныя сувязі паміж прадпрыемствамі; перанесці аператынае кіраванне прамысловасцю і буданіцтвам на месцы; паскорыць укараненне дасягнення навукова-тэхнічнага прагрэсу; ліквідаваць залішнюю цэнтралізаванасць. Вынік: аблегчылася развіццё мясцовай і лёгкай прамысловасці, ускладнілася развіцце цяжкай.
Сельская гаспадарка Беларусі з сярэдзіны 50-х гг. упершыню пасля вайны стала рэнтабельнай. У калгасах сталі стварацца грашовыя і прадуктовыя фонды для гарантавання рэгулярнай аплаты працы. З 1956 г. калгаснікі пачалі кожны месяц атрымліваць грашовыя авансы на працадні.
У 1958 г. ліквідаваны МТС, на іх базе створаны рамонтныя майстэрні, тэхніка прададзена калгасам. Вынік: лепшае выкарыстованне тэхнікі; пагаршэнне фінансавага становішча бедных калгаса; ад’езд  горад інжынерна-тэхнічных работніка былых МТС.
Вынікі: 50-я гг. былі паспяховымі для эканомікі нашай рэспублікі. Тэмпы эканамічнага росту былі высокімі. Дасягнута гэта за кошт прыросту рэсурса і за кошт лепшага выкарыстання іх. Прадукцыйнасць працы за дзесяцігоддзе зрасла на 62%. Была забяспечана таварна-грашовая збалансаванасць (на здаровую аснову пасталена грашовае абарачэнне і фінансы), зніжаліся цэны. Тэмпы прыросту нацыянальнага даходу склалі каля 10% у год (за кошт цяжкай індустрыі разам з галінамі, якія выпускалі тавары народнага спажывання, сельскай гаспадаркі, жыллёвым буданіцтвам.
Сельская гаспадарка Беларусі  60-я гг
Першая палова 60-х гг. характаразуецца пагаршэннем эканамічнай сітуацыі. Зніжаліся паказчыкі рэнтабельнасці прадпрыемства, дахода насельніцтва. Знізіліся тэмпы росту эканомікі.
Прычыны:
- залішняя цэнтралізаванасць;
- крызісны стан у сельскай гаспадарцы;
- нізкая адукаванасць кіраніцтва  пытаннях эканамічнага развіцця;
- змены  сусветных цэнах на сыравіну, паліна-энергетычныя рэсурсы.
Мерапрыемствы:
- З ліпеня 1962 г. павышаны закупачныя цэны на мяса на 35%, на масла на 25%.
- Зніжаны цэны на грузавыя атамабілі для вёскі на 17%, на трактары на 9%, на запчасткі для іх і бензін на 40%.
- Ліквідаваны севазвароты, паслаблена вага да луго і культурных паша, пачалася "кукурузная ліхаманка" – як следства шаблонных указання з цэнтра па структуры пасяных плошча, агратэхніцы і тэхналогіі вырошчвання, складзеных без уліку мясцовых умо.
Сёмая пяцігодка
Вынік: на працягу 1960-1964 гг. сярэднегадавыя тэмпы росту валавай прадукцыі с/г склалі 4% (пагоршылася прадуктовае забеспячэнне гарадскіх жыхаро). Адбылася змена кіраніцтва краіны. У кастрычніку 1964 г. Першым сакратаром ЦК КПСС бы абраны Л.І.Брэжне, Старшынёй СМ СССР бы назначаны А.М.Касыгін, пачалося рэфармаванне гаспадаркі.
Сакавіцкі (1965 г.) пленум ЦК КПСС прыня пастанову “Аб неадкладных мерах па далейшым развіцці сельскай гаспадаркі СССР”.
Меры ліквідавання адставання с/г:
- Зменена сістэма нарыхтовак сельскагаспадарчай прадукцыі. Уводзіся цвёрды і нязменны план нарыхтовак на пяць гадо наперад для кожнага калгаса, сагаса, раёна, вобласці, рэспублікі.
- Павялічаны закупачныя цэны на с/г прадукцыю  сярэднім у 1,5-2 разы. Прадукцыя, здадзеная звыш плана аплачвалася з 50% надбакай ад закупачнай цаны (павышалася рэнтабельнасць с/г і матэрыяльная зацікаленасць калгасніка).
- Зняты абмежаванні на трыманне жывёлы  асабістай дапаможнай гаспадарцы для калгасніка, рабочых і служачых.
- Намячалася за 1965-1969 гг. паставіць 1 млн. 790 тыс. трактара, 1 млн. 100 тыс. грузавых атамабіля, іншую тэхніку і абсталяванне; пабудаваць 200 рамонтных завода.
- Работы па меліярацыі, вапнаванні кіслых глеб, паляпшэнні луго і паша праводзіліся дзяржавай.
- Умацаванне калгаса і сагаса на прынцыпах гаспадарчага разліку, адмены рэгламентацыі гаспадарчай дзейнасці. Новы Статут сельскагаспадарчай арцелі бы прыняты  1969 г.
- Укараненне  сельскую гаспадарку дасягнення навукі і перадавога вопыту, павышэнні ролі спецыяліста і навукоца.
- Усе гэтыя захады станоча адбіліся на развіцці с/г, асабліва заметна гэта стала па выніках наступнай пяцігодкі.
Асаблівасці развіцця сельская гаспадаркi Беларусі:
- Пачалося буданіцтва буйных адкормачных комплекса у жывёлагадолі. У розных раёнах рэспублікі былі пабудаваны птушкафабрыкі на 6 млн. гало птушкі, каронікі на 958 тыс. гало, свінарнікі на 856 тыс. гало.
- Капіталакладанні  сельскую гаспадарку за 1966-1970 гг. склалі амаль 2,8 млрд. руб., што на 13% больш, чым за папярэднія 10 гадо.
- Праводзілася меліярацыя Буйныя памеры набыла хімізацыя Для нясення дабрэння і апрацокі палё хімікатамі пачала выкарыстовацца авіяцыя.
- Павялічыся валавы збор збожжа  1,5 раза (за пяцігодку), прадукцыя жывёлагадолі зрасла на 34%. Ураджайнасць вырасла з 10 ц/га (сярэдзіна 60-х гг.) да 17-40 ц/г  1970 г.
- Сітуацыя  с/г карэнным чынам змянілася. Калгасы цяпер не былі крыніцай, за кошт якой будавалася прамысловасць. С/г стала адным з буйнейшых аб’екта капіталакладання. Але, пачашыяся мерапрыемствы па згортванню рэформы прывялі да стагнацыі, застоя, а потым да перадкрызісных з'я.





































49Грамадска-палит. жыццё БССР у 1970-я -1980-я гады
Адбывалася ціхая рэабілітацыя сталінізму, фактычна спынілі сваю дзейнасць камісіі па рэабілітацыі ахвяра сталінскіх рэпрэсія, у друку сё часцей падавася станочы вобраз Сталіна. Замест пошуку шляхо па мадэрнізацыі эканамічнай, грамадска-палітычнай і дзяржанай сфера, правячая КПСС замацовала сябе як стрыжань адміністрацыйна-каманднай сістэмы. Паколькі правал заяленай у 1961 г. пабудовы камунізму за 20 гадо ста відавочным, то 70-я гг. пачаліся прапагандай канцэпцыі так званага "развітога сацыялізму", у якой цэнтральнае месца заня тэзіс аб павышэнні кіруючай ролі партыі ва сіх сферах грамадскага жыцця. Адпаведныя папракі былі несены  статут КПСС, а  кастрычніку 1977 г. палажэнне аб кіруючай ролі партыі, як ядра палітычнай сістэмы, было ключана  новую Канстытуцыю СССР. Фармальна палітычная арганізацыя, КПСС па сутнасці, стала часткаю дзяржанага апарату, у руках якой была сканцэнтравана рэальная лада.

Адпаведна на рэспубліканскім зроні кампартыя Беларусі рэгламентавала жыццё беларускага грамадства, была мясцовай "кіруючай сілай". У сваёй дзейнасці КПБ кіравалася агульнасаюзнымі станокамі, што не засёды адпавядала інтарэсам рэспублікі і беларускага народа. Найбольш яскрава гэта праявілася  нацыянальна-культурнай сферы. У 1976 г. ХХV з'езд КПСС зрабі тэарэтычную выснову, што  Савецкім Саюзе склалася новая гістарычная супольнасць людзей - савецкі народ. Па сутнасці гэта была станока на сціранне нацыянальных адметнасцей, што  выніку павінна было прывесці да страты нацыянальнай самабытнасці і самасвядомасці беларускага і іншых народа. На Беларусі гэта рабілася асабліва хутка: у 80-х гг. у беларускіх гарадах ужо не было ніводнай беларускай школы.

Паколькі партыйныя камітэты былі той вышэйшай інстанцыяй, на якой у рэшце рэшт замыкалася кіраніцтва раёнам, вобласцю, рэспублікай, то Саветы дэпутата працоных, якія па Канстытуцыі складалі аснову народаладдзя, фактычна былі пазбалены рэальнай улады. Ва мовах аднапартыйнай сістэмы і пры адсутнасці альтэрнатыных выбара кандыдатуры будучых дэпутата Савета усіх узроня праходзілі праз сіта кантролю з боку партыйных камітэта і канчаткова зацвярджаліся імі. Асобныя спробы павысіць ролю Савета у кіраванні дзяржавай і эканомікай, надаць ім характар органа сапраднага народаладдзя не давалі выніка.

Такім чынам, партыйна-дзяржаная эліта не знайшла рашучасці на глыбокія перамены  эканамічнай, грамадска-палітычнай і дзяржанай сферах і пайшла па шляху мацавання атарытарна-бюракратычнага стылю кіравання, захавання неэффектынай эканамічнай сістэмы.




































50 Эканоміка Беларусі  70 я-першую палову 80-х гадо. Прычыны паступовага запавольвання тэмпа эканамічнага росту
У 70-я гады  эканоміцы працягнулася ранейшая лінія. Ставіліся задачы забеспячэння значнага здыму матэрыяльнай і культурнага жыцця народа, павышэння эфектынасці вытворчасці. Прадугледжвалася караненне дасягнення навукова-тэхнічнага прагрэсу
Робіцца акцэнт на тэхнічнае перааснашчэнне прамысловасці, укараненне высокаэфектынай тэхнікі. За 1970 -1985 гг. было ведзена 186 прамысловых прадпрыемства: завод атаматычных ліній у Баранавічах, інструмэнтальны завод у Оршы, заводы сельскагаспадарчага машынабудавання  Лідзе і Бабруйску. Атрымліваюць далейшае развіццё се віды транспорта8. З'яляецца новы від сучаснага транспарту - метро. Першая лінія Мінскага метрапалітэна ступіла  эксплуатацыю  1984 г. Значная вага надаецца развіццю і дасканаленню машынабудавання, бо. яно з'ялялася асновай тэхнічнага перааснашчэння сіх галін народнай гаспадаркі. Прадпрымаюцца спробы стварыць такія тэхнічныя сродкі, якія змаглі б механізаваць і атаматызаваць працаёмкія віды вытворчасці, значна знізіць долю ручной працы. Пачынаючы з 70-х гадо гэтая праграма рэалізуецца  Беларусі.

Развіццё Беларусі вызначаецца ростам энергетычнага патэнцыялу, з'яляюцца новыя галіны - прыборабудаванне і радыёэлектроніка, хімія і нафтахімія, устойліва развіваюцца лёгкая, дрэваапрацочая, мяса-малочная і іншыя вытворчыя напрамкі.
У 1970 - 1985 гг. працягнулася буданіцтва, і былі ведзены  дзеянне газаправод Таржок - Івацэвічы, нафтаправод Полацк - Віцебск, Полацк - Мінская вобл. Пашыраецца сетка тэлефоннай і радыёсувязі, тэлебачання. Яны выкарыстоваюцца  сістэме кіравання. ѕкараняецца атаматызаваная сістэма кіравання народнай гаспадаркай (АСК).
Такім чынам, у развіцці прамысловасці, транспарту сувязі адбываюцца ашаламляльныя перамены. У 1985 г. супраць 1960 г. у рэспубліцы павялічыся амаль у 8,9 раза9. Створана магутная энергетыка, атрымліваюць распасюд комплексна-атаматызаваныя часткі, цэхі, вытворчасці, з'яляецца робататэхніка.
Але эканоміка Беларусі, як і  цэлым эканоміка СССР, стала зніжаць тэмпы росту. Памяншася прырост нацыянальнага даходу, прамысловасці, зніжаецца прадукцыйнасць працы. Зніжалася ініцыятыва працоных калектыва. Нерацыянальна выкарыстоваліся працоныя і матэрыяльныя рэсурсы. З'явілася інфляцыя.
Эканоміка БССР працягвала развівацца  значнай меры па Экстэнсіныя шляху. НТП  большай ступені закрана ваенна-прамысловы комплекс. Вялізныя сродкі кладваліся  новае буданіцтва, якое нярэдка заставалася незавершаным.
У існуючых умовах нарастае кантроль і цэнтралізацыя. Ідзе хуткі рост міністэрства і ведамства
Пачала дамінаваць сістэма планавання выпуску прадукцыі ад дасягнутага. Узрастае матэрыялаёмістасць прадукцыі і гэта сведчыць аб адставанні СССР ад заходніх краін.

У значнай ступені вышэйпаказаныя недахопы кампенсаваліся фінансавымі паступленнямі ад экспарту сыравіны, што добра, што  пачатку 70-х гг. рэзка зраслі на сусветным рынку цэны на нафту. Значная частка сродка ідзе на закупку імпартнай тэхнікі. Пры гэтым эфектынасць яе выкарыстання была вельмі нізкай.

Супярэчліва адбываецца развіццё сельскай гаспадаркі. Ідзе працэс узмацнення МТБ. Узмацняецца энергазброеннасць сельскай гаспадаркі, што дало магчымасць механізаваць значную частку работ. ѕзрастаюць пастакі гнаення, меліярацыя зямель, пашырэнне ворных зямель. У рэспубліцы ствараюцца аграрна-прамысловыя комплексы. Яны былі закліканы звязаць з / х вытворчасць, перапрацоку з / х прадукцыі, транспарціроку, і збыт перапрацаванай прадукцыі.

Але рост з / х вытворчасці не змог забяспечыць попыт насельніцтва на дадзеную прадукцыю. Пачынаюць зніжацца тэмпы прыросту валавой з / х прадукцыі Сельская гаспадарка паступова становіцца сыравінным прыдаткам гарадо, абмяжоваюцца эканамічныя інтарэсы сялян. Узрастаюць цэны на з / х прамысловую тэхніку. Значныя падаткі калгасы і сагасы плацілі сельгастэхніцы, сельгасхіміі (г.зн. абслуговым прадпрыемствам). Дрэнна выкарыстоваліся крэдыты, замарожваліся сродкі  няскончаная буданіцтве.
Раскрестьяниванию  з / х у значнай ступені спрыяла адзяржаленьне калгасна-кааператынай уласнасці, фарміраванне збліжэння дзяржанай і кааператынай форма уласнасці. Праводзімая палітыка «неперспектыных вёсак» і абмежаванне  атрыманні сялянам пашпарто прыводзіць да міграцыі сельскага насельніцтва  гарады. Сялянскі клад жыцця губляе сваю самабытнасць. З 1970 па 1986 гг. колькасць сельскага насельніцтва Беларусі зменшылася з 5094 тыс. да 3689 тыс.. Недахоп рабочай сілы кампенсавалася прыцягненнем працоных, служачых, студэнта на перыяд уборачных і пасяных работ, якія не валодалі неабходнымі навыкамі і не былі зацікалены  прадукцыйнай труде13.
Узмацняся адміністрацыйна-камандны націск на калгасы і сагасы, заховалася дробязныя апека. Зніжаецца эфектынасць камуністычных ідэала. Такім чынам, да пачатку 80-х гг. з / х апынулася  крызісным становішчы. Не расла практычна раджайнасць збожжавых. Абвастраецца харчовая праблема, павялічваецца імпарт з / х прадукцыі. У сярэдзіне 80-х гг. практычна сюды было ведзена нармаванае забеспячэнне прадуктамі харчавання, водзяцца карточки14.
Такім чынам, у 70-е - зав. палове 80-х гг. эканамічнае развіццё Беларусі было супярэчлівым. Вырас эканамічны патэнцыял, мелі месца значныя навукова-тэхнічныя дасягненні. Разам з тым нарасталі крызісныя з'явы, што патрабавала карэнных змянення у наянай сістэме. Спроба іх глабальнага рашэння была прадпрынятая камандай М.З. Гарбачова.



































51 Спробы мадэрнізацыі савецкай грамадска-палітычнай сістэмы падчас палітыкі перабудовы. Прычыны крызісу і распаду СССР

Карэнныя змены  грамадска-палітычным жыцці краіны  другой палове 80-хпачатку 90-х гг. Дэмакра-тызацыя і шматпартыйнасць.
У пачатку 80-х гг. сталі відавочнымі праявы крызіса са-вецкай таталітарнай сістэмы. Спыніць іх метадамі, якія склаліся  гады сталінска-брэжнескага кіраніцтва, было нельга. Па-да давер да сістэмы, партыйнага і дзяржанага кіраніцтва. Тупіковасць савецкага грамадства праялялася па сіх накірун-ках. Неабходна была ломка гэтай сістэмы, і яна пачалася  II палове 80-х гг.
Новым кіраніком ЦК КПСС М.С. Гарбачовым бы узяты курс на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця і дэмак-ратызацыю палітычнага жыцця, які атрыма назву перабудовы.
Важным крокам на шляху пашырэння ролі мас у жыцці грамадства з'явілася прыняцце Закона БССР "Аб народным абмеркаванні важных пытання дзяржанага жыцця Беларус-
кай ССР", які бы зацверджаны  1988 г. У 1989 г. адбыліся выбары народных дэпутата СССР, якія першыню праходзілі як свабодныя і альтэрнатыныя.
У 1990 г. па новаму выбарчаму закону былі праведзены выбары народных дэпутата  Вярхоны і мясцовыя Саветы народных дэпутата Беларусі, аднак ва мовах аднапартыйнасці большасць месца атрымалі прыхільнікі КПБ. У Вярхоным Савеце была творана парламенцкая апазіцыягрупа дэпу-тата, чые погляды не супадаюць ці супярэчаць думкам дэпу-
тацкай большасці. Яна была прадсталена Беларускім народ-ным фронтам "Адраджэнне".
Адным з рэальных дасягнення палітыкі перабудовы II пал. 80-х гг. стала галоснацьмагчымасць адкрыта выказваць сваю думку. У Беларусі пачала фарміравацца шматпартый-насцьутварэнне розных руха, саюза, палітычных партый, грамадскіх арганізацый і аб'яднання. Шматпартыйнасць свед-чыла аб дэмакратызацыі грамадства.
Але фарміраванне шматпартыйнасці праходзіла цяжка і было немагчыма без пазбалення селаддзя Камуністычнай партыі.
У 1990 г. бы прыняты Закон СССР "Аб грамадскіх аб'яднаннях".
На рубяжы 8090-х гг. узнікла больш 10 палітычных партый. Складванне шматпартыйнасці азначала канец манаполіі КПБКПСС на ладу. Бесперспектынай аказалася спроба рэфарма-вання Кампартыі  напрамку яе дэмакратызацыі і ператварэння  партыю парламенцкага тыпу.
26 жніня 1991 г. Вярхоны Савет БССР прыня закон "Аб дэпартызацыі органа дзяржанай улады і кіравання Беларус-кай ССР, дзяржаных прадпрыемства, устано, арганізацый і ласнасці Камуністычнай партыі Беларусі" і пастанову "Аб ча-совым прыпыненні дзейнасці КПБКПСС на тэрыторыі БССР". У лютым 1993 г. часовае прыпыненне дзейнасці КПБКПСС Вярхоным Саветам было адменена.
На канец 1993 г. партыі і рухі на Беларусі ялялі сабой ужо шырокі спектр: ад прыхільніка сацыялістычнага да капіта-лістычнага разіцця. На пачатак 90-х гг. у Беларусі дзейнічалі Беларускі народны фронт (БНФ), Нацыянальна-дэмакратыч-ная партыя Беларусі, Партыя народнай згоды, Аб'яднаная дэ-макратычная партыя Беларусі, Беларуская сялянская партыя, Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада, Беларуская хры-сціянска-дэмакратычная злучнасць і інш. У 1994 г. афіцыяльна было зарэгістрыравана 29 палітычных партый і 7 палітычных руха, якія дзейнічалі на Беларусі.
Такім чынам, пераход да шматпартыйнасці  рэспубліцы адбыся  асноным на працягу 19901994 гг.
У 1990 г. Вярхоны Савет БССР прыня Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце рэспублікі, а  1991 г. нада Бела-рускай ССР новую назву"Рэспубліка Беларусь". У сакавіку 1994 г. прынімаецца канстытуцыя Рэспублікі Беларусь. Згодна з ёй упершыню  Беларусі была ведзена прэзідэнцкая фор-ма кіравання. Першым Прэзідэнтам РБ бы абраны А.Р. Лукашэнка.
Такім чынам, у грамадска-палітычным жыцці Беларусі  II па-лове 80-хпершай палове 90-х гг. адбыліся вялікія змены.
Яны былі звязаны са з яуленнем шматпартыйнасці, дэмакраты-зацыяй жыцця і, як вынік усяго гэтага,набыццё суверэнітэту Рэспублікай Беларусь.



































52 Эканамічнае становішча Беларусі  другой палове 80-х пачатку 90-х гг. XX ст.

1. Крызісныя з'явы  эканоміцы Беларусі праявіліся  падзенні тэмпа росту вытворчасці. Гэта азначала, што строга цэнтралізаваная дзяржаная эканоміка вычарпала маг-чымасці свайго далейшага развіцця. Станавілася відавочнай неабходнасць карэнных ператварэння у эканоміцы. Аднак шляхо выхаду з эканамічнага крызісу не было распрацава-на. Таму іх прыйшлося шукаць у спалучэнні адміністрацый-ных метада кіравання эканомікай «зверху» з самакіраван-нем «знізу» на месцах. Першапачаткова се надзеі звязваліся з удасканаленнем планавага кіравання і павышэннем сама-стойнасці прадпрыемства.

Выйсце са складанага эканамічнага становішча бачылася  пераводзе прадпрыемства на поны гаспадарчы разлік і самафінансаванне. Пры гасразліку даходы, якія атрымлівае прадпрыемства ад продажу, пакрываюць яго выдаткі на выт-ворчасць гэтай прадукцыі. Пры самафінансаванні даходы прадпрыемства перавышаюць выдаткі і, такім чынам, яно само зарабляе грошы і не мае патрэбы  дзяржаным фінан-саванні. Аднак перавод прамысловых прадпрыемства на поны гасразлік і самафінансаванне чакаемых выніка не да.

Галоным дасягненнем эканамічнага развіцця БССР у другой палове 80-х гг. ста пачатак пераарыентацыі з вы-творчасці машын, станко, абсталявання на выпуск тавара народнага спажывання. Упершыню гэтыя тавары па аб'ёме сваёй вытворчасці сталі выпускацца апераджальнымі тэмпамі.

Значна пагоршыся стан сельскай гаспадаркі. Для забес-пячэння насельніцтва харчовымі прадуктамі была ведзена сістэма талона. У гэтых умовах больш настойліва стала знімацца пытанне аб неабходнасці пераходу да разнастай-ных форма гаспадарання на зямлі. У 1991 г. бы прыняты Закон «Аб сялянскай (фермерскай) гаспадарцы». Аднак фер-мерскіх гаспадарак у Беларусі было створана вельмі мала.

Эканамічнае становішча Беларусі рэзка пагоршылася  сувязі з аварыяй на Чарнобылъскай атамнай электрастанцыі, што адбылася 26 красавіка 1986 г. Эканамічны рон, нанесены Беларусі аварыяй, ацэньвася  той час, па падліках вучоных, у 32 гадавыя рэспубліканскія бюджэты. Радыеактынымі нуклідамі аказалася забруджанай пятая частка тэрыторыі рэспублікі, на якой пражывала больш за 2 млн чалавек, г. зн. кожны пяты жыхар рэспублікі. 3 гаспадарчага абароту было выведзена 20% зямель.

Урадам рэспублікі была прынята догатэрміновая Дзяр-жаная праграма ліквідацыі выніка аварыі на Чарнобыль-скай АЭС. 3 забруджаных тэрыторый на новае месцажыхар-ства за 19861992 гг. пераехала больш за 130 тыс.чалавек. Для перасяленца было пабудавана шмат жылля. Аднак пас-ля распаду СССР у 1991 г. гэтую работу Рэспубліка Беларусь вымушана была ажыццяляць у асноным толькі за кошт сваіх уласных сродка.

2. Пошукі шляхо пераходу Беларусі да рыначных адно-сін першапачаткова былі звязаны з заканадачым дазволам арэнды і індывідуальнай працонай дзейнасці. Урадам была распрацавана праграма паступовага неабмежаванага рам-камі часу пераходу да рынку, пры якім дзяржава выступав  ролі рэгулятара рынку. У пачатку 90-х гг. элементамі рынку  рэспубліцы сталі вядзенне рыначных цэн на пераважную большасць тавара і паслуг, станаленне прадпрымальніцкіх, банкаскіх і камерцыйных структур, правядзенне прыва-тызацыі раздзяржалення, перадачы аб'екта з дзяржа-най уласнасці  прыватную.

У другой палове 90-х гг. у якасці нацыянальнай мадэлі развіцця Рэспублікі Беларусь была вызначана сацыяльна арыентаванаярыначнаяэканоміка. Яна прызвана спалучыць перавагі рыначнай канкурэнцыі і эфектынай сістэмы аба-роны інтарэса насел ьніцтва, ідэі рыначнага самарэгуляван-ня і дзяржанага кіравання. На першым этапе рэалізацыі гэ-тай мадэлі пераважае дзяржанае рэгуляванне.

3 сярэдзіны 90-х гг. прыярытэтным напрамкам дзейнасці рада Беларусі ста пошук шляхо пераадолення негаты-ных выніка распаду адзінай эканамічнай прасторы былога СССР і адналення эканамічных сувязей паміж былымі са-вецкімі рэспублікамі на новай рыначнай аснове. 3 распадам СССР беларускія прадпрыемствы страцілі крыніцы неаб-ходнай для іх сыравіны і рынкі збыту сваёй прадукцыі. Таму сабекошт прадукцыі беларускіх прадпрыемства значна павялічыся, што прывяло да скарачэння прамысловай і сельска-гаспадарчай вытворчасці. Рэальным дасягненнем на шляху пераадолення гэтых праблем стала адналенне эканамічна-га супрацоніцтва краін, якія ваходзяць у Садружнасцъ Незалежных Дзяржа (СНД).





































53 Абвяшчэнне РБ. Заканадача-прававое афармленне і шляхі дальнейшага мацавання яе дзяржанага суверэнітэту
27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет Беларускай ССР прыня Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце рэспублікі, якая азна-чала, што Беларусь выбрала ласны шлях развіцця, хоць і не выключала магчымасці аб’яднання разам з іншымі рэспублікамі  новы Саюз. Аднак надзеі забяспечыць суверэнітэт рэспублік і  той жа час захаваць Саюз аказаліся нязбытнымі. Гэтаму супрацьстаялі дзве супрацьлеглыя сілы. 3 аднаго боку, патрыятычныя нацыя-нальныя і нацыяналістычныя рухі  рэспубліках, уплы якіх хутка зраста, патрабавалі понай незалежнасці і ніякага Са-юза. 3 другога, кіруючая партынна-дзяржаная наменклатура стаяла за захаванне Саюза як унітарнай дзяржавы, але толькі з падмаляваным фасадам. 3 гэтым адзінствам краіны яны не  апошнюю чаргу звязвалі свае надзеі і на захаванне каманд-най эканомікі, якая забяспечвала ім панаванне над грамад-ствам. Працэс падрыхтокі новага Саюзнага дагавора бы прыпы-нены  сувязі з падзеямі  Маскве, якія атрымалі назву жні-веньскага 1991 г. путчу1, у ходзе якога бы створаны Дзяржаны камітэт па надзвычайнаму становішчу (ГКЧП) Звесткі аб жнівеньскім путчы  Маскве і пераходзе лады  краіне да самазванага ГКЧП былі спрыняты кіраніцтвам КПБ з разуменнем, але скарацечнасць падзей не дазволіла яму цалкам праявіць сябе. Дэмакратычныя сілы рэспублікі адкрыта выступілі супраць змовы. Путч праваліся. Пасля маскоскіх жнівеньскіх падзей 1991 г. працэс суверэні-зацыі рэспублікі значна паскорыся. Афармленне дзяржанай незалежнасці Рэспублікі Беларусь. Важнае значэнне для практычнага замацавання суверэнітэту рэспублікі і ператварэння яе  незалежную дзяржаву мела рашэнне, прынятае Вярхоным Саветам 25 жніня 1991 г., аб наданні канстытуцыйнага статуса Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР. 18 кастрычніка 1991 г. бы прыняты Закон «Аб грамадзянст-ве Рэспублікі Беларусь», якое з’яляецца неад’емным атрыбутам дзяржанага суверэнітэту Беларусі Цэнтрам СНД вызначана сталіца Беларусі горад Мінск. Сёння аб’яднанне незалежных дзяржа знаходзіцца  пошуку найболып прымальных для сіх удзельніка прынцыпа новай садружнасці. Распрацаваны і прыняты шэраг дакумента, у тым ліку Уста СНД. Дзейнічае міжпарламенцкае аб’яднанне, цэнтр якога знаходзіцца  Санкт-Пецярбургу. Адначасова развіваюцца двухбаковыя адносіны паміж дзяржавамі, якія тварыліся на месцы былога Саюза. У замацаванні суверэнітэту Рэспублікі Беларусь асобае месца належыць Канстытуцыі, якая была прынята Вярхоным Саветам 15 сакавіка 1994 г. Першая Канстытуцыя суверэннай Беларусі стала важным крокам на шляху стварэння прававой дзяржавы, у якой забеспячэнне право і свабод чалавека з’явіла-ся прыярытэтным накірункам дзейнасці сіх дзяржаных органа. Аднак на шляху буданіцтв-а маладой дзяржавы зніклі не-прадбачаныя дадатковыя цяжкасці, якія былі звязаны з неда-кладнасцямі самой новай Канстытуцыі. У прыватнасці, у ёй недастаткова выразна праводзілася раздзяленне функцый і па-намоцтва паміж заканадачай і выканачай уладамі, што пры-вяло да абвастрэння  другой палове 1996 г. унутрыпалітычнага крызісу  краіне. 3 мэтай выйсця з яго Прэзідэнт рэспублікі А. Р. Лукашэнка выступі з ініцыятывай правядзення рэспубліканскага рэферэн-думу па пытанню прыняцця новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэс-публікі Беларусь і па некаторых іншых пытаннях. Пры прэзідэнцкай форме кіравання Прэзідэнт фарміруе вы-шэйшы выканачы орган улады і нясе адказнасць за яго дзей-насць. Дзейнасць Прэзідэнта рэгламентуецца Канстытуцыяй і законамі. Новы рад Кабінет міністра Рэспублікі Беларусь са жніня 1994 г. па лістапад 1996 г. узначальва М. Чыгір. Гало-ным напрамкам дзейнасці Прэзідэнта і рада з’явілася распра-цока і ажыццяленне праграмы па вываду эканомікі з крызісу, гэта значыць спынення падзення вытворчасці, а потым і забеспя-чэння яе росту, прадухілення нарастання інфляцыі, абароне на-сельніцтва ад понага збяднення.




































54 Распад СССР і новыя суадносіны на сусвестнай арэне. Утваренне Садружнасці Незалежных дзяржа

8 снежня 91г. у Белавежскай пушчы кіранікі Расіі, Бел. і Укр, ігнаруючы волю св. народа,якая была вы-казана на агульнасаюзным рэферэндуме дэнансавалі дагавор 1922г. аб утврэнні СССР і тым самым разбу-рылі вялікую і магутную дзяржаву. Гэты дзярж. пера-варот бы здзейснены са згоды прэзідэнта СССР Гар-бачова. На руінах СССР утв. СНД.
Яшчэ да распаду СССР 27 ліпеня 90г. сесія Вярхона-га Савета БССР прыняла дэкларацыю аб дзярж. суве-рэнітэце БССР. Было абвешчана вяршэнства на тэр-рыі рэсп. Канстытуцыі БССР і яе закона. Гэтым бы пакладзены пачатак шляху да дзярж. суверэнітэту. Дзярж. пераварот у Маскве у 91г. узмацні цэнтра-бежныя тэндэнцыі. Нечарговая сесія Вярхонага Саве-та БССР  жніні гэтага года прыняла пастанову аб за-беспячэнні паліт. і эк. самастойнасці БССР і закон аб наданні статуса канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхонага Савета БССР аб дзярж .суверэнітэце рэсп. У гісторыі Бел. пачася этап незалежнай дзяржавы. Адбылася замена назвы рэсп. і дзярж. сімволікі. 19 ве-расня 91г. нечарговая сесія Вярхонага Савета БССР прыняла рашэнне аб тым, каб БССР надалей называць РБ, дзярж сімваламі РБ сталі бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня”. Пасля абвяшчэння незалежнасці Бел. пачалася работа па фарміраванню органа дзярж. кіра-вання. Былі створаны Узброеныя сілы. Арганізаваны мытная служба, новая банкаская с-ма, камітэты па кі-раванню дзярж. маёмасцю і па знешніх эк. сувязях. Удасканальвалася стр-ра органа дзярж. улады і кара-вання  цэнтры і на месцах.

СНД было заснавана кіранікамі БССР, РСФСР і УССР шляхам падпісання 8 сне 1991 у Віскулях пад Брэстам (Беларусь) «Пагаднення аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржа» (вядома  СМІ як Белавежскае пагадненне).
У дакуменце, які складася з прэамбулы і 14 артыкула, канстатавалася, што Саюз ССР спыня сваё існаванне як суб'ект міжнароднага права і геапалітычнай рэальнасці. Аднак, грунтуючыся на гістарычнай агульнасці народа, сувязях паміж імі, улічваючы двухбаковыя дагаворы, імкненне да дэмакратычнай прававой дзяржаве, намер развіваць свае адносіны на аснове заемнага прызнання і павагі дзяржанага суверэнітэту, Бакі дамовіліся аб адукацыі Садружнасці Незалежных Дзяржа. [1]
Ужо 10 сьнежня пагадненне было ратыфікавана Вярхоным Саветам Беларусі і Украіны, а 12 снежня - Вярхоным Саветам Расіі. Расійскі парламент ратыфікава дакумент пераважнай большасцю галасо: "За" - 188 галасо, «супраць» - 6 галасо, «устрымаліся» - 7. [2] 13 снежня  горадзе Ашхабад адбылася сустрэча прэзідэнта пяці цэнтральнаазіяцкіх дзяржа, якія ваходзілі  склад СССР: Казахстана, Кіргізіі, Таджыкістана, Туркменістана і Узбекістана. Вынікам стала Заява, у якім краіны выказалі згоду вайсці  арганізацыю, але пры мове забеспячэння ранапранага дзелу суб'екта былога Саюза і прызнання сіх дзяржа СНД у якасці заснавальніка. [3] Пасля Прэзідэнт Казахстана Н. Назарбае прапанава сабрацца  Алма-Аце для абмеркавання пытання і прыняцця сумесных рашэння.
У арганізаванай адмыслова для гэтых мэта сустрэчы прынялі дзел кіранікі 11 былых саюзных рэспублік: Азербайджана, Арменіі, Беларусі, Казахстана, Кіргізіі, Малдовы, Расіі, Таджыкістана, Туркменістана, Узбекістана і Украіны (з былых саюзных рэспублік адсутнічалі Латвія, Літва, Эстонія і Грузія). Вынікам стала падпісанне 21 Снежань 1991 Алма-Атинской дэкларацыі, у якой выкладаліся мэты і прынцыпы СНД. У ёй замацовалася палажэнне аб тым, што заемадзеянне дзельніка арганізацыі «будзе ажыццяляцца на прынцыпе ранапрая праз каардынуючым інстытуты, якія фарміруюцца на парытэтнай аснове і дзеючыя  парадку, якi вызначаецца пагадненнямі паміж удзельнікамі Садружнасці, якое не з'яляецца ні дзяржавай, Ні наддзяржаным адукацыяй ". Таксама заховалася аб'яднанае камандаванне ваенна-стратэгічнымі сіламі і адзіны кантроль над ядзернай зброяй, фіксавалася павагу бако да імкнення да дасягненню статусу бяз'ядзернай і (або) нейтральнага дзяржавы, прыхільнасць супрацоніцтву  фарміраванні і развіцці агульнай эканамічнай прасторы. Канстатава факт аб спыненні існаванні СССР з адукацыяй СНД. [4]
Першыя гады існавання арганізацыі  большай ступені былі прысвечаны арганізацыйных пытаннях. На першай сустрэчы кіраніко дзяржа СНД, якая адбылася 30 снежня 1991 года  Мінску, было падпісана «Часовае пагадненне аб Савеце кіраніко дзяржа і Савеце кіраніко урада Садружнасці Незалежных Дзяржа», па якому засноваецца вышэйшы орган арганізацыі, Савет кіраніко дзяржа. У ім кожная дзяржава мае адзін голас, а рашэнні прымаюцца на аснове кансенсусу. [6] Акрамя таго, было падпісана "Пагадненне Савета Кіраніко Дзяржа-удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржа аб Узброеных Сілах і Памежных войсках», па якім дзяржавы-дзельніцы пацвярджалі сваё законнае права на стварэнне ласных Узброеных Сіл. Найбуйнейшыя горада СНД - Масква, Санкт-Пецярбург, Кіе, Баку, Мінск, Ташкент, Алма-Ата.

Удзел РБ у рабоце ААН з самага пачатку прыня фар-мальны хар-р, бо яна фактычна з’ял. часткай дэлега-цыі СССР, сумесна з якой галасавала па сіх пытан-нях, што абмярковаліся  ААН. Разам з тым членства РБ у складзе ААН адыгрывала станочую ролю. Яно пашырала міжнар. адносіны рэсп. Дэлегацыя БССР удзельнічала  абмяркаванні пытання, якія выносілі-ся на штогадовыя сесіі Ген. Асамблеі ААН. Па прапа-нове РБ Ген. Асамблеі ААН прыняла рэзалюцыю “Аб выдачы і пакаранні ваенных злачсынца”. На Парыжс-кай мірнай канферэнцыі РБ дабілася справядлівага па-сляваеннаа пасляваеннага ладкавання  Ер. РБ выс-тупала з асуджэннем вайны, якую вялі ЗША  В’етна-ме, за вывад замежных войска з Афрыкі. Дэлегацыя РБ падпісала Дагавор аб забароне выпрабавання ядзернай зброі  атмасферы, космасе і пад вадой. Па-чалі дзейнічаць пастаянныя прадстаніцтвы рэсп.  ААН, ЮНЕСКА, МАГАТЭ. Пасля распаду СССР па-чася новы этап у міжнар. жыцці РБ. РБ прыступіла да ажыццялення самастойнай знешняй палітыкі. Яе ста-тус дзярж. незалежнасці прызнала ААН. РБ стала па-напрным удзельнікам Нарады па бяспецы і супрацо-ніцтву  Ер., членам Міжнар. валютнага фонду (МВФ), Сусв. банка рэканструкцыі і развіцця, наладж-вае заемаадносіны з Ер. эк. саюзам. РБ працягвае за-ставацца актыным членам ААН, дзельнічае  рабо-це Ген. Асамблеі, розных камісій і камітэта. Згодна рашэнню ААН 1995-2004гг абвешчаны дзесяцігод-дзем адукацыі  галіне право чал-ка У гэтым напрм-ку  93г. РБ прыняла Закон аб правах дзіцяці, які пра-дугледжвае паляпшэнне мо жыцця і развіцця дзя-цей. У 96г. ядзерная зброя былога СССР понасцю выведзена за межы РБ. Бел. стала першай краінай у свеце, якая добраахвотна адмовілася ад валодання ядзернай зброі. Бел. разам з Расіяй і Укр у 91г. стала адной з краін-заснавальніц СНД. Вызначальным фак-арам узаемаадносін краін СНД стала эк. інтэграцыя (узаемадзеянне і супрацоніцтва). 2 красавіка 97г. бы створаны саюз Бел. і Расіі, а  99г. – падпісаны Дага-вор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы. Бел. на міжнар. арэне імкнецца да паглыблення і развіцця шматвек-тарнай знешняй палітыкі пры адначасовым умацаван-ні сувязей з Расіяй.







55. Сац-эк і палітычнае становішча Б  сучасны перыяд. Міжнародныя сувязі РБ.У палітычным спектры Рэспублікі Беларусь яскрава выдзяляюцца тры асноныя накірункі.Першы з іх – праварадыкальны, буржуазны. Яго аснонымі мэтамі з’яляюцца буржуазная рэстарацыя, ператварэнне сацыялістычнага ладу  капіталістычны, адмаленне сіх здабытка апошніх дзесяцігоддзя.Другі накірунак у палітычным спектры – леварадыкальны, сацыялістычны. Яго галонымі мэтамі з’яляюцца адналенне савецкай улады і сацыялістычнага грамадства, спробы павярнуць кола гісторыі назад.Такім чынам, і праварадыкальны (буржуазны) і леварадыкальны (сацыялістычны) палітычныя накірункі сёння дыскрэдытаваны. І за правымі і за левымі партыямі і рухамі Беларусі ідзе меншасць насельніцтва.Трэці накірунак развіцця грамадства, які заключае  сабе сё лепшае, што выпрацавалі капіталізм і сацыялізм. Гэта – элементы самарэгулявання  рыначнай эканоміцы, высокая арганізацыя вытворчасці з арыентацыяй на канчатковы вынік, дысцыпліна працы, высокая прадукцыйнасць працы, паваротлівасць і мабільнасць у галіне навукова-тэхнічнага прагрэсу, выкананне буйных дзяржаных праграм сацыяльна-эканамічнага развіцця і г.д.Здабыткі сацыялізму – элементы сацыяльна-эканамічнай прадказальнасці  планавай эканоміцы, дзяржанае кіраніцтва выкананнем буйных сацыяльна-эканамічных праграм, навукова-тэхнічны прагрэс у вядучых галінах, стабільнасць грамадства і пэненасць людзей у затрашнім дні, моцная сацыяльная палітыка  інтарэсах большасці народа – права і абавязак працаваць, адукацыя, ахова здароя, пенсіённае забеспячэнне, жыллё, камунальныя паслугі і г.д.Ідэя трэцяга шляху развіцця грамадства, пабудовы грамадства сацыяльнай справядлівасці, адсутнічае  праграмах цэнтрысцкіх партый і руха Беларусі. У апошніх ёсць фразеалогія і правых і левых партый і руха. Яны хітруюць, лачацца, хаваюць свае сапрадныя палітычныя мэты. Людзі бачаць гэта і не хочуць звязваць з імі свае надзеі на будучыню.Якім шляхам пойдзе развіццё беларускага грамадства – пакажа будучае, дзень затрашні.
Важнае значэнне  культурна-нацыянальным адраджэнні

сучаснай Беларусі мела стварэнне спрыяльных умо для развіцця беларускай мовы. У студзені 1990 г. бы пры-няты Закон «Аб мовах у БССР», які станаві, што дзяр-жанай мовай Беларусі з'яляецца беларуская мова. Разам з тым Закон прадугледжва права свабоднага карыстання рускай мовай як мовай міжнацыянальных зносін, свабод-нае развіццё і жыванне іншых нацыянальных мо. На се-беларускі рэферэндум у 1995 г. было вынесена пытанне аб статусе рускай мовы  Беларусь Большасць насельніцтва выказалася за наданне роных право беларускай і рускай мовам. Палажэнне аб існаванні дзвюхранапраных дзяр-жаных мо у рэспубліцы замацавана  Канстытуцыі Рэс-публікі Беларусь.

Непасрэдна да Закона аб мовах далучаецца Закон аб аду-кацыі, прыняты  1991 г. Няпоная сярэдняя адукацыя з'я-ляецца сёння сеагульнай у Рэспубліцы Беларусь.

Развіццё культуры Рэспублікі Беларусь на сучас-ным этапе.
Дэмакратызацыя грамадска-палітычнага жыцця, абвяш-чэнне дзяржанай незалежнасці рэспублікі вызначылі накірунак развіцця культуры Беларусі. У змянішыхся мовах выразна праявіліся новыя яе рысы:
1) паступовае пераадольванне ідэалагічнага і дзяржанага кантролю  культуры;
2) пашырэнне альтэрнатыных форм і жанра развіцця культуры;
3) нацыянальна-культурнае адраджэнне;
4) вяртанне гістарычнай спадчыны беларускага народа.
Разам з тым у сувязі з крызісам скараціліся дзяржаныя выдаткі на дзейнасць устано культуры, што негатына адбілася на становах навукі і культуры.
На сучасным этапе вялікая работа праводзіцца па адрад-жэнню беларускай мовы і беларускай культуры. У 1990 г. была прынята цэлая Дзяржаная праграма развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных мо. Многія школы перайшлі на навучан-не на роднай мове. З'явіліся новыя тыпы навучальных устано:
ліцэі, гімназіі, каледжы. Недзяржаныя ВНУ, якіх на 1998 г. налічвалася 17, сталі альтэрнатынымі дзяржаным ВНУ. У якасці самастойнага прадмета вывучаецца гісторыя Беларусі. У 1995. у адпаведнасці з вынікам рэферэндума статус дзяржанай так-сама атрымала і руская мова. Паслядона ідзе працэс фарміра-вання нацыянальнай сістэмы адукацыі. Аднак праблемай па-куль што застаецца матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне навучальных устано.
На новую ступень развіцця паднялася  90-я гады бела-руская літаратура. Вялікі клад уносяць В. Быка, С. Грахоскі, А. Звонак, А. Лойка, Н. Гілевіч, У. Арло, Р. Барадулін, Г. Буракін, В. Зуёнак і інш.
У 90-я гг. выдадзены дзесяткі даследвання па гісторыі і культуры Беларусі. Паявіліся працы па энтагенэзу беларуса, па гісторыі Полацкага княства, Вялікага Княства Літоскага і Рэчы
Паспалітай. Сярод іх працы М. Біча, М. Ермаловіча, Г. Штыхава. Выдадзены працы па гісторыі У. Ластоскага, М. Донар-Заполь-скага і інш. Важнае значэнне для распрацокі канцэпцыі гісторыі Беларусі мела Усебеларуская канферэнцыя гісторыка у 1993 г. У 19941995 гг. выйшлі "Нарысы гісторыі Беларусі".
У тэатральным мастацтве набыццё творчай свабоды пры-вяло да далейшага павышэння яго ролі  жыцці грамадства. Былі створаны новыя тэатры і тэатральныя калектывы: драм-тэатр у Мазыры, Слоніме, тэатр-студыя  Мінску, першы  Беларусі прыватны тэатр у Гомелі. У рэпертуарах многіх тэат-ра вядучае месца занялі спектаклі па нацыянальнай тэматыцы. Падзеяй у тэатральным жыцці стала пастаноука спектакля "Тутэйшыя" Я. Купалы, оперы "Дзікае паляванне караля Стаха" у пастаноцы У. Солтана.
Традыцыйным стала правядзенне музычных фестываля "Славянскі базар" у Віцебску, "Мінская вясна", "Беларуская сакавіца" і інш.
Такім чынам, на сучасным этапе культура Беларусі зрабіла значныя поспехі, і дасягненні яе пераважаюць тыя цяжкасці і недахопы, якія яшчэ не пераадолены  развіцці Рэспублікі Бе-ларусь.







Заголовок 315

Приложенные файлы

  • doc 32925
    Размер файла: 599 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий