Макарэвич А.Ф., Пупа В.В, Янушкевiч А.М. Вучэбн..

МАКАРЕВИЧ А.Ф., ПУПА В.В, ЯНУШКЕВИЧ А.М.

История Беларуси

КАРОТКАЯ АНАТАЦЫЯ МОДУЛЯ

Культура – гэта се тое, што створана фізічнай і разумовай працай человека. Сапрауды працай людзей пабудаваны тысячы прыгожых гарадо з іх цудонымі будынкамі, мастамі, скверамі, паркамі, напісана безліч цікавых і каштоуных кніг у розных жанрах мастацкай і навуковай літаратуры, падорана свету такое мноства выдатных твора жывапісу і музыкі.
На сіх гістарычных этапах беларуская культура развівалася ва заемадзеянні с суседнімі славянскімі і іншымі ерапейскімі культурамі, чэрпаючы свае рэсурсы з багатых здабытка народнай творчасці. У беларускай культуры былі перыяды сапраднага здыму, што вайшлі  нашу гісторыю як залаты век, але здаралася і такое, што яе існаванне знаходзілася на валаску ад пагібелі, нястрымна набліжалася да апошняга дня Пампеі. На шчасце, у самы трывожны, трагічны для беларускай культуры час, у яе заседы знаходзіліся надзейныя заступнікі, і працэс распаду спыняся, пачыналася новае зыходжанне да прагрэсу.
Задача кантралюемой самостойнай работы пазнаеміць студэнта з гісторыяй культуры Беларусі і дапамагчы ім лепш азнаеміцца з фарміраваннем беларускай культуры з усімі характэрнымі для яе супярэчнасцямі і складанасцямі, што адлюстравалася і  змесце, і  формах нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа.
У гістарычным плане раскрыты шлях, які прайшла культура Беларусі ад старажытных часо да нашых дзен. Праблема асветлена  цеснай сувязі з эканамічнай і палітычнай гісторыяй Беларусі. Культурны працэс на Беларусі таксама асветлены праз канкрэтную дзейнасць славутых асветніка, пісьменніка, мастака, архітэктара і іншых прадстаніко творчай інтэлігенцыі.

ТЭМАТЫЧНЫ ПЛАН

I. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСКIХ ЗЯМЕЛЬ У IX – першай палове ХIII ст.
2. Культура Беларусі другой паловы ХІІІХV ст.
3. культура беларусi  XVIXVIIІ ст.
4. РАЗВIЦЦЕ КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСI ѕ ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТ.
5. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСI У 1861 – 1917 гг.
6. Развіццё нацыянальнай культуры БЕЛАРУСI У 1917 – 2002 гг.

1. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСКІХ ЗЯМЕЛЬ У IX – ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ XIIІ ст.

Ад часу першага пасялення славянскіх плямена крывіча, дрыгавіча, радзіміча на беларускай зямлі (VII – VIII стст.) адбывалася цеснае перапляценне прынесенай імі сюды культуры з культурай атахтоннага насельніцтва балта, а  апошні час у гэты працэс былі ключаны і мясцовыя фіна-угорскія плямены. Паколькі першыя знаходзіліся на больш высокім узроні культурнага развіцця, непазбежным стала паступовае асіміляцыя карэннага мясцовага насельніцтва, што  асноным адбылося яшчэ да прыняцця  канцы Х стагоддзя хрысціянства.
У XXI стст. на старажытных беларускіх землях пачало распасюджвацца хрысціянства  яго сходнім адгалінаванні. Яно ішло ад спадкаёмцы высокай культуры антычнасці – Візантыі. З часам праваслае (так стала называцца сходняе хрысціянства пасля падзелу цэрква у 1054 г.) становіцца пануючай рэлігіяй ва сходніх і цэнтральных рэгіёнах Беларусі.
У канцы X ст. арыентацыя плывовых сацыяльных груп Полацкага княства на візантыйскае хрысціянства, якая жо дано давала сябе знаць, узмацнілася і завяршылася прыняццем гэтай рэлігіі  якасці афіцыйнай, дзяржанай, хаця да яе панавання над розумамі сяго насельніцтва Беларусі было яшчэ вельмі далёка. Менавіта  гэты час у іх з’яляецца характэрны для хрысціянства пахавальны абрад інгумацыі (трупапалажэння), што прыйшо на змену язычніцкаму трупаспальванню. Пісьмовыя крыніцы паведамляюць пра заснаванне на Беларусі  Х ст. першых храма (у Віцебску, Полацку). І хоць не выялена рэштка культавых пабудо раней XI ст., дапускаеца, што Полацкая Сафія – першы мураваны правасланы храм на Беларусі, узведзены  сярэдзіне XI ст., – мела сваіх драляных папярэдніка.
У Полацку утварылася свая школа дойлідства (яе помнікі цалкам прадсталены культавымі збудаваннямі), развілася высокая кніжная культура, пачалася перапіска кніг, узнікла першая на Беларусі бібліятэка, вялося летапісанне. Ды і наогул ранняя беларуская пісьменнасць, асвета, літаратура, мастацтва цесна звязаны з прыняццем хрысціянства.
У ХІІ ст. у самім Полацку і яго ваколіцах узнікаюць манастыры. Вызначана, што  гэтым стагоддзі  стольным горадзе існавала не менш 10 культавых манументальных збудавання і трох манастыро. У канцы ХІ – пачатку ХІІ ст. буданічая арцель з Польшчы зводзіла храм у Менску (існуе меркаванне, што ён не бы завершаны), аблічча якога мела рысы раманскага стылю.
Прыняцце хрысціянства (акт 988 г. бы пачаткам хрысціянізацыі, на фактычнае здзяйсненне якой спатрэбіліся стагоддзі) з’явілася адной з важнейшых падзей гісторыі Беларусі. На працягу стагоддзя правасланая царква аказвала моцны плы на се бакі жыцця нашых продка, на іх культуру, мараль, быт. Хрысціянства прынесла на Беларусь зусім новы светапогляд. Яно мацовала манагамную сям’ю, што станоча адбівалася на развіцці вытворчасці. Спынілася практыка забойства жонак, рабынь, слуг на пахаваннях мужо і гаспод.
Далучэнне сходнеславянскіх плямёна да хрысціянства садзейнічала іх культурнаму, монаму, гаспадарчаму збліжэнню.
Хрысціянізацыя спрыяла развіццю феадальных адносін, узмацненню княжацкай улады, умацаванню дзяржанай самастойнасці Полацкай зямлі. У супрацьборстве розных уклада царква прымала бок гістарычна найбольш перспектынага, дапамагала яму канчаткова аформіцца і мацавацца.
Прыняцце новай веры прывяло да станалення больш цесных міжнародных сувязя з хрысціянскімі дзяржавамі. Мясцовыя князі атрымалі магчымасць уступаць у дынастычныя шлюбы з прынцэсамі з імператарскіх, каралескіх, княжацкіх дамо Еропы. Прыняцце Беларуссю сходняга хрысціянства прадвызначыла культурнае збліжэнне яе з Візантыяй і краінамі гэтай жа рэлігійнай арыентацыі.
Хрысціянства надало магутны імпульс культурнаму развіццю Беларусі. Яно садзейнічала стварэнню многіх выдатных помніка архітэктуры і жывапісу, распасюджванню пісьменства, развіццю летапісання, бібліятэк, з’яленню школ, пранікненню на беларускія землі твора замежных атара, якія трымлівалі  сабе важныя звесткі па цэламу шэрагу галін культуры і мастацтва. Дабратворны плы з боку візантыйскай і заходнеерапейскай культуры зведа на сабе цэлы шэраг рамёства.
Але замежная культура не спрымалася механічна, а, спалучаная з мясцовымі традыцыямі, творча перапрацовалася  адпаведнасці са славянскім светаспрыманнем, звычаямі, этыкай і побытам. Гэта і абумовіла перапляценне хрысціянскіх і язычніцкіх традыцый, прывяло да знікнення арыгінальных твора літаратуры, дойлідства і выяленчага мастацтва.
Пасля прыняцця хрысціянства беларускія землі былі зарыентаваны на засваенне візантыйска-правасланых духоных каштонасця, якія сталі адной з крыніц развіцця нацыянальнай культуры. Трансплантаваная з Візантыі, адаптаваная да сацыяльна-эканамічных, палітычных і культурных умо нашых зямель, разнавіднасць хрысціянства была асімілявана і перапрацавана на мясцовай глебе і з цягам часу набыла нацыянальнае адценне. Утварыся беларускі варыянт (рэдакцыя) грэка-візантыйскага праваслая, які дапуска рознатлумачэнні кананічных палажэння, увё у сойм святых сваіх падзвіжніка (першымі беларускімі святымі сталі Е. Полацкая і К. Тураскі), ствары свае жыцці, службы святым і г.д.
ІХХІІІ стст. адметны пачаткам распасюджвання кірылічнай пісьменнасці. У дахрысціянскую эпоху на беларускіх землях існавала свая сістэма пісьма, заснаваная на рунічных знаках. Асобныя з іх знойдзены на цэглах Каложскай царквы  Гродне, царквы Спаса на Смядыні  Смаленску, так званых “драгічынскіх клейнах”, днішчах пахавальных гаршко. Кірылічнае пісьмо, трапішае на землі сходніх славян з Візантыі разам з хрысціянствам, было больш зручным для выкарыстання і знайшло распасюджванне не толькі сярод кніжніка, але і сярод простага люду.
Вядома, што летапісанне вялося  Полацку пры саборы Св. Сафіі, але сам полацкі летапіс не захавася, да нас дайшлі толькі яго часткі, уключаныя  больш позні Кіескі летапіс. Летапісанне вялося таксама  Тураве і Навагародку.
Разам з хрысціянствам на беларускія землі прыйшла літаратура. Спачатку гэта была Біблія і творы літаратурна-багаслоскага зместу. Побач з імі атрымалі распасюджванне прыродазначая і гістарычная літаратура, творы антычных атара, візантыйскіх літаратара. Кніжнікі беларускіх зямель, як можна меркаваць па дайшошых да нас звестках, ведалі імёны і творы Гамера, Платона, Арыстоцеля.
Пад уплывам перакладной літаратуры (для перакладу жывалася мова кніжнасці – стараславянская) развівалася арыгінальная літаратура. Выдатным яе помнікам з’яляецца “Слова аб походзе Ігаравым”, створанае, як мяркуюць даследчыкі, у 11851187 гг.
Пісьменства прынесла з сабой звычай стварэння бібліятэк і архіва. Адной з першых (з сярэдзіны ХІ ст.) на беларускіх землях была закладзена бібліятэка Сафійскага сабора  Полацку. Тут на працягу чатырохсот год (да 1563 г., калі яна была разрабавана) назапашаны былі многія сотні каштоных рукапіса, багата ілюстраваных кніг, актавых дакумента.
Рукапісных кніг ІХХІІІ стст. захавалася мала. Самымі раннімі з дайшошых да нас ад нашых продка кніг з’яляюцца Тураскае Евангелле ХІ ст., якое сёння знаходзіцца  бібліятэцы Акадэміі навук Літвы, і Полацкія Евангеллі ХІІХІV стст., што трапілі  Пецярбург і цяпер заховаюцца  бібліятэцы імя Салтыкова-Шчадрына.
Распасюджванню пісьменнасці садзейнічалі нешматлікія школы, якія дзейнічалі пры княжацкіх дварах і манастырах. У Полацкім княстве адну з першых школ стварыла князёна Прадслава, атрымашая  манастве імя Ефрасінні. Ефрасіння Полацкая (1104(?) – 1167(?)) была дачкой Святаслава (у хрышчэнні Георгія) і нучкай Усяслава Брачыславіча. У 12-гадовым узросце яна пастрыглася  манахіні і жыла  келлі Сафійскага сабора  Полацку, дзе займалася перапісваннем кніг для яго бібліятэкі.
Надзвычай багатыя традыцыі склаліся у гэты час  дойлідстве. Уяленні аб забудове старажытных беларускіх гарадо даюць матэрыялы археалагічных раскопак у Брэсце, Гародні, Полацку, Заслаі, Менску і другіх населеных месцах Беларусі. У Брэсце, напрыклад, археолагі выявілі 224 жылыя і гаспадарчыя пабудовы, большасць якіх уяляюць сабой аднакамерныя драляныя зрубы памерам 1316 квадратных метра. У ХІІ ст. на беларускіх землях з’яляюцца першыя мураваныя помнікі-вежы, храмы, крэпасці.
Полацкая школа дойлідства адчула на сабе плы візантыйскай і малаазіяцкай архітэктурных школ. Яе адметнасцямі бы лаканізм архітэктурнай канструкцыі, выкарыстанне так званай мурокі “з прыхаваным радам” (адзін рад тонкай цэглы-плінфы “таплівася”  паверхні і замазвася белым расчынам-цмянкай, ствараючы стракаты зор), адсутнасць знешняй тынкокі, аздабленне інтэр’ера фрэскамі. Сёння вядомы некалькі мураваных забудо полацка-віцебскай школы: Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы  Бельчыцах, Спаса-Ефрасіннеская царква  Полацку, Дабравешчанская царква  Віцебску, княжацкі церам у Полацку. Буйнейшым помнікам гэтай школы, найстаражытным мураваным храмам Беларусі з’яляецца сабор Святой Сафіі  Полацку. Гэты храм, магчыма, бы пабудаваны не толькі як хрысціянская святыня, але і як сімвал незалежнасці Полацкага княства ад Ногарада і Кіева  часы Усяслава Брачыславіча. Яго знікненне датуюць перыядам з 1044 па 1066 гады.
Полацкі Сафійскі сабор уяля сабою пяцінефны крыжакупальны храм з трыма граненымі апсідамі, на даху якога мелася пяць ці сем купало. Знутры храм бы аздоблены фрэскамі, рэшткі якіх захаваліся да нашых дзён. На працягу сваёй догай гісторыі Полацкая Сафія двойчы была перабудавана, апошні раз – у ХVІІІ ст., калі рэшткі старажытнай царквы былі ключаны  касцёл стылю барока і згубілі пачатковы выгляд.
З твора гродзенскай школы дойлідства сёння вядомы ніжняя, Прачысценская і Барысаглебская (Каложская) цэрквы  Гродне, рэшткі царквы  Вакавыску і гродзенскі княжацкі церам. Гродзенскія майстры (імя аднога з іх – Пятра Міланегі – захавалася) жывалі муроку з чэсаных камянё і плінфы, упрыгожвалі культавыя пабудовы звонку маёлікавымі пліткамі, ствараючы рознакаляровыя кампазіцыі, з іх жа сцялілі падлогу. У сваіх галоных рысах гродзенская школа сфарміравалася  ХІІ ст. Яе забудовы, падобныя на каказскія і малаазіяцкія хрысціянскія храмы, утрымлівалі пры гэтым некаторыя рысы візантыйскай архітэктуры. Найлепш захавалася царква Барыса і Глеба, пабудаваная  1180-я гады на стромкім беразе Нёмана. Шасціслупны трохнефны храм памерам 21,5 на 13,5 метра спалучы у сабе найбольш характэрныя рысы школы, знутры сцены былі часткова атынкаваны і прыгожаны фрэскамі, дзеля лепшай акустыкі і палягчэння канструкцыі  іх былі мураваны гаршкі – галаснікі.
У ХІІІ ст. беларуская архітэктура папонілася вежамі, якія будаваліся  выглядзе данжона ці асобна, ці  комплексе крэпасных сцен. Найлепш захаванай з’яляецца Камянецкая вежа, пабудаваная непадалёку ад Брэста.
Высокага зроню на беларускіх землях дасягнула  гэты час выяленчае і дэкаратына-прыкладное мастацтва. Галонымі жанрамі першага з іх былі  ІХХІІІ стст. манументальны жывапіс (мазаіка, фрэска), іканапіс і кніжная мініяцюра. На беларускіх землях майстэрства мазаікі з’явілася  ХІІ ст., трапішы сюды, хутчэй за сё, з Візантыі. Мазаіка аздабляла збудаванні Верхняга замка і храм-пазавальню Спаса-Ефрасіннескага манастыра  Полацку, Ніжнюю царкву  Гародні. Фрэскавы жывапіс – размалёка прыроднымі фарбамі па свежым тынку – захавася фрагментарна. Уяленні аб традыцыях і тэхніцы фрэскавага жывапісу даюць роспісы Спаса-Ефрасіннескай царквы, дзе  алтарнай частцы, на сценах, слупах, што падтрымліваюць хоры, у келіі Ефрасінні Полацкай адкрыта больш як дваццаць фрагмента роспісу з выявамі святых. Тыпажы, выкарыстаныя мастакамі, нагадваюць візантыйскія – вузкія твары, міндалепадобныя вялікія вочы, сціснутыя, але цёплыя і прасякнутыя жыццём вусны. Магчыма, што  вобразе адной са святых намалявана заснавальніца храма – Ефрасіння Полацкая.
Дэкаратына-прыкладное мастацтва  гэты час вылучаецца  самастойную галіну творчасці, адбываецца спецыялізацыя рамесніка у асобных яго відах, удасканальваюцца тэхніка апрацокі матэрыялу, мастацкія прыёмы, больш разнастайнымі становяцца формы і тыпы твора. Зберагліся шматлікія мастацкія вырабы з дрэва – прылады працы і прадметы побыту, упрыгожаныя арнаментальнай контурнай разьбой. У ХІІ ст. расквітае разьба па косці. У Полацку, Гародні, Тураве, Пінску і іншых гарадах знойдзены касцяныя гронкі нажо, грабяні, лыжкі, накладкі на зброю, упрыгожаныя геаметрычным арнаментам у тэхніцы гравірокі. Высокамастацкімі з’яляюцца шахматныя фігуркі з косці, знойдзеныя  Вакавыску, Лукомлі, Гародні. У ювелірным мастацтве шырока пачынаюць ужывацца філігрань, гравірока, залачэнне, ліццё. Сярод шматлікіх ювелірных выраба найбольш значнай каштонасцю з’яляецца крыж, зроблены па заказу Ефрасінні Полацкай ювелірам Лазарам Богшай у 1161 г. Ягоная каштонасць тлумачыцца не толькі мастацкай дасканаласцю. Гэта была даразахавальніца для святых рэліквій, якія пасланцы полацкай князёны прывезлі з Усходу. Крыж шасціканцовы, дажынёй 51 см, драляны, пакрыты залатымі і сярэбранымі пласцінамі, абкладзены каштонымі камянямі, жэмчугам і выявамі святых, зробленымі  тэхніцы перагародчатай эмалі. На баках яго знаходзіцца надпіс, у якім пад пагрозай праклёну забараняецца перанясенне крыжа са Спаса-Ефрасіннескай царквы, якой ён бы ахвяраваны. Падчас вайны Полацка са Смаленскам смаляне вывезлі крыж да сябе. Вярну яго  Полацк Іван ІV, дашы такі зарок у выпадку зяцця горада. У 1812 г. крыж схавалі  сцяне Сафійскага сабора, а  1841 г. зно паклалі  адноленую Спаса-Ефрасіннескую царкву. У 1920-я гады падчас барацьбы з рэлігіяй ён бы перанесены  царкона-археалагічны музей, а затым у сутарэнне Магілёскага банка. Адтуль гэтая святыня знікла напярэдадні ці  час вайны.
Уяленні аб музычнай культуры беларускіх зямель ІХХІІІ стст. даюць выявы музыканта, зробленыя  творах дэкаратына-прыкладнога мастацтва. Пры княжацкіх дварах гучала рачыста-цырыманіяльная і ваенная музыка. Народнае музычнае мастацтва атрымала развіццё  творчасці скамароха, народных казачніка і спевако. Яны ігралі на гуслях, жалейках, бубнах, суправаджалі народныя святы, гульні, абрады. Існавала і царконая музыка, традыцыі якой прыйшлі на беларускія землі з Візантыі, у працэсе развіцця  ёй узнікла своеасаблівая сістэма спева – знаменны распе.

2. Культура Беларусі другой паловы ХІІІХV ст.

Сацыяльна-эканамічныя, палітычныя і этнічныя працэсы на беларускіх землях выклікалі змены  культурна-гістарычных працэсах. Ва мовах стварэння адзінай дзяржавы, цэнтралізацыі лады, росту гарадо, пашырэння сувязя з ерапейскімі краінамі, фарміравання народнасці адбывалася і культурная кансалідацыя. Культура Беларусі паступова сё больш набывала непаторныя і адметныя рысы. Многімі агульнымі рысамі адзначаны вусная народная творчасць, літаратурныя творы, мастацтва. Высокі дзяржаны статус старабеларускай мовы, важная, а  пэных сферах і вызначальная, роля духонай і матэрыяльнай культуры Беларусі  Вялікім княстве Літоскім паскаралі працэс выспявання ласна нацыянальнай культуры беларуса. У той жа час шматлікія войны і разбурэнні, наянасць натуральнай гаспадаркі, што вяла да адноснай замкнутасці грамадства, слабасць сувязя перашкаджалі яе развіццю. Адмона адбіваліся на ёй этнарэлігійныя і грамадска-палітычныя супярэчнасці, абумоленыя некаторымі тэндэнцыямі ва нутранай і знешняй палітыцы кіруючых кола Вялікага княства Літоскага.
З XIIIXVI ст. на этнiчнай тэрыторыi Беларусi стала вядомай самастойная мова са сваiмi спецыфiчнымi фанетычнымi i сiнтаксiчнымi асаблiвасцямi i лексiчным складам, якая жо карэнным чынам адрознiваецца ад старажытнарускай, расiйскай i украiнскай мо.
Беларуская мова адносiцца да iндаерапейскай монай сям’i, якая распалася прыкладна 32,5 тысячы гадо да н.э.
Славянскi моны элемент у межах Беларусi спачатку сталявася  яе паднёвай i сходняй частцы. У паночна-цэнтральнай зоне Беларусi балтыйскi мона-этнiчны кампанент пераважа дажэй, чым на поднi. Пранiкненне сходнiх славян у балцкае асяроддзе прывяло да складвання балта-славянскага бiлiнгвiзму. Славянскi i балтыйскi мона-этнiчныя кампаненты асноныя кампаненты старажытнай Беларусi.
У старажытнай Русi iснавалi дзве лiтаратурныя мовы стараславянская (царкона-славянская) i старажытнаруская. Навуковыя дыскусii на гэты конт працягваюцца i  нашы днi. Iстотна адзначыць, што на лiтаратурнай мове простае насельнiцтва не размаляла яна была дзелам нямногiх адукаваных людзей. Усходнеславянскiя плямёны, якiя часта мелi слабыя кантакты памiж сабою, гаварылi на ласных племянных дыялектах, якiя ялялi сабой гутарковы варыянт старажытнарускай мовы, адноснае адзiнства якой заховалася да XIII ст. Сучасныя беларускiя даследчыкi пiшуць аб праславянскiм кампаненце беларускай мовы. Нягледзячы на дыялектную разнастайнасць, да пачатку XIII ст. выразна намячаюцца рэгiянальныя моныя асаблiвасцi, якiя  далейшым стануць характэрнымi прыкметамi краiнскай, расiйскай i беларускай мо. Паасобныя фанетычныя рысы беларускай мовы адлюстраваны жо  дагаворах XIIIXIV стст. Полацка, Вiцебска i Смаленска з Рыгай i Гоцкiм берагам, з якiх асаблiва паказальны дагавор смаленскага князя 1229 г.
У часы ВКЛ гаворкi дрыгавiчо, полацка-смаленскiх крывiчо i радзiмiча, якiя тваралi адну групу, канчаткова кансалiдавалiся  беларускую мову. У галiне фанетыкi яе асаблiвасцямi сталi “дзеканне” (дзед, дзецi замест старажытных усходнеславянскiх дед, дети), “цеканне” (цётка, цень, мацi замест тетка, тень, мать), “аканне” (мароз, варона), “яканне” (вясна, зямля, сястра), цвёрды гук “р” (крыда, пiсар, тры), “фрыкатынае вымаленне “г”, прыстаныя зычныя i галосныя гукi  пачатку слова (возера замест старажытнага озеро, iльняны замест льняны, iржа, вока i г.д.) i iнш, у сiнтаксiсе выкарыстанне сло “каб”, “калi”, часцiц “цi”, “чы” i iнш. Некаторыя даследчыкi лiчаць, што важнейшыя асаблiвасцi нашай мовы  той цi iншай меры iснавалi жо  XIII ст.
Аб монай супольнасцi беларускага этнасу пераканача сведчыць лексiка. Пад уплывам новых з’я у палiтычным, эканамiчным i сацыяльным жыццi знiкла вялiкая колькасць спецыфiчных сло. Зацвярджэнне з другой паловы XIV ст. абеларушанай старажытнарускай мовы  якасцi дзяржанай садзейнiчала збагачэнню нашай нацыянальнай мовы новай лексiкай, якая адлюстровала розныя бакi жыцця. Утварылася i атрымала пасюднае жыванне агульная тэрмiналогiя. Гэта агульныя назвы прылад працы, зямельных угоддзя, прадукта земляробства (валока, плац, сенажаць, нарогі, збожжа, ралля, фальварк, ярыца, насенне i iнш.), груп залежных сялян, вiда феадальных павiннасцей i пабора (отчыч, цяглы, пахожы, чынш, цягло, гвалты, талака, сярэбшчына, старожа i iнш.), тэрмiны, якiя адлюстровалi эканамiчнае i сацыяльнае жыццё гараджан, спецыяльнасцi рамеснiка (сход, прывiлеi, падатак, каваль, чабатар, кушнер, кравец, рымар, шкляр i г.д.), гандлёвыя i крэдытныя тэрмiны (гандаль, шынкар, мыта, дог i iнш.), назвы катэгорый i груп гарадскога насельнiцтва, службовых асоб (мяшчане, наймiты, лёзныя, рамеснiкi, радца, ланiк, войт i iнш.). У беларускую мову пранiкалi таксама запазычаннi з iншых мо: паланiзмы (бруд, кабета, моц, пан, праца, хлопец i iнш.), лацiнiзмы (адукацыя, аркуш, артыкул, водар, гонар, гумар, колер i iнш.), лiтуанiзмы (дойлiд, еня, клуня, свiран i iнш.), германiзмы (гвалт, дах, ланцуг, лiхтар, фарба, цыбуля), цюркiзмы. Iх было адносна нямнога, але некаторую спецыфiчную афарбоку мясцовай мове яны надалi.
Слонiкавы склад беларускай мовы базiруецца на трох асноных гiстарычных пластах: агульнаславянская i агульнасходнеславянская лексiка, уласнабеларускiя новатварэннi i запазычаннi. Агульнаславянская лексiка тварае ядро яе слонiкавага складу. Шэраг рыс аб’ядновае нашу мову з украiнскай i рускай, некаторымi асаблiвасцямi яна зблiжаецца з заходнеславянскiмi мовамi. Беларуская мова захавала шмат старажытных рыс (напрыклад, понагалосныя формы сло вораг, нора, палон, кароткi, салодкi).
Развiццю старажытнабеларускай (цi як яе называлi тады “рускай) мовы спрыяла тое, што  канцы XIVXVII стст. яна з’ялялася дзяржанай мовай Вялiкага княства Лiтоскага з першых стагоддзя яго iснавання. На ёй размалялi вялiкiя князi лiтоскiя i лiтвiнская феадальная знаць. На ёй працавалi княжацкая канцылярыя  Вiльнi, судовыя становы, магiстраты. На ёй размалялi на соймах i  час дыпламатычных перагавора. У часы ад Аляксандра Ягелончыка да Жыгiмонта III вялiкая колькасць грамат, прывiлея, лiсто, наказа, спiса i iншых актавых дакумента пiсалася на абеларушанай рускай мове. Яе жыванне  афiцыйным справаводстве было заканадача замацавана Статутам ВКЛ 1588 г. На ёй стваралiся шматлiкiя летапiсы, мастацкiя, публiцыстычныя i мемуарныя творы, на яе перакладалi воiнскiя i рыцарскiя аповесцi i раманы, гiстарычныя хронiкi i апакрыфiчныя аповесцi.
Ф. Скарына першы вё родную мову  Бiблiю, наблiзiшы яе царконаславянскую аснову да народнай мовы, i гэтым самым паказа ранапрае, свяшчэннасць мовы беларускай побач з класiчнымi кананiчнымi мовамi лацiнскай, грэчаскай, старажытнаярэйскай. Пранiкненню беларускай мовы  кананiчную рэлiгiйную лiтаратуру спрыяла Рэфармацыя. Сымон Будны пача ствараць ужо толькi на ёй рэлiгiйныя творы. Выдадзеныя iм у 1562 г. у Нясвiжскай друкарнi “Катэхiзiс”, “Пра апраданне грэшнага чалавека перад Богам” (апошняя не захавалася) былi першымi на Беларусi друкаванымi кнiгамi на беларускай мове. Яе нармаванню садзейнiчала i унiяцкая царква, якая выкарыстовала мову карэннага этнасу побач з царконаславянскай i лацiнскай.
Акрамя лiтвы i жмудзiна старабеларускую мову  той цi iншай форме спрынялi i больш дробныя этнiчныя групы, напрыклад, ярэi, цыгане, караiмы, для якiх яна была асноным сродкам мiжэтнiчных моных зносiн. Для татара жа беларуская мова наогул замянiла iх родную. Распасюджванне старажытнабеларускай мовы, яе высокi дзяржаны статус садзейнiчалi замацаванню за ёй пэных этнакансалiдуючых функцый у межах рассялення беларускага этнасу.
Дасягнушы значнага развiцця, беларуская мова з другой паловы XVI ст. паступова пачала здаваць свае пазiцыi пад нацiскам польскай. У сувязi з перайманнем шляхтай чужой мовы  сiтуацыi двухмоя наша мова пакрысе выцясняецца з ужытку. Рашэннем сойма 1696 г. статус дзяржанай на тэрыторыi княства бы замацаваны за польскай мовай.
Сацыяльна-эканамiчныя мовы развiцця, клiматычныя асаблiвасцi, традыцыi, атрыманыя  спадчыну ад старажытных часо, парадзiлi характэрныя толькi для Беларусi тыпы пасялення i жылля. Найбольш распасюджанай становiцца зрубная хата з двума памяшканнямi (хата i сенцы). Распасюдзiся шэраг новых тыпа пасялення: мястэчкi (пераходны тып паселiшча памiж горадам i вёскай, якi не ме умацавання), фальваркi (зусiм невялiкiя пасяленнi з аднаго цi некалькiх дваро, цэнтр гаспадаркi феадала), засценкi (пасяленнi з аднаго цi некалькiх дваро, што знiкалi за межамi палё, выдзеленых вёсцы, у iх звычайна жыла шляхта), ваколiцы (невялiкiя пасяленнi шляхты, размешчаныя непадалёк ад вёскi i абнесеныя плотам). Значна змянiлася планiрока некаторых тыпа сельскiх пасялення. На змену скучанаму (бессiстэмнаму) размяшчэнню пабудо прыйшло вулiчнае з размяшчэннем пабудо у два рады.
К XVXVI стст. устаналiваецца характэрнае толькi для беларускай тэрыторыi адзенне. Вызначальнай рысай беларускага народнага касцюма бы белы колер. Аснову мужчынскага i жаночага касцюма склала белая кашуля, у жанчын догая спаднiца з паласатай шарсцяной тканiны андарак, фартух, гарсет; у мужчын нагавiцы, каляровы пояс, кафтан. Адзенне шылася з сукна, палатна, шарсцяной тканiны, верхняе з ачыны. Арыгiнальнасць беларускаму народнаму касцюму надавалi галаныя боры намiткi  жанчын, капелюшы i шапкi у мужчын. Абуткам служылi скураныя цi лыкавыя лапцi, скураныя боты, чаравiкi, узiмку валёнкi. Касцюм дапаняся кашалькамi, упрыгажэннямi. Адзенне магната i гарадской знацi развiвалася  рэчышчы заходнеерапейскай моды, шылася з дарагiх тканiн, аздаблялася залатой i срэбнай вышыкай, дэкаратынымi гузiкамi, каштонымi камянямi. Абутак скураныя боты, чаравiкi рознай формы i аздаблення.
Паступова складваліся агульныя абрады (Каляды, Масленiца, Купалле, Дзяды i iнш.), звычаi. Шырока бытава звычай сябрыны (сумеснае карыстанне сенажаццю, пашай, пчоламi i г.д.; дружба i заемадапамога саладальнiка гэтай маёмасцi сябро), талакi (калектыная суседская дапамога  гаспадарчых работах). Земляробчыя, каляндарныя i сямейна-бытавыя абрады сталi састаной часткай традыцыйнай бытавой культуры беларускага народа. Нацыянальна адметнымi рысамi адзначаюцца вусная народная творчасць, лiтаратурныя творы, летапiсы, народныя песнi i танцы, мастацтва.
XIVXV стст. з’яляюцца першым этапам станалення ласнабеларускай літаратуры. Літаратура Беларусі  гэты час яшчэ была цесна звязана з грэка-візантыйскімі і старажытнарускімі традыцыямі. Калі ж і знікалі новыя творы, то звычайна  традыцыйных формах і жанрах.
Арыгінальная беларуская літаратура XIVXV стст. паранальна небагатая і прадсталена традыцыйнымі жанрамі: жыціямі, хаджэннямі, пропаведзямі. Аднак лёс розных жанра на нашых землях бы неаднолькавы. Напрыклад, такі папулярны жанр царкона-рэлігійнай пісьмовасці эпохі сярэднявечча, як жыціе, у адрозненне ад маскоскай Русі на тэрыторыі Беларусі  гэты час занепадае. У XIVXV стст. не было створана ніводнага арыгінальнага жыція, што сведчыць аб слабай ідэалагічнай і творчай актынасці мясцовага правасланага духавенства, а таксама аб неспрыяльных  Вялікім княстве Літоскім грамадска-палітычных мовах для стварэння правасланай царквой культа мясцовых святых. Адзіны твор гэтага жанру, тэматычна і геаграфічна звязаны з Вялікім княствам Літоскім – “Сказанне аб літоскіх (віленскіх) пакутніках” – бы створаны  канцы XIV ст. ці  Візантыі, ці заснаваны на візантыйскай крыніцы.
З усіх жанра царкона-рэлігійнай пісьмовасці найбольшае развіццё на беларускіх землях у XIVXV стст. атрымалі “хаджэнні”. Непасрэдна не звязаны з кананічнай і набажэнскай літаратурай, гэты жанр узнік як вынік паломніцтва верніка у Палесціну, выкліканага жаданнем увачавідкі пераканацца  сапраднасці, “рэальнасці” евангельскіх сказання, пакланіцца хрысціянскім святыням, задаволіць свае рэлігійныя патрэбы, а таксама звычайную чалавечую ціканасць. Адну з першых вандровак у Палесціну з тэрыторыі сучаснай Беларусі зрабіла  XII ст. Ефрасіння Полацкая.
Выдатнай з’явай у гісторыі беларускай літаратуры XV ст. была дзейнасць таленавітага царконага пісьменніка і прапаведніка Рыгора Цамблака (13641419), балгарына па паходжанню. Частка яго жыццёвага і творчага шляху звязана з Беларуссю, і таму яго дзейнасць мае непасрэднае дачыненне да гісторыі беларускай культуры.
Кіранік Вялікага княства Літоскага Вітат на Саборы прапанава паставіць мітрапалітам “Кіева і сёй Літоскай дзяржавы” Рыгора Цамблака. На царконым Саборы  Наваградку  1415 г. Цамблак бы узведзены  сан кіескага мітрапаліта. У 1416 г. мітрапаліцкую кафедру мітрапаліт перанёс у Вільню (Кіе бы спалены ханам Адыгеем), а сваёй рэзідэнцыяй зрабі Наваградак. Літаратурная і грамадска-палітычная дзейнасць Цамблака  Вялікім княстве Літоскім працягвалася да 1419 г., калі ён памёр ад моравай язвы.
Захавалася больш за двух дзесятка твора Цамблака на стараславянскай мове. Гэта галоным чынам пропаведзі – словы на розныя рэлігійныя святы, дні тыдня, пахвальныя словы асобным святым, а таксама іх жыціі. Яго рачыстыя, паэтычныя словы напісаны вобразнай мовай: багатыя метафарамі, парананнямі, антытэзамі. Пропаведзі Рыгора незвычайныя па форме. Гэта звязана з тым, што яны былі задуманы як жывы зварот да слухачо, і атар часта свядома паруша каноны пропаведзі. Пахвальныя словы Цамблака адрозніваюцца цікавасцю да псіхалогіі гістарычных дзеяча, малянічым апісаннем прыроды, хвалюючым адлюстраваннем масавых сцэн.
Творчасць Цамблака  перыяд з 1415 па 1419 год была надзвычай плённай і вызначаецца мастацкай значнасцю. На беларускіх землях ім былі напісаны пахвальныя словы Яфімію і Кіпрыяну, святому Дзімітрыю Салунскаму, палемічнае слова “Како держат веру немцы”, прамовы на Канстанцкім саборы і пры пасталенні на мітраполію, гімнаграфічны сціх “На шэсце” і шэсць пропаведзей на царконыя святы. У іх інтэрпрэтуюцца біблейскія сюжэты, гаворыцца аб пакутах балгарскага народа, закранаецца грамадска-палітычная рэчаіснасць Вялікага княства Літоскага пачатку XV ст. Напісанае Цамблакам у княстве жыціе яго настаніка, балгарскага патрыярха Яфімія Тырнаскага з’явілася адным з лепшых твора гэтага жанру  славянскіх літаратурах XV ст.
Творы Цамблака карысталіся вялікай папулярнасцю на сходнеславянскіх землях. Яны неаднаразова перапісваліся на працягу XVXVIII стст. і распасюджваліся  разнастайных зборніках побач з лепшымі зорамі аратарскай прозы – творамі Іаана Златавуста, Васіля Вялікага і г.д. Рыгор Цамблак узбагаці старажытную беларускую літаратуру сваімі яркімі творамі. Яго “словы” адзначаны гуманістычнымі ідэямі, якія мелі важнае значэнне для развіцця самабытнай беларускай літаратуры.
У літаратуры XV ст. летапісы сталі самым значным і характэрным жанрам. Адным з першых твора уласнабеларускай літаратуры з’яляецца “Летапісец вялікіх князё літоскіх”, напісаны на старабеларускай мове невядомым атарам каля 1430 г. у Смаленску. Асноны змест яго складае палітычная гісторыя Вялікага княства Літоскага XIV ст. Галоная ідэя – абгрунтаванне гістарычнай неабходнасці і заканамернасці палітычнага аб’яднання балта-славянскіх зямель у адной дзяржаве, ухваленне цэнтралізатарскай палітыкі літоскіх князё. Выкладзеныя  творы падзеі  асноным адпавядаюць гістарычнай сапраднасці і пададзены з пункту гледжання прыхільніка Вітата. Вельмі верагодна, што тое дасведчанне і прадзівае апісанне падзей, звязаных з гісторыяй апошніх гадо жыцця і смерці князя Кейстута, расказва 600 гадо таму яго атар сам князь Вітат.
Гэты твор захавася  шматлікіх спісах (Віленскім, Супрасльскім, Слуцкім, Акадэмічным, Красінскім, Альшэскім, Румянцаскім і інш.), у складзе розных летапісных звода і гістарычных кампіляцый. Ён бы пакладзены  аснову арыгінальнай часткі “Беларуска-літоскага летапісу 1446 г.” (ці “Беларускі летапіс”) – першага летапіснага зводу, створанага  Вялікім княстве Літоскім (у Смаленску).
Звод складзены на аснове некалькіх крыніц. Ён падзяляецца на 2 няроныя і розныя па свайму характару часткі: “Избрание летописания изложено вкратце” і “Летописец великих князей литовских”. Першая частка яляе сабой выбарку з рускіх летапіса звестак па гісторыі Кіескай Русі, Маскоскага і Літоскага княства і храналагічна ахоплівае падзеі ад “пачатку Русі” да 1446 г. уключна. У канцы яе змешчана Смаленская хроніка, “Пахвала Вітату” і смаленскія запісы аб падзеях 14321445 гг. Смаленская хроніка ахоплівае падзеі 1430-1436 гг. У ёй у форме звязнага апавядання гаворыцца пра нядалую каранацыю Вітата, сарваную правячымі коламі Польшчы, і пра дынастычную барацьбу за ладу пасля яго смерці паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам. Другая частка зводу – “Летапісец вялікіх князё літоскіх”.
Летапіс 1446 г. ста важным этапам у станаленні нацыянальнай літаратуры і паслужы моцным штуршком для бурнага развіцця летапісання на Беларусі  XV ст.
Летапісанне на Беларусі  XV ст. зрабіла  парананні з папярэднім перыядам значны крок наперад. Менавіта з гэтага часу пачалася актыная распрацока мясцовымі сіламі гісторыі беларускіх зямель. Бы выпрацаваны своеасаблівы летапісны стыль: лаканічны, выразны, блізкі да мовы службовай пісьменнасці Вялікага княства Літоскага таго часу.
У XIVXV стст. высокага мастацкага зроню дасягнула афармленне рукапіснай кнігі. “Кніжны жывапіс” гэтага часу дэманструе нямала твора прафесійна сталага мастацтва: Мсціжскае і Ларышаскае евангеллі (XIV ст.), Жыровіцкае, Шарашоскае, другое Тураскае, Віцебскае евангеллі (усе XV ст.), Радзівіласкі летапіс (XV ст.), Смаленскі псалтыр (XIV ст.). Усе яны аформлены малянічымі, па-майстэрску выкананымі ініцыяламі, застакамі і асобнымі мініяцюрамі. У большасці помніка заховаецца візантыйская традыцыя. Аднак, пачынаючы з Ларышаскага евангелля, створанага на Навагрудчыне  пачатку XIV ст., вобразы мініяцюр напаняюцца жыццём, рухам; пачынаюцца кантакты з заходнеерапейскім мастацтвам. Мініяцюры Ларышаскага евангелля (іх усяго 18: “Варлаам і Іасааф”, “Уезд у Іерусалім”, “Архангел Міхаіл”, “Іаан” і інш.) – ключавыя помнікі жывапісу. Яны сведчаць, што жо  пачатку XIV ст. у ім намячаецца пэны адыход ад візантыйскіх схем і канона. У мастако з’явілася цікавасць да форм заходнеерапейскага мастацтва.
Тэндэнцыя да пераадолення візантыйскага стылю найбольш яскрава выявілася  мініяцюрах Радзівіласкага летапісу, які датуецца 14851495 гг., але бы перапісаны з больш старажытных (магчыма, XIXIII стст.) арыгінала. У рукапісе 618 мініяцюр, у якіх паказаны многія бакі жыцця Старажытнай Русі – палітычнага, ваеннага, гандлёвага, эканамічнага. Пераважаюць батальныя сцэны. У асобных малюнках адлюстраваны падзеі старажытнай гісторыі Полацкай зямлі (напрыклад, эпізод пастання гараджан у Кіеве  1068 г., калі на прастол бы пасаджаны полацкі князь Усясла Чарадзей). Сюжэтнае багацце мініяцюр Радзівіласкага летапісу робіць яго сапрадным мастацкім летапісам сярэдневякоя.
З усіх віда мастацтва Беларусі гэтага перыяду, бадай, найбольш значныя дасягненні  галіне архітэктуры. З другой паловы XIII – пачатку XIV ст. пачася новы этап у развіцці айчыннага дойлідства. Яно спалучала традыцыю дойлідства старажытнай Беларусі XIXII стст. і плы архітэктуры Заходняй Еропы, адкуль пранікалі раманскі і гатычны стылі. Лаканізм і суровасць знешняга выгляду, створанага масінасцю каменных канструкцый, цяжкавагавасцю сцен з рэдкімі праёмамі вузкіх вокан, магутнымі вежамі і сціплым дэкорам, уласцівы раманскай архітэктуры. Гатычны стыль парва з цяжкавагавасцю раманскіх збудавання і супрацьпаставі ім дынамізм фасада, пачуццё неадольнага імкнення верх; высокі, прасторны і добра асветлены інтэр’ер замяні масіныя канструкцыі легкімі каркасамі і калонамі. Творча перапрацоваючы і сінтэзуючы мясцовыя і іншанацыянальныя архітэктурныя формы, беларускія майстры ствараюць самабытныя, арыгінальныя і непаторныя помнікі дойлідства. Для гэтага часу характэрны абарончыя збудаванні, крэпасныя комплексы, а таксама культавыя пабудовы.
У XIVXV стст. у свецкай архітэктуры з’яляецца зусім новы, невядомы папярэдняй эпосе тып збудавання – манументальныя замкі-крэпасці. Іх узнікненне было абумолена патрэбамі абароны ад знешняй агрэсіі, паколькі беларуская зямля засёды прываблівала чужаземных захопніка і пастаянна была арэнай шматлікіх ваенных дзеяння. Замкі абарончага прызначэння на тэрыторыі Беларусі будаваліся і раней, але пераважна з дрэва. У XIII ст. зрэдку да іх уводзіліся мураваныя вежы-данжоны (у Камянцы, Гародні, Бярэсці, Наваградку, Полацку, Тураве). З XIV ст. пачалося буданіцтва мураваных замка, якія па сваёй кампазіцыі набліжаліся да заходнеерапейскіх рыцарскіх замка тыпу “кастэль”. Цэлы пояс замка узнік уздож паночна-заходняй мяжы Вялікага княства Літоскага, утварышы абарончую сістэму агульнадзяржанага значэння.
Замкі-крэпасці звычайна зводзіліся на халмах, часцей за сё  форме квадрата. Яны мелі тостыя і высокія сцены, магутныя вежы з байніцамі. Складзеныя з цэглы і каменю замкі былі непрыступнымі для знешніх ворага. У выпадку нападу непрыяцеля  іх хавалася і паспяхова абаранялася мясцовае насельніцтва. На тэрыторыі замка знаходзіліся жылыя, гаспадарчыя, абарончыя і культавыя збудаванні. Дзякуючы гэтаму жыхары замка маглі догі час жыць ізалявана і абараняцца ад ворага.
Адным з першых мураваных замка на тэрыторыі Беларусі з’явіся Лідскі, узведзены  20-ыя гады XIV ст. на штучнай пясчанай выспе. Яго план нагадвае трапецыю з памерамі бако ад 80 да 93,5 м. Ташчыня мура – да 2 м. Замкавыя муры цалкам складзены з валуно на вапне і толькі верхнія часткі і завяршэнне сцен з вялікамернай цэглы–“пальчаткі”. Тут знаходзіліся байніцы і баявая галерэя з памостам для воіна. У двух вуглах збудавання былі вежы. Замак бы вырашаны  надзвычай строгіх і лаканічных архітэктурных формах. У яго канструкцыі, кампазіцыі і выяленчых сродках адчуваецца плы раманскай архітэктуры і готыкі.
Другім найбольш раннім помнікам крэпасной архітэктуры з’яляецца замак у Крэве (у сучасным Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці), узведзены  30-ыя гады XIV ст. Памеры яго трапецаідальнага плана большыя, чым у Лідскага замка: дажыня бакавых сцен даходзіць да 108 м, ташчыня – да 2,75 м; да 4-метровай вышыні яны складзены з валуно, а вышэй абліцаваны цэглай. Тут таксама 2 вежы, размешчаныя па дыяганалі. Новае  Крэскім замку – вялікая вежа (так званая Княжацкая, або вежа Кейстута) вынесена за перыметр сцяны, што павялічвала яго абарончыя здольнасці.
Значэнне замка у Лідзе і Крэве  гісторыі беларускай архітэктуры вельмі важнае, бо яны заклалі аснову развіцця замкавай і замкава-палацавай архітэктуры наступных стагоддзя.
У канцы XIV – пачатку XV ст. у перыяд падрыхтокі да рашаючага дару па Тэтонскаму ордэну старажытныя драляныя абарончыя збудаванні  Гародне (Стары замак) і Наваградку перабудоваюцца  мураваныя.
Магутны Наваградскі замак, рэшткі вежа якога да нашага часу звышаюцца на Замкавай гары, – унікальны помнік абарончага дойлідства, сведка шматлікіх сланых і драматычных моманта нашай гісторыі. У пачатку XI ст. ён бы цалкам драляны. У XIII ст. існавала жо каменная вежа-данжон, вядомая пад назвай Шчытока. На мяжы XIVXV стст. былі зведзены яшчэ 4 вежы: Касцёльная, Малая брама, Пасадская і Калодзежная; іх злучылі сценамі. Чарговы этап умацавання замка прыпадае на канец XV і XVI стст. – пабудаваны вежы Дазорца і Меская брама. Сямівежавы Наваградскі замак у свой час бы самым магутным абарончым збудаваннем на Беларусі.
Актынае абарончае буданіцтва вялося  XIVXVI стст. у Гародні. Старажытным ядром горада з’яляся драляны замак, пабудаваны  канцы XI ст. на высокім правым беразе Нёмана каля вусця рэчкі Гараднічанкі. У XII ст. тут былі зведзены мураваныя вежы – самыя раннія з вядомых на Беларусі.
Пасля пажару  1398 г. у Гародні пабудаваны мураваны замак з чатырма вежамі, злучанымі паміж сабой сценамі. Вежы XII стагоддзя часткова выкарысталі пры буданіцтве новых умацавання. Апрача таго, тут была яшчэ пятая вежа – “стоп” (XII ст.). Ташчыня сцен замка дасягала 2,5-3 м. Вежы былі квадратнымі  плане (12x12 м), мелі каля 10 м вышыні. Паміж дзвюма вежамі  канцы XIV ст. стая палац (45x15 м), вузкія вокны якога пры неабходнасці маглі быць выкарыстаны  якасці байніц. Пазней, каля 1580 г., пры звядзенні рэнесанснага палаца Стэфана Баторыя амаль усе гэтыя збудаванні былі знесены. Колькасць веж скарацілася да дзвюх.
У канцы XIV ст. каля замка была пабудавана мураваная крэпасць – Ніжні замак. Гэта значыць, што  канцы XIVXV стст. сістэму абарончых збудавання Гародні склалі 2 замкі: Верхні (Стары) і Ніжні (Новы). Абодва мелі магутныя мураваныя сцены і злучаліся паміж сабой мостам, які ішо праз ро.
У 1351 годзе зводзіцца мураваны замак у Віцебску.
Высокага зроню дасягнула  XIV – пачатку XVI ст. культавая архітэктура Беларусі. Беларускія дойліды XV ст. стварылі зусім новы тып правасланага храма і выпрацавалі  культавай архітэктуры асобы стыль – так званую беларускую готыку. У канцы XV – пачатку XVI ст. на Беларусі знікае арыгінальны тып абарончага храма, фланкіраванага чатырма вуглавымі вежамі. Адным з першых абарончых храма на Беларусі бы Сафійскі сабор у Полацку, перабудаваны  14941505 гг. у храм-крэпасць.
Выдатнымі помнікамі дойлідства Беларусі эпохі позняга сярэднявечча, найбольш характэрнымі і выдатнымі зорамі беларускай готыкі з’яляюцца Сынкавіцкая, Маламажэйкаская і Супрасльская цэрквы, пабудаваныя  заходняй Беларусі  канцы XV – пачатку XVI ст. Гэтыя абароннага тыпу храмы, прамавугольныя  плане, з вострым двухсхільным дахам і чатырма, як правіла, круглымі вежамі па вуглах, уяляюць сабой крэпасці-замкі  мініяцюры. Яны зніклі на аснове творчай перапрацокі вопыту народнай архітэктуры, беларускага замкавага дойлідства, а таксама традыцый старажытнарускага і заходнеерапейскага культавага дойлідства. У гэтых цэрквах з вялікім мастацкім густам арганічна злучаны мясцовыя архітэктурныя формы з гатычнымі і рамантычнымі рысамі. Строгая прастата і геаметрычнасць, правільнасць ліній, сіметрычнасць складаючых частак і асобных дэталя, стрыманая дэкаратынасць і бранасць сцен і веж Сынкавіцкай, Маламажэйкаскай і Супрасльскай цэрква сведчыць аб высокім майстэрстве беларускіх дойліда таго часу. Блізкія па агульнаму тыпу і  той жа час вельмі індывідуальныя гэтыя помнікі – сапрадныя зоры мастацкай дасканаласці. Яны яляюць сабой значную з’яву  ерапейскай архітэктуры позняга сярэднявечча.
Самабытныя рысы беларускага манументальнага дойлідства васоблены і  іншых культавых збудаваннях, дзе не было веж. Найбольш старажытны з іх – касцёл у Ішкальдзі (сучасны Баранавіцкі раён Брэсцкай вобласці).
Беларускі жывапіс XIVXV стст. прадсталены манументальнымі роспісамі, іканапісам і партрэтам.
Манументальнага жывапісу да гэтага часу захавалася вельмі мала. Толькі з архіных і літаратурных крыніц вядома, што  гэты час многія княжацкія палацы і храмы былі прыгожаны фрэскавымі роспісамі: напрыклад, палацы  Полацку, Гародні, Віцебску, Вільні; цэрквы абароннага значэння  Малым Мажэйкаве, Сынкавічах, касцёл у Ішкальдзі. Але захаваліся многія фрэскі  збудаваннях Польшчы (у Любліне, Сандаміры, Беластоку, Супраслі), якія былі выкананы беларускімі майстрамі, што запрашаліся  Польшчу, пачынаючы з першых гадо пралення Ягайлы.
У жывапісе пануючым бы іканапіс. На царконым жывапісе гэтага часу значна сказвася плы рэальнай рэчаіснасці. Лікі “святых” на абразах мясцовага паходжання з часам ажыляюцца, становяцца менш умонымі, больш зямнымі; у іх часам выяляюцца рысы людзей з народа. Твора беларускага станкавага жывапісу, якія датуюцца раней XIV XV стст., не знойдзена і меркаваць аб яго характары да XVI ст. можна толькі па асобных творах, якія захаваліся: абразы “Маці Боская Замілаванне” з Маларыты Брэсцкай вобласці (XIV XV стст.), “Маці Боская Іерусалімская” з Пінска (XV ст.), а таксама пазнейшых творах, якія зыходзяць да канца XV – пачатку XVI ст.: “Маці Боская Смаленская” з Дубінца, “Знаменне” з Імянін. Гэтыя творы дазваляюць меркаваць аб вельмі высокім узроні развіцця сярэдневяковага мастацтва на беларускіх землях. Але, на жаль, гэта толькі лічаныя зоры некалі развітых трыдыцый. З прычыны малой колькасці і стылістычнай неаднароднасці па іх немагчыма скласці цэласнае яленне аб мясцовай школе аж да сярэдзіны XVI ст. Відавочна толькі, што мастацтва XIV, XV і пачатку XVI стст. яшчэ непарына было звязана са старажытнарускімі і візантыйскімі традыцыямі і цалкам заховала лад мыслення і пачуцця, уласцівых сярэднявеччу.
У XV ст. на Беларусі зараджаецца свецкі жывапіс, з’яляюцца першыя партрэты канкрэтных гістарычных дзеяча: выявы Альгерда, Аляксандра Алелькі і іншых знатных асоб. Увага да чалавека, яго нутранага свету паставіла асобу  цэнтр мастацкіх інтарэса жывапісца, што абумовіла адыход ад рэлігійных канона у адлюстраванні гістарычнай асобы.
Працэс развіцця беларускай скульптуры  XIVXV стст. адбывася на перакрыжаванні старажытнарускіх і заходнеерапейскіх мастацкіх традыцый, якія творча засвойваліся і перапрацоваліся мясцовымі майстрамі. У канцы XIVXV стст. у скульптуры змацняецца плы заходнеерапейскага мастацтва. Яе развіццё было цесна звязана з царквой. Пасля Крэскай уніі на Беларусі будуюцца касцёлы і манастыры: у Гайне (1387), Менску, Бярэсці (каля 1390 г.). У касцёлах з’ляецца паліхромная драляная і каменная скульптура. Правасланая царква забаряняла прыгожваць храмы скульптурнымі выявамі, чым сур’ёзна стрымлівала развіццё пластыкі. Дайшошыя да нас узоры яляюць сабой пераважна выявы розных святых, апостала, прызначаныя для культавых пабудо. Грубаватыя па форме, тэхніцы выканання і дэмакратычныя па характару выявы чалавека сведчаць пра глыбокія вытокі беларускай сярэдневяковай скульптуры.
Самы ранні помнік, што захавася на тэрыторыі Беларусі, – “Распяцце” (XIV ст.) з Галубіч Віцебскай вобласці адзначаны рысамі раманскага стылю. Суровасць вобраза, манументальнасць, лаканізм выразных сродка – вызначальныя рысы гэтага твора. Асобныя скульптуры, выкананыя пад уплывам раманскага стылю, захаваліся і за межамі Беларусі. Яркі прыклад таму – скульптура Міколы Мажайскага. Выкананая  20-ыя гады XIV ст. з удзелам беларускіх майстро, яна аказвала пэны плы на развіццё беларускай пластыкі.
Беларуская скульптура XV – пачатку XVI ст. адчувае плы гатычнага мастацтва. У храмах з’яляюцца створкавыя алтары-рэтаблі – складаныя скульптурна-жывапісныя комплексы, якія становяцца іх галонай сэнсавай і дэкаратынай дамінантай. Скульптура змяшчаецца  цэнтральнай частцы алтара-корабе, рухомыя створкі распісваюцца, або на іх мацуюцца рэльефы. Гатычных алтаро на тэрыторыі Беларусі не захавалася. Да нашага часу дайшлі толькі асобныя скульптуры, якія калісьці ваходзілі  склад створкавых алтаро. Сярод іх значную цікавасць уяляюць скульптуры Марыі Магдаліны і Іаана Багаслова (XV ст.) з Мсцібава (сучасны Вакавыскі раён Гродзенскай вобласці).
У XIVXV стст. крок наперад зрабіла дэкаратына-прыкладное мастацтва Беларусі: ювелірная справа, разьба па косці, каменю і дрэву, мастацкая апрацока металу, выраб рэча са шкла і гліны. У перыяд фарміравання беларускай народнасці закладваліся асновы ласна беларускага ткацтва, абналяліся старыя і знікалі новыя народныя танцы, узбагачалася і дасканальвалася народная музыка і спевы, актына развівася фальклор, завяршылася станаленне яго асноных віда і жанра: чарадзейныя і рэалістычныя, антыпрыгонніцкія і антыцарконыя народныя казкі, гістарычныя, абрадавыя, лірычныя песні, легенды, паданні, загадкі, прыказкі і прымакі.
Такім чынам, у другой палове ХІІІХV стст. працягвалася фарміраванне глыбока самабытнай па характару культуры Беларусі. Асновы ласна беларускай культуры былі закладзены да XV ст. Будучы непасрэдна пераемніцай мясцовай культурнай спадчыны папярэдняга перыяду, яна вырастала на багатых традыцыях агульнай культуры сіх усходніх славян, увабрала  сябе заходнеерапейскія культурныя плывы. Далейшае збагачэнне гэтай спадчыны, творчае развіццё старажытнарускіх і заходнеерапейскіх традыцый і стварэнне новых, самабытных культурных каштонасцей, якія адпавядалі духу часу, складаюць асноны змест гісторыі беларускай культуры XIV – пачатку XVI ст. З цягам часу рысы і з’явы культуры набываюць спецыфічную этнічную выразнасць і становяцца агульнабеларускімі па свайму характару.

3. культура беларусi  XVIXVIIІ ст.

Беларусь з прычыны свайго геапалiтычнага становiшча з’ялялася своеасаблiвай мiжкультурнай мяжою, скрыжаваннем дзвюх цывiлiзацый, дзе  XVXVI cтст. сышлiся асноныя ерапейскiя культурныя традыцыi заходняя i сходняя. У XXIII стст. вызначальны плы на культуру Беларусi рабiла вiзантыйская, цi сходняя традыцыя, у XIV першай палове XVI ст. як усходне-, так i заходнеерапейская. Пэны час яны ранаважвалi адна адну, а з другой паловы XVI ст. вызначальнай стала заходняя культурна-iдэалагiчная, фiласофская i рэлiгiйна-царконая традыцыя.
Пад канец XV ст. у большасцi ерапейскiх дзяржа наступi новы перыяд у развiццi iх гiсторыi i культуры, якi прыйшо на змену сярэднявеччу. Эпоху тую сталi называць Адраджэннем, або Рэнесансам. Гэта бы вялiкi прагрэсiны пераварот у гiсторыi чалавецтва. У эканамiчным, палiтычным, iдэалагiчным i культурным жыццi сяго ерапейскага свету адбылiся надзвычай буйныя, часам нават рэвалюцыйныя змены, выклiканыя ломкай старых феадальных адносiн i зараджэннем новых, капiталiстычных, узмацненнем буржуазнай праслойкi грамадства, узрастаннем ролi гарадо, хуткiм развiццём новай, буржуазнай па сваёй сутнасцi, iдэалогii.
Храналагiчныя межы ерапейскага адраджэння XIV ст. (для Iталii) канец XVI або нават самы пачатак XVII ст. (для Усходняй Еропы). Гэта бы час вялiкiх падарожжа i геаграфiчных адкрыцця, навуковых вынаходнiцтва, шырокага распасюджвання кнiгадрукавання, бурнага развiцця мастацтва, рэзкiх сутыкнення у галiне iдэалогii i вялiкiх антыфеадальных выступлення.
У XVXVI стст. склалiся эканамiчныя, сацыяльна-палiтычныя i iдэалагiчныя перадумовы для станалення культуры Адраджэння  Вялiкiм княстве Лiтоскiм: рост гарадо, развiццё таварна-грашовай гаспадаркi, павелiчэнне гандлёва-рамеснiцкага насельнiцтва, ажыленне грамадска-палiтычнага жыцця  горадзе, узмацненне сацыяльна-класавай барацьбы  вёсцы, змены  светапоглядзе перадавой часткi феадала, палiтычная цэнтралiзацыя i дзяржана-прававая стабiлiзацыя грамадства, фармiраванне беларускай народнасцi i нацыянальнай самасвядомасцi, актывiзацыя i пашырэнне кантакта з краiнамi Заходняй i Цэнтральнай Еропы, гуманiстычны i рэфармацыйны рух, секулярызацыя духонага жыцця.
Дынамiчнае грамадскае жыццё Беларусi XVI першай паловы XVII ст. паплывала на фармiраванне духонай культуры. У гэты перыяд культурнае развiццё i грамадская свядомасць Беларусi дасягнулi такога зроню, пры якiм сталi магчымы не толькi асiмiляцыя дасягнення ерапейскага Рэнесанса, але i вытворчасць самабытных арыгiнальных айчынных духоных каштонасцей, гуманiстычных iдэй i канцэпцый. Беларусь, якая нiколi не жыла iзалявана ад свету, была удзельнiкам гэтага агульнаерапейскага культурна-гiстарычнага працэсу.
У XVI першай палове XVII ст. адбываецца працэс секулярызацыi культуры Беларусi, набiрае сiлу свецкi кiрунак у жывапiсе, лiтаратуры, развiваюцца кнiгадрукаванне, адукацыя, iдзе ажылены iмпарт разнастайнай кнiжнай прадукцыi з-за мяжы i камплектаванне бiблiятэк, узрастае цiкавасць да антычнай культуры i фiласофii. Спецыфiчнай рысай Адраджэння на Беларусi была наянасць на працягу 2060-х гадо XVI ст. верацярпiмасцi. Новы крок у сваiм развiццi зрабiла прававая культура створаны агульнаерапейскага значэння Статуты. Сярод феадала i заможных гараджан узмацняюцца мецэнацкiя тэндэнцыi. Iдзе станаленне беларускай мовы, нацыянальнай пiсьменнасцi, лiтаратуры, мастацтва, айчыннай пiсьменнасцi на лацiнскай i польскай мовах. Гэты перыяд характарызуецца дэмакратызацыяй культуры, пашырэннем сацыяльнай базы духонай вытворчасцi, што было абумолена зрастаючай роляй гараджан у грамадскiм жыццi. У XVI ст. беларуская культура набывала сё больш арыгiнальныя i непаторныя рысы. Яе арыгiнальнасць праялялася ва сiм народнай творчасцi, лiтаратуры, адукацыi, кнiгадрукаваннi, архiтэктуры, мастацтве, грамадска-палiтычнай думцы. У культуры XVI ст. суiснавалi i заемадзейнiчалi самыя розныя, новыя i застарэлыя, перадавыя i кансерватыныя iдэi, плынi, стылi, сiнтэзавалiся дзве эпохi Сярэднявечча i Адраджэнне.
У першай палове XVI ст. адбылiся значныя змены  норавах, звычаях, маралi пануючага класа Беларусi. З’явiлася iмкненне да раскошы, вытанчанасцi, арыстакратызму. Беларускiя феадалы пачалi пераймаць замежныя, заходнеерапейскiя манеры i моду. Разам з тым узмацнiлася iмкненне да веда, навукi, мастацтва, узрасла цiкавасць да кнiгi. Узнiклi i першыя свецкiя бiблiятэкi.
Не толькi каралескi двор у Кракаве i вялiкакняжацкi  Вiльнi, але i двары некаторых буйных арыстакрата паступова становяцца ачагамi новай, свецкай культуры. Адным з такiх ачаго на беларускiх землях бы двор магната Радзiвiла у Нясвiжы. У другой палове XVI ст. тут канцэнтравалася вялiкая група публiцыста рэфармацыйнага напрамку i паэта, пiсашых на беларускай, польскай i лацiнскай мовах. Радзiвiлы заклалi  сярэдзiне XVI ст. першыя на тэрыторыi Беларусi друкарнi (у Бярэсцi i Нясвiжы), а пазней адкрылi прафесiйныя тэатры (у Нясвiжы i Слуцку). Дарэчы, узнiкненне кнiгадрукавання, якое паклала пачатак своеасаблiвай культурнай рэвалюцыi  Еропе, стала i найвышэйшым дасягненнем беларускай культуры XVI ст.
Рэнесансная культура зацвярджалася  Вялiкiм княстве Лiтоскiм з некаторым спазненнем у парананнi з краiнамi Заходняй i Цэнтральнай Еропы. Яе развiццё ажыццялялася на феадальна-прыгоннiцкай аснове, ва мовах узрастання феадальна-каталiцкай рэакцыi i контррэфармацыi, антыфеадальнай i саслона-класавай барацьбы. Працэс яе развiцця складняся духонай дыктатурай царквы, палiтыкай пануючага класа, войнамi, прыгнётам, непiсьменнасцю народных мас.
Гуманiстычнае адраджэнне XVI ст., якое разам з тым было i раннiм нацыянальным адраджэннем, пачыналася з абвяшчэння роднай мовы фундаментальнай духонай каштонасцю, якая жывiць культуру i стымулюе яе паскоранае развiццё.
На працягу XIVXVII стст. беларуская лiтаратурная, цi “руская” (паводле крынiц), мова становiцца дзяржанай. Яе дзяржаны статус зафiксаваны  Статуце ВКЛ 1588 г.: “Писарь земский мает по-руску литерами и словы рускими вси листы, выписы и позвы писати, а не иншым езыком и словы”. Гэта была спроба заканадачым шляхам спынiць яе выцясненне з элiтарных сфер грамадскага жыцця i культуры.
Дасягнушы значнага развiцця, беларуская мова з другой паловы XVI ст. паступова пачала здаваць свае пазiцыi, выцясняцца польскай i лацiнскай мовамi  дзяржаных установах, грамадскiм жыццi, пiсьменнасцi.
Люблiнская унiя паклала пачатак новаму, складанаму i адказнаму перыяду  культурным жыццi беларускага народа перыяду шматлiкiх культурных страт. У лiтаратуры яны праявiлiся  амаль пасюднай замене пiсьма i мовы са старажытнабеларускай на польскую i лацiнскую. У 1696 г. гэта старажытная мова афiцыйна перастала быць дзяржанай у Вялiкiм княстве Лiтоскiм, яе выцеснiла польская. Зрэшты тое, што адбылося  канцы XVII ст. заняпад беларускай мовы i культуры рыхтавалася паступова, спакваля, i напачатку здавалася, што знаёмства перадавых, па-ерапейску адукаваных беларуса з лацiнай i польскай мовамi, на якiх яны пiсалi свае творы, для развiцця роднай культуры нiякай небяспекi не нясе. Але справа не толькі  Люблiнскай унiі. Вайна Маскоскай дзяржавы з Рэччу Паспалiтай 16541667 гг., стала нашай першай нацыянальнай катастрофай (загiнула да 53% насельнiцтва). Менавiта тады не панёсшая такiх страт польская культура пачынае падаляць беларускую i над ёй дамiнаваць.
Даволi хуткi i iнтэнсiны працэс засвойвання польскай мовы i культуры, якi пачынаецца  1570-я гады, спачатку ме пазiтынае значэнне. Польская мова засвойвалася як сродак мiжнародных зносiн, здольны дапамагчы адаптацыi культурных i навуковых дасягнення Заходняй Еропы. Разам з лацiнскай мовай польская робiцца другой, а дакладней трэцяй, аснонай мовай беларускага пiсьменства i сёй культуры (пасля беларускай i лацiнскай). Асаблiва вялiкiя поспехi  паланiзацыi, “спальшчэннi” робiць шляхта, якая толькi што стала ронай у правах з палякамі. У гэты пачатковы перыяд “паланiзацыi” польская мова пранiкала на тэрыторыю Беларусi i Лiтвы нiбы сама па сабе, без асаблiвай дапамогi з боку паляка, якiя лiчылiся “iншаземцамi” i не маглi дастаткова свабодна сялiцца на землях Вялiкага княства Лiтоскага, дзе iх правы былi рэзка абмежаваныя. Польская мова i культура, засвоеныя лiтвiнскай шляхтай i магнатамi, з такой хуткасцю “водзiлiся”  княстве самiмi яго раджэнцамi, а не iх новымi суграмадзянамi па Рэчы Паспалiтай палякамi. У гэтым галоная асаблiвасць i карэннае адрозненне “паланiзацыi” пачатковага перыяду, якi працягвася да пачатку XVII ст., ад паланiзацыi XVIIXVIII стст., якая навязвалася каралествам.
З цягам часу сiтуацыя, аднак, склалася такiм чынам, што  неабвешчанай вайне спачатку за прыярытэт, а пасля за выжыванне перамаглi лацiнская i польская мовы. За нейкiя патарадва стагоддзi, калi весцi адлiк з памежжа XVXVI стст., беларуская культура, у прыватнасцi, лiтаратура, зведала моцную ерапеiзацыю, а дакладней паланiзацыю i лацiнiзацыю. Ордэн езуiта, якi шырока пранiкае  асвету, навуку, iдэалогiю, мастацкую культуру Беларусi  канцы XVI першай палове XVII ст., бы носьбiтам каталiцка-лацiнскага касмапалiтызму i не садзейнiча развiццю беларускай культуры  яе нацыянальных формах.
Нацыянальна-культурны рух, якi пачася ад Скарыны, спачатку сустрэ спрыяльныя адносiны i падтрымку мясцовых феадала. Асаблiва гэта праявiлася  перыяд iнтэнсiнага распасюджвання Рэфармацыi, з якой многiя з iх звязалi свае славалюбiвыя сацыяльна-палiтычныя i iнтэлектуальныя iмкненнi. Аднак уласцiвы многiм буйным беларускiм феадалам нацыянальна-патрыятычны энтузiязм у 7080-я гады XVI ст. пачынае рэзка згасаць. Таму садзейнiча шэраг гiстарычных абставiн: пагоршаныя заемаадносiны з Маскоскай дзяржавай, узмоцненыя антыфеадальныя народныя выступленнi, боязь страцiць свае эканамiчныя i сацыяльна-палiтычныя перавагi i г.д. Усё гэта падштурховала пануючы клас Беларусi не толькi да сацыяльна-палiтычнага, але i рэлiгiйнага, культурнага зблiжэння з польскiмi феадаламi. У iмя зберажэння класавага панавання прыносiлiся  ахвяру традыцыйная рэлiгiя, нацыянальная культура. Беларускiя феадалы прымалі каталiцызм, усё больш уцягваліся  сферу польскай культуры, адмаляліся ад роднай мовы, перасталі спрыяць нацыянальна-культурнаму руху.
Тармажэнне нацыянальнай беларускай культуры тлумачылася перш за сё здрадай мясцовых феадала нацыянальна-культурнаму руху. Здрадзiшы яму, феадалы Беларусi развязалi рукi ваянiчаму каталiцызму, контррэфармацыi, сталi актынымi праваднiкамi i дзельнiкамi антыпатрыятычнай, дэнацыяналiзатарскай палiтыкi.
Рэфармацыя адыграла вiдавочную ролю  развiццi беларускай культуры, асаблiва  пачатковы перыяд. Аднак далейшая арыентацыя рэфармацыйнага руху пераважна на польскую мову i культуру паслужыла адной з прычын заняпаду нацыянальнай пiсьменнасцi.
Узаемадзеянне беларускай культуры з польскай садзейнiчала iх агульнаму прагрэсiнаму развiццю. Аднак нацыянальная культура Беларусi, калі яна згубіла падтрымку пануючага класа, не змагла трымаць сваiх пазiцый на многiх узронях.
Лiквiдацыя са сферы культуры шляхты беларускай мовы вельмi адмона паплывала на далейшае духонае жыццё Беларусi, iстотна замарудзiла развiццё нацыянальнай самасвядомасцi. Сапрадным захавальнiкам беларускай культуры застася просты народ, якi ва мовах шматвяковай сацыяльнай эксплуатацыi i нацыянальнага прыгнёту змог зберагчы родную мову.
Найбольш значная i яркая фiгура культуры Беларусi эпохi Адраджэння Францыск Скарына (каля 1490 каля 1551). Ён займае ганаровае месца  нашай нацыянальнай гiсторыi i культуры. Заснавальнiк усходнеславянскага кнiгадрукавання, вучоны з сусветным iмем, ён быццам узвышаецца над цэлай плеядай сваiх вялiкiх папярэднiка, сучаснiка i паслядонiка, якiх дала айчыне i чалавечай цывiлiзацыi Беларусь. Генiй Скарыны мог зрабiць гонар любой дзяржаве. Арыгiнальны мыслiцель, таленавiты пiсьменнiк, плённы публiцыст i руплiвы перакладчык-палiглот, мастак i першадрукар, гуманiст i асветнiк такой шматграннай асобай бы Скарына.
Скарына нарадзiся каля 1490 г. у Полацку, у купецкай сям’i i атрыма першапачатковую адукацыю, мабыць, у гэтым горадзе цi  Вiльнi. У 1504 г. ён паступi на факультэт свабодных навук Кракаскага унiверсiтэта i  1506 г. скончы яго са ступенню бакалара свабодных мастацтва. Гэта была адна са старэйшых i лепшых навучальных устано Еропы, дзе атрымлiвалi адукацыю многiя выхадцы з Вялiкага княства Лiтоскага. Тут выкладалi вучоныя i дзеячы польскай культуры, а таксама вядомыя гуманiсты з iншых краiн Еропы. Непасрэднымi папярэднiкамi Скарыны па унiверсiтэту былi Ян Длугаш i Мiкалай Капернiк. Вiдаць, менавiта  час вучобы  Кракаве i выспела  яго высакародная задума даць свайму народу друкаваную кнiгу на роднай мове.
У Кракаве Скарына першыню пазнаёмiся з багатай друкаванай прадукцыяй мясцовай, нямецкай, iтальянскай i, магчыма, з азамi тэхнiкi друкавання.
Дасягнушы вышынь ерапейскай адукацыi, Скарына не зрабiся кабiнетным вучоным, а ста на шлях служэння вялiкай справе адукацыi свайго народа. Заручышыся фiнансавай падтрымкай багатых гараджан Вiльнi Багдана Онкава, Якуба Бабiча, магчыма, Юрыя Адвернiка i свайго брата Iвана, Скарына паеха у Прагу, дзе  1517 г. заснава сваю першую друкарню. Тут 6 жнiня 1517 г. у свет выходзiць яго “Псалтыр”. Кнiга надрукавана на царконаславянскай мове, блiзкай да беларускай. Асобныя словы, “неразумныи простым людем”, мелi тлумачэнне на палях старонак.
На працягу 15171519 гг. адукаваны i дзелавiты палачанiн перакла, пракаменцiрава i падрыхтава да друку 23 кнiгi Бiблii “богу ко чти и людем посполитым к доброму научению”.
Да выдадзеных кнiг Старога Запавету Скарынай было напiсана 25 прадмо i 24 пасляслоi. Кнiгi былi багата iлюстраваны высокамастацкiмi гравюрамi, арнаментаваны вялiкай колькасцю заставак, канцовак, загалоных лiтар, тытульных лiсто, што зрабiла iх унiкальнымi помнiкамi кнiжнай культуры i айчыннага мастацтва. I, нарэшце, у Бiблii бы змешчаны партрэт самога Скарыны, якi з’яляецца адзiнай яго прыжыццёвай выявай. Усё гэта сведчыць аб нетрадыцыйных, вольных, рэнесансна-гуманiстычных адносiнах першадрукара да Свяшчэннага пiсання.
Незабаве Скарына перанёс кнiгадрукаванне на сход Еропы. У канцы 1519 цi пачатку 1520-х гадо першадрукар вяртаецца на радзiму. Нягледзячы на шматлiкiя цяжкасцi, ён заснава у Вiльнi  доме свайго апекуна, мецэната, вiленскага бурмiстра Якуба Бабiча першую на тэрыторыi Вялiкага княства Лiтоскага друкарню i на працягу 15221525 гг. выпусцi у свет “Малую падарожную кнiжку” (каля 1522) i “Апостал” (1525).
“Малая падарожная кнiжка” гэта невялiкiя па фармату, зручныя для пасядзённага выкарыстання кнiгi, адрасавалiся яны людзям як духонага звання, так i свецкiм купцам, службовым асобам, рамеснiкам, воiнам, якiя па характару сваiх занятка павiнны былi часта вандраваць i  дарозе атрымлiваць канфесiйную i астранамiчную iнфармацыю, а пры неабходнасцi прыгадваць i словы малiтва цi псалмо. “Апостал” першая дакладна датаваная кнiга (1525), надрукаваная на тэрыторыi Вялiкага княства Лiтоскага, i апошняе па часе Скарынiнскае выданне. Гэта адна з найбольш папулярных царкона-рэлiгiйных кнiг, надрукаваная на царконаславянскай мове  беларускай рэдакцыi.
Ф. Скарына не проста пераня, а творча развi дасягненнi ерапейскiх друкаро. Ён сапрадны рэфарматар кнiгавыдавецкай справы. У тэхнiчных адносiнах яго кнiгi былi выдадзены на значна больш высокiм узронi  парананнi з найлепшымi сучаснымi яму заходнеерапейскiмi зорамi друкарскага мастацтва. Выданнi Скарыны з’явiлiся творчым сiнтэзам дасягнення заходнеерапейскага кнiгавыдання i мастацкага вопыту сходнеславянскай рукапiснай кнiгi. Кнiгi Скарыны як найвялiкшая каштонасць заховаюцца зараз у бiблiятэках i музеях свету (усяго захавалася каля 400 экземпляра).
Жыццёвых нягод, якiя абрынулiся на першадрукара, хапiла, каб рашыцца на змену месцапражывання. Ад’езд таксама бы звязаны з тым, што яго культурна-асветнiцкая дзейнасць i яго iдэi не атрымалi шырокай грамадскай падтрымкi. Каля 1535 г. ён назасёды пакiдае радзiму i пасяляецца  Празе. У Чэхii Скарына правё апошнiя гады свайго жыцця i памёр у далечынi ад радзiмы  канцы 1551 цi  студзенi 1552 г. Месцазнаходжанне яго магiлы засталося невядомым.
Шматгранная прагрэсiная дзейнасць Францыска Скарыны вабрала  сябе лепшыя агульнаерапейскiя i славянскiя культурныя дасягненнi, склала цэлую эпоху  станаленнi беларускай, рускай i краiнскай культуры i шмат у чым прадвызначыла характар iх будучага развiцця. Яна адыграла выдатную ролю ва мацаваннi сувязя памiж Усходам i Захадам, славянскiмi i iншымi народамi Еропы, зрабiла значны плы на абуджэнне i фармiраванне нацыянальнай самасвядомасцi славянскiх народа. Праз друкарскi подзвiг Скарыны сходняе славянства дасягнула вышынь ерапейскай культуры.
Генiяльнае пачынанне Скарыны, багатыя Скарынiнскiя традыцыi былi падхоплены, прадожаны i развiты яго выдатнымi сучаснiкамi i паслядонiкамi друкарамi, пiсьменнiкамi, вучонымi i культурнымi дзеячамi Усходняй i Заходняй Еропы: М. Гусоскiм, М. Лiцвiнам, I. Фёдаравым, П. Мсцiслацам, С. Будным, В. Цяпiнскiм, П. Труберам, братамi Мамонiчамi, Л. Зiзанiем, М. Сматрыцкiм, С. Полацкiм i iнш. Кнiгi Скарыны распасюджвалiся на Беларусi, Украiне, Лiтве, у Расii i iншых ерапейскiх землях. На працягу стагоддзя яны карысталiся тут вялiкай папулярнасцю i атарытэтам, служылi зброяй у барацьбе за нацыянальную культуру i мову. Яны беражлiва заховалiся, перадавалiся з пакалення  пакаленне, перапiсвалiся, служылi зорам для пераймання паслядонiкам i здзейснiлi вялiкую культурную мiсiю ва Усходняй Еропе.
У другой палове XVI першай палове XVII ст. на тэрыторыi заходняй Беларусi, дзе дзейнiчалi найбольш буйныя пратэстанцкiя абшчыны, узнiкла шэсць рэфармацыйных друкарня. Iх тэхнiчная аснашчанасць адпавядала ерапейскiм стандартам. Большасць iх выдацо i друкаро з’ялялiся дзеячамi польскага рэфармацыйнага руху, якiя часова цi назасёды аселi на Беларусi i  Лiтве (М.Кавячынскi, Л.Крышкоскi, Ланчыцкi, Карцан, Пётр Бластус, Кмiта i iнш.).
Першая на тэрыторыi сучаснай Беларусi друкарня была створана  Бярэсцi. Яна дзейнiчала  15501570-я гады пад апекай канцлера Вялiкага княства Лiтоскага, вiленскага ваяводы i берасцейскага старасты Мiкалая Радзiвiла Чорнага i выпусцiла больш за 40 выдання на польскай i лацiнскай мовах рознага зместу. Яе знiкненню садзейнiча значны здым у культурным развiццi Беларусi, пашырэнне мiжнародных культурных сувязя i плы Рэфармацыi. У ёй, паслядона змяняючы адзiн аднаго, працавалi друкары i кнiгавыдацы Б. Ваявудка, С. Мурмэлiус, Ц. Базылiк. Першыя выданнi Бернарда Ваявудкі адпавядалi патрэбам рэфармацыйнага руху. У 1563 г. на сродкi М. Радзiвiла на польскай мове была выдадзена “Брэсцкая”, або “Радзiвiлаская Бiблiя”, якая з’яляецца шэдэрам кнiгадрукарскага мастацтва XVIXVIII стст. Гэта вялiкi фалiянт, апралены  скураную вокладку, з малюнкамi, выкананымi на высокiм мастацкiм i палiграфiчным узронi. Найбольшага росквiту Берасцейская друкарня дасягнула пад кiранiцтвам прадстанiка рэнесансавай культуры, паэта, перакладчыка, кампазiтара, выдаца Цыпрыяна Базылiка. У гэты час выйшлi розныя белетрыстычныя, гiстарычныя, палiтычныя выданнi.
У пачатку 1560-х гадо нясвiжскiм старастам Мацеем Кавячынскiм i мясцовым кальвiнiсцкiм прапаведнiкам Ларэнцiем Крышкоскiм у Нясвiжы была заснавана першая на Беларусi друкарня, якая карысталася кiрыласкім шрыфтам. Iдэйным кiранiком яе спачатку бы Сымон Будны. Нясвiжская друкарня  1562 г. надрукавала твор Буднага “Катэхiзiс” першы беларускамоны твор, выдадзены  межах сучаснай Беларусi, яго працу “Пра апраданне грэшнага чалавека перад Богам”, а, магчыма, i iншыя кнiгi Буднага, але яны да нас не дайшлi. У 1572 г. абсталяванне Нясвiжскай друкарнi купi магнат Ян Кiшка i тады ж у невялiкiм прыватналаснiцкiм мястэчку Лоску Ашмянскага павета Вiленскага ваяводства (цяпер вёска Валожынскага раёна Мiнскай вобласцi) заснава новую друкарню, якая стала адным з цэнтра рэфармацыйнага кнiгадрукавання. Мяркуюць, што яна працавала да 1592 г. Для працы сюды былi запрошаны з Нясвiжа С.Будны, Данiэль Лянчыцкi, Ян Карцан.
У сваiм радавым маёнтку Цяпiне (цяпер Чашнiцкi раён) заснава друкарню беларускi пiсьменнiк-гуманiст, адзiн з паслядонiка Ф.Скарыны Васiль Цяпiнскi (15301603 ?) i  1580 г. выда у ёй перакладзенае на беларускую мову “Евангелле” з уласнай прадмовай, якая стала адным з лепшых узора беларускай патрыятычнай публiцыстыкi.
Буйная рэфармацыйная друкарня на Беларусi працавала і  мястэчку Любча (Навагрудскi раён) у 16121656 гг. Яна была вельмi прадукцыйнай выпусцiлi каля 100 выдання на польскай i лацiнскай мовах, галоным чынам, свецкага зместу: творы антычных i рэфармацыйных пiсьменнiка, гiстарычныя i навуковыя дапаможнiкi, школьныя падручнiкi, а таксама лiтургiчныя творы для пратэстанцкiх абшчын.
Залежнасць большасцi рэфармацыйных друкарня ад уплывовых феадала-патрона пратэстанцкiх абшчын (Радзiвiла, Валовiча, Глябовiча, Кiшак i iнш.) у значнай меры вызначыла знешнiя формы, мову, iдэалагiчную накiраванасць выдання. Большасць з iх выйшла на польскай i лацiнскай мовах. Спарадычныя спробы выдання лiтаратуры на беларускай мове (вядомыя тры выданнi: “Катэхiзiс”, “Пра апраданне грэшнага чалавека перад Богам” С.Буднага i “Евангелле” В.Цяпiнскага) рабiлiся дэмакратычнымi дзеячамi рэфармацыйнага руху на Беларусi, якiя востра адчувалi зросшую патрэбу беларускага насельнiцтва  друкаванай кнiзе на роднай мове, у асвеце, пiсьменнасцi.
Крызiс рэфармацыйнага руху  Вялiкiм княстве Лiтоскiм у канцы XVI першай палове XVII ст. прывё да аслаблення рэфармацыйнага кнiгадрукавання на Беларусi. У сярэдзiне XVII ст. тут працягвае дзейнiчаць толькi адна рэфармацыйная друкарня  Любчы.
Асноным цэнтрам лацiна-польскага друку  Вялiкiм княстве Лiтоскiм стала друкарня Вiленскай езуiцкай акадэмii (да 1586 г. яна належала Радзiвiлам). Аснову яе прадукцыi складалi тэалагiчныя, рэлiгiйна-палемiчныя выданнi, у якiх выразна праялялiся контррэфармацыйныя, паланiзатарскiя тэндэнцыi. Але паколькi друкарня належала навучальнай установе, яна выпускала таксама слонiкi, падручнiкi, навуковую лiтаратуру.
Такiм чынам, з канца XVI ст. кнiгадрукаванне стала пастаянным фактарам культурнага, грамадска-палiтычнага, царкона-рэлiгiйнага жыцця Вялiкага княства Лiтоскага, Беларусi. У другой палове XVI першай палове XVII ст. тут фармiруецца даволi шырокi кнiжны рынак, расце попыт на друкаваную прадукцыю. Друкарнi Вялiкага княства Лiтоскага толькi  XVI ст. выпусцiлi больш за 320 выдання на польскай, лацiнскай, царконаславянскай, беларускай, лiтоскай i iншых мовах. Падлiчана таксама, што з 1601 па 1654 гг. у Беларусi надрукавана каля 100 назва кiрыласкіх кнiг.
XVI ст. у развiццi культуры Беларусi было апагейным, i яна амаль рона абапiралася на дзве асноныя для яе лiтаратурныя традыцыi русiнскую i лацiна-польскую. У першай палове гэтага стагоддзя з’яляецца новы пласт усходнеславянскай духонай культуры рэнесансная лацiнамоная паэзiя. У канцы стагоддзя з’явiлiся на Беларусi i творы польскамоныя, напiсаныя беларусамi. Увогуле, многiя пiсьменнiкi, культурныя дзеячы Беларусi XVI ст. былi палiглотамi, бо, як напрыклад, Сымон Будны, ведалi i жывалi больш як падзесятка мова, цi, як паэт Андрэй Рымша, пiсалi творы i на старабеларускай, i на старапольскай, i на лацiнскай мовах.
Агульным набыткам культуры беларускага, польскага i лiтоскага народа з’яляецца спадчына паэта-лацiнiста Яна Вiслiцкага i Мiколы Гусоскага.
У 1516 г. у Кракаскай друкарнi Яна Галера выйша у свет зборнiк паэтычных твора Яна Вiслiцкага на лацiнскай мове “Пруская вайна”, якi прынёс яго атару ерапейскую славу.
Бiяграфiчныя звесткi пра паэта надзвычай сцiплыя. Ян Вiслiцкi нарадзiся каля 14851490 гг. Хутчэй за сё ён бы выхадцам з сялян цi мяшчан. Вучыся  Кракаскiм унiверсiтэце i, вiдавочна, закончы яго  адзiн год з Ф. Скарынай (1506), з якiм мог быць знаёмы. Унiверсiтэцкiя дакументы называюць Я.Вiслiцкага рутэнусам, г.зн. русiнам. Гэта ясна казвае на яго сходнеславянскае (беларускае цi краiнскае) паходжанне. У паэме “Пруская вайна” яна выступае яго сувязь з Беларуссю. Зусiм магчыма, што радзiмай Вiслiцкага была Беларусь, а адукацыю ён атрыма у Польшчы, якая стала яго другой радзiмай.
Гiстарычную эпiчную паэму Яна Вiслiцкага “Пруская вайна” (1516) называюць мастацкiм помнiкам Грунвальду. У цэнтры твора апiсанне знакамiтай бiтвы 15 лiпеня 1410 г. Паэт усхваляе гераiзм польскага народа, гаворыць пра лiтвiна, вядомых сваёй мужнасцю на вайне (гэта адна з найбольш раннiх згадак пра беларуса у ерапейскай лiтаратуры), пяе славу Ягайлу i Вiтату, дыскрэдытуе  вачах ерапейскай грамадскасцi варожую палiтыку Тэтонскага ордэна, асуджае захопнiцкiя войны. У час працы над творам Ян ме пад рукой выпiскi з некаторых важнейшых крынiц аб Грунвальдскай бiтве, таму  паэме сустракаюцца такiя дэталi, якiх няма  дайшошых да нас крынiцах. Ён адным з першых ерапейскiх паэта-гуманiста усвядомi эпахальнае значэнне перамогi над магутным нямецкiм ордэнам для далейшага лёсу славянскiх i балтыйскiх народа. Паэтычнае апавяданне пра Грунвальд напiсана, па словах самога атара, з мэтай захаваць у памяцi нашчадка гераiчную славу народа-пераможца.
Асобнае месца  гiсторыi беларускай лiтаратуры XVI ст. займае буйнейшы славянскi паэт эпохi Адраджэння Мiкола Гусоскi (каля 1480 пасля 1533). Паэт бы родам з Гродзеншчыны. З твора Гусоскага i скосных сведчання мы даведваемся, што ён нарадзiся  сям’i чалавека, для якога паляванне было i сродкам жыцця, i прызваннем. Адукацыю паэт атрыма у Беларусi, паглыбля веды  Вiльнi, Польшчы, Iталii.
Самым значным творам Мiколы Гусоскага з’яляецца паэма “Песня пра зубра”, створаная  Рыме  15211522 гг. i надрукаваная  Кракаве  1523 г. Як сведчыць сам атар, аднойчы яму давялося бачыць у Рыме спецыяльна наладжаны для публiкi бой быко. Гэта вiдовiшча нечым нагадвала паляванне на зубра i, натуральна, выклiкала  Мiколы, як былога палянiчага, адпаведныя спамiны, якiмi ён i падзялiся з прысутнымi. Гэта апавяданне настолькi зацiкавiла слухачо, сярод якiх бы i сам папа Ле X зазяты аматар палявання i сапрадны знаток паэзii, што Гусоскаму тут жа было даручана скласцi паэму пра насельнiка далёкiх паночных лясо. Такiм чынам, “Песня пра зубра” напiсана па заказу i адрасавана iтальянскаму чытачу, выхаванаму на класiчных узорах лiтаратуры. I вось з-пад пяра Гусоскага выходзiць твор вялiкай мастацкай сiлы, выключна арыгiнальны i самабытны, якi з’яляецца палiтычным трактатам. Яго змест заснаваны на багатых асабiстых уражаннях i перажываннях атара, якi вырас у лясным краi, на лоннi некранутай прыроды Беларусi канца XV ст. Амаль палову гэтай паэмы займаюць апiсаннi знешняга выгляду, павадак, ладу жыцця зубра, цара беларускiх пушча, i сцэны палявання. Вельмi падрабязна, з вялiкай мастацкай сiлай i перакананасцю апiсаны паводзiны цяжка параненага зубра. Зубр для Гусоскага бы сiмвалам радзiмы. Таму “Песня пра зубра” стала i песняй аб БеларусiЛiтве. Побач з вобразам зубра атар паэмы стварае велiчны вобраз сваёй радзiмы. Паэт апявае прыгажосць беларускай прыроды, з захапленнем апавядае чытачам пра яго заняткi, звычаi, норавы, пакуты. Паэт услаляе свайго кумiра, вялiкага князя Вiтата, суровага, але справядлiвага, па словах паэта, правiцеля, якi шанава доблесць i з пагардай ставiся да баязлiвасцi, якi се сiлы аддава узмацненню магутнасцi, незалежнасцi i мiжнароднага атарытэту Вялiкага княства Лiтоскага. Апяваючы Вiтата як iдэальнага гасудара, паэт называе час яго княжання залатым векам у гiсторыi княства.
Дастойна прадожы i памножы скарынiнскiя рэнесансна-гуманiстычныя традыцыi, унёс свой арыгiнальны клад у скарбнiцу беларускай культуры i думкi Сымон Будны беларускi гуманiст i асветнiк, адзiн з буйнейшых дзеяча рэфармацыйнага руху на Беларусi. Нарадзiся Будны каля 1530 г. Пытанне аб месцы яго нараджэння i нацыянальнасцi па сённяшнi дзень застаецца дыскусiйным. Хто ён, беларус цi паляк, нарадзiся ён у Будах беларускiх (якiх нямала на тэрыторыi нашай рэспублiкi), цi  Будах, што знаходзяцца на тэрыторыi Мазовii (Польшча), дакладна не высветлена. Аднак нават тыя, хто лiчаць Буднага палякам, пагаджаюцца, што вельмi многiя факты сведчаць на карысць яго беларускага паходжання: добрае веданне беларускай мовы, жыцця, звычая беларускага народа. Каля 1544 г., прыблiзна ва зросце 14 гадо, Будны паступi на факультэт свабодных мастацтва Кракаскага унiверсiтэта, якi на працягу некалькiх стагоддзя з’яляся “альма матэр” для многiх беларуса. Потым, магчыма, скончы тэалагiчны факультэт Базельскага унiверсiтэта. За гады вучобы за мяжой ён далучыся да пратэстанцкага вучэння. У 1558 г. Будны прыеха у сталiцу Вялiкага княства Лiтоскага Вiльню, дзе заня пасаду катэхiзiста, г.зн. настанiка пратэстанцкага таварыства з абавязкам па нядзелях, аторках, пятнiцах i  святочныя днi выкладаць асновы рэфармацыйнага вучэння дзецям i дарослым. Два гады ён працава на пасадзе катэхiзiста, i на гэтай аснове, вiдаць, вырас яго першы твор “Катехизис”, якi пазней бы выдадзены  Нясвiжы на беларускай мове. Гэта сур’ёзны аргумент на карысць беларускага паходжання Сымона Буднага.
Для асветы простых людзей у 1562 г. у Нясвiжскай друкарнi пад апекай Мiкалая Радзiвiла Чорнага Будны выда свой “Катэхiзiс”, а потым i другую кнiгу на беларускай мове “Аб апраданнi грэшнага чалавека перад Богам”, якая, на жаль, не захавалася.
У 70-я гады  Лоску разгарну кiпучую лiтаратурна-публiцыстычную дзейнасць. Гэта бы вельмi плённы перыяд, калi Будны выдава кнiгу за кнiгай на лацiнскай i польскай мовах. Найбольш вядомымi з яго выдання гэтага часу з’яляюцца нясвiжская Бiблiя (1572), “Новы Запавет” з шырокiмi каментарыямi да яго, “Аб асновах хрысцiянскай веры” (1576). У iх Будны выкла свае сацыяльна-палiтычныя, рэлiгiйна-фiласофскiя i педагагiчныя iдэi. Ён праявi сябе арыгiнальным i самабытным публiцыстам, вялiкiм майстрам пяра. Яго творы характарызуюцца яснасцю думкi, дасцiпнасцю, палемiчнай завостранасцю i пераканачасцю аргументацыi.
Усё сваё жыццё Сымон Будны прысвяцi справе асветы народа i падрыву атарытэту афiцыйнай хрысцiянскай царквы. Ён першым пасля Скарыны не толькi выкарыстова беларускую мову  рэлiгiйным пiсьменстве, але i прапагандава яе як ранапраную мову, як лепшы сродак для распасюджвання веда сярод простага народа. У сваiх шматлiкiх трактатах i кнiгах Будны паслядона вё барацьбу за вызваленне грамадскай думкi ад грузу сярэдневяковай схаластыкi. У цяжкiя часы, калi  краiнах Заходняй Еропы гарэлi кастры iнквiзiцыi, а сялякая праява крытычнай думкi i цвярозага погляду на рэчаiснасць разглядалася як небяспечная ерась, С.Будны сея насенне разумнага, здравага, практычнага падыходу да з’я жыцця i рэлiгii. Ён заклiка правяраць веру розумам. З гэтых пазiцый пiсьменнiк крытыкава афiцыйную хрысцiянскую царкву i асаблiва езуiта, якiя сваёй прапагандай каталiцызму i паказным чалавекалюбствам распальвалi рэлiгiйны фанатызм, наносячы тым самым шкоду грамадству i дзяржаве. С.Будны вё барацьбу за асвету i пашырэнне веда у грамадстве, выступа змагаром за брацкую дружбу i творчае супрацонiцтва памiж славянскiмi народамi. Выкладаючы свае погляды на жыццё i рэлiгiю, ён пракладва шлях да секулярызацыi грамадскай думкi i вызвалення лiтаратуры ад уплыву хрысцiянскай iдэалогii.
Адным з асноных вiда, вызначышых характар лiтаратурнага працэсу  Беларусi канца XVI першай паловы XVII ст., была палемiчная публiцыстыка, царкона-рэлiгiйная па форме i афарбоцы, але сацыяльна-палiтычная па iдэйнаму зместу. Яна з’яляецца адказам на абвастрэнне рэлiгiйнай барацьбы  канцы XVI ст. Творы iдэолага унiяцка-каталiцкага лагера П. Скаргi, I. Пацея, I.В. Руцкага i iнш. i творы апалагета праваслая Г. i М. Сматрыцкiх, I. Вiшэнскага, З. Капысценскага i iнш., ананiмныя палiтычныя сачыненнi складаюць цэлы пласт беларускай лiтаратуры.
Апазiцыя рашэнням Берасцейскага унiяцкага сабора вымусiла яго натхнiцеля даваць тлумачэннi прычын прыняцця унii, даказваць яе законны характар, апрадваць свае дзеяннi. Яны не замарудзiлi выдаць у Вiльнi кнiгi I.Пацея “Справедливое описанье поступку и справы сынодовое, и оборона згоды и едности свершенное, которая ся стала на сыноде Берестейском в року 1596”, П.Скаргi “Брэсцкi сiнод” (1597, на польскай мове) i “Описанье и оборона събору руского Берестейского” (1597, у перакладзе на беларускую мову I.Пацея). Яны абвiнавачвалi працiнiка унii  непадпарадкаваннi дзяржанай уладзе, чым надалi рэлiгiйнай палемiцы палiтычны характар i яшчэ болей распалiлi спрэчку. Кнiга Пацея была куплена i знiшчана правасланымi.
З аблiчэннем унii, яе iдэолага i дзеяча у Вiльнi, Львове, Астрогу, Афонскiм манастыры выступiлi абаронцы праваслая i нават усходнiя патрыярхi. Найбольш аргументаванай (па сведчанню сучаснiка) была выдадзеная  1597 г. у Вiльнi кнiга Хрыстафора Фiлалета (пад гэтым пседанiмам, мабыць, выступi валынскi пратэстант Марцiн Бранескi) “Апокрисис, албо отповедь на книжкы о съборе Берестейском”, якая стала адным з лепшых твора сатырычнай лiтаратуры таго часу. “Апакрысiс” прынёс шмат непрыемнасцей апалагетам унii i каталiцызму. Яе атар не пакiну без увагi нiводнага сцвярджэння Скаргi. Усё тое, што езуiт выдава за станочае, Фiлалет паказа у рэзка адмоным плане, i  сваёй эрудыцыi, логiцы, уменнi пераканаць чытача значна перазышо Скаргу. Таму, каб нейтралiзаваць уздзеянне “Апакрысiса” на грамадства, прыхiльнiкi унii зялiся за скупку i знiшчэнне гэтай кнiгi. У вынiку такога заемнага знiшчэння кнiг значная частка палемiчнай публiцыстыкi канца XVI першай паловы XVII ст. нам вядома толькi па назвах.
Адно з вядучых месц у лiтаратурным працэсе Беларусi канца XVI першай паловы XVII ст. належыць Мялецiю Сматрыцкаму (15771633) буйнейшаму царконаму дзеячу i пiсьменнiку, чыя грамадская i лiтаратурная дзейнасць звязана з Беларуссю, Украiнай i Летувай. Нарадзiся ён на Украiне. Яго бацька, Герасiм Сматрыцкi, бы адным з першых пiсьменнiка-палемiста. Першапачатковую адукацыю Мялецiй атрыма у Астрожскай гiмназii. У пачатку 90-х гадо вучыся на фiласофскiм факультэце Вiленскай езуiцкай акадэмii, а пасля заканчэння займася педагагiчнай дзейнасцю, працава хатнiм настанiкам. З 1600 г. па запрашэннi князя Б.Саламярэцкага вучы яго сына, разам з выхаванцам паеха у Германiю i там слуха лекцыi  Нюрнбергскiм, Лейпцыгскiм, Вiтэнбергскiм унiверсiтэтах. Пасля вяртання жы пад Менскам, потым пераеха у Вiльню, дзе ступi у правасланае брацтва i прыня удзел у барацьбе супраць унii i каталiцызму. Тут напiса каля 20 твора.
“Фрынас” (“Плач”) Тэафiла Артолага (пседанiм Мялецiя Сматрыцкага) адзiн з самых выдатных помнiка палемiчнай лiтаратуры. Ён з’явiся  1610 г. як водгук на драматычныя падзеi  Вiльнi  1609 г. захоп па загаду мiтрапалiта Пацея правасланых цэрква унiятамi. “Фрынас” ме вялiкую папулярнасць сярод правасланага насельнiцтва Рэчы Паспалiтай i лiчыцца самым лепшым творам пiсьменнiка. У iм Сматрыцкi да яркi малюнак сучаснага яму стану правасланай царквы. Ён раскрывае маразм i нутраны разлад у самой царкве, абураецца бяздзейнасцю духавенства, практыкай куплi-продажу вышэйшых царконых пасад. Ён кiдае палiтычнае абвiнавачванне  адрас папскай iмперыi Ватыкана, паказвае небяспечнасць для народа i радзiмы працэсу акаталiчвання i дэнацыяналiзацыi мясцовай феадальнай знацi, служылай шляхты i нават мяшчанства. Напалоханыя “Фрынасам” , прасякнутым “смяротным ядам” для каталiцызму, езуiты i унiяты адразу ж выступiлi супраць кнiгi Сматрыцкага. Першымi, хто напiса адказ, былi П.Скарга i Iлля Марахоскi. Яны абвiнавачвалі атара  прапагандзе аднолькава небяспечных як для правасланай, так i для каталiцкай цэрква пратэстанцкiх iдэй Лютэра i Кальвiна. А кароль Жыгiмонт III сваiм унiверсалам забаранi продаж i куплю кнiжкi Сматрыцкага пад пагрозай вялiкага штрафу, яна падлягала спальванню, а атар i выдавец арышту.
Зацятым барацьбiтом супраць Берасцейскай унii бы Афанасiй Фiлiповiч (каля 1595/16001648). Выхадзец з Берасцейшчыны, з сям’i збяднелага шляхцiча, ён атрыма адукацыю  Вiленскай езуiцкай акадэмii. Потым працава хатнiм настанiкам у дамах шляхты i магната i ме атарытэт выдатнага педагога. Пастрыгся  манахi i жы у манастырах Берасцейшчыны. У 1637 г. ён дабрася да Масквы, дамогся адыенцыi  маскоскага цара, на якой заклiка яго заступiцца за правасланых аднаверца у Рэчы Паспалiтай. Вярнуся Афанасiй на радзiму з багатымi ахвяраваннямi для сваёй царквы, але з рэпутацыяй здраднiка. У апошняе дзесяцiгоддзе жыцця А. Фiлiповiч пiса “Дыярыуш”, у якiм паказа павекавую гiсторыю царконай унii як гiсторыю ганення i здзека над духоным жыццём правасланага насельнiцтва. Абвiнавачаны  сувязях з казакамi i  тым, што “унию святую оскорблял и проклинал”, 5 верасня 1648 г. пасля жорсткiх катавання бы расстраляны  лесе непадалёк ад Бярэсця. А.Фiлiповiч кананiзаваны правасланай царквой.
За час свайго iснавання царкона-палемiчная публiцыстыка, увабрашы  сябе лiтаратуру адкрытых лiсто, адозва, памфлета, трактата i iншых вiда творчасцi, прайшла складаны i супярэчлiвы шлях развiцця. У ёй назiралiся здымы i спады, iдэйна-мастацкi рост i таптанне на адным месцы вакол набiшых аскому адных i тых жа багаслоска-дагматычных пытання. Але яна адыграла станочую ролю  гiсторыi, упiсашы яркую старонку  грамадска-палiтычную думку i лiтаратуру беларускага i краiнскага народа. На працягу больш за пастагоддзя яна карысталася вялiкай папулярнасцю  шырокiх колах грамадскасцi таго часу, для якой яна выконвала функцыю зброi вострай iдэалагiчнай барацьбы.
У XVI першай палове XVII ст. на беларускiх землях працягвалася стварэнне летапiса. Ва мовах узмоцненай цiкавасцi да мiнулага, выклiканай фармiраваннем нацыянальнай самасвядомасцi, уплывам iдэй Адраджэння, была зроблена спроба стварыць новую гiсторыю Лiтвы i Русi.
Арыгiнальным помнiкам гiстарыяграфii i грамадска-палiтычнай думкi Вялiкага княства Лiтоскага першай паловы XVI ст. з’яляецца “Хронiка Вялiкага княства Лiтоскага i Жамойцкага”, створаная  асяроддзi патрыятычна настроенай лiтоскай знацi. У яе аснову пакладзена легенда аб паходжаннi старажытных лiтоца ад рымлян. Летапiсец падае велiчную, iдэалiзаваную i не пазбаленую фактычных памылак i недакладнасцей гiсторыю Лiтвы. Выдатным помнiкам агульнадзяржанага летапiсання ВКЛ з’яляецца “Хронiка Быхаца”, заснаваная на матэрыялах папярэднiх беларускiх летапiса i хронiк. Сваю назву яна атрымала ад iмя беларускага пана А.Быхаца, уладальнiка адзiнага рукапiснага экземпляра гэтага летапiсу. У XIX ст. рукапiс бы згублены, але тэкст твора захавася дзякуючы гiсторыку Тэадору Нарбуту, якi надрукава яго  1846 г. У навуцы няма адзiнай думкi наконт часу i месца стварэння “Хронiкi Быхаца”. Iмкнучыся стварыць максiмальна поную гераiзаваную гiсторыю Вялiкага княства Лiтоскага, невядомы атар (атары) ствары этапны твор у гiсторыi агульнадзяржанага летапiсання, якое згасла разам са стратай у другой палове XVI ст. Вялiкiм княствам Лiтоскiм палiтычнай незалежнасцi.
Вядомым паэтам, мыслiцелем, асветнiкам застася  гісторыі Сiмяон Полацкi (Самуiл Емяльянавiч Пятроскi-Сiтнiяновiч) (16291680), паходзi з сям’i заможных палачан. Атрыма адукацыю  Кiева-Магiлянскай калегii і Віленскай езуіцкай акадэміі. Вiдаць, не выпадкова Сiмяон, якi атрыма правасланую i каталiцкую адукацыю, схiлiся да кампрамiснага памiж iмi унiяцтва. Яно, верагодна, здавалася яму адзiна прыемлемай формай зблiжэння заходне- i сходнеерапейскiх традыцый i культур.
Вайна 16541667 гг. крута памяняла не толькi намеры, але i сё жыццё i далейшы лёс 25-гадовага Сiмяона. Захоп маскоскай армiяй на працягу 16541655 гг. амаль усёй Беларусi, сталiцы ВКЛ Вiльнi зрабiла на яго вялiкае ражанне, прывяло  шокавы стан. Малады чалавек паказа сябе  гэтай сiтуацыi прагматыкам. У 1656 г. ён прымае манаскi сан, становiцца дыдаскалам (настанiкам) невялiкай брацкай школы пры манастыры i жо праз месяц разам са сваiмi выхаванцамi вiтае цара Аляксея Мiхайлавiча як вызвалiцеля беларускага народа.
У 1660 г. ездзi у Маскву прасiць дапамогi для полацкага манастыра, некаторы час жы там, прадставi цару хвалебную “Дэкламацыю”, у якой назва яго “царом-Сонцам”. Вясной 1664 г., баючыся ганення з боку лад Рэчы Паспалiтай, ён, як прыхiльнiк маскоскай арыентацыi, пакiну родны горад i паеха у Расiю на пастаяннае жыхарства. Там ён ста прыдворным лiтаратарам.
Сiмяон становіцца прыхiльнiкам, а потым iдэолагам праваслая i расiйскага самадзяржая. Яго выбар бы як вымушаным, так i добраахвотным. У драматычнай дылеме, якую яму прапанавала жыццё, патрыятызм або кар’ера ён выбра апошняе. У Маскве С. Полацкі вымушаны бы адмовiцца ад роднай мовы. Ён пакла пачатак згубнаму для нашай культуры працэсу культурнай эмiграцыi, якi  XVIIIXIX стст. набы масавы характар. Інтэлектуальна-творчыя сiлы беларускага народа з прычыны адсутнасцi ласнай дзяржанасцi i нацыянальнай самасвядомасцi “эмiгрыравалi” або  польскую, або  рускую культуру.
Жывапiс Беларусi XVI першай паловы XVII ст. складаная, супярэчлiвая i  той жа час самабытная i арыгiнальная з’ява  гiсторыi сусветнага мастацтва. Развiваючыся на скрыжаваннi шляхо, ён узбагачася, з аднаго боку, рысамi заходнеерапейскай культуры, з другога захова рысы сходнеславянскай культуры. Адначасова  iм прыкметна праялялася i тая плынь, якая зыходзiла ад народнага мастацтва. Вялiкi плы на развiццё жывапiсу зрабiлi тагачасныя гiстарычныя падзеi, якiя адбывалiся на тэрыторыi Беларусi.
Адметная рыса твора жывапiсу пачатку XVI ст. цесная сувязь з вiзантыйскiм i старажытнарускiм мастацтвам, захаванне ладу мыслення i пачуцця, уласцiвых сярэднявеччу. У парананнi з творамi гэтага часу жывапiс сталага XVI i пачатку XVII ст. вызначаецца iмкненнем да канкрэтызацыi выявы. Хаця i iншасказальна, але досыць пона адбiлiся  iм уяленнi народа аб справядлiвасцi i прыгажосцi, яго клопаты i спадзяваннi  складаных умовах сацыяльна-гiстарычнага жыцця.
Зараз вядома, што  XVI ст. у Беларусi працавала 26 жывапiсца, 44 скульптары, 105 майстро залатых спра; вядомы таксама 19 мастако, працавашых у першай палове XVII ст. Яны стварылi шмат арыгiнальных манументальных фрэскавых i iканапiсных твора.
Фрэскавыя роспiсы XVI першай паловы XVII ст. дайшлi да нас у вельмi абмежаванай колькасцi, што не дазваляе даць разгорнутую характарыстыку манументальнага мастацтва гэтага перыяду. Вялiкую гiстарычную i мастацкую каштонасць мае фрэскавы роспiс з выявамi Благавешчанскай царквы Супрасльскага манастыра, створаны  1557 г. Да нашых дзён роспiс захавася толькi  фрагментах. Ён наблiжаецца да мастацтва Вiзантыi канца XIV пачатку XV ст. Аднак у жывапiсе Супрасля яна праявiлiся i элементы заходнеславянскага мастацтва. Цiкавымi помнiкамi манументальнага жывапiсу першай паловы XVII ст. з’яляюцца роспiсы Куцеiнскага манастыра каля Оршы, Багаяленскага сабора  Магiлёве, царквы Св. Духа Тапiчэскага манастыра  г. Мсцiславе.
Найбольш папулярным i распасюджаным вiдам жывапiсу  XVI першай палове XVII ст. бы абраз. На пачатку XVI ст. пад уплывам iдэй Адраджэння складваецца беларуская iканапiсная школа. Характэрная для мастацтва эпохi Адраджэння вага да зямной прыгажосцi звычайнага чалавека, да яго пачуцця i клопата была ласцiва i беларускаму мастацтву. Гэта ярка праявiлася  кнiжнай гравюры, алтарным жывапiсе, некалькi менш у iканапiсе, дзе сказалася трываласць традыцый. Новыя павевы спрымалiся iканапiсам, развiццё якога вызначалася царконымi канонамi, асцярожна i з адборам. Але тым не менш i  абразах усё часцей персанажы надзяляюцца iндывiдуальнымi рысамi, у сюжэтнай канве з’яляюцца элементы бытавога, этнаграфiчнага характару. Абуджаецца павышаная цiкавасць да навакольнай рэчаiснасцi i жаданне перадаць узнёслыя пачуццi i яленнi праз звыклыя, блiзкiя да рэальных формы. Абраз убiрае  сябе прыкметы рэальнага жыцця i адлюстровае густы i традыцыi народнага мастацтва, што i надае яму мясцовы каларыт.
Да лепшых узора беларускага iканапiсу XVI ст. належаць абразы “Матка Боская Iерусалiмская” са Здзiтава i “Нараджэнне Багародзiцы” з Ляхаца на Берасцейшчыне, “Матка Боская Адзiгiтрыя” з Дубiнца, “Пакланенне вешчуно” з Дрысвят на Вiцебшчыне, “Параскева Пятнiца” са Случчыны.
У першай палове XVII ст. працягвала развiвацца нацыянальная школа iканапiсу. У канцы XVI першай палове XVII ст. на змену рэнесансу прыйшо новы стылiстычны напрамак барока. Адступленне ад традыцый старажытнарускага iканапiсу i з’яленне элемента барока праяляецца  больш жывапiснай прапрацоцы складак адзення, смелым спалучэннi колеру, новым падыходзе да прапiскi лiка, у iмкненнi да зорыстасцi, арнаментыкi. Цiкавымi помнiкамi першай паловы XVII ст. са сталымi стылявымi прыкметамi беларускай школы iканапiсу з’яляюцца абраз “Тройца новазапаветная” з Дастоева, “Успенне” з Панiквы на Берасцейшчыне, “Матка Боская Адзiгiтрыя Невядальны цвет” з сяла Басценавiчы на Магiлёшчыне, пяць работ маларыцкага майстра, выкананых у 16481650 гг. (“Праабражэнне”, “Пакро”, “Успенне”, “Нараджэнне Маткі Боскай”, “Цалаванне Iаакiма i Ганны. Благавесце Ганне”).
Сярод твора XVII ст. адзiным уласнаручна падпiсаным помнiкам з’яляецца работа Пятра Ясеевiча з Галынца (Магiлёшчына) “Нараджэнне Маткі Боскай” (1649). Гэты твор яркi прыклад беларускай iканапiснай школы, у якой ужо добра прасочваецца станаленне нацыянальнага варыянта барока. Работа Пятра Ясеевiча азначае важны этап у гiсторыi станковага жывапiсу першай паловы XVII ст., якi дэманстрава яе дасягненнi i паказва, што  развiццi рэалiстычных тэндэнцый беларускi iканапiс таго часу некалькi апярэджва старажытнарускае мастацтва, уздым у якiм адбыся крыху пазней, у другой палове XVII ст.
Беларускi станкoвы партрэт, якi пача фармiравацца  XV ст., ужо  канцы XVI ст. дае высокiя зоры. Асаблiвага росквiту гэты жанр дасягну у XVII пачатку XVIII ст.
Партрэт XVIXVIII стст. з’яляецца не толькi творам мастацтва, а яшчэ (можа, i найперш) генеалагiчным дакументам, якi векавечвае прадстанiка таго цi iншага роду i з’яляецца яго своеасаблiвым “пашпартам”. Такая функцыянальная накiраванасць партрэта нараджала своеасаблiвыя стылiстычныя прыкметы, якiя не змянялiся на працягу многiх дзесяцiгоддзя, аж да пачатку XIX ст. Складваецца тып партрэта, якi  польскiм мастацтвазнастве называецца “сармацкiм”, у Расii вядомы з другой паловы XVII ст. як “парсуна”. Для партрэта такога роду характэрны строгiя каноны: фiгуры падаюцца  рост, радзей пагрудна, або пакаленна, у парадным адзеннi, з атрыбутамi лады (булава, жэзл, ключ i г.д.). На фоне звычайна малявалiся падвязаныя драпiрокi i элементы архiтэктуры, што рабiла ражанне i надавала партрэту рачыстасць i параднасць. Выява дапанялася догiм надпiсам, у якiм паведамлялася пра знагароды, тытул, пасады партрэтаванага, а таксама некаторыя бiяграфiчныя звесткi. Нярэдка  кутку партрэта можна было бачыць i герб заказчыка. Мастак iмкнуся прадзiва перадаць натуру. Ён аб’ёмна пiса толькi твар мадэлi, фiгура ж трактавалася плоскасна, поза была застылай, скаванай. Мужчыны, як правiла, падавалiся як асобы ваянiчыя, касцюму не надавалася вялiкай увагi. На жаночых партрэтах бачна iншы раз празмернае жаданне паказаць прыгажосць жанчыны. Лепшыя творы бiскупа Гейдройца – партрэты княгiнi Кацярыны Слуцкай, слуцкiх князё Алелькавiча, партрэт жонкi заможнага магната Кацярыны Астрожскай, канцлера Льва Сапегi, польскай каралевы Барбары Радзiвiл, Юрыя Радзiвiла, Мiкалая Юр’евiча Радзiвiла, князя Ежы Радзiвiла, Мiхаiла Барысавiча, Януша Радзiвiла, Альбрэхта Станiслава Радзiвiла, партрэт Катажыны i Марыi Радзiвiл вызначалiся рэалiстычнасцю, глыбiнёй псiхалагiчнай характарыстыкi i падкрэсленым пачуццём чалавечай годнасцi. Унiкальнымi з’яляюцца знойдзеныя  1966 г. у склепе касцёла Брыгiцкага манастыра  Гароднi партрэты сям’i Весялоскiх, напiсаныя невядомым гарадзенскiм мастаком у 3040-я гады XVII ст. Яны заховаюцца  Нацыянальным мастацкiм музеi Беларусi.
Вялiкiм дасягненнем беларускага выяленчага мастацтва XVI ст. з’ялялася паступовае авалоданне законамi перспектывы, iмкненне паказаць фiгуры i рэчы  прасторы. Характэрным у гэтым сэнсе з’яляецца гравюрны партрэт Ф.Скарыны, змешчаны  пражскай Бiблii. Гэта было першае  Еропе падпiсанае адлюстраванне друкара Бiблii. На iм упершыню паказаны чалавек у час працы сярод розных рэча, многiя з якiх маюць сiмвалiчнае значэнне. Партрэт Ф.Скарыны належыць да выдатнейшых твора беларускага мастацтва.
Вядучым вiдам графiкi была кнiжная гравюра. Яе развiццё звязана з дзейнасцю беларускiх друкарня. Паводле крынiц, з 1601 па 1654 гг. у Беларусi надрукавана каля 100 кiрыласкіх кнiг, даволi разнастайных па тэматыцы. Асобныя беларускiя выданнi першай паловы XVII ст. з’яляюцца неперазыдзенымi шэдэрамi мастацтва кнiгi, узорамi творчасцi друкаро, рысавальшчыка, гравёра. Характэрнай рысай аздобы кнiг было iмкненне да сiнтэзу, да заемадзеяння сiх кампанента: тытула, заставак, канцовак, iнiцыяла, фiгурных выя, наборнай арнаментыкi. На Беларусi паступова складваецца свой уласны стыль афармлення кнiгi. Нацыянальныя асаблiвасцi беларускай графiкi ярчэй за сё выявiлiся  кнiгах брацкiх друкарня: вiленскай Троiцкай (потым Святадухаскай), куцеiнскай, пазней магiлёскай.
У XVI першай палове XVII ст. значнага развiцця дасягае скульптура, што праяляецца i  разнастайнасцi яе вiда i жанра, i  майстэрстве выканання пластычных твора. У гэты перыяд атрымлiваюць развiццё се разнавiднасцi скульптуры манументальная i мемарыяльная (надмагiллi), дробная пластыка. Скульптура выраблялася з металу, косцi, каменю, дрэва, мела палiхромную расфарбоку, змяшчалася  iнтэр’ерах храма i была цесна заемазвязана з архiтэктурай, яе мастацкiмi стылямi.
Фармiруецца мясцовая школы разьбы. Пластычнае мастацтва XVXVI стст. мела непарыную сувязь са старажытнарускiмi мастацкiмi традыцыямi, працягвала i развiвала iх. У той жа час беларуская скульптура канца XV пачатку XVI ст. адчувае плы гатычнага мастацтва. У другой палове XVI ст. гатычныя традыцыi арганiчна спалучаюцца з рэнесанснымi, утвараючы своеасаблiвы спла. На мяжы позняй готыкi i рэнесансных традыцый полацкiмi майстрамi створана скульптура “Св. Гжэгаж” (заховаецца  музеi г. Кiнешмы), скульптурныя выявы святых Ганны i Iаакiма з в. Здзiтава на Брэстчыне. Рысы гатычнага стылю адчуваюцца  крыху выцягнутых фiгурах, ломкiх, жорсткiх складках адзення, дробнай прапрацоцы завiтко валасо. Галоную вагу майстар надае характэрным нацыянальным рысам твару, вялiкiм натруджаным рукам i  адпаведнасцi з рэнесанснымi канцэпцыямi iмкнецца выявiць унутраную велiчнасць, духоную сiлу вобраза. Гатычныя формы дога трымалiся  скульптуры Беларусi i знiклi толькi  пачатку XVII ст. пад магутным нацiскам барока.
Значны плы на развiццё беларускай пластыкi аказвалi традыцыi Адраджэння. У скульптуры перададзена цiкавасць да навакольнай рэчаiснасцi, рэальнага чалавека, што выяляецца  выбары тыпажу, перадачы форм чалавечай фiгуры, у пiльнай увазе да бытавых абставiн. Вобразам надаюцца рысы iндывiдуальнасцi, спакойнай упэненасцi, уласнай годнасцi, у выявах дапускаецца больш свабоды. Пластыка становiцца аб’ёмнай, рэльеф шматпланавым. Традыцыi Адраджэння назiраюцца  такіх скульптурах, як “Кацярына Александрыйская”, “Лiзавета Венгерская”, “Святы  рыцарскiх даспехах”, “Казiмiр” з пасёлка Шарашова на Берасцейшчыне, у кампазiцыi “Марыя з дзiцём” (Нясвiж), царскай браме з царквы вёскi Варанiлавiчы Пружанскага раёна.
Традыцыi Адраджэння робяць значны плы i на развiццё надмагiльнай скульптуры, якая даволi шырока бытавала  Беларусi жо  XVI ст. Яе прынеслi сюды iтальянскiя майстры, што працавалi  Вялiкiм княстве Лiтоскiм. Iмкненне захаваць свой вобраз для будучых пакалення, зацвердзiць прэстыж свайго роду, ушанаваць памяць нябожчыка адпавядала духу новага гуманiстычнага светаспрымання, духу новага часу (надмагiллі канцлера Вялiкага княства Лiтоскага Альбрэхта Гаштольда i вiленскага бiскупа Пала Гальшанскага  вiленскiм Кафедральным саборы, Мiкалая Крыштафа Радзiвiла з Нясвiжа).
Значнага росквiту  гэты перыяд дасягае каменная мемарыяльная скульптура. Сярод захаваных помнiка трэба адзначыць надмагiлле Мiкалая VIII Крыштафа Радзiвiла (Сiроткi) i яго сына (Нясвiж), надмагiлле вiцебскага кашталяна Мiколы Вольскага i яго жонкi Барбары (касцёл у вёсцы Крамянiца Гродзенскай вобласцi), надмагiллi Пала Сапегi i яго трох жонак (францысканскi касцёл у в. Гальшаны на Гродзеншчыне, надмагiлле гетмана Вялiкага княства Лiтоскага Льва Сапегi i яго жонак (касцёл св. Мiхаiла  г. Вiльнi).
У першай палове XVII ст. у Беларусi бы створаны цэлы шэраг алтарных комплекса. Менавiта на iх змяшчалася асноная частка жывапiсных, скульптурных твора. Багата аздаблялiся яны i дэкаратынай разьбой. Таму алтарныя комплексы з’яляюцца прыкладам сiнтэзу мастацтва, гарманiчна спалучаных агульнасцю iдэйнай задумы, што стварала ражанне багацця, пышнасцi i хараства. Яскравы прыклад таму галоны алтар касцёла Iаана Хрысцiцеля (в. Волпа на Гродзеншчыне), алтар Успенскага касцёла вёскi Будсла на Меншчыне, дзе змешчана 20 скульптур, алтар былой унiяцкай царквы  в. Порплiшча на Вiцебшчыне.
Дэкаратына-прыкладное мастацтва XVI першай паловы XVII ст. развiвалася  непасрэднай сувязi з народным мастацтвам, старажытнарускiмi i заходнеерапейскiмi традыцыямi. Развiвалася размалёка па дрэву, чаканка па металу, таракотавая i палiваная керамiка i кафля. Рамеснiкi выраблялi палiхромную рэльефную кафлю з рознымi кампазiцыямi, ужывалi глазур i эмаль. Шмат мастацкiх рэча выраблялася з металу, развiвалiся кока, лiццё, разьба. Збройнiкi жывалi каштоныя металы  аздобе зброi. Дзейнiчалi цэхi ювелiра. Разьбяры па косцi, выкарыстоваючы рогi ласё, аленя, клыкi дзiко, косцi розных жывёл, птушак выраблялi гронкi нажо, накладкi калчана, дэталi арбалета, грабянi, гузiкi, фiгуркi шахмат, шашак, абклады кнiг i абразо, невялiкiя абразкi. Спецыялiсты па апрацоцы каменю выраблялi гарматныя ядры розных памера, тачыльныя брускi, праслiцы, надмагiльныя крыжы, надмагiллi  выглядзе бюста, статуй, рэльефа, стэл, калон, абелiска, архiтэктурна-дэкаратыныя дэталi (калоны, парталы i г.д.). Гутнiкi XVIXVII стст. унеслi значны клад у развiццё шкларобства, вырабляючы посуд: кiлiшкi, кубкi, бакалы, чаркi, бутэлькi, якiя прыгожвалiся шклянымi каляровымi нiцямi, жгутамi, стужкамi, пячаткамi з выявамi герба, роспiсам фарбамi i золатам.
У беларускiм дойлiдстве першай паловы XVI ст. панавалi яшчэ сярэднявечныя архiтэктурныя стылi. Правасланыя цэрквы  асноным патаралi традыцыйны старажытнаруска-вiзантыйскi тып храма, каталiцкiя ж касцёлы зводзiлiся  гатычным стылi. Нават найбольш арыгiнальныя i выдатныя помнiкi своеасаблiвага стылю, узнiкшага на Беларусi на мяжы XVXVI стст. (цэрквы абарончага тыпу  Сынкавiчах, Супраслi, Малым Мажэйкаве), не трымлiваюць ясных рэнесансных рыс i з’яляюцца лебядзiнай песняй сярэднявечча  беларускiм дойлiдстве. Толькi  другой палове XVI ст. былi пабудаваны першыя збудаваннi рэнесанснага стылю. Для гэтага стылю характэрны зварот да культурнай спадчыны антычнасцi, што праявiлася  звароце да антычнай ордэрнай сiстэмы, iнтэрпрэтацыi антычных форма у дачыненнi да новых гiстарычных умо; ужываннi ордэрнага члянення сцен, арачных галерэй, каланад, звода, купало. Яны спалучалiся з рысамi готыкi: Спаса-Праабражэнская царква  Заслаi, кальвiнiсцкi збор у Асташыне на Наваградчыне, фарны касцёл у Клецку. Найбольш вядомай пабудовай беларускага рэнесансу з’яляецца кальвiнiсцкi збор у Смаргонi, узведзены  16061612 гг. i хутка прыстасаваны пад касцёл.
У канцы XVI ст. пад уплывам рэнесансу адбылiся iстотныя змены  традыцыйных для таго часу збудаваннях. Страчваюцца абарончыя вежы i з’яляюцца якасна новыя дэкаратыныя формы. Прада, у iх архiтэктуры па-ранейшаму заховаюцца асобныя элементы готыкi (напрыклад, Троiцкi касцёл у Чарначыцах на Берасцейшчыне, комплекс кляштара бенедыкцiнак у Нясвiжы). У пачатку XVII ст. працягваецца буданiцтва храма готыка-рэнесанснага тыпу (касцёл кармелiта у Ружанах).
Канец XVI першая палова XVII ст. у архiтэктуры адзначаны з’яленнем i станаленнем новага мастацкага стылю барока, якi сфармiравася  Рыме i распасюдзiся па сёй Еропе, набышы  розных краiнах свае выразныя нацыянальныя рысы. Барока адзiн з асноных стыля архiтэктуры XVIXVII стст., якi атрыма шырокае распасюджванне  краiнах, дзе актыную ролю адыгрывала феадальна-каталiцкая рэакцыя.
Для ранняга беларускага барока (канец XVI першая палова XVII ст.) характэрны арганiчны спла заходнеерапейскага барока з элементамi традыцыйных для беларускага дойлiдства форма готыкi i рэнесансу, прасочваюцца  iм i сувязi з архiтэктурай полацкага перыяду.
Першы помнiк архiтэктуры барока на Беларусi езуiцкi касцёл у Нясвiжы, узведзены iтальянскiм архiтэктарам Дж.М. Бернардонi  15841593 гг. У якасцi прататыпа ён ме галоны храм езуiта у Рыме. Аднак асноныя кампаненты архiтэктурнага аблiчча нясвiжскага храма не былi дакладна пераняты i патораны, а творча перапрацаваны.
Першы твор барока паслужы узорам для шэрагу культавых збудавання дадзенага рэгiёна такiх, як Мiкалаескi касцёл у Мiры (15951605), бенедыкцiнскi комплекс у Нясвiжы (15901595), бернардзiнскi касцёл у Нясвiжы (1598), якiя спрынялi пэныя рысы новага стылю. Больш на тэрыторыi Беларусi нам невядома нiводнага збудавання  стылi барока да канца XVI ст.
У першай палове XVII ст. гэты стыль ста пануючым у беларускай архiтэктуры. Спачатку зводзiлiся культавыя пабудовы з бязвежавым фасадам (касцёл езуiта у Нясвiжы, касцёл бернардзiнца i францысканца у Гароднi, касцёл дамiнiканца у Менску, францысканца у Гальшанах, бернардзінца у Друi). З другой чвэрцi XVII ст. пашыраецца буданiцтва храма з дзвюхвежавым галоным фасадам (касцёл брыгiтак (16421651) i езуiта (16471663) у Гароднi, Успенскi сабор унiяцкага манастыра  Жыровiчах (16131650), касцёл дамiнiканца у Стобцах, Петрапалаская царква i касцёл бернардзiнак у Менску, Багаяленскi сабор у Магiлёве). I хаця буданiцтва бязвежавых храма працягвалася да другой паловы XVII ст., храм з дзвюхвежавым галоным фасадам становiцца найбольш характэрным для архiтэктуры беларускага барока, а своеасаблiвае вырашэнне галонага фасада з дзвюма вежамi па баках адной з яго галоных адметнасцей. Вытокi барочнай дзвюхвежавасцi беларускiх храма узыходзяць да абарончых збудавання беларускай готыкi.
Спалучэнне старых архiтэктурных стыля з новымi пры панаваннi першых было тыповае i для беларускага свецкага дойлiдства XVI ст. Замест ранейшых замка-крэпасця, агульнагарадскiх i агульназемскiх цытадэля, пачалi зводзiцца прыватналаснiцкiя палацы беларускiх феадала. Характэрная асаблiвасць гэтых збудавання спалучэнне  адным комплексе чыста сярэдневяковых абарончых умацавання (земляных вала, iрво i каменных сцен з вежамi) з жылым палацам, якi звычайна будавася  рэнесансным стылi. Тыповым прыкладам такой архiтэктуры з’яляецца палац Радзiвiла у Мiры выдатны помнiк беларускага сярэдневяковага дойлiдства XVI першай паловы XVII ст.
У плане Мiрскi замак нагадвае некалькi перакошаны чатырохвугольнiк, утвораны замкавымi мурамi. Па вуглах, выступаючы за перыметр сцен, узвышаюцца чатыры магутныя вежы. Пятая праезная вежа размешчана пасярэдзiне заходняй сцяны. Усе вежы маюць шмат байнiц. Усе яны пры блiзкасцi стылю i канструкцый маюць сваё iндывiдуальнае архiтэктурнае аблiчча. Iх прыгажосць i велiчнасць як бы адводзiлi магутнасць сцен на другi план, ствараючы разам з iмi адзiны вобраз непаторнага збудавання. Магутныя абарончыя прыстасаваннi знаходзiлiся i на замкавых сценах. Унутры замкавага двара бы узведзены трохпавярховы палац, прыбудаваны да паночнай i сходняй сцен Мiрскага замка. Сцены i вежы зведзены на масiных падмурках, складзеных з вялiкiх камянё.
Аб трансфармацыi пад уплывам рэнесансу замкавага буданiцтва  палацава-замкавае сведчыць i перабудова Старога замка  Гароднi для караля Стэфана Баторыя каля 1580 г. архiтэктарам Скота з Пармы  формах мясцовага рэнесансу.
Да лiку помнiка абарончага дойлiдства канца XV пачатку XVI першай паловы XVII ст. належаць замак Гаштольда у вёсцы Геранёны (цяперашнi Iескi раён) на Гарадзеншчыне, мураваныя замкi  вёсцы Iказнь (цяперашнi Брасласкi раён) на Вiцебшчыне i  г.п. Мядзель на Міншчыне, Засласкi замак Iвана Глябовiча.
У апошняй чвэрцi XVI ст. на Беларусi шырока распасюджваецца новаiтальянскi тып басцiённых фартыфiкацыйных збудавання. Да такога тыпу замка належыць Нясвiжскi, якi  1583 г. пача будаваць iтальянскi архiтэктар Дж.М.Бернардонi.
У шэрагу помнiка замкавага дойлiдства на Беларусi першай паловы XVII ст. прасочваюцца элементы нiдэрландскага рэнесансу. Гэта тлумачыцца шырокiм удзелам у iх буданiцтве галандскiх архiтэктара i iнжынера-фартыфiкатара Ван Лаэра, Ван Дадэна, Голанда, Валона i iнш. Замкi  Гальшанах i Смалянах (апошнi не захавася) прыклад такiх умацавання.
Працэс развiцця абарончага замкавага дойлiдства на Беларусi XVII ст. завяршыся буданiцтвам замка  Любчы на Гарадзеншчыне. Ён бы разбураны яшчэ  1655 г., сёння ад яго засталiся толькi дзве вежы.
Такiм чынам, архiтэктура Беларусi першай паловы XVI ст. развiваецца пад непасрэдным уплывам готыкi i старажытнаруска-вiзантыйскага стылю. У другой палове гэтага стагоддзя разам з готыкай у беларускай архiтэктуры распасюджваецца рэнесанс, што звязана з пранiкненнем iдэй Рэфармацыi i гуманiзму. Сумяшчэнне элемента готыкi i рэнесансу стала адметнай з’явай беларускага дойлiдства. Выкарысташы заходнеерапейскiя традыцыi, майстры, што працавалi на Беларусi, стваралi яркiя зоры нацыянальнага мастацтва. На мяжы XVI i XVII стст. культавыя збудаваннi яшчэ вызначалiся стылявой рознахарактарнасцю, перавагай форм таго цi iншага архiтэктурнага стылю. Надзвычай важным перыядам у гiсторыi беларускай архiтэктуры з’яляецца першая палова XVII ст. Усяго за пастагоддзе  ёй адбылiся якасныя змены, якiя зрабiлi пэны паварот ад сярэдневяковай архiтэктуры да архiтэктуры новага часу. У гэты час пануючым становiцца стыль барока.
Першыя носьбiты музычнага прафесiяналiзму на тэрыторыi Беларусi вандроныя акцёры: музыкi, скамарохi. Сярод iх у старажытнасцi былi гусляры (гусельнiкi), гудочнiкi (гудкi), дудары, дудачнiкi, выканацы на бубнах. З XVIXVII стст. з’яляюцца скрыпачы (скрыпкi, смыкi) i цымбалiсты. Яны дзельнiчалi  княжацкiх застоллях i ваенных паходах, у вяселлях, калядах, русаллях, суправаджалi батлеечнiка, iгралi танцы на святах. Пастаянныя ганеннi з боку царквы i лад (напрыклад, пастанова Вiленскага сойма 16561666 гг. аб абкладаннi скамароха падаткамi) i развiццё прафесiйных форма тэатральнага мастацтва паступова вялi да знiкнення скамарошаства як прафесii. Да народна-прафесiйных музыканта належалi таксама вандроныя старцы, якiя спявалi пад акампанемент лiры духоныя вершы, псалмы, гiстарычныя песнi.
Старажытная правасланая царконая музыка беларуса, рускiх, украiнца узяла фармальныя, вонкавыя прыкметы ад вiзантыйскiх царконых спева, стварыла свой арыгiнальны па форме i зместу знаменны распе. Яго ладавую аснову складала “осьмагласие” (сiстэма з васьмi ладо), якая канчаткова сфармiравалася  канцы XVI пачатку XVII ст. У другой палове XVI ст. на Беларусi пашырылiся партэсныя шматгалосныя спевы (спяванне па партэсах партыях, запiсаных пяцiлiнейнай нотнай сiстэмай).
Буйнымi асяродкамi царконай i свецкай музычнай культуры  XVIXVII стст. становяцца брацтвы. У брацкiх школах моладзь атрымлiвала музычную адукацыю, пры iх стваралiся хоры, якiя дзельнiчалi  паказах школьнага тэатра.
Побач са школьным тэатрам з XVI ст. пашыраецца беларускi народны лялечны тэатр батлейка, якi арганiзовася вандронымi шкалярамi, мяшчанамi, сялянамi. У яго рэпертуар уваходзiлi рэлiгiйныя п’есы (“Цар Iрад”), а таксама жанравыя сцэнкi, пабудаваныя на фальклорным матэрыяле i насычаныя сацыяльнай сатырай. Яны высмейвалi пано, карчмаро i г.д., процiпасталяючы iм станочых героя з народа. Сцэнай служыла двухпавярховая скрынка, што нагадвала царкву або хатку. Паказы рабiлiся на абодвух паверхах. Батлеечнiкi вадзiлi драляныя лялькi на шпянях па проразях у падлозе паверха. У паказах удзельнiчалi да 40 персанажа. Батлеечныя спектаклi суправаджалiся музыкай папулярнымi кантатамi, народнымi песнямi i танцамi, якiя выконвалiся iнструментальнымi ансамблямi, што звычайна складалiся са скрыпача, цымбалiста i бубнача.
У канцы XVI пачатку XVII ст. узнiкаюць школьныя тэатры пры езуiцкiх навучальных установах. На плошчах i вулiцах гарадо iмi ладзяцца тэатралiзаваныя мiстэрыi, заклiканыя пашырыць кола прыхiльнiка каталiцкага веравучэння. Развiццё iнструментальнай музыкi звязана таксама з каталiцкiмi набажэнствамi.
У другой палове XVI ст. зроблены першыя спробы нотадрукавання на Беларусi: Берасцейскi канцыял-зборнiк “Песнi хвал боскiх”, выдадзены  1558 г. у Бярэсцi Я. Зарэмбам, i Нясвiжскi спенiк 1563 г. М. Кавячынскага, якi трымлiвае 40 псалмо i 110 песень з нотамi.
З другой паловы XVI ст. у побыт уваходзяць канты бытавыя харавыя песнi-гiмны на свецкую (уласна канты) i рэлiгiйную (псалмы) тэматыку. Псалмы i канты набылi папулярнасць у гарадскiм i сялянскiм асяроддзi, увайшлi  вясельны абрад.
Такiм чынам, беларуская культура XVI першай паловы XVII ст. складаная i своеасаблiвая. У ёй змагалiся самыя разнастайныя, нярэдка супрацьлеглыя тэндэнцыi, адначасова жывалiся i заемадзейнiчалi найношыя i застарэлыя, перадавыя i кансерватыныя iдэi, плынi, стылi. Адсюль i яе стракатасць, адсутнасць гарманiчнага адзiнства. Гэта было абумолена складанасцю i супярэчлiвасцю грамадскага жыцця Беларусi  той перыяд гiстарычнага развiцця, а таксама тым, што на беларускiх землях сутыкалiся, перакрыжовалiся i сiнтэзавалiся два магутныя культурна-iдэйныя струмянi каталiцкага Захаду i правасланага Усходу. Першыя парасткi новага ва мовах панавання феадальнай iдэалогii, сярэднявечнага тыпу культуры прабiвалiся марудна, з цяжкасцю, хаця для iх ужо былi створаны пэныя сацыяльна-гiстарычныя мовы.
На другую палову XVIII ст. прыходзіцца распасюджванне ідэй Асветніцтва на Беларусі. Яны прыйшлі з Еуропы і іх з'яленню спрыялі навуковыя адкрыцці  прыродазнастве і дасягненні  галіне гуманітарных веда. Ім уласціва прызнанне прыярытэту асветы, навукі і розуму  жыцці асобы, грамадства і дзяржавы. Ідэі Асветніцтва знайшлі адлюстраванне  філасофіі, сацыялогіі, літаратуры і мастацтве. Для эпохі Асветніцтва характэрна суіснаванне шэрага культурных стыля барока, класіцызму, сентыменталізму, ракако. Аднак характар эпохі вызнача перш за сё класіцызм. Сутнасць яго выявілася  кананізацыі антычнай класікі як дасканалага зору для наследавання нарматынасці эстэтычных крытэрыя. Грунтавася ён на традыцыях Адраджэння і разам з тым сінтэзава у ператворанай форме дасягненні процілеглага яму барока, якое папярэднічала і часткова суіснавала з новым напрамкам.
На станалеіше беларускага Асвегніцтва істотна паплывала французская філасофская і эстэтычная думка. У сярэдзіне XVIII ст. на Беларусь пачалі пранікаць навукова-філасофскія ідэі французскіх энцыклапедыста, а таксама Д.Ж.Лока, Ф.Бэкана, Д.Юма, Р.Дэкарта. Іх творы карысталіся папулярнасцю, значыліся  каталогах розных бібліятэк. Асаблівую цікавасць выклікала творчасць Вальтэра. Аднак развіццё асветніцкай думкі на Беларусі было абумолена пераважна патрэбамі мясцовага жыцця развіццём эканомікі і грамадска-палітычнай сітуацыяй. За час Асветніцтва змяніліся грамадскія ідэалы. Раней ідэалам бы "сармат" чалавек набожны, забабонны, суровы, ненавіснік усяго чужога і хавальнік старашляхецкіх традыцый. На змену яму прыйшо ідэал разумнага, адукаванага, рацы-яналістычнага, але адначасова і касмапалітычнага чалавека. Зразумела, гэтыя рысы вызначаліся перш за сё адносна сацыяльнага партрэту шляхты і магната.
У другой палове XVIII ст. адбылося паступовае абналенне сістэмы адукацыі . Рэчы Паспалітан. Гэта было звязана са зменамі  эканамічным жыцці грамадства, з развіццём навукі. У 1773 г. была створана Камісія па нацыянальнай адукацыі. Яе стараннямі школа набыла свецкую накіраванасць. Агульнае кіраніцтва справай асветы ад духавенства перадавалася дзяржаным органам. У школьнай адукацыі большае месца сталі займаць прадмегы прыродазнаучага цыкла. Болын чым за 20 гадо сваёй дзейнасці Адукацыйная камісія заснавала шэраг новых школ. Асаблівую цікавасць выклікаюць закладзеныя  Гародні і Паставах мецэнатам А.Тызенгазам шматлікія прафесіянальныя становы. У 70-я гг. XVIII ст. ён арганізава першыя  Рэчы Паспалітай медыцынскую, ветэры-нарную, акушэрскую, чарчэння і малявання, фінансавых кантралёра мастацка-тэатральную школы. У іх вучыліся пераважна дзеці беларускіх прыгонных сялян.
У другой палове XVIII ст. адбываецца працэс паступовага вызвалення філасофіі і прыродазнаства ад сярэдневяковай тэалогіі і схаластыкі. Пра гэта сведчыць творчасць вядомых мысліцеля Казіміра Нарбута (17381801), Бенядзікта Дабшэвіча (1722 ?), Анёла Догірда (1776 1835). Вытокі эксперыментальнага прыродазнаства на Беларусі звязаны з дзейнасцю выдатных вучоных Ж.Жылібера і Г.Форстэра. Цікавую спадчыну пакіну астраном і асветнік Марцін Пачобут-Адляніцкі (17281810). Ен ста адным з арганізатара і дырэктарам Вілёнскай абсерваторыі. За заслугі  прыродазнастве М.Пачобут-Адляніцкі выбірася членам-карэспандэнтам Парыжскай акадэміі навук і Лонданскага астранамічнага таварыства. Догі час ён працава рэктарам рэарганіэаванай у Галоную школу Вялікага Княства Літоускага Віленскай езуіцкай акадэміі. Шэраг трактата на беларускай, польскай і лацінскай мовах па філасофіі, эканоміцы, эстэтыцы належыць вядомаму асветніку і мецэнату, апошняму канцлеру Вялікага Княства Літоскага Іаахіму Храптовічу (17281812). Шырокую вядомасць мела яго бібліятэка  Шчорсах. Імя беларускага асветніка добра ведалі  ерапейскіх краінах.
Тагачасная беларуская літаратура знаходзілася на этапе пераходу ад сярэдневяковых ідэй і мастацкіх форма да ідэй і форма новага часу. Адміралі жанры летапісання, палемічнай і жыційнай прозы, панегірычнае вершаскладанне, нараджаліся песенна-інтымная лірыка, гумарыстычная і парадыйна-сатырычная паэзія, інтэрмедыя і інш. Літаратурнае жыццё Беларусі другой паловы XVIII сг. вызначалася яшчз большым полілінгвізмам, чым у папярэднюю эпоху. Гэта ж завага датычыцца і яго мастацка-стылявога аблічча. Аднак класіцызм, які панава у перыяд Асветніцтва, асобнага этапа  развіцці беларускай літаратуры не скла. 3-за існавашых у XVIII ст. культурна-палітычных абставін многія выхадцы з Беларусі пакінулі след у гісторыі прыгожага пісьменства суседніх народа. Сярод іх Ю.Нямцэвіч, А.Нарушэвіч, Ф.Князьнін, Ф.Багамолец пісьменнікі, якія занялі вядучае месца  польскай літаратуры.
У другой палове XVIII ст. на Беларусі адбылося станаленне прафесійнага тэатра. Пры гэтым пераважалі прыватналасніцкія тэатры. Яны былі блізкія па сваім прафесійным зроні да сталічных. Рэпертуар гэтых тэатра адлюстрова часцей агульнаерапейскую тэматыку. Магнаты актына запрашалі на прыдворную сцэну замежных артыста і музыканта і нават цэлыя тэатральныя трупы з Італіі, Астрыі, Францыі. У Беларусі асабліва высокім бы прафесійны зровень у прыгонных тэатрах і капэлах Нясвіжа, Слуцка, Шклова, Гродна, Ружан, Слоніма, Магілёва.
Адным з першых бы нясвіжскі тэатр, заснаваны Ф.У.Радзівіл. Для яго было пабудавана спецыяльнае памяшканне, арганізаваны балетная, тэатральная школы, пазней музычная. Адначасова з нясвіжскім працава слуцкі тэатр. Яго ладальнікам бы Геранім Радзівіл, але пасля смерці мецэната тэатр аб'ядналі з нясвіжскім.
Значны цэтр тэатральнага і музычнага жыцця бы створаны  Слоніме Міхалам Казімірам Агінскім. У яго палацы існавала канцэртная зала, якая не ступала славутай мангеймскай. Акрамя таго, дзейніча "плавальны тэатр", які перамяшчася па канале і р.Шчары. У 1780 г. было пабудавана спецыяльнае памяшканне для тэатра. Пры ім існавала школа. Тут працавалі інструментальны аркестр, які бы адным з найболыных у тагачаснай Еропе.
Нягледзячы на неспрыяльныя мовы, перыяд асветніцтва ста перыядам значнага і разнастайнага развіцця культуры Беларусі.


4. РАЗВIЦЦЕ КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСI ѕ ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТ.

Культура Беларусі  перыяд яе ваходжання  склад Расійскай імперыі генетычна звязана з папярэднай эпохай. Але гэты працэс характарызавася і новымі своеасаблівымі рысамі. Галоныя з іх – свецкасць культуры і рацыяналізм. Царква згубіла самастойную ролю  асвеце і культуры. Манаполія рэлігійнага светапогляду была парушана. Аднак рацыяналізм XVIII ст., які звязаны з распасюджваннем ідэалогіі і культуры эпохі Асветы, не азнача понага знішчэння рэлігійнага светапогляду.
Характэрнай рысай гісторыка-культурнага працэсу Беларусі становіцца яго паскарэнне і складненне, што было звязана з больш хуткім развіццём грамадства  цэлым. Пачынася працэс дыферэнцыяцыі культуры, з'явіліся яе новыя накірункі (навука, мастацкая літаратура, свецкі жывапіс, тэатр і інш.).
Адметнай асаблівасцю развіцця культуры Беларусі  першай трэці XIX ст. бы працэс яе паланізацыі. У многім гэта абумовілася палітыкай імператара Аляксандра I, якая была накіравана на адналенне польскай дзяржанасці, і знайшла падтрымку  асяроддзі польскай магнатэрыі і паланізаванага беларускага шляхецтва. Цэнтрам польскага плыву бы горад Вільня з яго універсітэтам. Працэс паланізацыі крыху зменшыся, але не спыніся пры Мікалаю I, які праводзі палітыку паслядонай русіфікацыі Беларусі.
Уплывовым фактарам культурнага развіцця Беларусі таго часу стала супрацьстаянне дзвюх канфесій: правасланай і каталіцкай, носьбіта розных культурных і духоных каштонасця. Каталіцызм у асноным з'яляся рэлігіяй прывілеяванага, дваранскага саслоя. Праваслае было звязана пераважна з сялянствам, мяшчанствам. Цэнтрам правасланай культуры Беларусі бы Магілё, дзе знаходзілася духоная семінарыя, якую заснава яшчэ архіепіскап Георгі Каніскі. Трэба адзначыць, што выхаванцы гэтай установы шмат зрабілі для адраджэння правасланай культуры. Сярод іх буйнейшы лінгвіст, фалькларыст і этнограф I. Насовіч (1788–1877), атар "Слоніка беларускай мовы".
Падзел беларускага грамадства па саслонай і канфесійнай прыкмеце паспрыя стварэнню на Беларусі двух культурных накірунка: польскага, носьбітам якога  асноным было беларускае дваранства, і "заходнерускага", прадстанікамі якога з'яляліся правасланае і часткова уніяцкае духавенства, купецтва, мяшчанства. Абапіраючыся на праваслае, прыхільнікі "заходнерускага" накірунку адналялі, як ім здавалася, асновы традыцыйнай, народнай культуры. Наянасць гэтых дзвюх плыня у агульнай культуры Беларусі стрымлівала працэс стварэння адзінай беларускай нацыі.
Якасна новым момантам у развіцці асветы на Беларусі было фарміраванне адукацыі: вышэйшай, сярэдняй і пачатковай сістэмы. Стварэнне Міністэрства народнай асветы (1802) цэнтралізавала дзяржанае кіраніцтва школай. У кожным губернскім горадзе стваралася гімназія, у павятовым горадзе – павятовае вучылішча. Пры кожным царконым прыходзе – царконапрыходскія вучылішчы, у якія прымалі дзяцей "усялякага стану". Прадугледжвалася сувязь паміж школамі розных ступеня.
Значнымі былі поспехі  сферы вышэйшай адукацыі. Асноным асяродкам навукі і адукацыі Беларусі у першай трэці XIX ст. бы Віленскі універсітэт, які  1803 г. атрыма назву Імператарскага. Адначасова ён з'яляся вучэбным цэнтрам навучальнай акругі, ажыццяля кантроль за работай школ, а яго выкладчыкі прымалі дзел у складанні праграм навучання, напісанні падручніка.
Палітычныя падзеі 1820–1830 гг. прывялі да ліквідацыі Віленскай навучальнай акругі, закрыцця універсітэта і неслі істотныя змены  сістэму асветы. Пераемнасць навучання была парушана. Выпускнікам Віленскага універсітэта, як удзельнікам рэвалюцыйных падзей, забаранялася выкладаць у мясцовых школах. Настаніцкія кадры для Беларусі рыхтаваліся Пецярбургскім педагагічным інстытутам і створанай у 1834 г. Віцебскай настаніцкай семінарыяй.
Развіццё асветы Беларусі першай паловы XIX ст. характарызавалася наянасцю каталіцкай манастырскай адукацыі. Новай з'явай стала стварэнне сістэмы духонага, а таксама зараджэнне ваеннага і прафесійнага навучання.
Важным паказчыкам распасюджвання адукацыі было павелічэнне цікавасці да кнігі і актывізацыя выдавецкай справы. На Беларусі існавалі казённыя, прыватныя і царконыя друкарні.
Разам са значным павелічэннем колькасці друкарня і агульнага аб'ёму выдавецкай прадукцыі, павялічвалася дзельная вага свецкай кнігі, пашыралася яе тэматыка. На Беларусі выдавалася вучэбная і мастацкая літаратура, назіраліся тэндэнцыі да фарміравання навуковай і навукова-папулярнай літаратуры. З'яляюцца першыя краязначыя публікацыі і першыя часопісы.
Вялікая роля  духоным жыцці грамадства належала інтэлігенцыі. Па свайму сацыяльнаму складу інтэлігенцыя Беларусі была  асноным дваранскай. Аднак у яе асяроддзі з'явіліся разначынцы. Беларуская інтэлігенцыя спрабавала аб'яднаць народную і прафесійную культуру. Адукаванага выхадца з беларускай шляхты, разначынца, ужо не зусім задавальняла польска-лацінская культура, у яго з'явілася цікавасць да мясцовай гісторыі, этнаграфіі, археалогіі, фальклору, мовы. Гэтыя галіны навуковых веда звязаны з імёнамі I. Грыгаровіча, М. Баброскага, З. Даленгі-Хадакоскага, Т. Нарбута, А. Кіркора, I. Даніловіча, брато Я. і К. Тышкевіча і шмат іншых. Гэта былі людзі розных палітычных погляда і культурных накірунка. Так, з імем протаіерэя I. Грыгаровіча (1792–1852) звязана дзейнасць гісторыка-асветніцкага гуртка  Магілёве, удзельніка якога аб'ядновалі пошукі, збор і апрацока гістарычных матэрыяла, шляхі адналення мінулага роднага краю. Дзейнасць яго вылілася  выданне першага зборніка дакумента па гісторыі Беларусі пад назвай "Беларускі Архі старажытных акта" (1824), выхадам у свет "Акта археаграфічнай экспедыцыі". Т. 1–4. (1834–1838) і "Акта гістарычных". Вялікі клад у працу гуртка нёс граф М. Румянца, пад кіраніцтвам і на сродкі якога былі сабраны рукапісныя, этнаграфічныя, нумізматычныя калекцыі, створана бібліятэка, якая паклала пачатак вядомаму  Маскве Румянцаскаму музею.
Прадстаніком гістарычнай навукі бы таксама прафесар Віленскага універсітэта I. Даніловіч (1788–1843). Прыхільнік адналення суверэнітэту Вялікага княства Літоскага, ён выда Статут Вялікага княства Літоскага 1529 г., Судзебнік Казіміра IV 1468 г., Супрасльскі летапіс і іншыя крыніцы.
На гэты час прыпадае навуковая дзейнасць гісторыка, прафесара Віленскага універсітэта М.К. Баброскага (1784–1848), заснавальніка беларусазнаства і славяназнаства. Менавіта заслуга М.К. Баброскага, што былі адкрыты Супрасльскі летапіс, працы Ф. Скарыны. З дзейнасцю гэтых навукоца звязана зараджэнне на Беларусі археаграфіі, крыніцазнаства, славяназнаства, а таксама беларусазнаства.
Вялікую вядомасць у дарэформенны перыяд атрымалі працы брато Канстанціна (1806–1868) і Ястафія (1814–1873) Тышкевіча, стваральніка беларускай археалогіі і музеязнаства. Па ініцыятыве брато Тышкевіча у 1842 г. бы створаны першы на Беларусі музей старажытнасця, экспанаты якога склалі аснову музея  Вільні. У 1855 г. Я. Тышкевіч арганізава і значалі Віленскую археалагічную камісію, якая займалася зборам, вывучэннем і публікацыяй дакумента, што звязаны з гісторыяй Беларусі, Украіны і Літвы.
Значны клад у развіццё беларусазнаства неслі П. Шпілескі (1823–1861), атар "Падарожжа па Палессі і беларускім краі", "Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных яе казках" і М. Без-Карніловіч, які выда у Пецярбургу "Гістарычныя звесткі".
Вялікая цікавасць да гісторыі, этнаграфіі, археалогіі Беларусі, якая выразна праявілася  дарэформенны перыяд – сведчанне развіцця працэсу духонага адраджэння Беларусі.
Для мастацкай культуры Беларусі дарэформеннага перыяду была характэрна змена ідэйна-мастацкіх накірунка, суіснаванне розных мастацкіх стыля. Ва сведамленні дзеяча культуры адбывася паступовы адыход ад эстэтыкі класіцызму, які ляжа у аснове асветніцкай ідэалогіі, калі матывамі дзеяння героя былі перш за сё грамадзянскі абавязак і служэнне грамадству. На змену класіцызму прыходзіць рамантызм. На Беларусі ён зарадзіся  пачатку XIX ст. Сутнасцю рамантызму было імкненне супрацьпаставіць рэльнай рэчаіснасці абагулены ідэальны вобраз.
У 40-я гады  культуры Беларусі ярка праявіся пераход ад рамантызму да рэалізму. Важнай вехай на гэтым шляху была творчасць В. Дуніна-Марцінкевіча. Першым творам пісьменніка сталі лібрэта аперэт "Рэкруцкі ярэйскі набор", "Спаборніцтва музыка", "Чароная вада", якія напісаны на польскай мове і пасталены на мінскай сцэне. У 1846 г. убачыла свет музычная п'еса В. Дуніна-Марцінкевіча "Сялянка" ("Ідылія"), у якой упершыню загучала жывая беларуская мова. У 50-я гг. пісьменнік стварае вершаваныя апавяданні "Вечарніцы" і "Гапон", "Халімон на каранацыі", займаецца перакладамі. На пачатку 60-х гадо ён стварае свой лепшы твор – фарс-вадэвіль "Пінская шляхта".
У дарэформенны перыяд усё большую ролю  грамадска-культурным жыцці Беларусі адыгрывае тэатр. Аснонай формай тэатральнай дзейнасці  гэты час з'яляецца прыватная антрэпрыза. Як правіла, такі тэатр ме базу  губернскім або буйным павятовым горадзе і перыядычна вандрава па навакольных гарадах, мястэчках, маёнтках і кірмашах. Пастаянныя тэатральныя калектывы дзейнічалі  Вільні (трупа Мараскага), Гродне (тэатр Саламеі Дзешнер), Мінску (трупа Кажынскага). У выніку рэфармавання тэатральнай дзейнасці  1845–1847 гг. у губернскіх гарадах ствараліся пастаянныя тэатры, вызначася тэатральны сезон. Тым не менш дзейнасць "аб'язных" груп пасля гэтага не спынілася. Яны існавалі і  больш позні час. Адлюстроваючы моную сітуацыю  краі, рэпертуар тэатра бы двухмоным – польскім і рускім. На сцэне ставіліся п'есы польскіх, рускіх і заходнеерапейскіх атара.
У грамадстве змацнялася цікавасць да камерных і публічных канцэрта. Музыка гучала  салонах мясцовай магнатэрыі, яе выкладалі  навучальных установах, адбываліся сольныя выступленні, аркестровыя канцэрты, праходзілі музычныя спектаклі. На Беларусі была добра вядома музыка заходнеерапейскіх і рускіх кампазітара. Папулярнасцю карысталіся таксама кампазіцыі мясцовых музыканта. Першая палова XIX ст. – пачатак збору і публікацый беларускай народнай песні, спробы яе кампазітарскай і канцэртнай апрацокі. Вялікую цікавасць у сувязі з гэтым уяляюць апрацокі народных песень і заснаваныя на іх фартэпіянныя п'есы раджэнца Віцебшчыны А. Абрамовіча, асабліва паэма "Беларускае вяселле". Шырокую вядомасць атрымалі творы М. Агінскага, Д. Стэфановіча, Ф. Міладоскага і іншых таленавітых музыканта і выканаца.
Глыбокі след у беларускай музычнай культуры пакіну класік польскай музычнай культуры, ураджэнец Ігуменскага павета Мінскай губерні С. Манюшка. Беларускія народныя песні і мелодыі арганічна вайшлі  творы кампазітара. Музычную адукацыю С. Манюшка атрыма у Мінску  таленавітага музыканта і настаніка Д. Стэфановіча. З Мінскам звязана стварэнне і пастанока яго першых вадэвіля, музычных камедый і опер. Асабліва плённым аказалася творчае сяброства кампазітара з В. Дуніным-Марцінкевічам. На лібрэта апошняга былі напісаны оперы "Спаборніцтва музыка", "Чарадзейная вада", "Сялянка" ("Iдылія").
У канцы XVIII ст. стыль барока змяніся класіцызмам. Для яго развіцця на Беларусі характэрна аб'яднанне заходнеерапейскага, рускага накірунка з мясцовымі мастацкімі традыцыямі. Важную ролю  фарміраванні архітэктурнага выгляду беларускіх гарадо адыграла Віленская архітэктурная школа (М. Шульц, К. Падчашынскі, Л. Стуока-Гуцявічус), творчасць вядомых рускіх архітэктара М. Львова, В. Стасава, А. Мельнікава, а таксама англічаніна Дж. Кларка. Гэта бы час рэгулярнай тыпавой забудовы гарадо і мястэчак Беларусі. У адрозненне ад сярэдневяковай хаатычнай забудовы, горад разглядася як цэласная, строга спланаваная сістэма, заснаваная на прынцыпах рацыяналізму і класічных ідэала. Як правіла, гарадам надавалася форма прамавугольніка або шматвугольніка. У старых гарадах Беларусі – Мінску, Віцебску, Полацку і іншых вялося парадкаванне вулічнай сеткі, узбуйняліся кварталы, ствараліся новыя плошчы. У гэтых гарадах праекцыйны цэнтр звычайна сумяшчася з гістарычна сталяваным ансамблем горада. Архітэктура цэнтра вызначалася як новай забудовай, так і манументальнай архітэктурай, характэрнай для таго перыяду: галоным чынам манастырамі, касцёламі, калегіумамі. Гэта прыдавала цэнтрам беларускіх гарадо пэную адметнасць.
Асаблівасцю горадабуданіцтва гэтага часу было развіццё ансамблевай забудовы, узвядзенне будынка спецыяльнага дзяржанага і грамадскага прызначэння (адміністрацыйныя, навучальныя, бальніцы). У кожным губернскім горадзе на цэнтральнай плошчы, акрамя сабора, узводзіліся дзяржаныя становы і гандлёвыя рады, якія сталі прадметам новага грамадска-палітычнага і эканамічнага жыцця. Тут узнікалі школы, музеі, бібліятэкі. Прынцыпы прамавугольнай планірокі найбольш паслядона здзейснены  Клімавічах, Суражы, Мсціслалі, Чавусах.
У дварцова-сядзібным буданіцтве Беларусі класіцызм абумові геаметрычнасць планірокі тэрыторыі. З'явіся новы тып палаца – цэнтрычная кампактная забудова з купалам (Грудзінская сядзіба  Быхаскім раёне), у кампазіцыі якой часта будаваліся галерэі-каланады, размешчаныя пакругам або франтальна. Галоным кампазіцыйным акцэнтам прысядзібнага дома з'яляся манументальны порцік. Сярод выдатных помніка гэтага тыпу патрэбна назваць палац графа М. Румянцава (з 30-х гадо ён перайшо да фельдмаршала I. Паскевіча  Гомелі), Крычаскі і Жыліцкі  Кіраскім раёне, палацавы комплекс у Снове  Нясвіжскім раёне, палацы генерал-губернатара  Віцебску і віцэ-губернатара  Гродне. Да выдатных помніка гэтага архітэктурнага накірунку адносяцца культавыя забудовы: Петрапаласкі сабор у Гомелі, Праабражэнская царква  Чачэрску, Пакроская царква  Стрэшневе, касцёлы  Лідзе і Шчучыне.
Сярод стылёвай разнастайнасці помніка архітэктуры выдзяляецца шматлікая група збудавання, у мастацка-вобразнай трактоцы якіх адчуваецца плы старажытнарускай архітэктурнай культуры. Пачаткам развіцця "руска-візантыйскага стылю" з'яляюцца 30-я гады. На Беларусі аснонай сферай яго прымянення было царконае буданіцтва. Развіццё гэтага стылю адбывалася  двух накірунках: перабудова існуючых каталіцкіх і уніяцкіх храма (Засласкі фарны касцёл, Ізабэлінская Міхайлаская царква) і звядзенне цэрква па санкцыяніраваных Сінодам, а таксама прыватных праектах. Найбольшага росквіту стыль дасягну у другой палове XIX – пачатку XX ст.
Важную ролю  развіцці жывапісу  гэты перыяд адыграла Віленская школа жывапісу – аддзяленне выяленчага мастацтва факультэта літаратуры і мастацтва Віленскага універсітэта. Заснавальнікам школы бы прафесар Ф. Смуглевіч, які вайшо у гісторыю жывапісу як майстар вялікіх шматфігурных кампазіцый на гістарычныя і рэлігійныя тэмы, пейзажыст і бытапісец. Яго вучні – таленавіты майстар жанравага партрэта Я. Рустэм і скульптар К. Ельскі. За чвэрць стагоддзя свайго існавання школа падрыхтавала больш 250 мастако, гравёра, скульптара і выкладчыка малявання для навучальных устано Беларусі. Аднак школа не магла понасцю вырашыць праблему прафесійнага навучання, бо давала толькі сярэднюю адукацыю. Для дасканалення веда і атрымання вышэйшай адукацыі найбольш таленавітыя студэнты накіроваліся  Пецярбургскую акадэмію мастацтва або  Маскоскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (Строганаскае вучылішча). Значнае месца  падрыхтоцы прафесійных мастако належала Полацкай езуіцкай акадэміі.
Буйным майстрам партрэтнага жанру на Беларусі бы член Імператарскай акадэміі мастацтва I. Аляшкевіч (1777–1830). Пэндзлю мастака належаць партрэты вядомых палітыка і дзеяча: А. Чартарыйскага, Л. Сапегі, М. Радзівіла, А. Міцкевіча і інш. У апошнія гады жыцця I. Аляшкевіч піса шмат рэлігійных кампазіцый, якія адрозніваліся добрымі каларытнымі спалучэннямі (напрыклад, "Мадона з дзіцяцем"). Не менш цікавым партрэтыстам бы Ю. Пешка (1767–1831). Ён піса партрэты прадстаніко віленскай шляхты і духавенства. Сярод іх найбольш вядомыя партрэты віленскага саветніка Вейса, партрэт С. Солтана, які значальва урад Вялікага княства Літоскага  перыяд напалеонаскага нашэсця, і партрэт вядомай апякункі мастацтва Тэафілы Радзівіл.
Яркім прадстаніком адзначанай плеяды бы В. Ваньковіч (1799–1842). Сярод вялікай і разнастайнай спадчыны мастака ёсць шмат партрэта дзеяча літаратуры і мастацтва, навукі. Лепшымі сярод іх з'яляюцца кампазіцыйны партрэт "Міцкевіч на скале Аю-Даг", партрэты А. Тавянькоскага і яго жонкі Караліны, піяністкі М. Шыманоскай, паэта А. Гарэцкага. Радавы маёнтак В. Ваньковіча  Сляпянцы пад Мінскам становіцца цэнтрам, які групава вакол сябе лепшыя мастацкія сілы. Тут бывалі Я. Дамель, М. Кулеша і іншыя мастакі, скульптары, кампазітары.
Вядомым гістарычным жывапісцам гэтага часу бы Я. Дамель (1789–1840). На сваіх палотнах ён адлюстрова найбольш драматычныя моманты гістарычнага развіцця. Гэта карціны "Смерць князя Панятоскага", "Гібель прадвадзіцеля крыжаносца Ульрыха  Грунвальдскай бітве", "Павел I вызваляе Касцюшку з няволі" і інш. Вядомасць атрымала карціна "Пераход Напалеона праз Беразіну". Акрамя гістарычных палотна для творчасці Я. Дамеля характэрны шматлікія рэлігійныя кампазіцыі, а таксама партрэты, якія адрозніваюцца глыбокім псіхалагізмам.
У гэтым жанры выступалі не толькі мастакі-пейзажысты, але і майстры іншых жанра. Вялікі клад у беларускі пейзажны жывапіс унеслі мастакі В. Садоніка, I. Герасімовіч, В. Дмахоскі. Крыху  баку ад агульнага развіцця пейзажнага жывапісу стаіць творчасць мастака-этнографа і гісторыка Напалеона Орды (1807-1883). Усё сваё жыццё мастак прысвяці адлюстраванню цікавых мясцін Беларусі, Літвы і Украіны, звязаных з вялікімі гістарычнымі падзеямі, а таксама з выдатнымі асобамі, якія тут нарадзіліся. Н. Орда  асноным працава як акварэліст. Яго эмацыянальна насычаныя і паэтычныя акварэлі ("Разваліны замка  Лідзе", "Крэва", "Мір", "Нясвіж", "Белая вежа" і інш.) надзвычайна дакладна перадаюць прыгажосць пейзажу і гістарычных помніка Беларусі.
У творчасці жывапісца першай паловы XIX ст. даволі інтэнсіна развівася бытавы жанр. Мастакі стварылі шмат яркіх жывапісных палотна, дзе паказана багацце матэрыяльнай і духонай культуры беларускага народа. Першымі  гэтым жанры сталі выхавальнікі Віленскай школы жывапісу К. Кукевіч, Ю. Карчэскі, К. Русецкі і інш. Нягледзячы на плы класіцызму, у творчасці прадстаніко бытавога жанру сё больш зацвярджаецца рэалістычны элемент.
Развіццё паліграфіі, масавыя тыражы друкаваных выдання прадвызначылі развіццё беларускай графікі. Сярод майстро гэтага віду мастацтва найбольш вядомымі з'яляюцца М. Падалінскі, Ю. Главацкі, Ю. Азямблоскі, Б. Клямбоскі. Творчасці беларускіх графіка уласціва ярка выражаная сацыяльная накіраванасць. Так, літаграфія раджэнца Мінска Ю. Азямблоскага "Славянскі нявольнік" ("Беларускі раб") сваім сюжэтам прыцягнула вагу А. Міцкевіча і дэманстравалася ім падчас чытання лекцый па славянскіх літаратурах у Парыжы. Публіцыстычнасць сюжэта літаграфіі прыцягнула вагу А. Герцэна, які высока ацані работу беларускага графіка.
Жывапіс Беларусі першай паловы XIX ст. багаты і разнастайны. Яго станаленне і развіццё адбывалася  агульным накірунку развіцця рускага, польскага, літоскага і краінскага жывапісу.
Адной з форма выяленчага мастацтва была скульптура. Сярод скульптара таго часу найбольшую вядомасць набылі Ельскія (бацька – Караль і два яго сыны – Ян і Казімір), Я. Астароскі, Р. Слізень і інш. Іх творчасць была разнастайнай у жанравых адносінах. Гэта партрэты-бюсты, медальёны і барэльефы гістарычных дзеяча, родных, знаёмых. Асаблівае месца  іх творчасці займала касцёльная скульптура, якая захавалася і па сённяшні дзень.
У сярэдзіне XIX ст. завяршыся адзін з этапа у гісторыі беларускай культуры. Пад уплывам польскай і рускай культуры ішо працэс фарміравання і развіцця нацыянальнай культуры. Перш за сё ён вызначыся  станаленні сучаснай беларускай мовы, новай беларускай літаратуры, асэнсаванні гістарычнага шляху.

5. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСI У 1861 – 1917 гг.

Развіццё буржуазных адносін паскорыла працэсы дэмакратызацыі культурнага жыцця. Новыя эканамічныя мовы, новая сацыяльная структура грамадства пашыралі магчымасці для атрымання адукацыі, веда у розных галінах навукі. У 1864 г. урад прыня рашэнне аб правядзенні школьнай рэформы, якая спрыяла развіццю сферы пачатковай і сярэдняй адукацыі, павялічвала сетку навучальных устано, прыцягвала да іх новыя педагагічныя кадры. Аднак яе вынікі  Беларусі былі менш значнымі, чым у цэнтральных губернях Расіі. Пасля падалення пастання 1863 г. і амаль да канца ХІХ ст. на Беларусі дзейнічалі "Часовыя правілы для народных школ", якія былі распрацаваны пры М. Мураёве і зацверджаны Аляксандрам ІІ 18 мая 1864 г. Згодна з імі пачатковыя школы понасцю аддаваліся пад кантроль правасланага духавенства, чыноніка і паліцыі. Прадугледжвалася выкладанне  школе граматыкі, арыфметыкі, навучанне Закону Божаму (па правасланаму абраду). Падручнікі для школ Паночна-Заходняга краю прынцыпова адрозніваліся ад адпаведных падручніка для рускіх губерня вялікадзяржаным тлумачэннем гісторыі.
У канцы ХІХ ст. сярэднюю адукацыю давалі 13 гімназій, 3 прагімназіі, Горы-Горацкае земляробчае вучылішча, Полацкі кадэцкі корпус, духоныя і настаніцкія семінарыі. З-за высокай платы за навучанне сярэднія навучальныя становы для працонага насельніцтва былі недаступныя. Да канца ХІХ ст. сярэдняя школа заставалася становай для прывілеяваных саслоя. Найбольш масавамі з'яляліся пачатковыя школы, колькасць якіх на рубяжы стагоддзя складала 1400. Дзейнічалі таксама 20 павятовых вучылішча.
На такім агульнаадукацыйным фоне адбывалася развіццё беларускай культуры. Трэба адзначыць, што  тагачаснай культуры выразна адбіліся супярэчнасці эпохі. З аднаго боку, фарміравалася новае сацыякультурнае асяроддзе, у якім усё большае месца займала інтэлігенцыя. У гэты час значнымі тыражамі выйшлі пераклады прац Тэна, Гільдэбрана, Кона, Шапэнгаэра, Ніцшэ, Фрэйда. Яны сведчылі аб цікавасці да новых накірунка філасофскай думкі. У расійскай гуманітарнай навуцы з'явіліся вучоныя, якія неслі значны клад у развіццё гісторыі, філасофіі, культуралогіі, сацыялогіі: В. Ключэскі, У. Салаё, М. Бярдзяе, С. Булгака, П. Фларэнскі, С. Франк і іншыя.
У канцы ХІХ ст. у беларускіх губернях колькасць адукаванага насельніцтва складала сяго 22%. Але трэба адзначыць, што тэндэнцыі  развіцці асветы былі станочымі. Доля расхода Міністэрства народнай адукацыі  бюджэце краіны павялічылася з 2,1% у 1900 г. да 14,6% у 1913 г. Замест царкона-прыходскіх школ адкрываліся народныя вучылішчы, а гарадскія вучылішчы ператвараліся  вышэйшыя пачатковыя школы. Значна павялічылася колькасць гімназій, рэальных вучылішча, развівалася прафесійная адукацыя, ствараліся школы для дарослага насельніцтва. У 1909–1916 гг. на Беларусі былі адкрыты тры настаніцкія інстытуты, пяць настаніцкіх семінарый. У 1914 г. дзейнічала 7682 школы розных тыпа.
На Беларусі развівася перыядычны друк. На працягу 1901–1914 гг. колькасць перыядычных выдання павялічылася з 15 да 125 наймення. Большасць іх друкавалася на рускай мове, але  перыядычным друку на беларускай мове выходзілі газеты "Наша доля" і "Наша ніва", "Гоман", "Вольная Беларусь", "Грамада"; часопісы "Саха", "Лучына", "Крапіва", "Раніца", а таксама календары, альманахі.
Значную ролю  справе нацыянальнага адраджэння адыграла грамадска-палітычная, навукова-асветніцкая, літаратурна-мастацкая газета "Наша ніва", якая выходзіла  1906–1915 гг. Ужо  першых публікацыях газета выразна заявіла аб неабходнасці дэмакратызацыі грамадства, развіцці беларускай духонай культуры. На яе старонках друкаваліся творы Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча, вядомых літоскіх, польскіх, рускіх, украінскіх паэта, празаіка, драматурга, публіцыста.
Вядучае месца  духоным жыцці народа займала мастацкая літаратура. Паэты, пісьменнікі актына плывалі на развіццё дэмакратычнай думкі, фарміраванне ідэі сацыяльнай справядлівасці і нацыянальнай годнасці. Многія літаратурныя творы былі тэматычна звязаны з пастаннем 1863 г. Да іх перш за сё адносіцца публіцыстыка К. Каліноскага (1838–1864). Яна прадсталена пракламацыямі, газетай "Мужыцкая прада" і "Лістамі з-пад шыбеніцы", у якіх атар выкрыва палітыку расійскага рада, закліка сялян да пастання, мары аб стварэнні дэмакратычнай народнай дзяржавы, выступа супраць прымусовага пераводу уніята у праваслае. К. Каліноскі вядомы як паэт. Да нас дайшо адзін твор, які складаецца з двух верша "Марыська чарнаброва, галубка мая" і "Калі за нашу праду Бог нас ста караці".
Новае ажыленне  развіцці беларускай літаратуры пачалося  канцы 80-х гадо з прыходам у яе пісьменніка-дэмакрата – Ф. Багушэвіча, Я. Лучыны, А. Гурыновіча і інш.
Прадстаніком дэмакратычнага напрамку  беларускай літаратуры з'яляецца Францішак Багушэвіч (1840–1900), які піса пад пседанімам Мацей Бурачок і Сымон Рэка з-пад Барысава. Спадчына Ф. Багушэвіча багатая і разнастайная  жанравых адносінах: паэма "Кепска будзе!", вершаванае апавяданне "У астрозе", публіцыстычны маналог "Мая дудка", філасофскі роздум "Прада", "Думка", прысвячэнне "Яснавяльможнай пані Арэшчысе", байка "Вок і авечка" і інш. Першы зборнік верша "Дудка беларуская" ён надрукава у 1891 г. у Кракаве, другі зборнік "Смык беларускі" – у 1894 г. у Познані.
З 1886 г. пача друкавацца Янка Лучына (Іван Неслухоскі, 1851–1897), паэзія якога была звязана з жыццём беларускай вёскі. Найбольш вядомы яго твор – верш "Роднай старонцы", у якім атар выражае сваю любо да Радзімы. Вершы Я. Лучыны былі выдадзены  зборніку "Вязынка" (1903). З яго паэзіі бярэ вытокі беларуская філасофская лірыка.
На фарміраванне светапогляду Адама Гурыновіча (1869–1894) вялікі плы аказалі ідэі шляхецкіх рэвалюцыянера і народніка, у тым ліку групы "Гоман", распасюджванне марксізму  Расіі. Ён веры у "жыццёвае прымяненне" сацыялістычных ідэй, першым у беларускай літаратуры выказа думку пра агульнасць інтарэса рабочых і сялян. А. Гурыновіч сцвярджа, што літаратура павінна "будзіць у сэрцы думку аб лепшай долі, якой мы не зналі дагэтуль ніколі". У паэзіі ён бы паслядонікам Ф. Багушэвіча і выступа з пазіцый рэалізму і народнасці. Літаратурныя творы Гурыновіча былі выдадзены пасмяротна.
Вялікі клад у развіццё беларускай літаратуры на рубяжы стагоддзя унеслі М. Багдановіч, Я. Купала, Я. Колас, Ц.Гартны, Цётка (А. Пашкевіч), З. Бядуля, К. Буйло. Яны неслі ідэі сацыяльнага і нацыянальнага адраджэння, актына плывалі на духонае жыццё народа. "Беларускі народ не tabula rasa, – піса М. Багдановіч, – а самастойная нацыянальная велічыня". Ідэі беларускага адраджэння падтрымліваліся дэмакратычнай грамадскасцю  Расіі, Украіне. Паэтычныя творы беларускіх паэта выдаваліся  Маскве, Кіеве, Львове і іншых гарадах. "У Беларусі ёсць два паэты: Якуб Колас і Янка Купала – вельмі цікавыя хлопцы. Проста пішуць, так ласкава, журботна, шчыра. Нашым бы крыху такіх якасцей", – такую характарыстыку паэтам да у свой час М. Горкі.
З другой паловы XIX ст. пашыраюцца навуковыя даследаванні гісторыі, мовы, культуры і быту беларуса. Значную ролю  вывучэнні Беларусі адыгралі аддзяленне рускай мовы і славеснасці Расійскай акадэміі навук, Таварыства аматара прыродазнаства, антрапалогіі і этнаграфіі, створанае  1864 г. пры Маскоскім універсітэце, Вольнае эканамічнае таварыства. У 1867 г. у Вільна бы створаны Паночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб'ядна вакол сябе мясцовых даследчыка. Разгарнулася дзейнасць беларускіх вучоных.
У 1870 г. у Пецярбургу бы выдадзены першы фундаментальны беларускі слонік І. Насовіча (1788–1877). Пачалася публікацыя гістарычных крыніц "Акты Заходняй Расіі", "Акты Віленскай камісіі" і інш. Значную ролю  збіранні беларускага фальклору і вывучэнні этнаграфіі Беларусі адыгралі рускія і польскія даследчыкі П. Уладзіміра, І. Сразнескі, А. Сабалескі, А. Патабня, М. Федароскі.
Актыную дзейнасць па збіранню фальклорна-этнаграфічных матэрыяла правё П.В. Шэйн (1826–1900). У 1867 г. ён выда адну з першых спецыяльных фальклорных прац у Расіі "Праграму для збірання помніка народнай творчасці", у 1874 г. – зборнік "Беларускія народныя песні", які налічва больш за тысячу песень, "Матэрыялы для вывучэння быту і мовы рускага насельніцтва Паночна-Заходняга краю"  трох тамах (1887–1902).
Выдатным прадстаніком беларускай этнаграфіі з'яляся М.Я. Нікіфароскі (1845–1910) – настанік народных школ Віцебска. Ён апублікава каля 20 даследавання па этнаграфіі, фальклоры і гісторыі Віцебшчыны, сярод іх самая буйная праца на матэрыялах культуры беларуса XIX ст. – "Нарысы простанароднага жыцця-быцця  Віцебскай Беларусі і апісанні прадмета ужытку (Этнаграфічныя звесткі)".
Тэатральная і музычная культура другой паловы XIX ст. характарызавалася народнасцю і гуманізмам, ідэйным і эмацыянальным багаццем, вывучэннем чалавечых характара і гістарычнай прады. На Беларусі развіваліся розныя формы народнага тэатра (народная драма, батлейка). Узнікненне беларускага прафесійнага тэатра звязана з дзейнасцю пісьменніка, драматурга і тэатральнага дзеяча В. Дуніна-Марцінкевіча (1808–1884). Яшчэ  50-х гг. у сваім маёнтку Люцынка ён арганізава дамашні тэатр. У 1852 г. на мінскай сцэне яго тэатр паставі першую беларускую оперу "Сельская ідылія". Пасля пастання 1863–1864 гг. ім былі напісаны вадэвіль "Пінская шляхта" (1866), камедыя "Залёты" (1870). Драматычныя творы пісалі на беларускай мове таксама А. Вярыга-Дарэскі (1816–1884), У. Сыракомля (1823–1862), Ядвігін Ш. і інш.
У 1890 г. у Мінску бы адкрыты пастаянны гарадскі тэатр. З 1898 па 1906 гг. у Мінску дзейнічала "Таварыства аматара прыгожых мастацтва". Яно складалася з чатырох секцый: літаратурнай, драматычнай, мастацкай і музычнай.
Вялікае значэнне набыла  той час дзейнасць музычных таварыства. Яны наладжвалі публічныя канцэрты і музычныя вечары, лекцыі аб жыцці і творчасці вядомых кампазітара і выканаца, адкрывалі музычныя навучальныя становы і бібліятэкі.
Тэатральнае жыццё на Беларусі было даволі разнастайным. На гастролях тут знаходзіліся лепшыя тэатральныя калектывы, дзейнічалі тэатральныя таварыствы, прафесійныя і аматарскія трупы. Драматычныя гурткі існавалі  Брэсце, Бабруйску, Барысаве, Быхаве, Горках, Лідзе, Навагрудку, Слоніме, Слуцку, Вілейцы, Полацку, Рагачове, Клімавічах.
Даволі разнастайным на Беларусі было музычнае жыццё. На гастролях у беларускіх гарадах выступалі оперныя трупы, музычныя ансамблі, харавыя калектывы, вакалісты.
Дзейнічалі музычна-драматычныя гурткі, аркестры, хоры, якія выступалі з канцэртамі  дваранскіх маёнтках, саслоных клубах, народных дамах. У 1910 г. І. Шадурскім была створана беларуская музычная камедыя "Тарас на Парнасе".
У 1903 г. у Мінску першыню пачаліся дэманстрацыі кіно. На працягу 1907–1910 гг. было адкрыта 6 кінатэатра.
У выяленчым мастацтве  другой палове ХІХ ст. ішо пошук нацыянальнай і самабытнай прыгажосці сваёй краіны, сваіх людзей. Рэалізм усталёвася  мастацтве, ён пераадольва супраціленне афіцыйнага напрамку з уласцівым яму культам класіцызму, перавагай біблейскай і міфалагічнай тэматыкі.
У 1866 г. І. Трутне ствары Віленскую школу малявання. Навучанне было бясплатнае. Сярод выкладчыка былі П. Ромер, І. Чамадана, І. Трутне, Б. Бальзукевіч і інш. Школа падрыхтавала некалькі пакалення беларускіх і літоскіх мастако, скульптара, настаніка рысавання.
У другой палове XIX ст. сярод творчай інтэлігенцыі абуджаецца цікавасць да гісторыі, жыцця і побыту беларускага народа. Майстрам бытавых і гістарычных кампазіцый называлі К. Альхімовіча (1840–1916). Ён ствара карціны на тэмы беларускай, літоскай і польскай гісторыі: "Пахаванне Гедзіміна", "Пасля бітвы", "Смерць Глінскага  турме". Пад уплывам ссылкі за дзел у пастанні 1863–1864 гг. ён напіса творы "Смерць у выгнанні", "Пахаванне на Урале", "На этапе". У карцінах на бытавыя тэмы ("Жніво", "Парабкава хата", "Наём работніка") паказа быт, цяжкую працу сялян. Мастак напіса серыю карцін па матывах творчасці А. Міцкевіча і 12 кардона-ілюстрацый да паэмы "Пан Тадэвуш".
Гістарычная тэматыка адлюстравана  творах Д. Баркоскага (1850–1905) "Мыта на Беларусі", "Бітва пад Чуднавам". Ён вядомы як атар жанрава-бытавых карцін "Каля вадапою", "Хворая жонка" і інш.
На гістарычную тэматыку пісалі мастакі Я. Манюшка "Атака кавалерыі", "Шлюб Зігфрыда", Ф. Дмахоскі "Прысяга князя", М. Андрыёлі.
Вядомым майстрам бытавога жанру бы мастак Н.Ю. Сілівановіч (1830–1918), творчасць якога развівалася  пераходны перыяд ад класіцызму да рэалізму. Яго карціны "Дзеці на двары", "У школу", "Стары пастух" прасякнуты цеплынёй і любою да простага народа. Мастак прыма удзел у стварэнні мазаічнага пано "Тайная вячэра" для Ісакіескага сабора  Пецярбургу. Распісва храмы на Беларусі. Атрыма званне акадэміка.
Вострую сацыяльную афарбоку атрыма пейзаж у 80–90-х гг. XIX ст. Мастакі часцей пачалі паказваць "неладкаванасць" жыцця. Найбольш вядомым пейзажыстам таго часу з'яляецца А.Г. Гараскі (1833-1900). Яго карціны прасякнуты жыццёвай прадай, глыбокай народнасцю, услаляюць прыгажосць роднага краю ("Вечар у Мінскай губерні", "На радзіме", "Балота", "Рака Бярэзіна" і інш.). За карціну "Від у Пскоскай губерні" атрыма залаты медаль. У створаных ім партрэтах ("Жанчына  жотым", "Атапартрэт", "Партрэт жывапісца Бруні", "Партрэт кампазітара Глінкі", "Жаночы партрэт" і інш.) галоная вага сканцэнтравана не на знешніх аксесуарах і кампазіцыі, а на паказе светаадчування сваіх героя. Каля 20 работ Гараскага знаходзяцца  Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі.
У жанры пейзажу працавалі мастакі Ф. Рушчыц, Г. Вейсенгоф, К. Стаброскі, В. Бялыніцкі-Біруля.
Партрэтны жывапіс прадсталялі мастакі Б. Русецкі, А. Ромер, Э. Паловіч, Р. Слізень, Л. Пігулескі і інш. У жанры партрэта працавалі таксама прадстанікі іншых віда і жанра жывапісу. Напрыклад, шмат цікавых партрэта стварылі Н. Сілівановіч, пейзажыст А. Гараскі, майстар бытавой і гістарычнай кампазіцыі К. Альхімовіч. Мастакі імкнуліся перадаць знешнія рысы, псіхалогію свайго героя, іх сацыяльную прыналежнасць, такім чынам стваралі партрэты-біяграфіі. У гэты час з'явіся новы вобраз працаніка.
Значны след амаль ва сіх жанрах выяленчага мастацтва пакіну А. Ромер (1832–1897). Ён бы мастаком, графікам, скульптарам і мастацтвазнацам, ствары шмат гравюр, партрэта (В. Луцкевіча, скульптара Яцунскага, бацькі, маці, жонкі, атапартрэт, партрэт сялянскай дзячынкі, пастанца 1863 г.) і кампазіцый, у якіх паказа жыццё і быт беларускага народа.
У беларускай графіцы самым прыкметным майстрам бы М. Андрыёлі (1836–1893). У сваіх работаx ён адлюстрова жыццё і побыт беларускага і літоскага народа, іх гістарычнае мінулае. Найбольш вядомыя яго графічныя творы: "Смерць Кейстута", "Сутычка ліцвіна з крыжаносцамі", "Хрышчэнне язычніка", "Смерць Людвіка Нарбута каля Дубіча". М. Андрыёлі – атар ілюстрацый да кніг А. Міцкевіча, У. Сыракомлі, Э. Ажэшкі, У. Шэкспіра.
Графік і жывапісец Ф. Дмахоскі (1858–?) піса кампазіцыі на гістарычныя тэмы і пейзажы ("Прысяга князя", "Лясная глуш"). Атар серыі малюнка герба беларускіх гарадо для "Гербоніка літоскага". Вядома яго графічная серыя партрэта польскіх каралё, гістарычных асоб, дзеяча культуры.
У канцы ХІХ ст. пашыраецца кола творчых дзеяння прызнанага мастака В. Бялыніцкага-Бірулі (1872–1957). У 1897 г. яго праца "З ваколіц Пяцігорска" набыта для Траццякоскай галерэі, а палатно "Вечныя снягі"  1901 г. на Каказскай юбілейнай выстацы адзначана залатым медалём.
На рубяжы стагоддзя у выяленчым мастацтве назіраюцца розныя стылі: мадэрнізм, неакласіцызм, жывапісны і сацыальны рэалізм, прымітывізм, рускі авангардызм. Адным з сусветна вядомых мастако-авангардыста бы М. Шагал (1887–1985). Нарадзіся ён у г. Лёзна Віцебскай губерні. Займася  Віцебскай мастацкай школе Ю. Пэна, з 1907 г. – у школе М. Рэрыха, другіх мастацкіх школах. З 1910 г. М. Шагал удзельніча у розных выставах. У сваёй творчасці мастак імкнуся перадаць сваё светаспрыманне, глыбіню псіхікі праз абсалютызацыю свайго творчага "Я".
Адбываліся прыкметныя змены  архітэктуры Беларусі. Вялікіх поспеха дасягнула буданічая тэхніка, пачалі выкарыстовацца новыя буданічыя матэрыялы (бетон, жалеза), а таксама шматпралётныя канструкцыі. Галонае значэнне набывае грамадзянскае буданіцтва. Аднак прамысловыя будынкі, чыгуначныя вакзалы, тэатры, шматпавярховыя даходныя дамы яшчэ не мелі сваіх архітэктурна-стылявых традыцый.
Да канца XIX ст. у беларускім дойлідстве панавала эклектыка, спалучэнне разнастайных стылявых элемента у архітэктурных формах фасада і інтэр'ера: готыкі, барока, класіцызму і пседарускага стыля. Звычайна банкі і вучэбныя становы афармлялі пад класіцызм, тэатры – пад барока, касцёлы – у стылі неаготыкі, правасланыя храмы – у візантыйскім, ці пседарускім стылі. Прыкладамі выкарыстання пседарускага стылю з'яляецца капліца князё Паскевіча у Гомелі (1870–1889), Васкрасенскі сабор у Барысаве (1874, зодчы П. Мяркула), цэрквы  Браславе, Нарачы; посткласічных форма – гімназія  Вілейцы, дом дваранскага сходу  Слуцку. Для пседарускага стылю характэрны традыцыйнае пяцікупалле, высокія шатровыя званіцы, цыбулепадобныя галокі, багаты дэкор у выглядзе какошніка.
Грамадзянскія будынкі  гарадах і вёсках ствараліся  традыцыйным духу беларускай архітэктуры. Будаваліся яны з дрэва. Вокны, ганак, карнізы і франтоны дамо часта прыгожваліся дралянай разьбой.
Такім чынам, развіццё культурнага працэсу на Беларусі  другой палове ХІХ – пачатку ХХ стст. азнаменавалася значнымі поспехамі і дасягненнямі  розных галінах матэрыяльнай і духонай культуры.

6. Развіццё нацыянальнай культуры БЕЛАРУСI У 1917 – 2002 гг.

Важнае месца  культурным буданіцтве займала лiквiдацыя непiсьменнасцi. Паводле дэкрэта СНК РСФСР ад 26 снежня 1919 г. усе ва зросце ад 8 да 50 гадо, хто не ме чытаць i пiсаць, павiнны былi вучыцца грамаце на роднай цi рускай мовах. 11 снежня 1920 г. была створана Надзвычайная камiсiя па лiквiдацыi непiсьменнасцi  Беларусi, потым такiя камiсii пачалi дзейнiчаць у паветах i валасцях. У 1924 г. у БССР пачалi стварацца ячэйкi таварыства "Прэч непiсьменнасць", якія вялi актыную дзейнасць сярод працоных, адкрывалi пункты ліквідацыі непісьменнасці. У 1928/29 навучальным годзе  Беларусі працавала 309 такіх пункта, 1319 школ малапісьменных. З усіх лікпункта 93,4% з'яляліся беларускімі, 2% – ярэйскімі, 1,2% – польскімі. Аднак у даваенны час непiсьменнасць у БССР не была цалкам лiквiдавана, у 1939 г. сярод дарослага насельнiцтва заставалася каля 20% непiсьменных. Вырашыць праблему лiквiдацыi непiсьменнасцi было нельга без стварэння новай сiстэмы адукацыi.
У 1922 г. у БССР праведзена рэарганiзацыя сiстэмы агульнаадукацыйнай школы. Былi створаны тыпы школ: пачатковая з чатырохгадовым тэрмiнам навучання, дзевяцiгадовыя школы рэарганізаваны  сямiгадовыя. Аднак да 1924 г. развiццё школьнай адукацыi i культурнае буданiцтва стрымлiвалiся з-за недахопу сродка, якiя  першую чаргу iшлi на адналенне прамысловасцi i транспарту. Таму  1922/23 навучальным годзе Наркамасветы вё плату за вучобу  сямiгодках, курсах, ВНУ. Пэную дапамогу аказвалi прафсаюзы, прадпрыемствы, таварыства "Сябра дзяцей". Праводзiлiся суботнiкi, тыднi дапамогi школе. У сельскай мясцовасцi сяляне трымлiвалi школы за свой кошт.
Рашэннем XV з'езда ВКП(б) (1927 г.) у СССР было ведзена сеагульнае абавязковае пачатковае навучанне. БССР адна з першых саюзных рэспублiк ажыццявiла сеагульнае пачатковае навучанне: у 1931/32 навучальным годзе 98% дзяцей ва зросце 8-11 гадо былi ахоплены пачатковым навучаннем. У 1927/28 навучальным годзе  школах працавала 12,7 тыс. настанiка, а  1931/32 – 19,5 тыс.
Да сярэдзiны 30-х гадо, пасля шэрагу эксперымента, ішло фармiраванне савецкай сiстэмы народнай адукацыi. Былi ведзены абавязковыя дзяржаныя праграмы навучання, стабiльныя падручнiкi, жорсткi расклад навучальнага працэсу. Школа падраздзялялася на пачатковую (чатырохгадовы тэрмiн навучання), няпоную сярэднюю (сямiгодка), сярэднюю (з 1932 г.), сярэднюю спецыяльную, вышэйшую. Значна зрасла колькасць вучня, настанiка, навучальных устано.
У рэспублiцы прымалiся меры па падрыхтоцы нацыянальных кадра вышэйшай i сярэдняй спецыяльнай адукацыi. Склалiся тры тыпы навучальных устано: прафесiйна-тэхнiчная школа, тэхнiкум, iнстытут. У 20-я гады адкрывалiся iндустрыяльна-тэхнiчныя, сельскагаспадарчыя, эканамiчныя, педагагiчныя, медыцынскiя, музычныя, мастацкiя навучальныя становы.
Цэнтрам падрыхтокi спецыялiста вышэйшай квалiфiкацыi бы Беларускi дзяржаны унiверсiтэт, адкрыты  Мiнску 30 кастрычнiка 1921 г. Народны камiсарыят асветы РСФСР накiрава у БДУ вядомых вучоных М.А. Прыляжаева, М.М. Нiкольскага, У.М. Перцава, У.I. Пiчэту, М.Б. Кроля i iншых. Рэктарам БДУ ста вядомы гiсторык-славiст У.I. Пiчэта. У першы год у БДУ навучалася студэнта – 1250, працавала выкладчыка – 81, у тым лiку 14 прафесара.
У снежнi 1920 г. у Мiнску на базе полiтэхнiчнага вучылiшча бы адкрыты Беларускi полiтэхнiчны iнстытут, у 1922 г. на яго базе бы адкрыты Беларускi дзяржаны iнстытут сельскай i лясной гаспадаркi, апошнi  1925 г. бы аб'яднаны з Горацкiм земляробчым iнстытутам у складзе Беларускай сельскагаспадарчай акадэмii  Горках. У 1924 г. пача працаваць у Вiцебску ветэрынарны iнстытут. Падрыхтокай кадра партыйных i савецкiх работнiка займалiся губернскiя савецкiя i партыйныя школы, якiя працавалi  Мiнску, Вiцебску, Гомелi i Магiлёве. У 1925 г. Мiнская вышэйшая партыйная школа была рэарганiзавана  Камунiстычны унiверсiтэт iмя У. I. Ленiна, а  1932 г. апошнi бы ператвораны  Вышэйшую камунiстычную сельскагаспадарчую школу Беларусi. Працавалi навучальныя становы мастацкага накiрунку. У 1939/40 навучальным годзе  БССР дзейнiчала 22 вышэйшыя (15,4 тыс. студэнта) i 102 сярэднiя спецыяльныя навучальныя становы (133,6 тыс. навучэнца). Каля 20 тыс. займалася на завочных аддзяленнях i курсах.
Станаленне беларускай навукi  20-я гады адбывалася  вышэйшых навучальных i навукова-даследчых установах. 30 студзеня 1922 г. на базе Навукова-тэрмiналагiчнай камiсii, якая дзейнiчала з лютага 1921 г. з мэтай распрацокi беларускай тэрмiналогii, бы створаны Iнстытут беларускай культуры (Iнбелкульт). У арганiзацыi i рабоце Iнбелкульта прынялi дзел Я. Дыла, З. Жылуновiч, У. Пiчэта, Я. Карскi, Я. Купала, Я. Колас, Я. Лёсiк i iнш. Спачатку былi створаны дзве секцыi – гуманiтарная i прыродазначая, у 1926 г. дзейнiчала пяць секцый – лiнгвiстычная, лiтаратурна-мастацкая, гiсторыка-археалагiчная, прыродазначая, сацыяльна-эканамiчная. Старшынямi Iнбелкульта былi вядомыя вучоныя С.М. Некрашэвiч (1922–1924), У.М. Iгнатоскi (1924–1931).
1 студзеня 1929 г. на аснове Iнбелкульта была адкрыта Акадэмiя навук. У 1932 г. у яе складзе налiчвалася 14 навукова-даследчых iнстытута, дзе працавала 22 правадзейныя члены БАН i 150 навуковых супрацонiка. У канцы 30-х гг. у рэспублiцы было 40 навукова-даследчых устано, у якiх налiчвалася звыш 1,5 тыс. навуковых супрацонiка. Навукова-даследчыя становы накiровалi свае намаганнi  першую чаргу на вывучэнне вытворчых сiл рэспублiкi (працы М.Ф. Блiадухі, М.А. Прыляжаева, У.В. Шкатэлава, Ц.М. Годнева, А.У. Фядзюшына, М.А. Дарожкiна i iнш.). Праводзiлiся даследаваннi  галiне гуманiтарных навук. Работы археолага А.М. Ляданскага, С.А. Дубiнскага, К.М. Палiкарповiча i iншыя прывялi да адкрыцця  Беларусi археалагічных помніка верхняга палеалiту, пашырылi веды аб насельнiцтве эпохі жалезнага веку. Гiсторыкi У.I. Пiчэта, Д.А. Дудко, К.I. Кернажыцкi, В.К. Шчарбако апублiкавалi работы па гiсторыi Беларусi.
У 20-я гады адбывася росквiт у беларускай лiтаратуры. Побач са сталымi пiсьменнiкамi i паэтамi (Я. Колас, Я. Купала, З. Бядуля, Ц. Гартны) пасталi i маладыя (К. Чорны, К. Крапiва, А. Бабарэка, У. Дубока, М. Зарэцкi, М. Лынько i iнш.). У 20-я гады фармiруюцца i дзейнiчаюць некалькi лiтаратурных аб'яднання: беларускiя ("Маладняк", "Узвышша", "Полымя"), рускiя ("Звенья", "Минский перевал"), ярэйскiя ("Юнгер арбайтер"). Iх узнiкненне было выклiкана пошукамi новых шляхо у мастацтве.
Адносна дэмакратычны перыяд лiтаратурнага жыцця закончыся  канцы 20-х гг. Творчасць усё больш заганялася  рамкi становак i патрабавання бальшавiцкай iдэалогii. Да лiтаратара, якiя выступалi супраць абмежавання свабоды слова i творчасцi, прымалiся карныя акцыi. Ужо  1930 г. улады выслалi за межы рэспублiкi М. Гарэцкага, У. Дубоку, Я. Пушчу, А. Бабарэку, М. Грамыку, А. Гурло i iншых. У чэрвенi 1934 г. у Мiнску адбыся І з'езд пiсьменнiка Беларусi, а  жнiнi 1934 г. Усесаюзны з'езд пiсьменнiка у Маскве, дзе запатрабавалi ад пiсьменнiка прытрымлiвацца прынцыпу сацыялiстычнага рэалiзму.
У беларускай лiтаратуры 20–30-х гг. знайшлi адлюстраванне тыя перамены, якiя адбылiся  гiстарычным лёсе беларускага народа. У гэты час выйшлi творы Я. Купалы (паэмы "Безназонае", "Над ракой Арэсай"), Я. Коласа (паэмы "Новая зямля" i "Сымон-музыка", аповесцi "У глыбi Палесся", "Дрыгва"), М. Чарота (паэмы "Босыя на вогнiшчы", "Марына"), З. Бядулi (раман "Язэп Крушынскі"), А. Дудара (зборнікі верша "Беларусь бунтарская", "Вежа"), Ц. Гартнага (раман "Сокі цаліны"), М. Зарэцкага (раман "Сцежкi-дарожкi"), П. Галавача (аповесць "Спалох на загонах"), К. Крапiвы (раман "Мядзведзiчы", п'еса "Партызаны"), М. Лынькова (раман "На чырвоных лядах", аповесць "Мiколка-паравоз"), К. Чорнага (раманы "Бацькашчына", "Трэцяе пакаленне") i iнш.
20-я гады – час станалення нацыянальнага тэатральнага мастацтва. У жнiнi 1920 г. у Мiнску адкрыся тэатр пад кiранiцтвам У. Галубка, якi працягва традыцыi I. Буйнiцкага. З 1926 г. ён бы ператвораны  Беларускi дзяржаны вандроны тэатр. Большая частка пастановак напiсана самiм Уладзiславам Галубком. Усе спектаклi вызначалiся нацыянальным каларытам, шырока выкарыстовалiся музыка, песнi, танцы. Сярод першых акцёра былi У. Галубок, Я. Галубок, А. Дудар, М. Чарот, У. Дзядзюшка. У вераснi 1920 г. бы адкрыты  Мiнску Першы Беларускi дзяржаны тэатр (БДТ-1), мастацкiм кiранiком якога  1921–1931 гг. бы рэжысёр Е. Мiровiч. У тэатры пасталены спектаклi "Рысь" Э. Ажэшкi, "Вяселле" А. Чэхава, "Палiнка" i "Раскiданае гняздо" Я. Купалы, "Машэка", "Кастусь Калiноскi", "Каваль-ваявода" Е. Мiровiча. Тут працавалi таленавiтыя акцёры У. Крыловіч, Г. Глеба, Б. Платона, Л. Ржэцкая, У. Уладамiрскi.
Для падрыхтокi акцёрскiх кадра у 1921 г. у Маскве была заснавана беларуская драматычная студыя, якую закончылi 34 чалавекi. На яе базе  Вiцебску  1926 г. адкрыся Другi Беларускi дзяржаны тэатр (БДТ-2), на сцэне якога пачалi працаваць П. Малчана, С. Станюта, А. Iльiнскi i iнш. У 1937 г. у рэспублiцы дзейнiчала 15 тэатра.
У мiжваенны перыяд значных поспеха дасягнула беларускае музычнае мастацтва. Пры БДТ-1 i тэатры У. Галубка  1922-1925 гг. працавалi сiмфанiчны аркестр, харавая i балетная трупы. У пачатку 20-х гг. у Мiнску, Вiцебску, Гомелi былi створаны музычныя тэхнiкумы. У 1924 г. у Магiлёве была пасталена першая беларуская савецкая опера М. Чуркiна "Вызваленне працы". Беларускiя дудары выступiлi  1925 г. у Парыжы на мастацкай выстацы, спявачка Л. Александроская і цымбаліст С. Навіцкі – на Міжнароднай выстацы  Франкфурце-на-Майне  1927 г.
У 1932 г. адбылося адкрыццё Беларускай дзяржанай кансерваторыi, а  1933 г. – Беларускага тэатра оперы i балета. Важную ролю  развiццi музычнага мастацтва адыграла адкрытая  1937 г. у Мiнску Беларуская дзяржаная фiлармонiя. У яе склад увайшлi сiмфанiчны аркестр i аркестр народных iнструмента, ансамбль народнай песнi i танца, харавая капэла. У 1936–1938 гг. былi напiсаны оперы "Кветка шчасця" А. Туранкова, "У пушчах Палесся" А. Багатырова, "Мiхась Падгорны" Я. Цiкоцкага. Перад вайной у 1939 г. паставiлi першы беларускi балет "Салавей" М. Крошнера.
Перыяд 1921–1928 гг. – час узнiкнення i станалення беларускага кiно. Кiнавытворчасць рэспублiкi пачалася з кiнахронiкi. На працягу 1925–1926 гг. аператар М. Лявонцье зня каля 30 стужак, у тым лiку "Мелiярацыя БССР", "У здаровым целе – здаровы дух". У 1926 г. была створана першая мастацкая стужка "Лясная быль" па сцэнарыю М. Чарота рэжысёрам Ю. Тарычам (Аляксеевым). Гэта бы фiльм аб грамадзянскай вайне на Беларусi. Ю. Тарыч у 1930 г. ствары першую гукавую кiнапраграму "Пераварот". Развiццё беларускага кiнематографа было звязана з iмёнамi Ю. Тарыча, У. Корш-Саблiна, У. Гардзiна, I. Бахара, П. Малчанава.
У 20-я гг. разгортваецца дзейнасць культурна-асветнiцкiх устано: рабочых клуба, хат-чытальня, чырвоных кутко, дамо культуры, бiблiятэк. Для кiранiцтва палiтыка-асветніцкай работай восенню 1920 г. пры Наркамасветы БССР бы створаны Галопалiтпрасвет. У 1927 г. у рэспублiцы налiчвалася 271 хата-чытальня i 95 народных дамо. У кастрычнiку 1921 г. пачала працаваць Беларуская дзяржаная бiблiятэка.
Вялiкую работу па прапагандзе беларускай гiсторыi, народнай творчасцi праводзi Беларускi дзяржаны музей у Мiнску, які бы створаны на аснове трох мiнскiх музея: царкона-археалагiчнага, таварыства аматара прыроды i археалогii, абласнога музея. БДМ у 1928 г. налiчва каля 30 тыс. экспаната і ме аддзелы: гiсторыка-археалагiчны, нумiзматычны i сфрагiстычны, этнаграфiчны, царкона-археалагiчны i мастацкі. З 14 музея, што мелiся  рэспублiцы  1937 г., большасць былi краязначымi.
Важным сродкам iнфармацыi з'яляся друк. У канцы 30-х гадо у БССР выдавалася 10 рэспублiканскiх, 4 акруговыя, 5 гарадскiх, 81 раённая, 96 шматтыражных газет.
Для выяленчага мастацтва  паслякастрычнiцкiя гады былi характэрны разнастайныя плынi па стылях i жанрах, пошукi новых напрамка. У 1919 г. пачала дзейнiчаць у Вiцебску народная мастацкая школа. Яе арганiзатарам i дырэктарам (1919–1921) бы Марк Шагал. У школе выкладалi  розныя гады мастакi-рэалiсты Ю. Пэн, А. Бразер, С. Юдовiн, Я. Мiнiн, экспрэсiянiст М. Шагал, супрэматыст К. Малевiч, канструктывiсты У. Пунi, Л. Лiсіцкi, сезанiст Р. Фальк, кубiст Д. Якерсон, iмпрэсiянiст Л. Купрын, футурыст В. Ермалаева i iнш.
Мастацка-вытворчыя майстэрнi "Выяленчае мастацтва" былi адкрыты  Мiнску. Тут працавалі М. Фiлiповiч, П. Гуткоскi, У. Кудрэвiч i iнш. У вераснi 1921 г. у Мiнску адбылася першая выстака мастако. У жанры жывапiсу пачынае дамiнаваць тэматычная карцiна (В. Волка, I. Ахрэмчык, Я. Зайца, А. Шачэнка, Я. Цiхановiч, М. Манасзон). Важнае месца належала партрэту (Волка, Ахрэмчык, Фiлiповiч, М. Тарасiка, М. Станюта, Р. Семашкевiч). У жанры пейзажу па-ранейшаму вядучае месца належала В. Бялынiцкаму-Бiрулi. Самабытнасцю, цiкавасцю да этнаграфii, фальклору, жаданнем знайсцi новыя сродкi выразнасцi вызначаецца творчасць М. Піліповіча (карцiны "Вясна", "Скокi праз вогнiшча", "На казачны маты", "Вясновае свята").
Багатыя i цiкавыя традыцыi мае беларуская графiка. У 20–30-я гг. яна стала масавым мастацтвам. Атрымалi пашырэнне агiтацыйны плакат, газетная i часопiсная графiка, сатырычныя малюнкi (Я. Драздовiч, К. Урублескi, П. Гуткоскi, А. Ахола-Вало), станковая гравюра (А. Астаповiч, А. Тычына), кнiжная iлюстрацыя (Б. Малкiн, Я. Мiнiн, В. Цiхановiч, I. Гембiцкi).
У развiццi скульптуры пэную роль адыгра так званы ленiнскi план манументальнай прапаганды. Адметны след у беларускай скульптуры пакiнулi А. Грубэ, А. Бразер, З. Азгур, А. Бембель, А. Глеба, А. Арло, М. Манiзер. У гэты час ствараюцца помнiкi, скульптурныя партрэты, а  30-я гады – шматфiгурныя кампазiцыi. Адным з лепшых творчых дасягнення з'явiлася афармленне Дома рада, выкананае  1933–1937 гг. скульптарамi М. Керзiным, А. Бембелем, З. Азгурам, А. Глебавым, Г. Iзмайлавым пад кiранiцтвам М. Манiзера.
У 20–30 гг. значны шлях прайшла беларуская архiтэктура. Ствараюцца праекты забудо гарадо, рабочых пасёлка, унікальныя манументальныя аб'екты: Дзяржбанк (1927–1929, Г. Гольц, М. Паруснiка), унiверсiтэцкi гарадок (1928–1931, I. Запарожац, Г. Ларо), унiкальныя будынкi архiтэктара I. Лангбарда (Дома рада, Дома Чырвонай Армii, Тэатра оперы i балета БССР, галонага корпуса АН БССР), архітэктара Г. Ларова (Нацыянальная бiблiятэка Беларусi, корпус Беларускага полiтэхнiчнага iнстытута), А. Воiнава (гасцiнiца "Беларусь"). Творчыя пошукi майстро архiтэктуры Беларусi былi цесна звязаны з традыцыямi беларускага дойлiдства: стрыманасцю выяленчых сродка пры выразнасцi прасторавай кампазiцыi.
Дасягненнi беларускага народа  галiне нацыянальна-культурнага буданiцтва былi азмрочаны палiтычнымi рэпрэсiямi 30-х гадо. Яны закранулi многiх вядомых у рэспублiцы дзеяча мастацтва, ускладнялi і стрымлівалі развiццё беларускай культуры.
Нягледзячы на неспрыяльныя мовы, культурнае жыццё  Заходняй Беларусi таксама працягвала развiвацца.
Цэнтрамi культурна-асветнiцкага жыцця краю з'ялялiся нешматлiкiя беларускія гiмназii: у Вiльнi, Навагрудку, Клецку i Радашковiчах. Яны фармiравалі кадры нацыянальнай iнтэлiгенцыi. Вiленскую гiмназiю скончылi  розныя часы мастакi М. Васiлескi, Р. Семашкевiч, В. Сiдаровiч, паэты Н. Арсеннева, Х. Iльяшэвiч, А. Салагуб, дзеячы грамадска-палiтычнага i культурнага жыцця Заходняй Беларусi I. Дварчанiн, Я. Шутовiч, А. Клiмовiч i iнш. З Радашковiцкай гiмназiяй звязаны жыццёвы шлях М. Танка. У Навагрудскай гiмназii вучылiся сусветнавядомыя вучоныя Л. Барысаглебскi, Б. Кiт.
Значная вага надавалася арганізацыі самадзейных і музычных калектыва. У 20–30-я гг. плённа працава рэлігійны хор у Вільні. Летам 1927 г. пры віленскім гуртку БІГіК бы створаны народны тэатр, а  1929 г. гурткі вёсак Шатвічы, Свірыдавічы і Галяшчынкі Ашмянскага павета заснавалі тэатральную аб'яднаную трупу пад кіраніцтвам Войцэха Шутовіча. Рэпертуар драматычных суполак звычайна складася з п'ес К. Каганца, Я. Купалы, Л. Родзевіча, Рушчанца, Ф. Аляхновіча і іншых атара. У 30-я гг. арганізацыя паказу беларускіх спектакля натыкаецца на перашкоды мясцовай адміністрацыі. Гэта прывяло да таго, што  другой палове 30-х гг. дзейнасць тэатральных суполак амаль спынілася.
У Вiльнi працавала Беларускае навуковае таварыства (БНТ). У вытока гэтай установы былi дзеячы нацыянальнага адраджэння В. Ластоскi, Iван i Антон Луцкевiчы. Члены БНТ займалiся распрацокай беларускай навуковай тэрмiналогii, перакладам на беларускую мову педагагiчнай, мастацкай лiтаратуры, выступалi з дакладамi i паведамленнямi па гiсторыi, лiтаратуры, фальклору i этнаграфii Беларусi.
Пры таварыстве  1921 г. бы адкрыты Вiленскi беларускi гiсторыка-этнаграфiчны музей iмя Iвана Луцкевiча. На працягу свайго iснавання фонды музея iстотна папанялiся. З археалагiчных знаходак тут былi каменныя сякеры, пярсцёнкi з пячаткамi полацкiх князё Усяслава i Барыса, пячатка Мiндога i iншыя матэрыялы з раскопак 18 беларускiх павета. У музеi была значная калекцыя манет, медных крыжо XI ст., стараданяй зброi, калекцыi кнiг i грамат. Сярод апошнiх былi такiя каштоныя экспанаты, як Наваградскае Евангелле XIV ст., iлюстраванае Жухавiцкае Евангелле XIV ст., рукапiсныя кнiгi XVI ст., Аль-Кiтаб, шэраг іншых грамат вялiкiх князё лiтоскiх, каралё Рэчы Паспалiтай, частка пражскага выдання Бiблii Ф. Скарыны, статут ВКЛ 1588 г. з друкарнi Мамонiча i iншыя каштоныя экспанаты. Бiблiятэка музея налiчвала больш за 14 тыс. тамо. Пры музеi iснава багаты беларускi архi. Музей шмат зрабi у справе папулярызацыi культурна-гiстарычнай спадчыны. У чэрвенi 1945 г. як адзiнае цэлае музей бы лiквiдаваны, калекцыi падзелены памiж шэрагам музея, архiва i бiблiятэк.
Да актывiста БНТ належа грамадска-палiтычны дзеяч, гiсторык і публiцыст Ад. Станкевiч. Яго намаганнямi была створана  Вiльнi беларуская друкарня iмя Ф. Скарыны. Няпоны спiс выдадзеных у ёй кнiг склада больш 146 назва. Ад. Станкевіч унёс пэны клад у грамадскую думку Заходняй Беларусі. З'явіліся яго працы "Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення" (Вільня, 1934) і "Хрысціянства і беларускі народ. Спробы сінтэзы" (Вільня, 1940). У іх паказана месца беларускага народа, яго дзяржанасці і культуры  агульнаерапейскай супольнасці. Не страцілі сваёй навуковай вартасці і працы В. Гадлескага – "Патрэба нацыянальнай ідэі", "Народ-нацыя", "Аб славянскай ідэі" і іншыя, апублікаваныя  другой палове трыццатых гадо.
Значны плы на грамадскую думку аказала беларуская лiтаратура. Iгнат Абдзiраловiч (сапр. Iгнат Канчэскi) у сваёй кнiзе "Адвечным шляхам: Дасьледзiны беларускага сьветагляду" (1921) падсумава уклад беларуса у анталогiю сусветнай думкi.
Працы Максiма Гарэцкага "Гiсторыя беларускай лiтаратуры" (1920) i "Хрэстаматыя беларускай лiтаратуры: XI век – 1905 год" (1922) шырока выкарыстовалiся  нацыянальных гiмназiях.
Галонай тэндэнцыяй у лiтаратуры 20-х гг. ста рамантызм. Станочы плы на беларускую паэзiю аказала творчасць Уладзiмiра Жылкi (1900–1933). Вершы яго зборнiка "На ростанi", "З палё Заходняй Беларусi" збагацiлi патрыятычную сiмволiку лiрыкi.
Уздым нацыянальна-вызваленчага руху  другой палове 20-х гадо выклiка ажыленне лiтаратурнага жыцця. У паэзiю прыйшла кагорта маладых сiл – Мiхась Васiлёк, Алесь Салагуб, Пiлiп Пестрак, Валянцiн Талай, Мiхась Машара. Новая плынь мела рэвалюцыйна-дэмакратычны характар i знаходзiлася пад уплывам Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (КПЗБ). Вершы Мiхася Васiлька "У бой на акупанта", "Як я пана перанёс" i iншыя сталi праграмнымi творамi вызваленчага руху.
У 1927 г. Iгнат Дварчанiн выда "Хрэстаматыю новай беларускай лiтаратуры (ад 1905 году)". Па ёй вучылася не адно пакаленне заходнебеларускай моладзi. Багатую публiцыстычную i лiтаратуразначую спадчыну пакiну А. Луцкевiч.
У 30-я гг. у лiтаратурным жыццi значнае месца займалі творы Х. Iльяшэвiча, Ф. Грышкевiча, А. Іверса, Ф. Аляхновіча.
Моцнае здзеянне на свядомасць грамадства аказала публіцыстыка. Сярод твора заходнебеларускай публіцыстыкі  першую чаргу трэба назваць працы Б. Тарашкевіча. Знаходзячыся  польскай турме, ён перапрацава "Беларускую граматыку для школ", перакла на беларускую мову "Пана Тадэвуша" А. Мiцкевiча, "Iлiяду" Гамера. Публiцыстычнай завостранасцю i навуковай дакладнасцю вызначалiся таксама многiя артыкулы палітычнага сакратара ЦК КПЗБ I. Лагiновiча, якiя змяшчалiся пад пседанiмамi: Ларыновiч, Кумельган у беларускiх дэмакратычных выданнях. У жанры публiцыстыкi выступалi таксама М. Крацо (Касьцевiч), У. Самойла. Верш М. Крацова "Мы выйдзем шчыльнымi радамi" (на музыку У. Тэраскага) ста своеасаблiвым гiмнам у Заходняй Беларусi.
У творчасцi заходнебеларускiх мастако П. Сергiевiча, Я. Драздовiча, М. Серука, Р. Семашкевiча, М. Васiлескага адлюстровалася прыгажосць роднай прыроды, самабытнасць беларускай культуры. У пачатку 30-х гадо Я. Драздовiч карцiнамi-цыкламi "Жыццё на Марсе", "Жыццё на Сатурне", "Жыццё на Месяцы" першым пакла пачатак касмiчнай тэме  беларускiм выяленчым мастацтве.
У культурным жыццi Заходняй Беларусi значнае месца займала тэатральнае мастацтва. Тэатральныя пастанокi  пачатку 20-х гг. у Вiльнi ладзiла Беларуская драматычная майстроня, якую значальва Л. Родзевiч.
Шмат карыснага  справе прапаганды беларускай народнай музыкi зрабi Рыгор Шырма. Ён ствары некалькі мастацкiх калектыва, кірава хорамi  Пружанах, у Вiленскай беларускай гiмназii.
Нястомным прапагандыстам беларускай народнай песнi бы выдатны спявак Мiхась Забэйда-Сумiцкi з сям'i беззямельнага селянiна в. Несцяровiчы каля Ружан. Многiя яго выступленнi (рэпертуар уключа песнi на 16 мовах свету) транслiравалiся па радыё  Парыжы, Празе, Нью-Йорку, Лондане i iншых гарадах.
Такім чынам, нягледзячы на палітыку абскурантызму лада, былі створаны вялiкiя духоныя каштонасцi, якiя з'яляюцца арганiчнай часткай агульнанацыянальнай культурна-гiстарычнай спадчыны Беларусі і Еропы.
Другая сусветная вайна з усёй відавочнасцю паказала ролю навукі, тэхнікі ва сіх сферах жыцця. Невыпадкова таму  пасляваенны перыяд савецкае кіраніцтва надае развіццю фундаментальнай навукі, рэфармаванню адукацыі, культурнаму буданіцтву прыярытэтнае значэнне. За гады вайны на Беларусі была амаль понасцю знішчана матэрыяльна-тэхнічная база стано навукі, адукацыі і культуры, загінулі многія навукоцы і выкладчыкі. Але да 1950 г. школьная сетка  рэспубліцы была аднолена.
Рэформа  сістэме народнай адукацыі другой паловы 50-х гадо праводзілася  рэчышчы агульных палітычных ператварэння. Асноным яе стрыжнем з'ялялася вядзенне політэхнічнага навучання і цесная сувязь яго з працоным выхаваннем. У снежні 1958 г. Вярхоны Савет СССР прыня Закон "Аб умацаванні сувязі школы з жыццём і аб далейшым развіцці народнай адукацыі СССР", згодна з якім сямігадовыя школы ператвараліся  васьмігадовыя, сярэднія – у агульнаадукацыйныя адзінаццацігадовыя з вытворчым навучаннем. Ствараліся школы-інтэрнаты, у якіх вучыліся дзеці- сіраты і дзеці з малазабяспечаных сем'я. Ва сіх сярэдніх і большасці васьмігадовых школах былі адкрыты майстэрні. Школы пераходзілі на кабінетную сістэму. Аднак у 1964 г. школы былі зно пераведзены на дзесяцігадовы тэрмін навучання. Прафесійная падрыхтока стала неабавязковай.
Новая хваля мадэрнізацыі  народнай адукацыі пачалася  другой палове 60-х і пачатку 70-х гг. У школах уводзіліся новыя праграмы. Пачатковая школа перайшла на трохгадовы тэрмін навучання. Дзіцячыя дашкольныя становы пачалі ператварацца  першую ступень падрыхтокі  школу. Да 1975 г. бы завершаны пераход да сеагульнай сярэдняй адукацыі.
Пашыралася падрыхтока кваліфікаваных рабочых праз прафесійна-тэхнічныя вучылішчы. Калі  1961 г. іх было 103, то  1985 г. – 240. У 70-я гады прафтэхвучылішчы рэспублікі перайшлі на сярэднюю сістэму адукацыі.
Развівалася вышэйшая і сярэдняя спецыяльная школы Беларусі. Былі адкрыты Беларускі тэатральны інстытут – 1945 г., Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут – 1951 г., Беларускі інстытут інжынера чыгуначнага транспарту  Гомелі – 1953 г., Беларускі інстытут механізацыі і сельскай гаспадаркі –1954 г., Беларускі інстытут замежных мо. У 1950/51 навучальным годзе налічвалася 29 ВНУ, а студэнта было на 10 тыс. больш, чым перад вайной.
За 1960–1985 гг. колькасць сярэдніх навучальных устано павялічылася з 102 да 139, а навучэнца у іх – з 62,6 тыс. да 160,4 тыс. У 60–70-я гг. вышэйшая школа Беларусі развівалася вельмі дынамічна. Былі адкрыты новыя навучальныя становы: Мінскі радыётэхнічны інстытут, Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці, Брэсцкі інжынерна-буданічы, Мінскі інстытут культуры, Магілёскі тэхналагічны, Наваполацкі і Гомельскі політэхнічныя інстытуты. У 1969 г. на базе Гомельскага педагагічнага інстытута створаны Гомельскі дзяржаны універсітэт. У 1977 г. Гродзенскі педагагічны інстытут бы ператвораны  Гродзенскі дзяржаны універсітэт. Цэнтрам універсітэцкай адукацыі заставася Белдзяржуніверсітэт, у якім навучалася 17 тыс. студэнта. У 1985 г. у 33 ВНУ навучалася 182 тыс. студэнта, а агульны лік выпускніко ВНУ вырас з 10 тыс. у 1960 г. да 31,9 тыс. у 1985 г.
Сярэднія спецыяльныя і вышэйшыя навучальныя становы забяспечвалі патрэбнасці народнай гаспадаркі і культуры рэспублікі.
Значныя зрухі былі зроблены  развіцці навукі. Праводзілася работа па пашырэнню сеткі навукова-даследчых устано, умацаванню матэрыяльна-тэхнічнай базы, падрыхтоцы навуковых кадра. Акадэмічныя становы пачалі дзейнічаць у Гомелі, Магілёве, Гродне, Віцебску. Бы адкрыты шэраг новых інстытута і лабараторый у галіне фізіка-тэхнічных, хімічных, біялагічных і іншых навук. Далейшае развіццё атрымала галіновая навука. У 1970 г., напрыклад, у рэспубліцы працавала 18 спецыялізаваных навукова-даследчых інстытута у галіне сельскай гаспадаркі. Колькасць навуковых і навукова-педагагічных работніка павялічылася з 4,4 тыс. у 1956 г. да 42,4 тыс. у 1985 г. Лік дактаро навук павялічыся са 134 да 1011, кандыдата – з 1606 да 13,1 тыс.
Станаленне Беларусі як буйнога цэнтра машынабудавання, станка- і прыборабудавання выклікалі патрэбу  паскораным развіцці фізіка-тэхнічных навук. У прыватнасці  галіне спектраскапіі, люмінесцэнцыі, квантавай электронікі, парашковай металургіі, тэхнічнай кібернетыкі, фізікі ядзерных рэактара вучоныя рэспублікі займалі значнае месца  СССР. Беларускія геолагі распрацавалі асноныя заканамернасці будовы зямной кары. Дзякуючы іх распрацокам у БССР былі знойдзены радовішчы калійнай солі, нафты, граніту.
На працягу 1956–1985 гг. вучоныя Беларусі атрымалі 26 Дзяржаных прэмій СССР і 57 Дзяржаных прэмій БССР. Званне Героя Сацыялістычнай Працы было прысвоена М. М. Аляксандраву, П.І. Альсміку, Т.В. Бірыч, М.А. Барысевічу, Т.Н. Кулакоскай, В.Ф. Купрэвічу, М.Д. Мухіну, А.Н. Сечанку, Б.І. Сцяпанаву, Ф.І. Фёдараву, Б.Л. Шапашніку, М.П. Яругіну.
Пэная работа праводзілася па інтэграцыі навукі з вытворчасцю. Пры інстытутах АН БССР, вышэйшых навучальных установах развівалася вопытна-эксперыментальная база, ствараліся навукова-вытворчыя аб'яднанні. Але праблема каранення навуковых распрацовак у вытворчасць вырашалася марудна. На прадпрыемствах адсутнічалі эканамічныя стымулы. Эканамічна больш выгадным для іх з'ялялася выкананне плана па валавых паказчыках пры нязначных новавядзеннях.
У гэты перыяд развівалася гуманітарная навука. Былі выдадзены "Гісторыя Беларускай ССР" у пяці тамах (1972–1975) і дванаццацітомная "Беларуская Савецкая Энцыклапедыя" (1969–1975).
Перамога  Вялікай Айчыннай вайне аказала плы на самасвядомасць людзей і тым самым умацовала  іх пачуццё ласнай годнасці. Гэта праявілася  тэматыцы пасляваеннай літаратуры і  мастацтве.
У беларускую літаратуру прыйшлі маладыя пісьменнікі. Сярод іх празаікі І. Шамякін, Я. Брыль, І. Мележ, А. Кулакоскі, А. Васілевіч; паэты К. Кірэенка, А. Вялюгін, У. Корбан; драматургі А. Макаёнак, К. Губарэвіч і інш. Шырокае прызнанне  рэспубліцы і за яе межамі атрымалі творы беларускай літаратуры і мастацтва. Сведчаннем высокага грамадскага прызнання з'явілася знагароджанне Сталінскай прэміяй Я. Коласа, П. Брокі, А. Куляшова, І. Шамякіна. Лепшыя творы беларускіх пісьменніка былі перакладзены на многія мовы народа СССР і свету (каля 80 кніг).
Большасць празаічных твора прысвячалася падзеям Вялікай Айчыннай вайны. У раманах "Глыбокая плынь" І. Шамякіна, "Мінскі напрамак" І. Мележа, "Расстаёмся ненадога" А. Кулакоскага і асабліва  рамане-эпапеі "Векапомныя дні" М. Лынькова адлюстраваны старонкі гераічнай барацьбы беларускага народа. Я. Колас скончы працу над трылогіяй "На ростанях", прысвечанай прыходу беларускай інтэлігенцыі  рэвалюцыю. Тонкі лірык і важлівы бытапісальнік, дасціпны гумарыст і мудры філосаф, натхнёны рамантык і бязлітасны сатырык – такім выступае Я. Колас у сваіх лепшых творах.
У беларускай пасляваеннай літаратуры пача развівацца мемуарны жанр. Удзельнікамі вайны і партызанскага руху былі напісаны творы "Партызанскі край" В. Лівенцава, "Людзі асобага складу" В. Казлова і інш.
Палітычная "адліга" спрыяла актывізацыі літаратурнага жыцця. Са сталінскіх засценка вярнуліся А. Александровіч, Р. Бярозкін, Ю. Гарук, С. Грахоскі, У. Дубока, А. Звонак, А. Пальчэскі, Я. Пушча, Я. Скрыган, М. Хведаровіч, С. Шушкевіч і інш. Яны прынеслі сваё бачанне праблем жыцця грамадства і краіны. З'явілася новае пакаленне літаратара – А. Адамовіч, В. Быка, Р. Барадулін, В. Зуёнак, У. Караткевіч, І. Навуменка, І. Чыгрына і інш.
Беларускія пісьменнікі, паэты, драматургі пераасэнсовалі вострыя праблемы гісторыі і сучаснасці, больш прадзіва паказвалі рэчаіснасць. Аб гэтым сведчаць раманы І. Гурскага "Вецер веку", І. Мележа "Людзі на балоце" і "Подых навальніцы", І. Шамякіна "Петраград-Брэст", аповесць С. Грахоскага "Рудабельская рэспубліка" і інш.
Шырокую вядомасць атрымалі творы В. Быкава "Альпійская балада", "Жураліны крык", "Трэцяя ракета", "Абеліск", "Вочая зграя", "Сотніка" і інш. Разважанні аб жыцці, псіхалогіі чалавека на вайне гучаць у творах І. Навуменкі "Сасна пры дарозе", "Вецер у соснах", "Сорак трэці", І. Чыгрынава "Плач перапёлкі", "Апраданне крыві", Я. Брыля "Птушкі і гнёзды". Гераічным летапісам з'яляюцца мастацка-дакументальныя творы І. Новікава "Руіны страляюць ва пор", "Дарогі скрыжаваліся  Мінску" і інш.
Гістарычная тэма  беларускай прозе знайшла васабленне  творах У. Караткевіча "Дзікае паляванне караля Стаха", "Чорны замак Альшанскі", "Зямля пад белымі крыламі", "Каласы пад сярпом тваім" і інш. Традыцыі, закладзеныя У. Караткевічам, прадожылі К. Тараса, В. Іпатава, Л. Дайнека і інш.
Шэраг цікавых твора стварылі паэты, сярод якіх трэба адзначыць зборнікі "Між чырвоных рабін" П. Брокі; "Новая кніга", "Сасна і бяроза" А. Куляшова; "Мой хлеб надзённы", "Глыток вады", "След бліскавіцы", "Нарачанскія сосны" М. Танка; "Пры святле маланак" П. Панчанкі. Творчай актынасцю адзначыся С. Грахоскі, які  лютым 1956 г. прыеха у Мінск. З'явіліся яго зборнікі верша "Дзень нараджэння", "Чаканне", "Табе зайздросціць сонца", "Памяць", "Паэма дарог" і інш. Крытычнае пераасэнсаванне вострых праблем гісторыі і сучаснасці прынесла новае пакаленне паэта. Шырокую вядомасць заваявалі зборнікі верша Н. Гілевіча "Песня  дарогу", "Прадвесне ідзе па зямлі", "Неспакой", "Бальшак", "У добрай згодзе". З'явіліся зборнікі верша Р. Барадуліна "Рунець, красаваць, налівацца!", "Нагбом", "Неруш", "Рунь". Плённа працавалі паэты А. Вярцінскі, Г. Буракін, А. Грачаніна, В. Зуёнак, А. Лойка і інш.
Буйным укладам у скарбонку драматургіі з'явіліся п'есы К. Крапівы "Брама бессмяротнасці", А. Макаёнка "Лявоніха на арбіце", "Зацюканы апостал", "Трыбунал", "Таблетку пад язык", "Святая прастата", "Пагарэльцы"; А. Дзялендзіка "Выклік багам", "Начное дзяжурства"; А. Петрашкевіча " Адкуль грэх?", "Трывога", "Укралі кодэкс" і інш. У пачатку 80-х гг. сваімі п'есамі "Выбар", "Вечар", "Радавыя" заяві аб сабе А. Дудара.
Высокамастацкія вобразы стварылі таленавітыя беларускія акцёры С. Станюта, Л. Александроская, Ц. Сяргейчык, Г. Глеба, П. Малчана, Б. Платона, Л. Рахленка, В. Тараса, С. Бірыла, З. Стома, З. Браварская, З. Канапелька, Г. Макарава, У. Уладамірскі, Л. Ржэцкая, Р. Янкоскі.
Творча працава Беларускі тэатр оперы і балета. На сцэне тэатра былі пасталены оперы "Яген Анегін" і "Пікавая дама" П. Чайкоскага, "Князь Ігар" А. Барадзіна, "Царская нявеста" М. Рымскага-Корсакава, "Іван Сусанін" М. Глінкі, "Кастусь Каліноскі" Д. Лукаса, "Фауст" Ш. Гуно, "Кармэн" Ж. Бізэ, "Зорка Венера" Ю. Семянякі, "Альпійская балада" Я. Глебава, "Францыск Скарына" Дз. Смольскага. Балетная трупа опернага тэатра паставіла спектаклі "Арлекінада" Р. Дрыгі, "Дон Кіхот" Л. Мінкуса, "Лебядзінае возера" П. Чайкоскага.
У 60–80-я гг. павялічылася колькасць тэатра з 11 у 1960 г. да 17 у 1985 г. Значнай падзеяй у культурным жыцці рэспублікі было адкрыццё Дзяржанага тэатра музычнай камедыі БССР у 1971 г. і тэатра студыі кінаакцёра  1982 г. у Мінску. Дзяржаны ансамбль танца БССР, вакальна-інструментальныя ансамблі "Песняры", "Верасы", "Сябры", фальклорна-харэаграфічны ансамбль "Харошкі" і інш.
У пасляваенны перыяд новымі музычнымі жанрамі авалодалі беларускія кампазітары. Яны асобую вагу дзялялі гераічнай тэматыцы. Былі напісаны оперы "Алеся" Я. Цікоцкага, "Надзея Дурава" А. Багатырова, "Машэка" і першая опера для дзяцей "Марынка" Р. Пукста, балет "Князь-возера" В. Залатарова і інш. Актына ствараліся масавыя песні (гімны, маршы, вальсы, гарадскія лірычныя песні: "Радзіма мая дарагая" і "Лясная песня" У. Алонікава, "Песня пра Нёман" Н. Сакалоскага, "Ой, шумяць лясы зялёныя" Ю. Се-мянякі і інш. Песня Н. Сакалоскага "Мы – беларусы" на тэкст М. Клімковіча  перапрацаваным выглядзе  1955 г. стала Дзяржаным гімнам БССР. У наступныя гады  беларускай музыцы з'явіліся новыя імёны: У. Алоніка, І. Кузняцо, С. Картэс, Я. Глеба, І. Лучанок, Дз. Смольскі, В. Івано.
Пасляваеннае жыццё Беларусі адлюстравана  выяленчым мастацтве  палотнах Ф. Дарашэвіча, Р. Кудрэвіч, В. Волкава, А. Малішэскага, У. Стальмашонка, А. Шачэнкі і інш. Павялічылася цікавасць мастако да гістарычнага жанру: "Скарына  рабочым кабінеце" П. Сергіевіч, "Кастусь Каліноскі" А. Гугеля і Р. Кудрэвіч, "Пастанне рыбако на возеры Нарач" В. Цвіркі.
Тонкім лірызмам, любою да беларускай прыроды прасякнуты пейзажы В. Цвіркі ("Каля млына", "Сакавік"), В. Бялыніцкага-Бірулі ("Зялёны май", "Пачатак лета"), З. Азгура ("Лагойскія згоркі"), М. Дучыца, П. Данеліі, І. Карасева і інш. Умацова свае пазіцыі жанр нацюрморта (В. Жолтак, М. Тарасіка, А. Малішэскі).
Прыход у мастацтва моладзі, якая дзельнічала  вайне ці бачыла яе сваімі вачамі, прадвызначы імкненне да перадачы рэчаіснасці ва сёй яе шматграннасці – драматызмам і гераізмам. Значным укладам у развіццё беларускага і сусветнага выяленчага мастацтва з'явіліся работы М. Савіцкага "Партызанская мадонна", цыкл "Лічбы на сэрцы", у якім паказаны жахі фашысцкіх канцлагера, асабіста перажытых мастаком. Роздуму пра лёс роднай зямлі, працы як аснонай каштонасці зямлі прысвечаны яго палотны "Ураджай", "Хлябы", "У полі", "Сказ пра хлеб". Атрымалі шырокую вядомасць палотны Л. Шчамялёва "Маё нараджэнне", А. Малішэскага "Дочкі", "Сёстры", Г. Вашчанкі "Маё Палессе" і інш.
Шырокай і разнастайнай тэматыкай вызначалася беларускае скульптурнае мастацтва. У партрэтным жанры – выдзяляюцца творы З. Азгура, А. Глебава, А. Бембеля, С. Селіханава. Ствараюцца помнікі-бюсты Ф. Дзяржынскаму, С. Грыцацу, Я. Купалу  Мінску (З. Азгур), помнік К. Заслонаву  Оршы (С. Селіхана). Значным дасягненнем беларускіх скульптара ста завершаны  1945 г. ансамбль плошчы Перамогі  Мінску. З. Азгур, А. Бембель, А. Глеба і С. Селіхана выканалі гарэльефы для абеліска-помніка воінам Савецкай Арміі і партызанам (архітэктары ансамбля У. Кароль і Г. Заборскі). Традыцыі беларускай скульптуры збагаціліся новымі дасягненнямі  творчасці маладых майстро: Г. Мурамцава, В. Палійчука, А. Анікейчыка, Л. Гумілескага, І. Місько, Б. Маркава.
Дзеячы навукі, літаратуры і мастацтва неслі значны клад у развіццё адукацыі, навукі і культуры, спрыялі падняццю агульнаадукацыйнага і культурнага зроню працоных.
Дамінуючай тэндэнцыяй у мастацтве становіцца манументалізм. У жанры скульптуры гэта прадвызначыла з'яленне мемарыяльных комплекса "Хатынь" (скульптар С. Селіхана, архітэктары В. Занковіч, Л. Левін, Ю. Града), "Брэсцкая крэпасць-герой" (кіранік творчага калектыву А. Кібальніка), Курган Славы Савецкай Арміі (скульптары А. Бембель, А. Арцімовіч, архітэктар А. Стаховіч), манумент у гонар маці-патрыёткі М.Ф. Купрыянавай у Жодзіна (М. Ражанко, А. Заспіцкі, І. Місько), помнікі народным паэтам Я. Купалу (А. Анікейчык, Л. Гумілескі, А. Заспіцкі) і Я. Коласу  Мінску (З. Азгур), Ф. Скарыне  Полацку (скульптар А. Глеба, І. Глеба, А. Заспіцкі, архітэктар В. Марокін).
Адналяліся беларускія вёскі і гарады. Праектныя арганізацыі распрацавалі генеральныя планы Мінска, Брэста, Віцебска і іншых гарадо. Распрацошчыкі праекта улічвалі гістарычную планіроку, прадугледжвалі мерапрыемствы па іх рэканструкцыі, удасканальванню планіровачнай структуры, асновы комплекснага вырашэння сацыяльных, эканамічных, архітэктурна-мастацкіх задач. Былі створаны комплексныя групы з архітэктара, інжынера, эканаміста, якія працавалі пры дзеле вядучых майстро з Масквы і Ленінграда (А. Шчусева, А. Мардвінава, М. Колі, У. Сямёнава, І. Лангбарда і інш.). Рэалізацыя генплана Мінска вызначыла стварэнне новага гарадскога цэнтра, новых архітэктурных ансамбля. У распрацоцы праспекта (Сталінскі, Ленінскі, зараз – Францыска Скарыны) прынялі дзел архітэктары М. Парусніка, Н. Асмалоскі, У. Кароль і інш. Будынкі зводзіліся пераважна па індывідуальных праектах, упрыгожваліся дэкорам, скульптурамі, прысутнічалі элементы лжэкласіцызму. У пасляваенныя гады буданічая вытворчасць, заснаваная на шырокім выкарыстанні ручной працы, цэглы і тынкокі, адносна лёгка мірылася з любымі традыцыйнымі формамі і дэкорам. Аднак з пашырэннем маштабу і тэмпа буданіцтва захапленне дэкаратынымі сродкамі стала тармазіць развіццё буданічай справы.
Вялікая вага надавалася развіццю культурна-асветніцкіх устано. У 1954 г. у рэспубліцы працавала 7873 бібліятэкі, 5181 клуба, 2049 кінастановак, 28 музея. Павялічыся выпуск газет, часопіса і кніг. У 1985 г. выдавалася 212 газет, з іх 130 на беларускай мове, з 3431 кніг і брашур тыражом 53,5 млн. экзэмпляра У гэтыя гады завяршылася радыёфікацыя населеных пункта. У пачатку 70-х гг. дзейнічала адзіная сістэма тэлебачання.
Такім чынам, у 50–80-я гг. культурнае жыццё  рэспубліцы, як і ва сёй краіне, знаходзілася пад ідэалагічным кантролем, у развіцці адукацыі, навукі і культуры былі зроблены значныя поспехі.
Абвяшчэнне дзяржанай незалежнасці Беларусі выклікала сапрадны пераварот у духоным жыцці грамадства. Крыніцы светаялення, ідэй, афіцыйнай маралі перамясціліся з Масквы  Мінск. Нацыянальная культура перастала быць часткай агульнай культуры савецкага народа, у сілу абставін яна самавызначылася як культура беларускага народа і дзяржавы. Статус дзяржанай бы нададзены беларускай мове, на ёй гаварылі  парламенце, урадзе, нават у грамадскім транспарце. Ідэямі дзяржанасці насычаліся навука, мастацтва, іншыя сферы інтэлектуальнай творчасці.
З мэтай стварэння спрыяльных умо для далейшага развіцця нацыянальнай культуры 4 верасня 1991 г. бы прыняты Закон аб культуры, якім былі гарантаваны свабода творчай дзейнасці, плюралізм напрамка і стыля, абарона інтэлектуальнай уласнасці, гуманістычная накіраванасць, арыентацыя на агульначалавечыя каштонасці, забеспячэнне сувязя беларускай нацыянальнай культуры з культурамі іншых народа і г. д.
Эканамічны крызіс, які суправаджае пераходны перыяд, выразна адчула сацыяльна-культурная сфера. У 1995–1998 гг. бюджэтныя расходы Міністэрства культуры складалі сяго 0,6–1% расходнай часткі дзяржанага бюджэту, замест 3%, зафіксаваных у Законе аб культуры. Кіраніцтва краіны рабіла захады, каб падтрымаць установы культуры, але сродка на гэта не хапала. На адным з апошніх месца у 90-я гг. знаходзілася аплата працы творчай інтэлігенцыі, што прывяло да выезду на пастаянную ці часовую работу  краіны Еропы і Амерыкі значнай колькасці дзеяча культуры.
Між тым нягледзячы на гэта, скарбніца беларускай культуры папонілася значнымі творамі літаратуры, мастацтва. Гучны рэзананс у культурным жыцці атрымала пастанока  1995 г. балета "Страсці" ("Рагнеда") А. Мдывані і В. Елізар'ева. Атары пастанокі атрымалі Дзяржаную прэмію Рэспублікі Беларусь (1996) і прэмію Міжнароднай асацыяцыі танца пад эгідай ЮНЕСКА (1996). У 90-я гг. рэпертуар Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь узбагацілі оперы "Князь Наваградскі", "Майстар і Маргарыта", "Візіт дамы" і інш. Да мастацкага асэнсавання рэальных гістарычных падзей былі скіраваны сучасныя пастанокі Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Я. Купалы "Князь Вітат", "Звон – не малітва", "Страсці па Адзею", "Саламея" і інш.
Побач з прызнанымі  свеце творчымі калектывамі акадэмічных тэатра прафесійным майстэрствам вылучаюцца акцёрскія трупы Маладзёжнага тэатра, Тэатра кінаакцёра, тэатра-лабараторыі "Вольная сцэна", тэатра "Дзея", Альтэрнатынага тэатра, Мінскага абласнога драматычнага тэатра  Маладзечне, тэатра-студыі "Абзац" і інш. У ліпені 1989 г. упершыню пад адкрытым небам у двары Траецкага прадмесця  Мінску была пасталена опера У. Солтана "Дзікае паляванне караля Стаха". Зараз у рэспубліцы дзейнічае 24 тэатры.
Традыцыйным стала правядзенне музычных фестываля "Музычнае Палессе", "Музы Нясвіжа", Міжнародны фестываль арганнай музыкі  Полацку, "Мінская вясна", "Беларуская сакавіца", беларускай песні і паэзіі  Маладзечне і інш. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца міжнародны фестываль "Славянскі базар".
У 90-х гг. развіваліся міжнародныя кантакты беларускіх творчых калектыва. Паспяхова гастралявалі  краінах Еропы розныя тэатральныя трупы.
У беларускай літаратуры 90-х гадо прыкметна праявіліся спробы адысці ад празмерна ідэалагізаванага мастацтва і зрасла цікавасць да мінулых літаратурных эпох, мадэрнізму і постмадэрнізму. Новае пакаленне літаратара ахвотна выкарыстовае  сваёй творчасці разнастайныя жанравыя і стылёвыя формы замежнай літаратуры, і не толькі ерапейскай. Звычайным ста зварот пісьменніка да асэнсавання беларускай гісторыі. У актыны жытак увайшлі пазабытыя або недаступныя працы В. Ластоскага, У. Ігнатоскага, А. Цвікевіча, Я. Карскага, М. Донар-Запольскага і інш.
Літаратура вызначылася велізарным попытам на новыя этычныя і эстэтычныя каштонасці. Павышанай увагай да сацыяльнага боку рэчаіснасці, імкненнем выкрываць маральныя язвы грамадства вылучаюцца многія творы сучаснай тэматыкі. Адкрыта заяленая грамадзянская пазіцыя, высокае гуманістычнае гучанне характэрна для шматлікіх твора І. Шамякіна, В. Быкава, Я. Брыля, П. Панчанкі, І. Пташнікава, А. Разанава, А. Дударава, Я. Янішчыц і інш.
У маі 1993 г. бы прыняты Закон Рэспублікі Беларусь "Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны". Помнікі культурнай спадчыны сканцэнтраваны  138 музеях і іх філіялах – гістарычных, краязначых, гісторыка-археалагічных, літаратурна-мемарыяльных, мастацкіх. Іх фонды папоніліся асабістымі архівамі многіх відных дзеяча літаратуры і мастацтва. Прадожылася рэстарацыя гістарычнай забудовы Верхняга горада  Мінску, Мірскага замка, які  лістападзе 2002 г. на сесіі адпаведнага камітэта ЮНЕСКА бы ключаны  спіс сусветнага культурнага наследства. З гэтай нагоды 9 ліпеня 2002 г. у прысутнасці генеральнага дырэктара ЮНЕСКА рачыста была адкрыта мемарыяльная дошка. Пашыраны рэстарацыйныя работы  Гродне, Нясвіжы, Брэсце і інш.
Апошнім часам адраджаецца і актына развіваецца каля 40 віда дэкаратына-прыкладнога мастацтва, дзейнічае больш 50 клуба і дамо рамёства, творчых майстэрня народных майстро.
У сучасным выяленчым мастацтве выразна пашырыліся нефармальныя тэндэнцыі. Адкрыліся недзяржаныя галерэі "Арттворчасць", "Вітанова", "Жыльбел", "Верхні горад" і інш. З'явіліся неафіцыйныя творчыя аб'яднанні. Традыцыйна высокім прафесіяналізмам вызначаецца беларуская школа графікі, у тым ліку В. Шаранговіча, А. Кашкурэвіча, М. Купавы, Ю. Герасіменка-Жызнескага і інш.
Асаблівы змест набыло мастацтва М. Савіцкага. Ім створаны цыкл карцін "Чорная быль". Сусветнае прызнанне атрымалі творы мастака Я. Батальёнка. Сем грандыёзных выста было наладжана мастаком А. Кузьмічом, асноная тэма творчасці якога – стварэнне галерэі мадонна. Беларускае кінамастацтва зробіла крок наперад. У 2000 г. падрыхтавана кінастужка рэжысёра М. Пташука "У жніні сорак чацвёртага..."
Духоны патэнцыял нацыі збагаціся шляхам далучэння да яго сіл і творчасці прадстаніко беларускай дыяспары. Яскравы прыклад – дзейнасць ларэата Нобелескай прэміі Ж. Алфёрава, які падтрымлівае сталыя сувязі з навукай і грамадскім жыццём Беларусі.
Новай з'явай у культурным жыцці Беларусі 90-х гг. стала актыная дзейнасць прадстаніцтва замежных дзяржа і міжнародных структур, нерадавых структур і фонда. З 1993 г. працуе  Мінску прадстаніцтва Інстытута імя Гётэ, прадстаніцтва Брытанскага савета. Сумесным нямецка-беларускім праектам стала стварэнне  1994 г. Мінскага міжнароднага адукацыйна-культурнага цэнтра, які ста ініцыятарам правядзення шматлікіх канферэнцый, культурных мерапрыемства. Восенню 1996 г. па ініцыятыве французскага пасольства была адчынена Франка-беларуская зала інфармацыі аб сучаснай Францыі. Актыную працу  Беларусі праводзіць Польскі інстытут пры амбасадзе Рэспублікі Польшча.
Сталае месца  нацыянальнай культуры  90-я гг. займаюць высокатэхналагічныя сучасныя сродкі камунікацыі: кабельнае і спадарожнікавае тэлебачанне, вытворчасць адыё- і відэапрадукцыі, якія якасна змянілі рынак тавара і паслуг культурнага прызначэння. Іх цесная сувязь з галіной электронікі прывяла да пашыранага разумення культурнай сферы. Сфера культуры цяпер нярэдка разглядаецца не толькі як вытворца і захавальнік культурных каштонасця, але і як важны сектар эканомікі, які забяспечвае развіццё навукаёмкіх галін.
Тэмпы развіцця навуковага патэнцыялу Беларусі  90-я гады знізіліся. Колькасць супрацоніка, занятых у навуковай сферы, паменшылася з 102,6 тыс. чалавек у 1990 г. да 43,7 тыс. у 1999 г. аднак і  гэтых умовах у структуры Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі з'явіліся новыя навуковыя становы: Інстытут праблем выкарыстання прыродных рэсурса і экалогіі, Інстытут радыёбіялогіі, Інстытут сацыялогіі і інш. З 1991 г. дзейнічае Фонд фундаментальных даследавання. Роля вядучай навуковай установы на заканадачай аснове нададзена НАН Беларусі, у сценах якой сканцэнтравана каля 70% фундаментальных даследавання краіны.
Адлюстраваннем сучаснага стану навуковых веда у Беларусі стала выданне 6-томнай "Энцыклапедыі гісторыі Беларусі", 18-томнай "Беларускай Энцыклапедыі"; энцыклапедычных даведніка "Археалогія і нумізматыка Беларусі" (1993), "Архітэктура Беларусі" (1993), "Беларуская мова" (1994); шасцітомнага бібліяграфічнага даведніка "Беларускія пісьменнікі" і інш.
На працягу 90-х гг. былі зроблены захады па рэфармаванню нацыянальнай сістэмы адукацыі. З 1995 г. пачалася паступовая рэформа агульнаадукацыйнай школы Беларусі. Яе аснонымі рысамі сталі: стварэнне мо для гарманічнага развіцця асобы, павышэнне якасці і эфектынасці адукацыі. Распачаты пераход да аптымальных тэрміна навучання і аб'ёму атрыманых веда. Узніклі новыя формы навучальных устано, з'явіліся "элітарныя" дзяржаныя гімназіі, прыватныя малакамплектныя школы, якія забяспечваюць індывідуальную працу з вучнямі. У Беларусі функцыяніруе каля 4,5 тыс. агульнаадукацыйных школ.
У 90-я гг. пашыралася сетка вышэйшых навучальных устано. Сістэма дзяржанай вышэйшай адукацыі Беларусі аб'яднала 44 універсітэты, акадэміі, інстытуты. Побач з імі зніклі 20 недзяржаных навучальных устано, навучанне  якіх платнае. Выпрабаванне часам з іх вытрымалі толькі 12, аднак альтэрнатынасць форма ВНУ стала фактам. За дзесяцігоддзе колькасць студэнта узрасла з 190 тыс. да 300 тыс. У 2001 г. студэнтам ста кожны другі выпускнік сярэдняй школы.
Па колькасці студэнта у разліку на 10 000 насельніцтва Беларусь выйшла на сярэднеерапейскі зровень (282 чалавекі), што з'яляецца найбольшым паказчыкам у гісторыі нашай краіны. Пералік спецыяльнасця дазваляе амаль понасцю задаволіць эканамічныя патрэбнасці рэспублікі  кадрах. З 1995 г. колькасць аспіранта павялічылася на 55%.
За апошнія шэсць гадо у сістэме агульнай сярэдняй адукацыі з 89 да 126 (у 1,4 раза) павялічылася колькасць адукацыйных устано новага тыпу (гімназій, ліцэя, каледжа). Усе віды дыферанцыраванага навучання ахапілі 38% школьніка (у старэйшых класах – кожны другі вучань). У 1994 г. у пачатковай школе пачыналі вывучаць замежную мову 23% вучня, сёння – 38%. Захавалася сістэма прафтэхадукацыі, забяспечваецца штогадовае (на 2–3%) павелічэнне прыёму  ПТУ. Павысілася ступень адаптацыі прафтэхадукацыі да патрэб рынку працы.
У 156 тэхнікумах і другіх сярэдніх спецыяльных навучальных установах навучаецца 150 тыс. чалавек.
За 10 гадо у Беларусі сфарміравалася нацыянальная сістэма вучэбнага кнігавыдання. Убачылі свет каля 3 тыс. падручніка, у тым ліку 1350 – для сярэдніх школ, 760 – для ВНУ, 155 – для тэхнікума, 80 – для сістэмы прафтэхадукацыі, 192 вучэбныя дапаможнікі – для навучання дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Пачатковая школа і практычна се прадметы базавай школы забяспечаны нацыянальнымі падручнікамі. У 1997 г. узнолена распрацока і вытворчасць картаграфічнай прадукцыі для агульнаадукацыйнай школы. За гэты прамежак часу выдадзена 48 карт па геаграфіі і 28 карт па гісторыі.
Перабудова духонай сферы, умацаванне яе нацыянальных падмурка завяршыла фарміраванне незалежнай дзяржавы, адчыніла перад Беларуссю шырокія перспектывы самастойнага развіцця, ранапранага ваходу  ерапейскую і сусветную супольнасць незалежных народа.

СПІС аснонаЙ літаратурЫ

Гісторыя Беларусі : Вучэб. дапам. / А. А. Абецэдарская, Л. А. Жылуновіч, А. П. Ігнаценка і інш. Мн., 1994.
Гісторыя Беларусі. Ч. 1: Са старажытных часо да канца XVIII ст.: Курс лекцый. Мн.: РІВШ БДУ, 2000.
Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т. Мн., 1989-1997.
Гісторыя беларускага тэатра. У 3-х т. Мн., 1983-1987.
Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т. 1-2. Мн., 1969.
Гісторыя беларускай савецкай літаратуры. У 2-х т. Мн., 1964.
Гісторыя беларускай савецкай музыкі. Вучэбны дапаможнік. Мн., 1971.
Гісторыя Беларускай ССР: У 5-ці т. Мн., 1972-1977.
Дробов Л.Н. Живопись Белоруссии XIX начало XX в. Мн., 1974.
Каханоскі Г.А., Малаш Л.А., Цвірка К.А. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. Мн., 1989.
Ковкель И., Ярмусик Э. История Беларуси: С древнейших времен до наших дней. Мн., 2000.
Літаратура і мастацтва Беларусі. Энцыклапедыя  5-ці т. Мн., 1984 1987.
Лойка А. А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастрычніцкі перыяд. Мн., 1989.
Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі: 2-е выд., дап. Мн., 1997.
Нарысы гісторыі Беларусі. / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыха і інш. Ч. 1. Мн., 1994.
Труса А.А.Старонкі мураванай кнігі: Манументальная архітэктура эпохі феадалізму і капіталізму. Мн., 1990.
Францыск Скарына і яго час. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1988.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6-ці т. Мн., 1993-2002.
Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., 1989.

СПІС ДАДАТКОВАЙ ЛІТАРАТУРЫ

Александровіч С. Гісторыя і сучаснасць. Літаратурна-крытычныя артикулы. Мн., 1968.
Алексеев Л.В. Лазарь Богша мастер-ювелир XII в. // Советская археология, 1957, № 3.
Анталогія беларускай паэзіі. Т. 1. Мн., 1993.
Антология педагогической мысли Белорусской ССР. М., 1986.
Арло У.А. Асветніца з роду ѕсяслава. Мн., 1990.
Бандарчык В.К. Едакім Раманавіч Рамана. Мн., 1961.
Барышев Г.И. Театральная культура Белоруссии XVIII века. Мн., 1992.
Беларуская фалькларыстыка: Збіранне і даследаванне народная творчасці  60-х гг. XIX пачатку XX ст. Мн., 1989.
Беларускія пісьменнікі другой паловы XIX стагоддзя: Зборнік тэкста. Мн., 1956.
Беларускія пісьменнікі. Бібліяграфічны слонік. Т. 1-2. Мн., 1993.
Болбас В. Паслядонік Скарыны // Беларусь, 1990, № 14.
Галенчанка Г. Я. Францыск Скарына – беларускі і сходнеславянскі першадрукар. Мн., 1993.
Гарэцкі М. Гісторыя беларускай літаратуры. Мн., 1992.
История белорусского кино. 1924 1945. Мн., 1969.
Ігнатоскі І.М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1991.
Імя твае Белая Русь (Уклад Г.М. Сагановіч). Мн., 1991.
Казберук У. Вяшчун славы і волі: Уладзісла Сыракомля. Мн., 1990.
Караткевіч У. Зямля пад белымі крыламі. Мн., 1977.
Кароткі У. Г. Прадмовы і пасляслоі паслядоніка Францыска Скарыны. Мн., 1990.
Кака А. Тут мой народ. Мн., 1989.
Каханоскі Г.А. Адчыніся, таямніца часу. Мн., 1984.
Каханоскі Г.А. Археалогія і гістарычнае краязнаства Беларусі XVI першай паловы XIX ст. Мн., 1984..
Каханоскі Г.А. Прадвесне навукі. Мн., 1990.
Каханоскі Г.А., Каханоскі А.Г. Руплівец нашай старасветчыны: Ястах Тышкевіч. Мн., 1991.
Кісяле Г. Загадка беларускай “Энеіды”. Мн., 1971.
Конон В.М. От Ренесанса к классицизму. Мн., 1978.
Конон В.М. Проблемы искусства и эстетики в общественной мысли Белоруссии начала XX в. Мн., 1988.
Кулагин А.Н. Архитектура и искусство рококо в Белоруссии. (В контексте общеевропейской культуры). Мн., 1989.
Культурное строительство в БССР. Мн., 1940.
Лойка А. Адам Міцкевіч і беларуская літаратура. Мн., 1959.
Лойка А.А. Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Т. 1-2. Мн., 1989.
Лойка А.А. Сонца маладзіковае. Мн., 1991.
Лойко О. Янка Купала. Мн., 1982.
Мальдзіс А. Падарожжа  XIX стагоддзе. Мн., 1969.
Мальдзіс А.І. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII ст.: Нарысы быту і звычая. Мн., 1982.
Мальдзіс АЛ. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Мн., 1980.
Мархель У. Крыніцы памяці. Мн., 1990.
Музыкальный театр Белоруссии: Дооктябрьский период. Мн., 1990.
Немировский Е.Л. Франциск Скарина. Жизнь и деятельность белорусского просветителя. Мн., 1990.
Пилипенко М.Ф. Возникновение Белоруссии: новая концепция. Мн., 1991.
Подокшин С.А. Реформация и общественная мысль Белоруссии и Литвы (вторая половина XVIначало XVIIв.)Мн.,1976.
Пракошына Е.С., Шалькевіч В.Ф. Казімір Ляшчынскі. Мн., 1986.
Саверчанка І.В. Канцлер Вялікага княства: Ле Сапега. Мн., 1992.
Содаль І.І. Сцежкамі Мацея Бурачка: Пошукі, замалёкі, нарысы. Мн., 1991.
Старонкі гісторыі Беларусі. Мн., 1992.
Статут Вялікага княства Літоскага 1588. Тэксты. Давед. Камент. Энцыклапедыя. Мн., 1989.
Федорук А.Т. Садово-парковое искусство Белоруссии. Мн., 1989.
Цвікевіч А. “Западно-русізм”: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі  ХІХ і пачатку ХХ ст. Мн., 1993.
Цвірка К. Слова пра Сыракомлю. Мн., 1975.
Шибеко З.В., Шибеко С.Ф. Минск: Страницы жизни дореволюционного города. Мн., 1990.
Янка Купала. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1986.

гласарый

Адраджэнне, РЭНЕСАНС
- эпоха станалення раннебуржуазнай культуры у Заходняй і Цэнтральнай Еропе  XIV XVI ст. Асноным ідэйным змяшчэннем культуры гэтага перыяду бы гуманізм. Узнікае новая свецкая культура, на базе якой сфарміравася рэнесансава-гуманістычны светапогляд. Адзін са спецыфічных моманта Адраджэння і Рэнесанса на Беларусі сувязь з хрысціянскім светапоглядам.

адукацыйная камісія
- галоны орган, які праводзі у 70-х гг. XVIII ст. агульную рэформу адукацыі  Рэчы Паспалітай. Прататып сучаснага Міністэрства асветы.

антытрынітарыі (арыяне)
- прадстанікі радыкальна-рэфармацыйнага руху на Беларусі, Украіне, Літве і Польшчы другой палове XVI – пачатку XVII ст.

Аршанскае Евангелле
- рукапісны помнік XI ст. Самая ранняя (з тых, што захаваліся) кніга, створаная на беларускіх землях

асветніцтва
- антыфеадальная буржуазная ідэалогія перыяду станалення капіталістычных адносін; сцвярджала прыярытэт асветы, навукі і розуму  жыцці асобы, грамадства і дзяржавы. На Беларусі ідэі Асветніцтва распасюдзіліся  другой палове XVIII пачатку XIX ст. Знайшлі адлюстраванне  філасофіі, літаратуры і мастацтве.

барока
- вядучы накірунак у мастацтве Беларусі XVII XVIII ст. Характарызуецца кантрастнасцю, рухавасцю форм, параднасцю. Стыль перыяду Контррэфармацыі.

батлейка
- беларускі лялечны тэатр у сярэднявеччы.

беларусізацыя
- пераважны накірунак нацыянальнай палітыкі  БССР у 20-я гг. ХХ ст. Пачала афіцыйна праводзіцца межах БССР з ліпеня 1924 г. Значна паспрыяла развіццю беларускай культуры, пашырэнню жытку беларускай мовы, узмацненню нацыянальнай сасмасвядомасці беларуса. Штучна згорнута  канцы 20-х – пачатку 30-х гг. ХХ ст. пад выглядам барацьбы з “нацыянал-дэмакратызмам”.

ГІСТАРЫЧНЫ ЭПАС
- від літаратурнай народнай творчасці: песні, казкі, быліны.

гістарычныя аповесці
- новы літаратурны жанр другой паловы XVI ст. Творчыя формы: хронікі, дзённікі, мемуары.

готыка
- мастацкі стыль, які завяршы развіццё сярэднявечнага мастацтва  Еропе. Гэты стыль характарызуюць узнёслыя формы, ажурныя вежы. На Беларусі шмат пабудо, створаных у XIV-XVI стст., мелі рысы готыкі.

ГУМАНІЗМ
- новы светапогляд, у якім адлюстра-валіся змены  поглядах на прыроду, грамадства і чалавека. Аснову складалі тры асноныя прынцыпы: самастойнасць чалавека, абсалютная духоная незалежнасць, натуралізм.

духоныя семінарыі
- сярэднія навучальныя становы царквы, якія давалі багаслоскую адукацыю.

езуіты
- члены манаскага каталіцкага ордэна “Таварыства Ісуса”, створанага  1534 у Італіі для барацьбы з Рэфармацыяй. На Беларусі пачалі дзейнічаць у другой палове XVI ст.

заходне-русізм
- накірунак грамадска-палітычнай думкі, адна з форм этнічнай самасвядомасці на Беларусі  ХІХ – пачатку ХХ ст. Бы пашыраны сярод гарадскога насельніцтва (інтэлігенцыя, чынонікі, правасланае духавенства). Заходне-русізм грунтуецца на сцвярджэнні, што беларусы не самастойны этнас, а адгалінаванне рускага народа.

Калегіумы
- езуіцкія школы

кальвінізм
- асноны накірунак рэфармацыйнага руху, які зацвердзіся на беларусі  сярэдзіне XVI ст. Ме іншую сацыяльную аснову, чым у краінах Заходняй Еропы: яго прыняла частка магната і шляхты.

класіцызм
- накірунак у ерапейскай мастацкай культуры другой паловы XVIIІ – пачатку XIX ст. На Беларусі  пачатку ХІХ ст. з’явіся асноным архітэктурным стылем. Пабудовы вызначаліся манументальнасцю і рачыстасцю. У скульптуры і жывапісу шырокага развіцця не атрыма.

контррэфармацыя
- наступленне каталіцкай рэакцыі супраць Рэфармацыі; на Беларусі змацнілася пасля прыходу езуіта у 1582 г.

летапісы
- гісторыка-літаратурныя творы з апісаннем падзей па гадах, помнікі пісьмннасці сходніх славяна XI-XVIII стст.

Мазаіка
- выява ці зор з аднародных ці разнародных па матэрыялу часцінак; адзін з асноных віда манументальнага мастацтва.

настаніцкія семінарыі
- сярэднія навучальныя становы  ХІХ – пачатку ХХ ст., якія рыхтавалі настаніка пачатковых школ.

неакласіцызм
- у шырокім сэнсе – прадажэнне эстэтычных прынцыпа класіцызму  новых умовах развіцця мастацкай культуры; у больш вузкім сэнсе –стылістычны прыём, заснаваны на карыстанні  літаратуры, музыцы, архітэктуры, тэатаральным і выленчым мастацтве міфаалгічных вобраза і матыва, антычных тэм і сюжэта.

неараманскі стыль
- умоная назва накірунку  архітэктуры канца ХІХ – пачатку ХХ ст., заснаванага на выкарыстанні форм і кампазіцый раманскага стылю.

палемічная публіцыстыка
- род твора. прысвечаных актуальным праблемам грамдска-палітычнага жыцця. Напісаны  форме дыскусіі або вострай спрэчкі і, як правіла, ананімна.

панегірыкі
- вершы. складзеныя  гонар таго ці іншага магната.

піяры
- члены каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага  1597 г.у Рыме спачатку як аб’яднанне рэлігійных школ (з 1669 г. зацверджаны на правах манаскага ордэна). Пачалі дзейнічаць на Беларусі  другой палове XVII ст.

рамантызм
- ідэйна-мастацкі накірунак у духоным жыцці, літаратуры і мастацтве Еропы і Амерыкі  канцы XVIII – першай палове XIX ст. На Беларусі ідэі рамантызму з’явідіся  першай палове ХІХ ст. Для рамантызму ласціва арыентацыя на голас пачуцця. У беларускай літаратуры зарадзіся пераважна пад уздзеяннем творчасці А. Міцкевіча, Я. чачота, І. Крашэскага і іх паслядоніка.

рэлігійныя брацтвы
- беларускі і краінскія рэлігійныя арганізацыі XVI-XVIIІ стст. Ствараліся пры правасланых і ніяцкіх цэрквах. Мелі друкарні, школы і г. д.

рэфармацыя
- шырокі грамадска-палітычны і ідэалагічны рух у Заходняй Еропе  XVI ст. Бы накіраваны супраць каталіцкай царквы і ме антыфеадальны характар. На Беларусі Рэфармацыя прайшла екалькі асноных этапа: фарміраванне і найышэйшы здым рэфармацыйнага руху, яго размежаванне на некалькі накірунка (сярэдзіна 1550-х – 70-я гг.); наступленне і перамога Контррэфармацыі (1580другая чвэрць XVII ст.)

сентыменталізм
- плынь у літаратуры і мастацтве XVIII – пачатку XІX ст. у Заходняй Еропе і Расіі. Сентыменталізму ласцівы культ пачуцця, увага да ніжэйшых слаё грамадства, увядзенне лепшых маральных і духоных каштонасцей у ранг найважнейшааг жыццёвага правіла.

СТАТУТ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОѕСКАГА
- дзяржаны акт, пачаткова выдадзены Казімірам Ягайлавічам у 1468 г. У другой палове XV першай чвэрці XVI ст. Статут Казіміра, перароблены і дапонены  1529 г., вырастав  вялікі поны кодэкс закона Вялікага княства Літоскага. Было тры рэдакцыі Статута (1529, 1566, 1588гг.).

уніяцтва
- канфесія (веравызнанне), якая пастала  выніку аб’яднання правасланай царквы з каталіцкай на тэрыторыі Рэчы Паспалітай на царконым саборы  Берасці  1596 г.

Фрэска
- тэхніка манументальнага жывапісу па свежым сырым тынку


тэставыя заданні

Выкрэсліце няправільны адказ.
Прыняцце хрысціянства на Беларусі спрыяла:
а) развіццю феадальнай раздробленасці;
б) узмацненню княскай улады;
в) распачынанню буданіцтва мураваных манументальных помніка архітэктуры;
г) распасюджванню пісьменнасці сярод насельніцтва.
Помнік архітэктуры Каложская (Барысаглебская) царква знаходзіцца :
а) Полацку;
б) Тураве;
в) Гродна;
г) Наваградку;
д) Мінску.
Данжон – гэта...
а) ганаровы тытул феадала;
в) французская залатая манета, распасюджаная на беларускіх землях;
в) тып мураванай вежы;
г) спецыяльны тып мураванай кладкі, запазачынай у Візантыі.
Мураваныя замкі-крэпасці былі пабудаваныя  XIV ст. у:
а) Лідзе, Крэве, Наваградку, Гародні;
б) Наваградку, Лідзе, Слоніме, Менску;
в) Гародні, Вакавыску, Тураве, Полацку;
г) Лідзе, Крэве;
д) Полацку, Менску, Наваградку.
Францыск Скарына выдава свае кнігі :
а) Полацку, Вільні і Львове;
б) Кракаве, Празе і Вільні;
в) Празе, Вільні і Нясвіжы;
г) Празе і Полацку
д) Празе і Вільні.
Першую друкаваную кнігу на тэрыторыі сучаснай Рэспублікі Беларусь выда:
а) Пётр Мсціславец;
б) Францыск Скарына;
в) Мікалай Радзівіл;
г) Сымон Будны;
д) Васіль Цяпінскі.
У стылі беларускай готыкі пабудаваны:
а) Каложская царква  Гародні і Сафійскі сабор у Полацку;
б) Маламажэйкаская і Сынкавіцкая цэрквы;
в) Нясвіжскі замак Радзівіла;
г) Косаскі замак.
У XVI ст. жылі і працавалі:
а) М. Гусоскі, С. Полацкі, А. Філіповіч;
б) Ф. Скарына, Р. Цамблак, С. Будны, В. Цяпінскі;
в) М. Гусоскі, Ф. Скарына, С. Будны, Л. Сапега;
г) В. Цяпінскі, С. Будны, М. Сматрыцкі, К. Ляшчынскі;
д) Ф. Скарына, М. Гусоскі, С. Будны, А. Філіповіч.
Брацтвы – гэта
а) назва рэлігійных арганізацый у гарадах Беларусі і Украіны;
б) назвы цэха у ВКЛ;
в) таварыствы мяшчан па інтарэсах;
г) правобразы сучасных прафсаюза;
д) вайсковыя атрады, якія ствараліся насельніцтвам Беларусі для абароны ад знешніх ворага.
Мастацкі стыль барока дамінірава у мастацтве ...
а) XV-XVI стст.
б) XVI ст.
в) XVII ст.
г) XVIII ст.
д) XVIII-XIX стст.
В. Ваньковіч бы:
а) скульптарам;
б) мастаком;
в) пісьменнікам;
г) архітэктарам.
Віленскі універсітэт бы зачынены  сувязі з:
а ) недахопам выкладчыцкіх кадра;
б) недаборам студэнта;
в) удзелам студэнта у пастанні 1830-1831 гг.
г) пераносам універсітэту  Кіе.
Ініцыятарам выданя газеты “Мужыцкая прада” бы:
а) Ф. Багушэвіч;
б) К. Каліноскі;
в) Я. Чачот;
г) В. Дунін-Марцінкевіч.
Хто з прадсталеных вучоных не з’яляся этнографам?
а) П. Шэйн;
б) А. Цвікевіч;
в) Е. Рамана;
г) В. Нікіфароскі.
Палітыка беларусізацыі праходзіла:
а) на пачатку ХХ ст.;
б) у 20-я гг. ХХ ст.,
в) у 30-40-я гг.;
г) у гады кіравання П.Машэрава.
Дзяржанымі мовамі падчас палітыкі “беларусізацыі” былі абвешчаны:
а) беларуская;
б) беларуская і руская;
в) беларуская, руская, ярэйская і польская;
г) беларуская, руская і краінская.
Атарам архітэктурных праекта Дома раду, Тэатра опера і балета, будынку Акадэміі навук Беларусі  Мінску з’яляецца:
а) З. Азгур;
б) І. Лангбард;
в) Г. Ларо;
г) Г. Гольц.
Раман “Каласы пад сярпом тваім” прысвечаны падзеям, якія адбываліся:
а)  XVII ст.;
б) у другой палове ХІХ ст.;
в) у гады грамадзянскай вайны ХХ ст.;
г) у перыяд Вялікай Айчыннай вайны.
Атарам помніка Якубу Коласу на аднайменнай плошчы  Мінску з’яляецца:
а) М. Шагал;
б) А. Глеба;
в) А. Анікейчык;
г) З. Азгур.
Адной з вызначальных умо развіцця культуры Беларусі на мяжы 80-90-х гг. ХХ ст. стала:
а) існаванне прынцыпу партыйнасці;
б) разгортванне галоснасці;
в) выкарыстанне метаду сацыялістычнага рэалізму.
Закон аб мовах бы прыняты  Беларусі:
а) у 1989 г.;
б) у 1991 г.;
в) у 1996 г.;
г) у 2001 г.
Апошняй па часе значнай падзеяй у беларускім кінематографе была стужка:
а) “Анастасія Слуцкая”;
б) “Людзі на балоце”;
в) “У жніні сорак чацвёртага....”;
г) “Ідзі і глядзі”;
д) “Прыгоды Бураціна”.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ

Чым знакамітыя Ефрасіння Полацкая і Кірыла Тураскі?
У чым заключаецца значэнне хрысціянізацыі для развіцця культурных працэса на беларускіх землях?
Якія змены адбыліся  матэрыяльнай культуры беларускага народа  XIIІ – першай палове XVII ст.?
Ацаніце ролю Ф. Скарыны  развіцці сусветнай культуры.
Ахарактарызуйце спецыфіку перадумо для развіцця культуры Адраджэння, якія склаліся  Вялікім княстве Літоскім.
Якую ролю  развіцці культуры беларускага народа адыгралі правасланыя брацтвы?
Назавіце асноныя тэндэнцыі  развіцці архітэктуры і выяленчага мастацтва Беларусі XIV – XVI стст.
Правядзіце параначы аналіз развіцця культуры Беларусі  другой палове XVII – пачатку XVIII ст. і  другой палове XVIII ст.
Якімі фактамі можна пацвердзіць думку аб тым, што беларускае барока выканала гістарычную ролю культурнага маста паміж Захадамі і Усходам Еропы?
Якую ролю для развіцця культуры на Беларусі адыгралі езуіты?
Ахарактарызуйце прычыны перамогі Контррэфармацыі.
Правядзіце параначы аналіз трох мастацкіх стыля: барока, ракако і класіцызма.
Якія фактары плывалі на развіццё культурных працэса на тэрыторыі Беларусі  канцы XVIII – першай палове ХІХ ст.?
Прааналізуйце культурную палітыку Расійскай імперыі  дачыненні да беларускай нацыі.
У чым заключалася адметнасць сістэмы адукацыі на тэрыторыі Беларусі  першай палове ХІХ ст.?
Ахарактарызуйце творчасць беларускіх і беларуска-польскіх літаратара першай паловы ХІХ ст.
Распавядзіце пра развіццёё тэатральнага мастацтва на Беларусі  другой палове XVIII – першай палове XIX ст.
Якімі былі асноныя дасягненні выленчага мастацтва Беларусі  ХІХ ст.?
Чаму пачатак ХХ ст. часта называюць “нашаніскім” перыядам у развіцці нацыянальнай беларускай культуры?
Як развіццё культурных працэса уплывала на станаленне сучаснайй беларускай нацыі  ХІХ – пачатку ХХ ст.?
Вызначце характэрныя рысы развіцця беларускай нацыянальнай культуры на тэрыторыі Заходняй Беларусі  20-30-я гг. ХХ ст.
Дайце разгорнуты аналіз перадумо, сутнасці, выніка і наступства палітыкі “беларусізацыі” у БССР у 20-я гг. ХХ ст.
Якія змены  развіцці культуры адбыліся на мяжы 20-30-х гг. ХХ ст. у Савецкай Беларусі? Вызначце новыя рысы  культурным жыцці БССР у 30-я гг. ХХ ст.
Што складняла адналенне і развіццё адукацыі і навукі на Беларусі  другой палове 40-х – пачатку 50-х гг. ХХ ст.?
У чым заключалася супярэчлівасць развіцця беларускай культуры  перыяд “хрушчоскай адлігі” і “брэжнескага застою”?
Ахарактарызуйце асноныя тэндэнцыі развіцця беларускага кінематографа.
Якімі дасягненнямі вызначыліся беларускія навукоцы  другой палове ХХ ст.?
Ахарактарызуйце новыя з’явы  развіцці беларускай культуры на сучасным этапе.
З якімі здабыткамі прыйшла беларуская культура як частка агульнасусветнай культуры  ХХІ стагоддзе?








13PAGE 15




Заголовок 1 Заголовок 415

Приложенные файлы

  • doc 7321457
    Размер файла: 594 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий