Зарэцкі М. Голы звер + Апавяданні.

Голы звер
[ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] 13 HYPE
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·–
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·ml" \l "chapter16" 141615
 
1
 
- Ха-ха-ха!.. Ха-ха-ха!..
Смешна Яроцкаму. Ну не стрымаць проста. Смех шалёнай вужакай абвівае нутро і ціснецца-ціснецца вон, каб рассыпацца  рогат гуллівы.
Ну не стрымаць. Аж дрыжыць усё цела, калоціцца.
- Ха-ха-ха!.. Хі-хі-хі-і-і...
І радасна, добра.
Вольна, як птушцы  блакітным узвыссі.
Мяккі прытульны вагон на хаду аднамерна парыпвае. У гэтым рыпенні - тлустым, лагодным - нібы адгалосак смеху Яроцкага. Нібы смешна й яму - гэтаму сытому мляваму вагону, смешна й радасна разам з Яроцкім.
- Кох-кох-кох... Кох-кох-кох...
Ну, дадушы ж, ён падсміхаецца. І нават міргае таемна так, ласкава сваймі распазлівымі ценямі.
І дзіна, чаму не смяецца гэты гандляр, што скручыся вунь на верхняй паліцы. Спіць ён, ці што, - чорт яго ведае. Пуза толькі відаць Яроцкаму і барада. Барада вытыркнулася нерухома і суха, як у мерцвяка.
- Ах, барада... барада... Ха-ха-ха...
У таго - у дурня таго - тож барада. Як недалужна, убога траслася яна на судзе. Бедная бародка. Яна так смешна чарнелася на збялелым ад страху твары, быццам адчувала сябе не на месцы, гатова была сарвацца, уцячы, пераскочыць на голы, але важны твар старшыні.
Весела, смешна было.
Як злосна барадач гэты зірну на яго пасля прыгавору. А як ён крыкну:
- Падвё, пагубі!..
- Ха-ха-ха... Ну і падвё, пагубі. А сам выкруціся, сам буду жыць, бо хачу жыць і мею...
Яроцкі салодка сміхнуся.
Ён здаволен сабой. Ён моцны, разумны. Ён бярэ ад жыцця сё, што захоча. Для яго няма недаступнага. Усё  яго волі.
Успомнілася, як валяся  нагах у яго барадач, як плака, малі:
- Пашкадуй малых дзетак... Бяры сё, што хочаш, што хочаш рабі, толькі вызваль. Пагінуць усе...
- Дурань стары... Ха-ха... дзеткі... Дума - пашкадую, заміж яго сяду  турму... Хо-хо, чаго захаце.
І злосць узнялася  Яроцкага на дурасць людскую.
Успомнілася яшчэ Наталля. Тож плакала, корчылася. Прасіла, каб узя з сабой, каб не кіда. І яна - як згаварыліся - тож усё:
- Падвё... Пагубі...
Нібы сло больш не ведаюць.
Яроцкі зусім раззлавася. Прыкра стала, пагасла радасць, здаволенне. Лёг на канапу, каб заснуць. Паляжа, паварочася, але не засну. І здалося, што гэта перашкаджае напорна-пісклявы храп з верхняй паліцы. У вочы агіднаю плямай уткнулася круглае пуза. Ух, распароць бы яго!
Уста, штурхану. Той здрыгануся спрасонку.
- Га? Што?..
- Куды едзеце?
- У Гомель... А што?..
- Больш нічога...
- Дык што вы мяшаеце спаць?
- Спеце колькі лезе... Праваднік!.. Праваднік!
Гыркнулі дзверы.
- Вы мяне клікалі?
- Як прыедзем у N, разбудзеце...
- Слухаю...
Зно ціха, спакойна. Вагон курлыкае ласкава. Па целе млосць, пацягушкі... Значыць - можна заснуць.
 
2
 
Гэта сё было ладжана  адзін дзень.
Так. Зранку Яроцкі ніка па розных канцах горада, выслухва, вынюхва, часам распытва нешта, а жо з падня прыйшо у кантору.
Кантора якая... Так, толькі назва адна. Вывеска толькі. А сярэдзіну войдзеш, дык во яна ся: стол, пакрыты залупленай, бруднай паперай, два растапыраных крэслы, ложак ля сценкі, другі пакалечаны стол. А на сцяне жоты змарнелы малюнак. Яшчэ: за сталом, упяшы вочы  паперы, - мужчына чарнявы. Барада лапаткай, вусны чырвоненькім банцікам і вочы наіна-скруглёныя, нібы  задзіленні.
Яроцкі зацісну у вуснах тонкую смешку. Падума:
- Ізно барада. Гэта добра... Ха-ха...
А звярнуся з праставатай, ветлай сур'ёзнасцю:
- Дзень добры. Скажэце, калі ласка, гэта вы будзеце старшыня крэдытнага таварыства?
- Я. Добры дзень... Шчупак.
Ха-ха! Гэта ён прадставіся, прозвішча гэта. Ды гэтак жа важна, з рызыкай.
На вуснах Яроцкага зно тоненькі хвосцік усмешкі. Але трэба трымацца. Трэба граць. Кошка і мышка. Ха-ха!
- Я чу, што вам трэба бухгалтар. Я хачу паступіць.
Шчупак сабра твар у салодкую міну.
- Бачыце... Я вам так скажу... Наша таварыства вельмі слабенькае. Бедненькае... так, зусім небагатае... Я ня ведаю, як вам тут, ці падабаецца... Бачыце... у нас... хе-хе... з пэнсіяй не асабліва...
Яроцкі зусім ужо наіненька, палахліва:
- А колькі?
- Трыццаць пяць. Усяго толькі... Бачыце?
Часінку падумаць, паморшчыць лоб, быццам мяркуючы, узняць вочы гару, патарабаніць пальцамі аб стол - гэта Яроцкаму не першыня.
- Я згодзен.
- Згодны? Так... ну-с... э-э-э... хм...
Гэта Яроцкі тож ведае.
- Будзьце спакойны... Практыку маю, курсы прайшо спецыяльныя... Вось дакументы.
Шчупак вочы прыжмуры, надуся, чытае.
- Так... эге... так... ну... Добра, усё добра. Калі вы можаце стаць на работу?
- Я магу затра. А сёння  мяне ёсць трохі часу, дык, калі дазволіце, я пазнаёмлюся крыху з вашымі кнігамі...
- Калі ласка... Сядайце вось тут. Я зараз дам...
І тады Яроцкі забыся на сё, акунуся  стракатае мора лічба. Ён арудава імі з надзвычайным спрытам.
Яны паслухмяна перабягалі  яго галаве, збіраліся  купы, зно разбягаліся плоймай пярэстай, каб даць месца абрыкам парваных ліхаманкавых думак.
- Акты... пасы... дэфіцыт... ніякіх камерцыйных зварота... 3685... Эге... Халасцяк, пэна, бо ложак стаіць... Прыбытку... сальдо... дурань, відаць, таксама... 7932... Тут можна датацыю... хм... Непрыметна, каб... Ага... так... патрошку, на пражыццё... Студзень, люты... Мой будзе, ясна... Разам 8430... Ага...
А рукі нервова перабіралі шапялявыя старонкі старых замызганых кніг.
 
3
 
Так звычайна выходзяць на паляванне.
Уявіце сабе...
Паслалася пухавай беллю шырокае поле. Аж дакуль вока захопіць - мяккі ватовы дыван. А збоку - чорны аголены лес узня сваё вецце драцянае, бясстыдна раскры напаказ свае мёрзлыя нетры.
Хітры лес, дармо што прыкінуся ціхенькім, просценькім, быццам хоча сказаць:
- Наце, шукайце. Далібог жа, нічога няма. Далібог, не схава нічагутка...
Эге! Выбачай, не паддурыш. А вунь пад ахутаны снегам кусцік яленцу гэта якія пабеглі слядочкі? А вунь там, пад сіняй разложыстай хвояй, хто натапта так багата? Не, брат, пастой!
І ажывае нутро застыглага лесу. І мітусяцца  напружаным воку здані гарэзлівых зайчыка, спрытных лісіц. І вуха напятае ловіць нячутныя шолахі, ловіць празрыстую музыку мёрзлага лесу.
Што гэта? Прада ці не? Ці гэта толькі здаецца, ці й сапрады жыве гэты лес, жыве настарожаным ціхім жыццём, застыглым у нейкім маклівым чаканні?
Ага! Вунь-вунь, там...
З-пад зялёненькай елачкі выскачы зайчык. Прыстоі, замёр, - толькі вушкі так смешна, так прытка рухаюцца.
Які ён прыгожы, гэты зайчонак! Колькі  ім зграбнасці свежай, крамянай! Колькі  ім дзікага вольнага спрыту! Колькі жыцця!..
А сэрца жо тукае прагна, настойна.
А рукі трасуцца, стрэльбу сціскаюць... Але сё гэта проста дарэчы. А справа не  тым.
Цяпер пра Лідачку.
Лідачка бегла паспешна па вуліцы, ёмка праціраючыся праз шчыльны натоп падарожных, наіна й задорна выкручваючы зграбнай фігуркай. У Лідачкі  руках патары кніжкі і сшытак, а  вачах цэлае сонца гуллівай дзявоцкай вясёласці. Ад гэтай вясёласці неяк асабліва радасна іскрыцца навокал сняжок і асабліва прыветныя перабягаюць усмешкі па тварах мужчын.
На рагу Савецкай і Камсамольскай Лідачку бачы Яроцкі.
Ён ужо трэці дзень выходзіць на вуліцу з пэным замерам. Ён ужо трэці дзень углядаецца пільна  твары хаджалых, быццам шукаючы нечага.
Так звычайна выходзяць на паляванне...
Убачышы Лідачку, Яроцкі спыніся. Азірну яе сю смелым поглядам, усміхнуся здаволена.
- Красуня!..
Лідачка яго таксама заважыла і на смешку адказала дражлівай грымасай. Тады ён дагна яе.
- Выбачайце... Ведаеце што? Вы надта прыгожая дзячына, сапрады...
- Я й без вас гэта ведаю. Больш нічога не скажаце?
- Магу сказаць тое, чаго вы, пэна, ня ведаеце.
- Ну?
- Вы мне падабаліся.
- Ага! Гэта я таксама ведаю...
А вочкі гараць. А вочкі кідаюць гарэзлівыя іскрынкі. Яроцкі іх ловіць сваімі вачмі і адчувае з уцехай, як яны мякка казычуць нутро, абураюць сэрца лёгкім запалам.
- Мо яшчэ скажаце што?
Які галасок мілагучны! А вусны дрыжаць. Яшчэ момант, здаецца, і пырсне са смеху.
- Мне з вамі прыемна. Я правяду вас, калі дазволіце.
- Калі жо так хочацца вам, дык што ж... можна, я дазваляю.
Звярнулі за рог. Тут мала людзей. Тут лепш адчувае чалавек чалавека. Тут, здаецца, больш снегу, больш сонца, больш гэтай яснай марознай празрыстасці, што лівае  нутро здаровую свежасць, што паліць на твары чырвань вясёлую.
Яроцкі глядзіць на дзячыну, любуецца. Салодка жмурацца вочы, туманяцца жарам вільготным. Гаворыць вуснамі толькі аднымі, бо гаворыць адно, а другое наме.
Так узяць бы яе - любую, свежую, - узяць, як цукерку, як дарагі падарунак-гасцінец, і гладзіць, гладзіць. Не цалаваць, не. Потым хіба...
А сэрца жо тукае прагна, настойліва...
Так звычайна выходзяць на паляванне.
 
4
 
У кантору вуліца глядаецца халодным бяссветна-вадзяным вокам - на дварэ хмарна, адліга. Здаецца, ужо змрок надыходзіць, а яшчэ тры гадзіны сяго. Ды яшчэ вокны  канторы невялічкія, брудныя - зусім шэра і цёмна.
Настрой у такую пару бывае цягучы, санлівы. Праца цяжарыць, па целе тупая нейкая млосць. Толькі сесці  куток, прыхінуцца да печкі і гаварыць, расказваць што-небудзь з мінулых дзён, успамінаць тое, што елася рэзкім рубцом у нутро і абрасло, абгладзілася прыгожым мохам данасці. А калі не спамінаць, дык марыць на будучыню, будаваць адважна шырокія планы.
Шчупак пацягнуся, уста. Пахадзі па пакоі, пракурлыка нейкую песню і ста, абапёршыся аб печ, у кутку. Па яго круглых адкрытых вачах сказануся цень задумёнасці. Уздыхну.
- Эх-ха-ха, Віктар Андрэевіч, кіньце. Давайце пагутарым троху. Надакучыла жо працаваць. Лічбы, лічбы - прасвету няма. Хутка зусім высахнуць мазгі. Ведаеце, колькі працую я на гэтай дурацкай рабоце? Пятнаццаць год. Дзень у дзень усё адно і адно. Галаву забіваеш гэтымі лічбамі, тупееш, зусім не чуеш жыцця.
- А вы кіньце.
- Ха-ха! Есці кінуць няможна. Хочацца сё, як ні круці.
- За другую працу вазьмецеся.
- Што вы? За якую другую? Я калісьці  дзяцінстве дудкі з вярбы рабі ды яшчэ з дзягелю майстрава спрытныя пырскакі. А больш спецыяльнасці ніякай не помню. Вось і вазьміся за якую працу.
Яроцкі ста, захадзі па пакоі.
- Так, гэта кепска. Я таксама не маю ніякай спецыяльнасці. Але я не бядую й не сохну. У мяне нейкі д'ябальскі спрыт да жыцця. Я мею здорава жыць. О, помню, у N што мы рабілі! Мы весь горад дыбарам ставілі! Там я працава па кааперацыі. Мы там разгарнулі шырокую справу. За пагода, пакуль я там бы, аснаны капітал павялічылі на 100 проц. ...Ну й манета не перавадзілася... хе-хе... У грашах не было недахвату... Бывала, як загуляем, закуцім - уга!..
- Некаторыя добра жывуць, гэта правільна.
- Помню, нешта раз заключылі мы мову з трэстам. Добрыя хлопцы! Ну, прада, зрабілі так, што і ім і нам... хе-хе... Дык мы тады цэлых тры дні без адхлыну гулялі!.. Дзячат панабралі, залезлі  нейкі цёплы прытулак на край горада... І чаго толькі там не рабілі... Эх, дабро!.. Ёсць што спомніць часамі... Бы у нас адзін старыкан, дзядзя Косця мы звалі яго. Дык ён - ведаеце, што вымудра?
І Яроцкі густымі яскравымі хварбамі ста маляваць вострыя сцэны гулянкі, распусты.
Ён мастацка расказва. Ён уме захапіць чалавека, уме да болю напінаць струны яго пачуцця і гра на іх смела, рашуча, як віртуоз. Ён адразу знаходзі унутры чалавека звярыныя інстынкты і спарва іх, узбіва у бурна-шалёную пену, каб захлынула яна сё нутро, каб затапіла сё чалавечае.
Шчупак слуха яго як зачарованы. Цяпер яшчэ больш скруглёныя вочы яго блішчэлі нездаровым вострым агнём, а вусны - рухавыя, мокрыя - то сціскаліся сударгай, то распускаліся, расплываліся  шырокую смешку-грымасу. Раз-пораз ён корчыся весь, нахіляся і рагата тоненька, брудна, як якоча паршывы шчанёнак.
Не пазнаць было Шчупака.
Бедны стары халасцяк!
А Яроцкі і сам захапіся. Ён ужо не расказва, не. Ён ужо прапаведава, выклада сваю веру, сваю тэорыю жыцця. У гэты момант ён бы зусім шчыры, ён гавары тое, у што веры, і веры у тое, што гавары.
- Ха-ха-ха! Кажуць - так жыві, а не гэтак, тое рабі, а не гэта. Каму якое дзела? Хто мае права мной кіраваць? Я жыву так, як хачу. Я жыву так, як мне прыемна, я хачу зяць ад жыцця сё, што мне цеху дае, асалоду. Якое мне дзела, што людзям дрэнна жывецца! Ха-ха!.. Каб не было дурня, дык што б тады было рабіць разумнаму?.. Я, я хачу жыць, маё жыццё, толькі маё, мне дарагое. І я жыву. І ні да кога мне дзела няма. Сумленне, закон... Ха-ха-ха!.. гэта ж для дурня, для асталопа, для тых, хто сілы не мае зяць сваю долю! А я - вышэй за сіх гэтых дрындушак... Я - сам сабе пан...
Слуха Шчупак, і прад ім, у вачах яго, шырока здзіленых, расла, узвышалася постаць Яроцкага, пакрывала яго сваёй буянасцю, прыціскала цяжкім атарытэтам, дражніла салодкасцю дзікай злачыннасці.
І жыццё сё, понае працы сухой, аднастайнай, здавалася згубленым, пустым, як бясплоднае поле.
Ужо сцямнела, і яны выйшлі з канторы. Пайшлі разам.
У той вечар Шчупаку непрыемна было з непрывычкі піць салодка дакую гарэлку і дужа прыемна было потым, едучы на рыпучым вазку, абмывацца свежым марозам.
У тую ноч Шчупак першы раз за сорак год свайго жыцця спа з прастытуткай і выкла з кішэні апошнюю, размеркаваную на тыдзень, пяцёрку.
 
5
 
Ой, гэта жаночае сэрца! Яно такое мяккае і падатнае, як здобнае цеста, і вайсці  яго, калі захочаш, так лёгка, як лёгка збрадлівай карове лезці  чужое дабро.
Нездарма ж матка Лідачкі пакахала Яроцкага больш, як дачка; нездарма ж, калі прыходзі Яроцкі, яна, падпёршы рукой бараду, падогу глядалася  яго салодкім ласкавым поглядам, песцячы недзе глыбока-глыбока нутры палахліва ружовую думку.
І браценнік Лідачкін тож пакаха дзядзю Віцю. Дый як не кахаць, калі ён засёды цукеркі прыносіць і так высока-высока готае на назе, што аж дух зацінае.
А сама Лідачка жартуе, гарэзуе, як дзіцянё. Яна сварыцца з Яроцкім, засёды сварыцца. І будзе сварыцца, цэлы век будзе сварыцца, бо ён занадта думае аб сабе, а на яе глядзіць з нейкай паблажкай. І яна не пакажа яму, не пакажа ніколі, што ён падабаецца ёй. Ого, яму толькі дай зразумець!..
І, калі прыходзіць Яроцкі, Лідачка з усяе сілы моршчыць свой твар, каб выйша сур'ёзны і безуважны, каб паказаць яму, што яе зусім не радуе тое, што ён нарэшце з'явіся. А сэрца ж не бачыш, як яно тукае, як разрываецца проста ад радасці. О, каб убачы ён сэрца!
Яроцкі часта ходзіць да Лідачкі. Ён упарты і рашы дасягнуць таго, што намеці.
У Лідачкі ён пазнаёміся з Горскім, іхным кватарантам. Вось іх першая гутарка:
- Вельмі прыемна. Яроцкі.
- Горскі. Вы, здаецца, нядана прыехалі?
- Так, два тыдні сяго. Мабыць, хутка й паеду.
- Чаму?
- Не магу. Не магу дога сядзець на адным месцы. Цягне нешта, штурхае  новыя гарады, да новых людзей, да свежых уражання.
- Хм... Гэта, мабыць, ад тэмпераменту.
- Мабыць.
Потым мачалі троху, пакуль не стала нялока. Тады Горскі спытася:
- Вы дзе працуеце?
- У кааперацыі. А вы?
- У палітасвеце.
І сё.
А вось іх думкі аднаго аб адным.
Яроцкі аб Горскім:
- Пэна, камуністы. Не дурны, відаць па вачах. Трэба асцеражней.
Горскі аб Яроцкім:
- Хлюст.
Лідачку аднаго разу Яроцкі запрасі у тэатр. Як ішлі  тэатр, жартавалі, смяяліся, штурхалі адзін аднаго. А назад ішлі мочкі.
Было ціха, бязлюдна, гарадскі спакой - чулы, старожкі - навява палахлівы смутак, і Лідачка мякка тулілася да рукі Яроцкага.
Яроцкага дражніла блізкасць Лідачкі, яе маладога свежага цела. Ноч спакушала сваёй глухатой і бязлюднасцю, і цяжка трымацца было, каб не схапіць, не сціснуць яе, гэтую мілую дзячынку, такую прывабную  сваёй мяккай, яшчэ дзіцячай, наінасці.
А Лідачка сё бліжэй, усё шчыльней тулілася да яго, люба звінела сваім галаском:
- Ну, кажэце што-небудзь, расказвайце. Чаго мачыце, як вок? Раскажэце што-небудзь цікавае.
Тады ён пача гаварыць. Дзіны бы голас яго - грубаваты, абрычаты і нейкі глуха-затоены.
- Лідачка! Ці любілі вы калі? Вы ніколі яшчэ не любілі? О, вы не ведаеце, якая гэта радасць... Я знаю... Я праду кажу... Гэта такая дзіная, невымоная асалода, за якую можна многа аддаць... Вы палюбіце мяне... Лідачка, палюбіце... Я начу вас, як знаходзіць сабе шчасце... Я начу вас, як шэрае нуднае жыццё можна аквяціць пастаяннай уцехай і радасцю. Я шчаслівы чалавек, Лідачка, моцны чалавек. Я знаю жыццё, я яго вывучы...
Лідачка мачала. Лідачка не магла гаварыць.
Аб чым ён гаворыць? На што ён думку наводзіць? Які ён дзіны, таемны! І як прыгожа блукаюць чорныя цені на яго цвёрдым, сур'ёзным твары!
О, нашто ён прыгожы такі!
І да самае хаты Лідачка не сказала нічога. А  хату вайшла ціхая, задумёная.
Горскі не спа яшчэ. Ён сядзе у зале і нешта піса. Ён засёды многа працуе, сядзіць начамі.
Сярдзіты, насуплены. Відаць, злуецца на Лідачку. Мо ён кахае яе?
- Хай сабе! Хай сабе! Хай злуецца. Не трэба мне. Не трэба яго кахання!.. Даганосы...
Тая глухая зімовая ноч дога пазла для Лідачкі. Плакала Лідачка  тую дагую цягучую ноч.
 
6
 
Увага!
Я буду гаварыць аб першым каханні дзячыны, аб тым, як красуецца пышнымі краскамі маладая душа, чыстая, як нябесны блакіт, і глыбокая, як марское прадонне.
Я буду гаварыць аб вясне некранутага сэрца, аб тым, як салодка поніцца яно мядовымі змывамі, як бруіцца яно пералівам дзівосным і разліваецца буянай, атрутнай паводкаю.
І яшчэ вось аб чым будзе мой сказ. Аб тым, як спрытны ліхі палянічы завабі у сеткі свае дарагую дзічыну.
Увага!
Сэрца цвіце. У ім пеніцца чырванню свежай нязнаная радасць. У ім - новая песня, злітая з вострых магутных акорда.
Як прыемна, як радасна плысці  гэтым ружовым тумане, што затуляе розум, прытомнасць, што абмывае нутро такімі пякучымі хвалямі. Як прыемна, як радасна чуць гэтую жаркую блізкасць, гэту смелую сілу, што цягне к сабе, прымушае забыцца на сё, на сё чыста, і глядзець бясконца  дзіна-глыбокія чорныя вочы.
На дварэ завіруха. Скавыча вецер за рогам, плача аб нечым, ці што. Мо гэта  некага гора, няшчасце якое, і ён так галосіць, заве на ратунак? Роем пасланцы прылятаюць - сняжынкі сухія, халодныя - і  зморы не могуць крыкнуць, ляпнуць у шыбу, а толькі шэпчуць бяссільна там, за акном:
- Выйдзі, выйдзі... Зірні...
Ён бярэ за рукі, сціскае. Ён глядзіць у самае сэрца сваімі вачмі - дзіна-глыбокімі, цёплымі. Яго вочы глядзяць, галубяць, у іх так многа пяшчоты. Цягнуць, цягнуць гэтыя вочы, адбіраюць сілы, поняць салодкім бязволлем.
- Любы! Які ты прыгожы!
Ён абымае сваімі дужымі рукамі. У яго руках так жарка, так добра. Такая гарачая па целе млосць. Як прыемна ляжаць у яго на грудзях!
Якія балючыя яго пацалункі!
- Любы! Ты мучыш...
Снег. Снег. Снег.
Нашто гэтыя ліхтары па дарозе? Нашто яны так хітра міргаюць скрозь завіруху? Хай бы лепш зусім цёмна было, каб нічога не бачыць, каб было адно снегавое радно непрагляднае, каб толькі слухаць, слухаць...
Вые мяцеліца, гоніцца след. А вазок імчыцца-імчыцца  шэрую муць, у прастор завірухі шалёнай, быццам хоча дагнаць вяртлява звонкую песню званочка.
Як шырока, як вольна!
- Любы! Мацней прытулі... Мне халодна... Мне добра... А табе?
Што гэта? Нібы зорачка там, на краі бялясага неба? Адкуль яна?
Зорачка! Любая зорачка! Ты дрыжыш, ты змёрзла зусім... Адзінотная, бедная зорачка. Ці любіш ты? Ці ёсць у цябе хто, каб прытуліцца вось так, каб сагрэцца?
Бедная зорачка!
Бедны далёкі званочак!
- Любы! Кахай мяне... Кахай мяне так засёды!..
 
7
 
А ці бачы хто, як разувае Шчупак новыя боты? Вось ён пачынае. На пэным месцы пад этажэркай у яго ляжыць спецыяльная шмотка. Ён дастае гэту шмотку й сядае на зэдлік. Часінку сядзіць нерухома, паклашы на калені рукі і распусцішы  прасцяг тупы погляд круглых вачэй. Адпачывае. Шмотка, як шыбельнік, недалужна звісае з калена. Потым, схапянушыся, ён павольна моршчыцца, чэша сярэдзіну і асцярожна выцягвае перад нагу. На насок бота ён рассцілае шмотку, кладзе другую нагу і зно хвіліну сядзіць нерухома. У гэты момант ён думае:
- Затра трэба канечна падвесці баланс... Так... Трэба, няйначай...
І бярэцца за бот. Цягне яго ён спакваля, з перадышкай, цягне сур'ёзна, зморшчышы лоб і прыкусішы губу. Калі дрэнна ссуваецца бот, ён гладзіць халяву і адначасна сміхаецца сам сабе, задрашы гару галаву.
- Эх, хром... Любата... Такога не сюдых і знойдзеш... Гумаляст, адным словам...
А здзешы бот, Шчупак дога яго разглядае, засувае  халяву руку, шчупае зверху й спадыспаду, стукае пальцам падэшву. Усмешка жо не спускаецца з яго твару.
- Гэта дык боты... Боцікі, а не боты. Арэх!..
Боты ён ставіць каля ложка, у галавах, а анучкі (усяго восем штук) рассцілае па хаце. Печка халодная, а так усё-ткі большы доступ паветра - лепш высахнуць.
З ботамі кончана. Але спаць Шчупаку нешта не хочацца. Таму ён стаіць некаторы час сярод хаты, спусцішы сваю барадзёнку, і аб нечым панура думае.
Хто яго ведае! Можа, у гэту хвіліну  яго цяжкім уяленні ціха лунае вобраз невядомай жанчыны - ласкавай і рупнай, якая некалі прыйдзе к яму, каб сваёй ветлай гаспадарскай рукой прыхарошыць жыццё яго халасцяцка-бязладнае?
- Якія брудныя анучкі!
Потым ён падыходзіць да шафы, адчыняе віхлястыя дзверы і дастае новенькі фрэнч. Калі ён глядзіць на фрэнч, яму спамінаецца Яроцкі. Ён уздыхае...
- Расхадовы хлапец... Падвядзе, сукін сын... Тады свіснеш...
Але фрэнч такі зграбны, сукно дык аж ззяе. І мякенькае і гладзенькае.
- Памераць.
Ён надзявае фрэнч, бярэ мізэрнае бруднае люстэрка і пачынае перад ім рабіць выкрунтасы, стараючыся з усіх бако агледзець сваю фігуру. Здаволены, ён ставіць люстэрка і ходзіць важна па пакоі, салодка, адчуваючы на сабе новенькі, шчыгульненькі фрэнч.
У гэты момант нехта грукае  дзверы. Па твары Шчупака крывой грымасай спалох. Ён, як злодзей, якога злавілі на месцы злачынства, здзірае паспешна фрэнч, пхне яго  шафу. На твары астаюцца плямы сарамяжлівай чырвані.
У дзверы шалёны грукат. Урэшце ён адчыняе. Яроцкі.
Яроцкі - свежы, сцюдзёны, ад яго блізкасці па целе перабягаюць шчыпучыя мурашкі холаду. І дзверы не зачыняе, чорт. Увесь дух выпусціць.
А твар у Яроцкага чырвоны, гарачы. Ён п'янаваты, відаць. Як увайшо, так і пасіга шырокімі мокрымі крокамі па разасланых анучках. Ня чуе, што Шчупак лаецца, падбіраючы за ім сваю маёмасць. Яроцкі сваё:
- Шчупак! Скажы мне на ласку: ці веда ты дасюль, што ты дурны чалавек?.. Ты ж дурніца, сапрады. Адно: ты сядзіш у хаце  той час, калі сякае жывое стварэнне жыве... Ты ведаеш, што значыць - жыць? Шчупачок, ты ж чалавек барадаты. Скажы, што значыць жыць? Не ведаеш? Эх, дурань, дурань... Кінь анучкі, Шчупак, яны брудныя і смярдзяць. Ведаеш што? Учора я жо тае... з тэй дзячынкай, помніш, ага? Яна яшчэ цэленькая... была... Хочаш, Шчупак, я табе яе перадам, як надакучыць? Знаеш, Шчупак, у дзяцінстве для мяне было самай лепшай забавай псаваць якую-небудзь прыгожую рэч... Мяне білі за гэта... Нешта, помню, я кра у маткі яе дарагі новы капялюш. Я, як злодзей, пракрася з ім у хмызняк і там гэтую прыгожую багатую рэч расшкумата у пэтлухі. Аб гэтым не даведаліся і не білі мяне... А цяпер я з людзьмі так... ха-ха... Шчупак, я звер, дадушы звер. Мне дужа лёгка загубіць чалавека. Я й цябе пагублю, дадушы, пагублю... А? Спалохася? Дрыжыш?.. Ха-ха... не, не бойся, ты мне не патрэбен... Мо ты хочаш грошы? Я дам... Гэта ж нашы супольныя... Хопіць...
Шчупаку - беднаму барадатаму Шчупаку - цяжка ад гэтых вар'яцкіх сло. Не разумее ён. Яроцкі - загадка. Яроцкі палохае, жудасць наганяе і разам цягне да сябе, вабіць, абуджае сімпатыю. Вось хочацца проста абняць яго, як дзячыну, або пацалаваць у руку. Ён дзіна прыгожы сваёй першабытна-дзікай сілай, сваёй звярынаю свежасцю.
Не, ён не пагубіць. За што ён будзе губіць яго, Шчупака? Шчупак яму нічога благога не хоча і любіць яго.
Яны - прыяцелі шчырыя. І хочацца гэта адзначыць, выказаць неяк.
Ён насуплівае бровы, выпукляе трубачкай чырвоныя вусны і гаворыць груба, наіна:
- Яроцкі! Ты, чорт, дужа сімпатычны хлапец... Я, халера, люблю цябе, дадушы...
- Ха-ха-ха... Ты струсі, Шчупак, паддабраешся?.. Ты любіш мяне?.. ха-ха-ха... Дурань ты барадаты!
Шчупаку стала сорамна, крыдна да болю, да слёз. Так бывае дзіцяці, калі яно, понае шчырай пяшчоты, бяжыць да маткі, каб прыгалубіць яе, пагладзіць ёй твар сваёй слабенькай ручкай, і раптам сустракае нечакана жорсткую сухую лаянку.
Шчупак насупіся, змок. А Яроцкі дума аб нечым. Раптам ён страпянуся.
- Ну, Шчупак, надзявайся. Паедзем са мной.
- Куды?
- Туды, да дзячыны маёй...
- Што ты, здурэ?.. Сярод ночы?
- Дзе табе ноч? Адзінаццаць гадзін толькі... Едзем.
Шчупак паслухмяна ста абувацца. Яроцкі хадзі па пакоі.
- Ну, гайда! Паехалі!..
У Лідачкі яшчэ не спалі. У сталоцы над шырокім сталом, засланым кляёнкай, прыветна гарэла вісучая лямпа. За сталом сядзела Лідачка і чытала. Матка дабрадушна схілілася над швівам, а малы, седзячы на падлозе  фанернай скрынцы, катася на атамабілі.
Шчупаку Лідачка здалася надзвычайна прыгожай. У просценькай шэрай сукенцы, валасы  косы сціпла заплецены, твар такі мяккі, прыветны.
І пра гэту дзячыну ён так каза... Няжо гэта прада? Ды каб гэта на Шчупака, дык ён бы, здаецца, і прыткнуцца да яе не пасме. Яму каб толькі глядзець на яе, каб многа глядзець, лашчыць, галубіць поглядам толькі, дык нашто лепшае шчасце!..
Яроцкі раз разарва сваім гучным размашыстым голасам пялёнку мяккай прытульнасці, што спакойна грэлася  цёплым пакоі.
- Добры вечар!.. Будзьце знаёмы - мой барадаты прыяцель. Ганна Кандратана! Мы з вамі столькі не бачыліся! Як вашы зубы? А, галапуп! Скач сюды, падшывалец.
Матка сміхалася, Лідачка рагатала, а малы пішчэ ад давольнасці.
Шчупак мача. Праз хвілін пяць Яроцкі падняся.
- Ну, Лідачка, паедзем катацца.
У Лідачкі загарэліся вочы, але нясмела зірнула на матку. Тая падатна сміхнулася.
- Толькі вяртайся хутчэй.
А Шчупаку зусім не па сэрцы. Як гэта - на мароз, куды - немаведама... Чаму б не пасядзець тут, у хаце... Пагаварылі б, у карты згулялі. О, ён бы зараз тож разышося... Ён бы паказа, як часамі мее ён жартаваць, анекдоты расказваць, асабліва гуляючы  карты.
І яна б тут... Глядзець на яе, любавацца.
Эх, гэты Яроцкі!..
Абрусамі яскравымі сцелецца белая вуліца. Гоман, тлум, бліскавіцы гуллівага смеху, задорныя выкрыкі, пялёсткамі чыстымі песні званочка, рыканне напорнае атамабіля.
Горад жыве.
У горадзе вечарамі жыццё бывае пярэстае, гучнае і б'ецца, кіпіць, як вада на нятушанай вапне. Вечарамі з нор выпазаюць начныя стварэнні, у якіх розныя вопраткі і адзін твар, бо се хварбуюцца аднымі хварбамі і жывуць адным жыццём. У жыцці гэтым няма здыма, а ёсць брудныя, калечаныя выбрыкі - на гадзіны кульгава скідаецца сэрца, родзіць чорна-лілёвыя радасці. Гэта - прыгожасць жыцця!..
Яшчэ - вечарамі па зырліва асветленых вуліцах на атамабілях, на ліхачах, проста на возніках, у шубах, бекешах, у шапках кашлатых ездзяць Яроцкія.
Так ідзе  горадзе ноч.
Гэта - гніль, парахня.
Каля бліскучага рэстарана Яроцкі загада спыніцца.
- Зайдзем павячэраць.
Шчупак другі раз ужо тут, але адчувае сябе нялока, раскідана. Прада, трохі лепш стала, як увайшлі  асобны пакой, як зачыніліся, асталіся траіх. Нават весялосць пачала знімацца.
Многа пілі. Усе. І Лідачка тож. Яна расчырванелася ся, і вочы яе заблішчэлі. Прыгажосць яе цяпер нейкая вострая, калючая. У вачах - гуллівы задор, смеласць. Яна бессаромна цалуе Яроцкага, абымае. Перасела к яму на калені, рагоча нядобра так.
Шчупаку спомнілася прастытутка - худая, шурпатая. Скомчы сэрца нейкі цяжарны боль.
Нашто Лідачка гэтак? Такая прыгожая, чыстая - нашто яна брудна так, усё рона як тыя, што на вуліцы шлындаюць.
А Яроцкі падлівае, прымушае піць. Віхаецца тлум у галаве, нутро збураецца, гатова выліцца  рогат звярыны ці  песню гуллівую. Або - у слёзы, горкія, п'яныя слёзы.
Па Лідачцы плакаць трэба. Так, трэба плакаць...
А Яроцкі рагоча. Яроцкі загада, каб Лідачка з ім, з Шчупаком, цалавалася.
Як гэта так? Ён з Лідачкай?.. Ён і дакрануцца да яе не важыцца. Яна ж такая прыгожая...
Лідачка сама цалуе яго. Яна села к яму на калені, цягае за бараду, смяецца.
Рукі міжвольна цягнуцца, мацаюць. Горача як!
Лідачка б'е яго па шчацэ і, смеючыся, перасядае к Яроцкаму.
Яроцкі ста. Да яе, як да служанкі:
- Ну, хадзем!
Выйшлі. Дарогай Яроцкі шапну Шчупаку:
- Цяпер к чортавай мацеры.
Селі на вазок. Адляце злосна-вісклівы званочак.
Шчупак астася адзін. Пастая хвілінку на месцы і пайшо, хістаючыся, па вуліцы. Пайшо шукаць сваю шурпатую прастытутку.
 
8
 
Яроцкі не бы тры дні  канторы. За гэты час ён далікатна цісну дзесяткі рук і  дзесяткі вачэй углядася з сяброскаю шчырасцю, усміхася ветла, адкрыта. Ён усюды пакіда за сабой сімпатыю, яму верылі сюды.
Трохі цяжка, непрыемна было. Іншаму хочацца плюнуць у хару, тахнуць пад сківіцы, бо абрыдлі се, надакучылі. А прыходзіцца скаліць прыветна зубы і ціснуць, трэсці, ціснуць рукі - пульхныя, вялыя.
Гэта - жыццё. У жыцці трэба йграць, трэба змагацца. Каб жыць - трэба быць спрытным, разумным. Трэба рваць з-пад зубо у людзей ласы кавалак і спажываць яго пад віск, скавытанне гэтых абдураных дурня.
Гэта - жыццёвы закон Віктара Яроцкага.
Значыць, цэлых тры дні Шчупак не бачы Яроцкага. Ён турбавася, бо  кнігах лыса бялелі пустыя старонкі, прасілі настойна балансу, а звонкая скрынка з-пад грошай была пустая.
Як увайшо Яроцкі  кантору, Шчупак, задрашы ногі, ляжа на ложку і глядзе пустым поглядам у столь. Яго барадзёнка, зусім раскудлычаная, смешным сухім рагаззём недалужна тырчэла гару, як клок сена, кінуты на дарозе. Яроцкаму брыдкім здася Шчупак; захацелася пхнуць яго выспяткам, як сабаку паршывую.
Але не, няможна. Рана яшчэ, яшчэ гэты дурань нікчэмны павінен служыць. Трэба і з ім так, як з тымі.
- Здаро, Шчупак! Ну, як ты тут маешся? Па мне замаркоціся?
- Чака цябе. Так жа няможна. Збег невядома куды, а тут - сам знаеш, парадак які.
- Я, брат, рабі вялікую справу. Я зрабі тое, што цяпер наша таварыства вырасла  зусім паважную станову. Вядома - гэта пакуль не бачылі нашу кантору й цябе, старшыню і загадчыка гэтай канторы... ха-ха... Ты ведаеш, які  нас аснаны капітал? Сто тысяч... Маем пяць прадпрыемства і яшчэ тры адчыняем. Здорава? Ха-ха-ха...
- Слухай, Яроцкі, нашто гэта?
- Як нашто? Дурань ты, дурань... Слухай, барада, і разумей вялікую мудрасць жыцця... Мне трэба здаволіць свае патрэбы, мне трэба есці, піць, браць прыгожых дзячат. Людзі чамусьці зрабілі так, што сё гэта прадаецца за грошы. Значыць - мне трэба грошы. Зразумела табе?.. Цяпер слухай, што я задума.
Ён пакла руку на плячо Шчупаку, нахіліся і пача гаварыць роным і цвёрдым голасам, спакойна зіраючыся  Шчупаковы круглыя вочы. Шчупак слуха напружана, зацяшы дыханне.
Лічбы, лічбы. Грошы, шмат грошай. Столькі, што стане на дваццаць гадо. Нашто тады гэтая служба, мадзенне? Тады - кватэру лепшую, вопратку... хутру абавязкова, такую, як высталена там, у вакне магазіна. І бялізну таксама... Пархумы... А можа... а можа... сорак гадо... дык што там? Можна знайсці... такую... не зусім прыгожую, не... ня трэба... каб простая, ласкавая, каб з ёй звіць гняздзечка, каб прытуліцца адно к аднаму...
Які спрытны, які разумны гэты Яроцкі! Мабыць, сама доля паслала яго, каб падняць на ногі старога Шчупака. А колькі  ім сілы! На яго смела можна пакласціся, ён пераможа весь свет, калі толькі захоча.
Вунь ён які. Вочы якія сталёвыя, цвёрдыя, бровы насуплены, твар - камень. Гаворыць як! Кожнае слова - загад, кожнае слова - закон.
О, які добры  Шчупака прыяцель! За такім Шчупак пойдзе хоць на край свету. Абы толькі не кіну, абы не прагна. Ды не, не прагоніць. За што? Шчупак будзе слухаць яго, будзе рабіць усё, усё, што ён загадае, будзе служыць яму, як парабак, як сабака...
Яроцкі жо не гаворыць. Ён смяецца адкрыта, проста, б'е па плячы Шчупака.
- Ну як, дзед, га? Зробім так?
- Зробім, Яроцкі, зробім! Трэба хутчэй, ведаеш, каб не выпусціць моманту, а то яны - тож ня дурні.
- Правільна... Мы пачынаем...
Яроцкі се на стол, пача нешта шпарка пісаць. Шчупак сядзе нерухома на ложку. Гарэла галава. У ёй не думкі, а стрыкатыя, балючыя, як агонь, вобразы-бліскавіцы. Не стопіць беднай слабой галаве напружнай навалы гэтых буяных вобраза. Блытаецца сё, аж дрэнна, аж мутарна.
Яроцкі гукае к сабе. Перад ім - напісаная паперка.
- На, падпішы. Гэта трэба, не выйдзе без гэтага.
- А... падпісаць. Нашто?
- Трэба. Ты ж каза сам, каб хутчэй пачынаць.
Суне Шчупаку  рукі пяро. Падсовае паперку.
- Не, пачакай, прачытаць трэба. А, так... Слухай, Яроцкі, я не магу падпісаць. Гэта значыць, што я адзін за сё буду адказваць.
- Ты, як старшыня, павінен падпісаць гэтую мову. Не я ж буду падпісваць.
- Не магу я, Яроцкі. Гэта ж відочны падлог, гэта жульніцтва... Дай мне падумаць хаця...
- Ты баішся?
- Баюся, Яроцкі! Не буду хавацца, баюся, так...
У Яроцкага  вачах востры агонь. Вусны сцісну, яны ледзь прыметна дрыжаць. А потым - дабрадушна смяецца, па плячы Шчупака лэпае.
- Ты смешны, Шчупак. Няжо ты не пэны ва мне? Няжо ты мне не можаш паверыць? Ха-ха... Дзівак! Калі што, дык я тож не выкручуся... На, падпішы, усё рона...
Шчупак падпіса. Ён не мог не падпісаць - Яроцкі добра зна гэта. Момант развагі? Гэта што ж, можна. У яго ж сумленне, ха-ха... Падлог, жульніцтва...
Шчупак адышося, зно се на ложак. Ці гэта здалося яму, ці сапрады след засмяяся Яроцкі жудасным смехам-сіпеннем? Не, гэта так, шуміць галава. Вунь ён сядзіць - нерухомы, сур'ёзны, думае нешта. Гэта здалося.
О, Шчупак верыць Яроцкаму!
 
9
 
Дзве дзячыны-прыяцелькі, лежачы разам у ложку, сагрэшыся шчыльнаю блізкасцю цел і гарачым хваляваннем расчуленых сэрца, могуць правесці  палкай, абрычатай гутарцы цэлую ноч. Так. І гэтая ноч потым здаецца нейкім трызненнем, чмутой, яе не спамінаюць. Бо дзянное святло, цвярозае, як старая бабулька, не родзіць ужо тае п'янае шчырасці, таго беспрычыннага жаркага здыму. Уначы, толькі начы плачуць дзячаты, абнімаючы адна адну, цалуючы мокрымі вуснамі, і начы толькі смяюцца поным нутром, схавашы твар у падушку.
Так праводзіла ноч адну Лідачка з сваёй прыяцелькай Нінай.
Ніна: статная, зграбная дзячына, твар дагаваты, занадта чырвоны, вочы вадзяна-блакітныя, нос дагаваты. Я б сказа - непрыгожая. Прыгожая  Ніны каса - дагая, тастая, мякка-русая. Касу Ніна засёды спускае і, калі гутарыць з кім, перакідае наперад.
Лідачка асталася начаваць у Ніны. Як ляглі, сперш патузаліся (каб сагрэцца), потым абняліся туга і пачалі цалавацца. Пастанова: не спаць цэлую ноч, а гутарыць. Усё, усё чысценька адна адной расказаць.
Што Ніна будзе расказваць? Яна зусім нічога не ведае, у яе  жыцці не было нічагутка. Яна нават яшчэ не кахала, і яе ніхто не каха. Во Лідачка! О, ёй ёсць аб чым гаварыць. Хай толькі слухае Ніна, уважліва слухае, ды яшчэ прысягне хай спачатку, што ніколі нікому аж да саменькай смерці не скажа ні слова.
- Ніначка, любая, ты не ведаеш, як гэта добра. Ён мяне дужа кахае. Сапрады. Я й сама раней думала, што... ну, упадабалася троху, думае: «Дзячына нішто, можна пагуляць... так сабе, жартам». Аж не, сапрады кахае. Я жо ведаю, я адразу бачу. Каб ты ведала, Ніначка, як ён часамі глядзіць на мяне. У-у-у, вочы гэта чарнюшчыя, як вугаль, ды блішчаць-блішчаць... Ён часамі возьме мяне на рукі ды носіць, як дзіцянё... Далібог, Ніначка... Смешна так, хм... Ён моцны, дужа моцны, у яго рукі - проста жалезныя. Сапрады. А прыгожы які... Ты бачыла? Я таксама яго дужа кахаю... Во... во, як кахаю. Ніначка, дзетачка, мне дык засёды хочацца яго цалаваць. Далібог... Здаецца б, цалавала, цалавала, цалавала... усё жыццё, во так... во... во... Нінка, я зусім дурная, сапрады. Гавару немаведама што. Але я зусім рэдка яго цалую. Ого! Няхай ён мяне, калі хоча, а я і хачу, ды ня буду. Во!..
- Лідачка! Раскажы, як ты з ім...
- Што ж табе расказаць? Ну, мы з ім катаемся часта. Паедзем за горад, далёка-далёка, там адзін снег, кругом бела-бялютка. Ведаеш, гэта дужа прыемна... Пуста, нікога няма, адно поле. Ён так моцна, моцна абыме, прытуліць... І не холадна ні-ні... Раней дык ногі мёрзлі. А цяпер у мяне цёплыя боцікі... Ты бачыла мае боцікі? Прада, любенькія? Ну, вось... А потым заедзем куды  рэстаран. Вячэраем, п'ём віно, шампанскае... У яго, ведаеш, дужа многа грошай. Ён багаты...
- Лідачка, родненькая... я, далібог, нікому не скажу... скажы, ці ты... аддалася?..
Лідачка хавае саромліва твар у падушку. Гаворыць глуха, ледзь чутна:
- Ага!
І раптам хапае Ніну, абымае парычата.
- Нікому не скажаш?
- Што ты! Нікому  жыцці. Толькі, Лідачка, ты раскажы... раскажы, даражэнькая...
Лідачка прыхіляе вусны да самага вуха і шэпча. Потым часінку мочкі ляжаць, думаюць кожная сваё. Ніна нясмела пытаецца:
- Ці ён з табою ажэніцца?
- Ня ведаю. Ды мне сё рона. Цяпер не глядзяць на гэта. Гэта раней дык каб абавязкова выскачыць замуж. А цяпер - інакш. Ты яшчэ ня ведаеш, я табе зараз скажу. Цяпер галонае, гэта - пажыць. Так пажыць, каб было што спомніць. Ніначка, ну што за карысць, калі я выйду замуж? Што тут прыгожага? А так - весела, радасна, добра. Жывеш і не прымячаеш, як цягнецца час. А каханне... гэта ж такое шчасце, такая цеха, каб ты ведала толькі. Ну, калі іншая непрыгожая, брыдкая, дык хто на яе і паглядзіць. Такая жо доля яе нешчаслівая. Яна й век пражыве, а не пазнае, што значыць - кахаць... Ніначка, дзетачка, што ты? Ты плачаш? Чаго? Кінь, сапрады... Ты таксама можаш знайсці, хто цябе пакахае, далібог. Думаеш, ты зусім непрыгожая? Што ты! І ня гэткіх кахаюць. Ну, кінь, дзетка, не плач, а то й я зараз зарумзаю... Знаеш што, Ніначка? Я цябе пазнаёмлю з таварышам Яроцкага. Прада, ён паджылы, але нішто яшчэ... Ты яму загадай, каб ён згалі бараду, дык зусім будзе прыгожы. Мы тады разам будзем гуляць, будзем катацца, куціць, у тэатры хадзіць. Ну кінь, Ніначка, не плач... Як табе не сорамна... Кінь, а то і я... зараз... таксама... зап...ла...чу...
Уначы, толькі начы плачуць звычайна дзячаты-прыяцелькі, абнімаючы адна адну, цалуючы мокрымі вуснамі.
 
10
 
Назатра вечары Шчупак сядзе у Лідачкі. Адчува сябе так, як аматар-актор, што першы раз выйша на сцэну. Дзіва! Ці дума ён калі, што ім зацікавіцца маладая дзячына! Самая сапрадная прыгожая дзячына!
Яна прыгожая. Вядома, не такая, як Лідачка, бо такіх і наогул няма больш нідзе. Але і  яе вочы блакітныя, чыстыя, і  яе вусны, як журавіны. А косы дык лепш, як у Лідачкі.
Шчупак не глядзіць на яе, неяк страшна. Толькі так спадкрадня, няпрыкметку, каб і яна і ніхто не заважы. І гаварыць з ёй не важыцца. З Лідачкай, дык з гэтай нішто - складна, прыемна выходзіць. А з ёй? Аб чым з ёй гутарыць трэба?
Яроцкі шкеліць, пад'юджвае:
- Шчупак! Ты, як ішо з канторы, не праглыну тую лінейку, што вісела на сцяне ля вакна?
Шчупак наіна:
- Не.
- Дзіна. Чаго ж ты сядзіш так проста, як кол?
Усе рагочуць. Шчупак сарамліва гарбаціцца.
- Чорт гэты Яроцкі. Што ён выгадвае?
А Яроцкі зно:
- Шчупак! Да цябе не прыходзі сёння адзін трубачыст?
- Трубачыст? А што яму трэба?
- Ды ён пытася, ці не прадасі ты сваю бараду, памяло яму трэба зрабіць?
Зно рогат. Шчупак чырванее. Рука міжвольна цягнецца к барадзе. Рогат мацнейшы. Шчупак не ведае, што рабіць, і лае  думках Яроцкага.
Горш за сё, калі вушшу прасакочыць рассыпчаста-звонкі смех Ніны. Тады не сядзіцца на месцы, хочацца нешта зрабіць, паказаць, што не такі ён зусім, як яны думаюць, што й ён умее сказаць, жарт спрытны выкінуць.
Перад тым як разыходзіцца, усе выйшлі на вуліцу. На дварэ цёпла, адліга. Яроцкі папрабава, ці добра комчыцца снег, і шыбну у Лідачку. Тая назад. Пачалі  снежкі гуляць, абудзілі жывой сумятнёй цішу соннае вуліцы.
Шчупак гуля вельмі нязграбна, і таму напаследак усе на яго наваліліся, засыпалі снегам чыста сяго. Ён і не адбівася. Хай, усё рона. Прапала сё. Калі й была  Ніны якая цікавасць, дык ужо й следу не асталося. Хутчэй бы толькі дахаты.
Пачалі развітвацца. Ніна папрасіла праводзіць яе, і Шчупаку выпала йсці.
Дога мачалі, Шчупак, як ні тужыся, нічога прыдумаць не мог, каб сказаць, каб пачаць гутарку. Урэшце ён успомні, што перш-наперш трэба пад пашку зяць - пачынаюць звычайна з гэтага. Ён набра для храбрасці поныя грудзі паветра і сказа надзвычайна ласкавым тонам:
- Можна вас?..
Яна нібы  задзіленні на момант к яму абярнулася.
- Калі ласка.
Ён узя яе за руку так асцярожна і квола, як звычайна бяруць гадзіннік, каб паглядзець на расчынены механізм.
- Як вам падабаецца сёння пагода?
- Нішто, добрая. Цёплая, можна хаця прайсці, пагуляць. А то цалюткі дзень сядзіш, працуеш...
- Вы многа працуеце?
- Я вучуся і, апрача таго, бяру розную работу, каб зарабіць што на пражытак. Але я люблю працаваць, мне няцяжка.
- А я дык зусім не люблю. Мне дужа надакучыла працаваць... Я, можа, і зусім кіну...
- Як гэта? А жыць вы з чаго будзеце?
Шчупаку дужа хочацца сё расказаць, усе свае патаемныя думкі-мары, што разрасліся пышнай рунню з насення, кінутага шчаслівай рукой Яроцкага. Гэтай дзячыне ён усё б расказа, бо зусім яна простая і ласкавая. Але не, няможна. Хто яе ведае. Лепш пра яе распытаць.
- Скажэце, Ніна, вы адна жывяцё ці  сям'і?
- Адна. Сям'я мая на вёсцы, я жо год нікога не бачыла. Ёсць тут знаёмыя, я да іх адразу прыехала. Потым паступіла вучыцца, стала шукаць работы.
Яна разгаварылася і жвава, з дзявоцкай паспешнасцю і бессыстэмнасцю расказала яму сё жыццё сваё. Потым ён пача расказваць. Нічога не хава, гавары аб усім, што было  яго несамавітым жыцці. Дый як не сказаць аб усім, калі яна так уважліва слухае, так спагадае яму? Ці бы хоць раз у жыцці  яго гэткі выпадак, каб старонні, чужы чалавек так чула, так мякка прыслухася да яго шчырых прызнання?
Ён і сам урэшце расчуліся, самому стала шкода сябе.
Ну, што  яго было светлага, добрага? Хто хоць раз сагрэ яго адзінотнае сэрца? Шэрасць, мадзенне, вечны смутак, нудота.
Балюча расчулены сваімі апавяданнямі, сваімі глыбока журботнымі думкамі, сціх Шчупак. І была  сэрцы растопленым шчымлівая боль і шчымлівая радасць. Соладка й добра было.
У сінява-чорнай начы рассыпася свінцом шопат кропля, што густа сцякалі са стрэх. Было  гэтым шопаце нешта чужое, настойнае, як у слюнява-злосным маленні старца-калекі. І мокрая непрытульнасць гэтага шопату прыціскала Шчупака да Ніны, напінала салодка-цёплыя струны блізкасці.
Што думала Ніна? Што адчувала? Хто яе ведае! Можа, у змроку мігцела ёй плямай балючай барада Шчупака? Мо спаміналіся шчырыя словы расчуленай Лідачкі - «ты яму загадай, каб згалі бараду, - зусім будзе прыгожы»?
Мачала. Ішла. Але, падыходзячы к дому, замарудзіла крокі, ласкавей прыціснула Шчупакову руку. На развітанне сказала працяжліва, глуха:
- Заходзьце ка мне калі-небудзь...
І, каб падкрэсліць значнасць гэтых сло, ураз павярнулася й знікла.
У паночнай слюнявай шэрасці Шчупак рэзка адчу сваю адзіноту. Быццам ураз вакол яго вырасла халодным правалам чорная пустач.
Але закапала нешта на сэрца - нешта агнёвае і цягуча-салодкае, успеніла сэрца напорным уздымам.
У волкай цемры, у свінцовай хлюпоце занырала паспешна, нервова яго карабатая постаць.
Эй, Шчупак, Шчупак! Чаго ён так разагнася па слізкай дарозе? Чаго ён рукамі махае шырока так, чаго галаву так утупі? Ці помніць ён, што йдзе дахаты, што там холадна, на падлозе анучкі трэба сушыць (8 штук усяго), што затра кантора - сухая, шэрая, што Яроцкі робіць страшную злачынную справу - яго робіць злодзеем, жулікам?..
Ці не збуяла сэрца старое? Ці не ружовы тлум у старой галаве?
Эх, Шчупак, Шчупак!..
 
11
 
Радасна-ціхае сонца сыпецца бледным праменнем скрозь іскрыстыя шыбы і цёпла сцелецца па падлозе - рэдка й зыбуча. Празрыстасць ціхая  сонцы, празрыстасць і  шыбах іскрыстых і там, за вакном, у белі бліскучай.
Калі сонца так мірна й спакойна цалуе падлогу і калі  ката, што выгінаецца млява на цеплаватых квадратах, празрыста свіціцца збітая шэрсць (зіма, мароз на дварэ), тады й на душы ціхая празрыстасць, спакойная ласка. Лідачка  такія часіны спявае ціхую песню («Зорка Венера»), Лідачка кідае кніжку і поркаецца  старых пажоклых паперах. Там лісты - радасць і смех маладосці - празрыстыя, ружовыя спамінкі.
Цяпер Лідачка тож спявае ціхую песню і шые сабе новую сукенку.
Як гэта радасна - шыць новую прыгожую сукенку, у якой потым убачыць любы! Ён убачыць і сміхнецца - ласкавы, светлы, - залюбуецца. Здасца яму больш свежым яе хараство, больш яскравым, гарачэй будзе ён цалаваць. А яна - шчаслівая - прытуліцца да яго, абае яго ласкай бязмернай, будзе зірацца бясконца  шаковыя вочы яго, будзе гарэць чаронай пяшчотай, адданасцю.
- На, любы, бяры, калі хочаш, і мяне і гэту новую, прыгожую сукенку!..
Сёння свята. Таму за сцяной чуваць крокі Горскага. Ён дома і, як засёды, - працуе. А мо думае толькі? Мо аб ёй думае? Ці думае ён калі аб ёй?
Пэна думае. Ён цяпер ніколі з ёй не гаворыць, ён сярдзіты такі весь час, маклівы, як вок. Ён злуецца на яе, а значыць - думае аб ёй. Так.
А Лідачка на яго не злуецца. За што? Што ён не знае, не разумее шчасця яе? Куды яму! Ён такі сур'ёзны, сталы, ён і гаварыць не мее зусім пра каханне. Ён не любіць, калі яму дакучаюць, заняты засёды, гаворыць толькі аб сур'ёзным.
А Лідачка дык раней любіла дражніць яго. Яна часта хадзіла  яго каморку і перашкаджала яму працаваць. Ён тады выганя яе. Аднаго разу ён проста й сур'ёзна, без ніякае смешкі, узя яе на рукі, вынес з пакоя і прынёс да маткі.
- Наце вашу дачку і не пускайце яе  мой пакой, бо яна мне перашкаджае.
І пайшо мочкі назад. Смешны! Даганосы!..
Цяпер - дык Лідачка ніколі не ходзіць да яго. Неяк страшна, дзіка. Каб ён цяпер выгна яе... можа б, яна і заплакала нават...
Роілам скомчылася на каленях швіва. Рукі млява акунуліся  хвалі матэрыі. У вачах - празрыстая задуменнасць. Казытае сэрца лёгкі паве успаміна няданых, сее пялёсткі мяккай пяшчоты.
Не то сум, не то радасць.
Віктар, Віктар...
- Лідачка!
Гэта глухі, здушаны сцяной голас Горскага.
- Што?
- Зайдзецеся да мяне на хвілінку, пагутарым.
Да яго? Гутарыць? Не, гэта не проста так, ён нешта хоча сказаць.
Як уваходзіла, білася сэрца. Ад цікавасці і ад трывогі. Увайшла ціхая і сур'ёзная, мякка падняла на яго марудныя вочы, налітыя ціхім чаканнем: што скажа?
Ён ходзіць узад і перад, цвёрда, важка становіць нагу, быццам падкрэслівае правільнасць думкі свае. На твары звычайная глыбленасць, сур'ёзнасць. Прыгожы ён ці непрыгожы? Нос усё-ткі дагі. Брыдкі нос.
Се. Ага, і  яго можа твар пакрывіцца ад абурэння схаванага, і  яго  вачах мітушэнне? І нага вунь як дрыжыць у калене. Хвалюецца ён.
Горскі пача гаварыць сціснутым, быццам скрозь зубы, голасам:
- Мне, Лідачка, дужа трудна гаварыць з вамі аб тым, аб чым я хачу і аб чым трэба з вамі пагутарыць. Я баюся, што вы растлумачыце йначай мае словы, дасцё ім няправільны сэнс і, самае галонае, знойдзеце ім такую прычыну, якая, безумона, будзе абразнай для мяне.
- Я вас не разумею.
Голас Горскага сцвярдзе, ста сухім, аднатонным.
- Я буду гаварыць пра Яроцкага, і вы можаце падумаць, што я раблю гэта з зайздрасці.
Чамусьці Лідачцы сорамна стала. Нядобра так, прыкра. Чула, як набягае на твар хваля чырвані. А Горскі далей гавары-адсяка цяжкія дзіныя словы. Кожнае слова - удар па зрушаным сэрцы. Сухі дар і востры.
- Так. Я вас люблю. Гэта - бадай што не каханне, такое, як разумеюць звычайна. Я люблю вас, як дзіця, можа, прывык толькі, я сам у гэтым добра не разбіраюся. Ну, вось... Пачынаю з прызнання. Гэта смешна, так?.. Я гавару гэта затым, каб яшчэ больш было яснасці  нас... Вы верыце мне, што я не маю ніякай асаблівай мэты, што хачу гаварыць з вамі проста па дружбе?
Лідачка мачала, утупішыся.
- Верыце ці не?
- Я, т. Горскі, засёды вас паважала. Чаму вы пытаецеся?
- Добра. Цяпер да справы. Я бачу, што вы кахаеце Яроцкага, што вы захапіліся ім. Гэта дармо, гэта справа пачуцця, як кажуць, справа сэрца. Я хачу толькі адкрыць вам вочы на тое, што выяляе сабой гэты Яроцкі. Вы яго не знаеце, лічыце не за таго, хто ён ёсць, і, мне здаецца, гэта прычына вашага захаплення. Вам трэба схамянуцца, Лідачка, бо вы на дарозе да згубы.
Горскі змок на хвілінку. Лідачка суха шапнула белымі вуснамі:
- Кажэце далей.
Думала:
«Хай гаворыць усё да канца. Ёй баліць, у яе сэрца гатова разарвацца, у яе горла дакім комам сціскаецца. Але хай сабе, хай гаворыць. Ён жа не бачыць мукі яе, яму не баліць... Толькі чаму так суха ён, неспагадна? Чаму сярдзіта так, быццам сварыцца?..»
- Вас захапі яго бляск, вас інтрыгуе яго незвычайнасць, арыгінальнасць. Гэта - надворнае сё, гэта - штукарства, ігра артыстычная. О, ён куды прасцейшы, ён зусім просты, звычайны. Такіх, на жаль, яшчэ нямала ёсць. Іх усюды можна сустрэць, толькі  вопратках розных. Грамадства з імі змагаецца, бо яны яго ворагі, яны сваім звярыным індывідуалізмам падрываюць калектыную злучнасць грамадства, дапамагаюць развіццю антыграмадскіх інстынкта. Гэта дэфектыныя вырадкі чалавецтва, гэта - законны плод буржуазнага ладу, гэта яго спадчына нам, падарунак.
Лідачка слухала мочкі, утупішы вочы. Уваччу - Віктар, шаковыя, чорныя вочы. Ён - вырадак? З ім змагаюцца? Хто? За што? Каму ён зрабі што нядобрае? Дзіна Горскі гаворыць, не зразумець яго... Лідачка чакала нечага іншага. Страшнейшага чакала. Цяпер ёй нават лягчэй, цяпер яна гатова й спрачацца. Ну што ж там такога? Віктар таксама каза, што ён адзін, што не прызнае грамадства. Ён так прыгожа каза, ён захапля сваёй смеласцю, сваёй прыгожай рызыкай.
І Лідачка пасмялела. Яна жо з усмешкай - з хітраватай гарэзлівай усмешкай глядзела на Горскага, на яго нос, так смешна нацягнуты важнай сур'ёзнасцю. Хацелася самой гаварыць, здзівіць Горскага нечаканай заявай.
- Т. Горскі! Я шчыра дзякую вас за тлумачэнні, але для мяне гэта не навіна. Я шмат гаварыла з Яроцкім і знаю яго погляды на жыццё. Па-мойму, нічога тут няма страшнага. Я блізка што згодна з ім. Чалавек - эгаіст па сваёй уродзе, і ён такім павінен быць.
Лідачка намысля падкрэсліла апошнія словы і дэманстрацыйна, задорна зірнула на Горскага. Горскі ста, пахадзі па пакоі. Спыніся і паглядзе на яе вострым ледзяным поглядам.
- Вашы словы для мяне тож не навіна. Я іх чака, яны падкрэсліваюць правільнасць маіх думак. Ха-ха! Значыць, вам падабаюцца гэткія людзі, вы гатовы далучыцца да іх погляда на жыццё? Вось у гэтым якраз і памылка ваша, ад якой мне хацелася вас перасцерагчы. Лідачка, мне не хацелася б гаварыць груба і жорстка, вы мяне выбачайце... Вы ведаеце, як завецца на мове грамадскае думкі Яроцкі? Ведаеце, хто ён такі?
Горскі спыніся. Гэта намысля ён так, каб мацней узяць Лідачку. О, Лідачка гэта разумее. Але - няхай, яна вытрымае. Яна здолее выслухаць да канца яго сухія жорсткія словы.
- Яроцкі - жулік. Так. Самы звычайны. Ён - злодзей, які толькі дзіным выпадкам не сядзіць у турме. Вы гэта ведалі?
Кожнае слова з свінцовым націскам. Кожнае слова - удар. Быццам - кат, быццам намысля хоча мучыць, ірваць азнібелае сэрца.
Але - як ён смее? Хто да яму права так гаварыць? Хто дазволі яму абражаць яе любага, таго, хто так многа ёй да, праз каго яна так глыбока, так моцна шчасце пазнала?..
Віктар! Любы Віктар! Каб бы ён тут, каб чу сам гэту абразу, сам сябе абарані! Бо яна ж зусім слабая, яна не здолее быць яго абаронцам.
А як жа тукае сэрца, як кіпіць унутры, як хочацца кінуцца зверам на іх, на весь свет, на сіх, хто супроць яе мілага, хто так абражае яго.
- Гэта няпрада. Вы ілжыцё! Вы намысля хочаце яго ачарніць. Гэта... гэта... нядобра рабіць так.
Горскі стаіць перад ёй, мочкі сміхаецца. Усмешка гэта нутро ледзяніць, цяжкая яна, як гнёт стопудовы.
- Гэта лёгка давесці. Ён атрымлівае сорак рублё у месяц. Значыць, усе гэтыя гулянкі, увесь гэты бляск ён дасягае зладзействам. Ён - казнакрад. Гэта першае...
Не, досыць ужо. Яна нічога не хоча больш слухаць, яна больш не вытрымае. Яна не верыць, не верыць... Гэта - намысля, гэта па злосці... Якія нядобрыя се! Што ім трэба ад яе, каму яна перашкаджае? Нашто так мучыць, так здзекавацца?
Горскі сядае з ёй поплеч. Ён пытаецца жо зусім іншым - мяккім, пяшчотным голасам:
- Чаго вы плачаце, Лідачка?
Яна плача? Яна й сама не заважыла. Трэба стрымацца, не трэба паказваць яму свайго пачуцця.
- У мяне... баліць... галава... Я пайду лягу...
У хаце нікога няма. Як добра можна паплакаць, аддацца нястрымана свайму пачуццю, свайму гору! Легчы на ложак, уткнуцца тварам у падушку і плакаць, плакаць.
Скрозь празрыстыя шыбы сыпецца мякка-празрыстае сонца, сцелецца па падлозе дрыготнымі жотымі плямамі.
Ад сонца  ката празрыстая шэрсць, і таксама празрыста свіціцца золатам каса Лідачкі, што недалужна звісла з ложка.
Кот шакова курлыкае і гуляе з Лідачкінай касой.
 
12
 
Вось успамінак мой, атара. Ён нам прыдасца як вобраз для разумення настрою Яроцкага.
Гэта з дзяцінства яшчэ. Тады і  маіх вачах бы чысты блакіт, тады й мае валасы так віліся, як белыя хмаркі на сонечным небе.
Так мне казалі. А помню я во што.
Ясны летні падзён. Здаецца, што сонца зусім спусцілася на зямлю і расплылося - густое, пякучае, абліло сё чыста варам квяцістым. Усё застыгла, быццам самлела, быццам аддалося  душных абнімках палкага сонца пералічаста-цягучай млосці.
Сад разлівае салодкі густы арамат. Арамат гэты звонкі, жывы, бо  ім распусцілася і напорна-траскучае верашчанне скачко, і блакітны званочак песні жаронкавай, і масляністы клёкат сялянскіх вазо там недзе, на вёсцы.
Помню, што я  той падзён прыслухася першы раз да рачыстасці прыроды. Кажу «прыслухася», бо няма ж таго слова, якім можна выказаць стан дзіцяці, калі яно сё раскрываецца, як пялёсткі нейкай казачнай кветкі, каб уліць, увабраць у сябе песню жыцця, каб злавіць сваёй чуласцю кожны пералі урачыстай гармоніі.
Я стая зачарованы. Мне здавалася, што і сё навакол зачарована, што таму й самлела сё чыста, што й сам я зараз самлею.
І  гэты момант я пачу над сабой звонкі імпэтны гуд. Я не зна, дзе ён, адкуль, ці гэта пчолы, ці так што - я не разважа. Адно чу, што гуд гэты не зліваецца з той агульнай дзівоснай гармоніяй, што ён рэжа яе, дзіка праз яе прадзіраецца.
Мне стала страшна. Я з жахам прыслуховася, як расце гэты гуд, як набліжаецца. Я хаце уцячы і не мог, бо не зна, куды цякаць, у які бок. Я стая і чака. Я гато бы кожную хвіліну закрычаць, падняць дзікі шалёны гвалт, зваць на ратунак.
А гуд усё рос, усё гусце і шырэ. Здавалася, ён паступова парта абкружае мяне, што насуваецца ён разам з усіх бако - магутны і злосны, бязлітасны. Яшчэ момант - і спасцігне, абае, увап'ецца  цела болем страшэнным.
Урэшце я не стрыма. Я кінуся ніц у траву і заплака. Плачам я хаце заглушыць гэты гуд, але ён настойна рывася  вушы і палі нутро агнёвым спалохам. Я біся  траве падстрэленай птушкай, я плака, крыча, ахоплены жудасцю.
Потым мяне падняла маці і заспакоіла. Якраз над маёй галавой на яблыні звіся пчаліны рой.
Мяне тады не кусіла ніводная пчолка. Гэта, можа, затым, што тады  вачах маіх бы чысты блакіт, а валасы так віліся, як белыя хмаркі на сонечным небе?
Пасля мне смешна было. І цяпер смешна. А расказа я гэта толькі затым, каб даць вобраз настрою Яроцкага.
Бы адзін дзень, калі Яроцкі  гарачай жыццёвай сумятні, у пярэста-кіпучай штодзёншчыне раптам пачу небяспеку. Ён не зна, дзе яна, адкуль насуваецца, але чу яе ясна, выразна, як гудзенне звонкае пчол у душны падзён. Ён нутром пачу небяспеку.
Чарвяком едкім, назойлівым звіся страх у грудзях. Зразуме Яроцкі, што трэба канчаць тут, трэба сябе ратаваць.
Але з чаго пачынаць? Адкуль чакаць небяспекі? Гудзіць яна недзе, навісла над галавой гнётам злосным, уедлівым, пагражае невядомай, грознай навалай.
Яроцкі рэдка  канторы стыкаецца. Вечарамі - квяціста-атрутны бляск гуллівай распусты. А дзень ён ходзіць па шумлівых вуліцах горада, слухае, прыслуховаецца да напружана-жывога, цвярозага, гарадскога жыцця. Яно - чужое яму, нялюбае, нуднае. У ім няма чаду, яно яснае, белае. Горад удзень - не Яроцкага.
Удзень вуліцы горада перасыпаны звонкай паспешнасцю. Ідуць, перабягаюць, спяшаюцца - маладыя, старыя, важныя, простыя, з партфелямі, без партфеля, з вусамі, з бародамі, без вусо і барод. На хаду звіваюцца гутаркі - сціслыя, паспешнасцю разарваныя.
Удзень у людзей розныя твары, кожны твар - сам па сабе, бо дзень не любіць хварбы густой, што пляшывіць твары мёртвай яскравасцю. Удзень хварбы толькі купляюцца.
Яшчэ - удзень у горадзе кажуховымі плямамі плятаюцца дужыя спіны. Гэта - вёска.
Вёска: жніныя песні, як ядраны звон вячэрняй зары, масляністы клёкат сялянскіх вазо.
Горад: сталёвыя змахі машын, імпэтна-разгонны лёт празрыстага паса.
І яшчэ горад - сінтэз жніных песень і сталёвых узмаха.
Горад удзень - не Яроцкага. Ён нудны яму, бо няма чаду. Ён чужы і далёкі яму. Мо затым і чарвяк гэты едлівы звіся  грудзёх? Мо таму й гудзіць гудам трывожным небяспека няясная? Дзе яна? Адкуль набліжаецца?
Надвячоркам неяк Яроцкі сустрэ у горадзе Лідачку. Яна парычата схапіла яго за руку. У яе блакітных вачах дрыжэла цяжкае непаразуменне. Боль, вострая мука гарэла  вачах.
Яроцкі чака запытання. Яна звярнула  бязлюдную вуліцу.
- Віктар, скажы мне... Гэта ж няпрада? Гэта налгалі мне, так?
- Я нічога не ведаю.
- Віктар! Знаеш, што мне казалі? Мне казалі, што ты... што ты толькі сорак рублё у месяц атрымліваеш... што ты... дастаеш грошы...
- Ха-ха-ха! Вось ты аб чым? Магу цябе заспакоіць, усё гэта няпрада. Я атрымліваю сорак рублё, але штомесяц мне прысылае брат, ён служыць у Маскве... А ты жо й паверыла?..
- Не-не... Я не паверыла... Я так мучылася... Як мне добра цяпер... Любы ты мой, дарагі... Ну, ці моцна люблю я цябе, га? Як ты думаеш?
Яна весела лапатала, радасна тулілася да яго, як дзіця да роднае маткі. Блакітныя вочы гарэлі жо шчасцем, здаволеннем.
- Віктар! Пойдзем зараз да нас... Ну, пойдзем, зрабі гэта для мяне... Я дужа хачу, каб ты прыйшо... Я пакажу гэтаму даганосаму!..
Яроцкі паморшчыся: не хочацца йсці. Але не пайсці, дык патраціць веру  яго. Яшчэ рана... На апошнія дні яна трэба, бо трэба хмель, трэба чад.
Марудна цягнуся Яроцкаму гэты вечар. У пакой, раней такі ласкавы, ветлы, цяпер халоднай шчылінай непрытульнасць уелася. Матка зацята мачала, сярдзіта схілішыся над швівам. Раз-поразу здыхала - густа, дэманстратына. Знае нешта й яна. Нават малы і той не дурэе: стуліся з катом на канапе, не лезе к Яроцкаму.
Толькі Лідачка - вясёлая, жвавая - звініць бязрупатным смехам, дурэе, гарэзуе, як і раней. Яна не зважае на матчын настрой, бо добра ведае, чаму матка так сярдзіта схілілася над швівам. Смешная мамка. Яна ж не ведае, што гэта няпрада, што Віктар бязвінны, зусім бязвінны. Глупства. Як пойдзе Яроцкі, Лідачка момант разгладзіць маршчынкі на мамкіным твары. І добра пасмяюцца тады яны разам.
Нядобра толькі Лідачцы стала, як у пакой увайшо Горскі. Пачулася вострая напятасць, напружанасць. Быццам унёс з сабой Горскі халоднасць нейкую - сухую, жорсткую, якая прыкра сіх шкрабанула, абудзіла ва сіх настарожанасць.
Горскі прывітася з Яроцкім, але рукі не пада. Лідачка бачыла, як нервова трасуцца яго вялікія рукі. Яшчэ бачыла  Яроцкага  чорных глыбокіх вачах зеленаваты агоньчык. Скаланула сэрца трывога. Чула, што нешта будзе - страшное, нядобрае.
Горскі першы пача.
- Вы яшчэ не паехалі?
- Як бачыце. Яшчэ тут марынуюся.
- Ну, як вашы поспехі?
- О, шчасце засёды са мной. Яно мяне любіць, бо і я таксама люблю яго і мею яго даставаць.
- Так. Гэта не кожнаму даецца. Каб лёгка даставаць тое, што вы завіцё шчасцем, трэба мець асаблівую спрытнасць.
- Ха-ха! Гэта правільна. І галонае - розум патрэбен. І сіла таксама, каб перш за сё звольніць сябе ад тых забабон, якімі аплецен цяпер чалавек, якія для дурня з'яляюцца непарушнымі законамі...
- Задушыць грамадскія пачуцці, што тысячагоддзямі згадаваліся  арганізме чалавека, скінуць культуру і стаць голым зверам, які перагрызае горла такому ж, як ён, каб адабраць кавалак свежага крывавага мяса.
- Яшчэ раз правільна. Прыгожасць жыцця  натуральнасці. Чалавек - звер. Моцны перамагае слабога, моцны бярэ  жыцці лепшы кавалак.
Яроцкі гаворыць з тонкай усмешкай. У вачах, востра прыжмураных, жвава мільгаюць агоньчыкі. Горскага твар нерухомы, застыглы. Калі ён гаворыць, здаецца, што робіць фізічную справу; здаецца, што словы яго маюць пэную форму, што гэта не словы зусім, а фігуркі жалезныя, цвёрдыя.
Горскі ста хадзіць па пакоі. Яроцкі вадзі за ім сваю тонкую смешку.
Раптам Горскі крута спыніся. І  яго нібы смешка на вуснах прабегла - крывая толькі, жорсткая. І  яго вочы прыжмурыліся, бліснулі едкай пагардай.
- Слухайце, грамадзянін Яроцкі. Я хачу шчыра з вамі пагутарыць. Нашто гэтыя гучныя фразы, нашто гэтае дутае геройства? Я ж вельмі добра ведаю, хто вы такі...
Яроцкі міжвольна стуліся, сабрася весь у камок, як звер, што пачу небяспеку.
- Аб чым вы хочаце гутарыць?
- Нават не гутарыць... проста мне хочацца маску садраць з вашага твару. Я вам проста скажу па-мужыцку. Нашто разводзіць філасофію, калі вы самы звычайны прахвост.
Яроцкі скочы. Увесь закіпе, затросся.
- Што вы сказалі? Гэта абраза!
- Не абражайцеся. Вы маеце досыць розуму й сілы, каб звольніць сябе ад забабон. Абраза - гэта ж адны забабоны.
Лідачка памкнулася нешта сказаць. Яе спыніла матка. Старая дрыжэла ад гневу, дога бязгучна шаваліла старчымі вуснамі, покуль моцы сабрала сказаць:
- І я... вам скажу... Віктар Андрэевіч... ідзеце вы ад нас... і не прыходзьце больш... Я не хачу, каб вы маю Лідачку зводзілі...
Яроцкі азірнуся, каб убачыць Лідачку.
Яе не было. Яна плакала жо  суседнім пакоі.
Яроцкі мочкі завярнуся й выбег з хаты.
Абмывала чорнаю золлю маклівая ноч. Ноч на бязлюднай акраіне горада. Ноч густая, як дзёгаць, пільна настарожаная, як вораг. Здаецца, сочыць заголлем глухім, падцікаецца, гатова схапіць у свае капцюры - мяккія, вязкія, але смяротныя.
У гэтай начы Яроцкаму - гуд небяспекі. Гэтая ноч на сэрца злягаецца страхам звярыным, цяжкім. Будзе, ой, будзе бяда!
Яроцкі паспешнымі лёгкімі крокамі прабіраецца праз глухія завулкі. У целе ва сім - напятасць, спрунжынаванасць нейкая. Пальцы сударгава  кулакі кручацца.
Бо чуе, інстынктам звярыным чуе, што блізка вораг, што моцны ён, страшны, што з ім бойка - насмерць.
А на твары застыгла грымасай усмешка. Усмешка гэта такая, што  ёй разам пераплялося: і гэты дзікі незразумелы спалох, і слюнява-недалужная злосць (Горскі з галавы не выходзіць), і злараднасць дзікая. (Ха-ха! Дачку беражэ, дура старая!)
Толькі як загарэліся, заблішчалі морам агнё, загудзелі сумятнёй хваравітай вуліцы шумнага цэнтру, Яроцкі ста сам сабой, пайшо спакойным, размераным крокам. Тут менш страху, тут гуд небяспекі траціць напружанасць сваю, заглушаецца чадам пярэстым вячэрняга горада.
Але пайшо дахаты. Хочацца схавацца сягоння, хочацца быць аднаму. Думаць, думаць, шукаць, знайсці, што б ні было, а знайсці ратунак, выйсцё.
 
13
 
Нехта ціха паляпа у дзверы. Яроцкі нехаця падняся з ложка, адамкну дзверы. Сярдзіта спытася:
- Што трэба?
І здрыгануся ад нечаканасці. Лідачка. Чаму яна тут? Пасля таго, што там адбылося, пасля знявагі, пагарды?
Лідачка парычата кінулася да яго, сударгава схапіла за рукі.
- Віктар, даражэнькі... Ты даруй мне, гэта я вінавата. Я павяла цябе туды, я не знала, што так можа быць. Віктар, любы... Мне бальней яшчэ, як табе. Я іх усіх зненавідзела, я больш не магу... Ты даражэй мне... ты мой, родны, блізкі...
Яна прытулілася да яго, плакала  яго на грудзях. Яроцкі яе адпіхну, засмяяся сухім, драляным смехам.
- Ха-ха-ха... Як ты многа гаворыш аб сваім каханні. Якія прыгожыя словы, ха-ха!.. А тым часам - ілжэш ты, не веру я табе. Ты думаеш, у слёзах гэтых, у гэтым слюмачанні пачуццё выяляецца? Ха-ха, гэта вельмі кісла, ведаеш, і нецікава.
Лідачка адступіла, працятая непаразуменнем.
- Віктар, што ты гаворыш? Што табе трэба яшчэ?
- Мне зусім нічога не трэба. Я не прывык прасіць. Я хачу толькі, каб ты сама сазналася  тым, што се твае словы - толькі словы, і зусім пустыя... Вось слухай... Усё тое, што ты чула пра мяне, усё тое, што каза гэты Горскі, усё гэта - прада. Так, так. Больш таго. Яны мо сотую частку ведаюць толькі. Я - злачынец, я - прахвост, я - чалавек, які згубі усё чалавечае, я - злодзей, я - распуснік, я - звер. Мне месца  турме, на катарзе. Я - вораг чалавецтва; такіх, як я, зніштажаюць. І зніштожаць мяне, я чую, хутка прыйдзе мой час, ён набліжаецца.
Лідачка слухала, скамянелая. Білі яе, цяжкімі дарамі білі жорсткія словы Яроцкага, гасілі свядомасць, засцілалі мазгі атрутнай чмутой. Сам Яроцкі страшным здавася, дзікім, незвычайным. Хацелася бегчы ад яго, уцячы далёка-далёка, каб не бачыць калючых вачэй, каб не чуць сухога, расшчэпленага голасу, каб забыцца зусім, выкінуць з уялення яго страшэнны вобраз. І разам з тым нейкая сіла цягнула да яго, прымушала стаяць і глядзець, піць вачмі хараство яго дзінае. Бо прыгожы ён бы, ярка-прыгожы - гэты звер-чалавек.
Яроцкі раптам змяні тон свайго голасу. У ім загучэла мяккая ласка і смутак. Чарава гэты тон, ірва сэрца, адбіра волю.
- Лідачка! Бачыш, хто я такі? Ты не чакала, прада, не чакала гэтага? Ну, ці скажаш цяпер ты, што любіш мяне, што я табе родны і блізкі? Ці можна кахаць такога, як я? Ці можна кахаць таго, хто ад усіх чыста адбіся, хто акунуся  страшэнную гразь, з якой нязмога жо вырвацца?
Бедная Лідачка! Як балела сэрца  яе, як крышылася, ірвалася на часткі нутро! Шкода яго, дужа шкода, хоць і дрэнны ён, хоць і злачынец. І за што ён абразі яе, за што пасмяяся над яе пачуццём? Чаму ён не верыць ёй, яна ж засёды адну чыстую праду гаворыць...
Лідачка зно падышла да яго, мякка зяла за руку.
- Віктар. Я сё рона люблю цябе, хоць ты і такі... дрэнны...
А Яроцкі зно яе адпіхну. Зно засмяяся сухім тым драляным смехам... Уста перад ёй ва весь рост - жорсткі, скамянелы.
- Ха-ха-ха!.. Гэта літасць, спагада? Шчыра дзякую. Гэтага мне не трэба. Я спагады не хачу. Я хачу, каб знайшося такі чалавек, які б забыся на сё, які б убачы мяне такім, як я ёсць, і такім мяне палюбі, які б палюбі мяне  гразі, які б сам акунуся  гэтую гразь, бы разам са мной, бы такім, як я... Ха-ха-ха... Табе не быць такім чалавекам, ты чыстая, ха-ха... ты дабрачынная, ты не можаш з любым сваім пастаць супроць усіх людзей, супроць усяго свету... Ты - слабая для гэтага.
Тады не стрывала жо Лідачка. Пачуццё захлынула палкаю хваляй, панясло  вір, у прорву бязволля, адданасці. Непрытомная, кінулася яна да яго, плакала, смяялася, стала перад ім на калені, цалавала рукі яго. І гаварыла, як у сне, як звар'яцелая:
- Не гані... я хачу з табой... бяры мяне, рабі што хочаш... я буду  гразі, буду дрэнная... Я люблю цябе... Віктар, павер, не гані... Любы мой, даражэнькі...
Тая ноч уся была  чадзе. Было для Лідачкі новае шчасце, дасюль нязведанае, новая радасць. Бы чорны тлум у галаве, а  сэрцы - атрута салодкая, чорная. Многа піла яна  тую шалёную ноч, хмель віна мяшала з хмелем пачуцця. І слася туман у вачах, у галаве, усюды навокал, увесь свет у туман захінася - у квяцісты, дрыготны туман. Было новае шчасце, і была новая Лідачка. Чорная Лідачка была.
Ён загада ёй пераапрануцца - у мужчынскае, у яго гарнітур - і павё яе. Яна пайшла, не спрачалася. Ён павё яе  гразь, ёй было добра, яна хацела быць бруднай і дрэннай.
Сутарэнне гнілое. Лямпачка з адбітым шклом, ад яе размашыста цені - крывыя, дрыготныя. Усё крывое, усё гнілое, пратухлае.
Куды ён завё?
Ля парога ложак. У брудным шмоцці варушыцца нешта, стогне, кашляе надрына, хліпуча. А там далей яшчэ ложак. На краі дзячына з хлапцом. Абнімаюцца, ціснуцца. За імі  змрочным выблеску лямпы перапляліся агідным карчом кавалкі голага цела.
Падышо нейкі плюгавы. Упя свае вочы, сапліва-бліскучыя, слізкія.
- Няма больш... Усіх разабралі...
Яроцкі смяецца.
- Мы найдзем сваё.
Падыходзіць да дзячыны, бярэ яе проста за грудзі. Тая хмыляецца, блішчыць на яго тупа-чырвонымі лягушынымі вачмі.
- Чаго лапаеш. Не тваё дабро, дык ня руш.
І потым, яшчэ шырачэй ухмыльнушыся:
- Прыгожы які... Глянь, Мікіта, не раня табе. З гэткім і дарма кожнай у вахвотку...
А хлапец уста, злосна глядзіць на Яроцкага.
- Не чапай, грошы плочаны.
Яроцкі смяецца.
- Чуеш - дарма... Вось вазьму і адбяру. Пойдзем са мной, га?
Дзячына хмыляецца.
- Не, мы - чэсныя, мы не то, што... а раз угаварыліся, дык кончана...
І глядзіць на Яроцкага масленым поглядам, выпінае мясістыя грудзі. Яроцкі б'е далонню па іх і адыходзіць. Сядае за стол, вынімае пляшку.
- Эй, абшарпанцы! Частую сіх, падыходзь!
Абступілі стол. Яроцкі сім налівае, пасла яшчэ за гарэлкай.
Ажыло сутарэнне. Шалёны смех, лаянка, брудныя жарты. Змяшалася сё, загудзела гамам грамоздным, цяжкім, чорным чадам усіх агарнула.
І Лідачка п'е разам з усімі. П'е пякучую, дакую гарэлку. Трэба піць. Трэба, каб больш тлуму было  галаве, каб забыцца на сё, на сё чыста, каб да канца акунуцца  гэта гарачае, чорнае пекла, каб захлынуцца гэтым брудам распусты.
І Лідачка чуе, як унутры змываюцца дзіка-гуллівыя хвалі, як выпіхаюць з грудзей яны крыкі вар'яцкія, брыдкія, як з месца знімаюць, штурхаюць у скокі - у крылянне агіднае, у выкрунтасы шалёныя голых п'яных прастытутак.
- Віктар, глядзі, я таксама...
Рагочыць Лідачка. Смешна ёй дужа, што дзячаты да яе прыстаюць, жартуюць з ёй, як з хлапцом. Ды так жа соладка хмыляюцца, так пяшчотна лашчуць яе.
- Маладзенькі яшчэ... Зусім яшчэ хлопчык малы... Мо першы раз?..
Дурныя - не ведаюць. Дык жа наце, дзівуйцеся!..
- Віктар, глядзі!
Расшпіліла тужурку, сарочку парвала, паказала грудзі дзявоцка-крамяныя, белыя.
- Ха-ха-ха! Чаго ж раступіліся?.. Бачылі? Бачылі, га?.. Глядзеце, дзівуйцеся!.. Ха-ха-ха!.. Віктар, глядзі! Ці пазна?..
У звярыным пале выскаляюцца жотыя зубы мужчын. Грабаюць рукамі шурпатымі, лезуць з усіх бако.
- Эй, хто мацнейшы... бяры! Ха-ха!.. Віктар! Чуеш, Віктар?..
Шкумацяць, ірвуць, вырываюць. Ці ж гэта людзі? Гэта ж - звяры, гэта ж - жывёлы. Ага, вось Віктар, вось яе звер, самы дужы, самы рашучы. Яе любы самец. Што, расступіліся? Страшна? Спалохаліся? Ён, адзін ён толькі возьме яе, яму толькі дасць яна цеху.
- Любы мой!
Ён бярэ на рукі яе. На ложак нясе. Тут, у брудзе гэтым, у пекле, на вачах у гэтай раз'юшанай зграі...
Ат, хай што хоча. Яна яго, ён узя яе, залада ёй па праву дужага, смелага.
Хай робіць што хоча.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Белы дзень чаду не любіць. Белы дзень жорстка зрывае пялёнкі з вачэй, паказвае свет, як ён ёсць. Раніцой знікаюць ночныя хварбы яскравасці і на іх месцы астаецца адна бледная хворая сінь. Раніцой - прапітае, прагарэлае сэрца абдаецца золкай цвярозасцю і сціскаецца  холадзе белым.
І тады мокра садніць нутро.
А Яроцкаму дзень - яшчэ новы прыступ напорнай трывогі, новы наплы цвярозых назойлівых думак. Таму й цяжарыла яго Лідачка, таму й лішняй, непатрэбнай, дакучнай была прысутнасць яе.
У Лідачкі пад вачмі адвісла сінелі мяшкі, а на распухлым твары расплыліся  бліскучым поце гразёвыя плямы.
Як адпраля Лідачку Віктар дахаты, яна не пярэчыла. Яна тупа, алавяна зірнула на яго і толькі сказала, выходзячы:
- Як баліць у мяне галава!
 
14
 
Папалуднавашы, Шчупак з гадзіну адпачывае. Потым чэша сваю бараду, шмальцуе шчодра фіксатуарам і наогул прыводзіць да ладу сваю асобу. Потым няспешна, паважна, азіраючы гаспадарлівым вокам вітрыны, ён ідзе праз увесь горад да Ніны.
Добра  Ніны, у яе цесным, прытульным пакойчыку.
Добра таму, што тут ціха і цёпла. Не ад печкі цёпла - не, печка рэдка паліцца  Ніны. Цёпла ад вачэй Нініных - мяккіх і чыстых, ад яе голасу ветлага.
Ніна засёды занята. Але Шчупак не замінае ёй. Яны разам працуюць. Ніна чытае голас, да заліка гатуецца, а Шчупак сядзіць мочкі і слухае. Ды яшчэ глядзіць на яе, не зводзіць вачэй. А калі засынае ён часам, Ніна  нос яму пстрычку дае або цягне за бараду. Тады Шчупак глыбока смяецца, вельмі здаволены й рады.
Часамі ж бывае, што  Ніны збіраюцца хлопцы, дзячаты, таварышы па вучобе. Цесны пакойчык поніцца гоманам, смехам, песнямі дружнымі. Тады хвалюецца змывамі радасці хмель маладосці, рассыпаецца звонам гуллівым весялосць маладняцкая, бурная.
Эх, жыццё ты студэнцкае! У тваёй упартай штодзёншчыне ці ж мала красы, пераліва свежых, рунёвых! Ці ж мала красы  гэтым поступе дружным, напорным, у гэтым гарачым імкненні наперад, далей і вышэй па дарозе да сонца, да шчасця!
А бурлівасць твая неспакойная... Хто адважыцца загасіць гэты агонь, гэта кіпенне нястрыманае, гэты магутны бой маладога свежага сэрца!
Чую, чую  гэтай напорнай бурлівасці сталёвыя змахі машын і жніныя песні, як ядраны звон вячэрняй зары.
Калі моладзь збіраецца  Ніны, тады цесна  яе, недзе зусім павярнуцца. Тады Шчупак узлазіць на шафу і адтуль дабрадушна сміхаецца.
Ён больш за сё любіць, калі моладзь пяе. Песні гэтыя дружныя так прыемна збураюць нутро, так уздымаюць настрой. Сэрца ад песень бывае свежае, понае, ад іх хвалі дзівоснай слодычы па нутры расплываюцца, ад іх і сляза набягае на вочы.
Хочацца Шчупаку самому быць маладым, такім, як гэтыя хлопцы, дзячаты. Хочацца, каб і  яго было нешта наперадзе - вялікае і нязнанае.
І шкода, шкода нязлічаных дзён, засушаных шэрай будзёншчынай.
Бы адзін дзень, калі Шчупак асабліва шчыра часа сваю бараду. У гэты дзень, ідучы да Ніны, ён у вітрыны жо не глядзе, а пахмура-парта зірася пад ногі сабе, у лядзяна-шурпаты дол. Ішо марудна, сагнушыся. Мусіць, настойна дума аб нечым.
З Нінай ён прывітася неяк суха, паспешна. Се на сваё месца і пача слухаць. Ніна чытала палітычную эканомію, гэта давала яму понае права драмаць. Але ён не драма. Ён бесперастанку варочася  крэсле, соп і здыха. Урэшце Ніна гэта заважыла, запытала троху дасадліва:
- Чаго не сядзіцца вам? Вы, мабыць, сказаць нешта хочаце?
- Я ня ведаю... Я хаце пагутарыць з вамі.
- Давайце.
Шчупак усё комчыся, адводзі нерашуча погляд ад вясёла-дапытлівых вачэй Ніны. Урэшце пача. Глуха неяк, быццам сярдуючы.
- Ніна...
- Га?
- Ніна...
- Што?
- Я ня ведаю... можа, я... вас... люблю...
Ніна - проста так, нібы-то што:
- А можа, й любіце, хто ж вас ведае.
І сміхнулася. А Шчупак зно закомчыся. І потым з патугай зно забубне:
- Я дума... я хаце вам сказаць... я ня ведаю...
І выпалі раптам, духу набрашы:
- Каб вы маёй жонкай былі...
Ніна зарагатала адразу. Але раз перарвала смех, загаварыла сур'ёзна, чула і ласкава:
- Я вам праду скажу. І я к вам прывыкла. Мне нават сумна, калі вы не прыходзіце. Але давайце яшчэ пачакаем. Яшчэ троху прыгледзімся адзін да аднаго. Добра?
Шчупак не мог нічога сказаць. Ён захліпася ад радасці, ён хаце, каб мачаць цяпер, абодвым мачаць. Каб у салодка-пявучай цішы дога, бясконца жы гэты момант, гэты вясёлкавы выблеск цёплага шчасця.
У той вечар Шчупак варочася дахаты з высока паднятай галавой, з шырокай давольнасцю  круглых вачах. Сняжынкі гарэзныя, ясна, вясёла мільгаючы  святле электрычнасці, пырхалі плоймай накола яго, асядалі на твар сцюдзёнымі кропкамі. Зналі, пэна, дуроніцы, што толькі цяпер і жартаваць з чалавекам, калі яму сё так люба, так міла на свеце. Зналі сняжынкі гарэзныя, што  такія шчасныя моманты чалавек не твар, а нутро сё гато адкрыць, расхрыстаць, каб захапіць, увабраць у сябе сю радасць жыцця, каб нутро спаласнулася ветрамі свежымі, свежым ядраным подыхам сілы жыццёвай.
Эх вы, сняжынкі, любуткі мае!
А прыйшошы дахаты, Шчупак заняся зусім несуразнаю справай. Ён выцяг з-пад ложка распухлы стары чамадан, адчыні сваю шафу з дзвярамі віхлястымі і пача перабіраць сваё халасцяцкае дабро: сурдуты падраныя, такія ж сарочкі, штаны, чаравікі, анучкі, кніжкі, век нячытаныя, каняркі папяровыя, рыжыя і г. д.
Напаследак бра новы гарнітур і надзява яго спакваля, асцярожна, дога зірася  люстэрка, хадзі па пакоі.
Потым скла усё акуратна, раздзеся і лёг.
Калі ляжыш адзін у халодным пакоі, калі крыешся з галавой цёплаю кодрай, тады празрыста і востра сябе адчуваеш, тады пачуцці скупяцца неяк, выпукляцца, стануць фізічна адчувальнымі. Тады й аддаешся ва ладу ім, тады й дазваляеш ім плысці свабодна нутры, толькі слухаеш, прыслуховаешся.
Шчупак адразу чу толькі радасць. Радасць была бязмерна жывая, пякучая. Такая радасць, ад якой хочаш корчыцца, хочаш пішчэць, хочаш упіцца  кодру зубамі.
І прыгажэ, усё прыгажэ уваччу вобраз любае, добрае Ніны. І сміхалася краскамі яснымі жаданае, недалёкае.
Было так адразу. А потым сцюдзёнае, чорнае балюча елася  сэрца. Празвінела спачатку нясмелым ледзь чутным водгукам, потым расло і расло, як перад бураю хмары цяжкія на небе. Задушыла радасць, пастала пагрозаю жудаснай.
- Злодзей жа я... Мо затра  турму... Як я сме? Як я адважыся нават казаць ёй аб гэтым?.. Злодзей я, злодзей паскудны...
Цяжка знібела сэрца. Трудна лежаць было, хацелася стаць, нешта зрабіць, нешта паправіць. А хоць уцячы куды-небудзь. З ёй, з любай Нінай. Пайсці да яе і сказаць:
- Я злачынец. Мне больш няможна тут аставацца. Хочаш - паедзем з табой, паедзем у свет, будзем шукаць сабе долі?
І тады - куды-небудзь у далёкую дзікую краіну, дзе зусім мала людзей, дзе ня трэба ні грошы, ні службы, дзе працаваць толькі трэба, шчыра працаваць. Там, далёка-далёка, яны саюць гняздзечка сабе, будуць шчасліва жыць удваёчку, ніхто не пакрыдзіць іх, не ашукае. Ён будзе любіць яе, будзе берагчы ад дзікіх звярэй, будзе здабываць ёй яду. А яна таксама будзе любіць яго й шанаваць...
І аддася Шчупак думкам ружовым, марам нязбытным. Яны яму радасць вярнулі.
 
15
 
Ірвецца раз'юшаным зверам бура-завея. Падмывае сцены стогнам злавесным, на вокны кідаецца, шморгае снегам, сіпіць у злосці бяссільнай.
Што ёй трэба, гэтай буры-завеі? Чаго так настойна яна дабіваецца  хату, к Яроцкаму?
А мо гэта не бура зусім? Мо гэта жо падышла, агарнула сіла тая магутная, што гудзела сё небяспекай, што звілася над яго галавой жудасным роем, што гняла, прыціскала трывогай бязмернай?
Б'ецца, дабіваецца  вокны, дыхае хрыпла лютасцю, гневам.
А тут у пакоі ціша. Як гэта страшна, як жудасна. Здаецца - гэта ціша намысля падкралася, намысля абвіла зачарованым колам, каб адкрыць яго, вылучыць, паказаць на яго зларадасна:
- Во ён! Глядзеце! Дзяржэце!.. Во - злодзей, разбойнік!..
Жудасна. Страшна.
Сёння трывога збілася  камлыгу грамоздную, прыдушыла цяжка, бязлітасна. Куды цякаць, куды дзявацца? Страх атачы, страх упіся  сэрца гадзюкаю чорнай, улі у нутро атруту бязволля і роспачы.
Сёння апошні бой. Жыццё ці смерць. Ці краты, ці вольная воля, раздолле шырокае.
На стале тлуста разбухлі тостыя кнігі. Старонкі рабыя едка выскаляюцца вострымі лічбамі.
Лічбы, лічбы, лічбы...
Няжо  іх, у гэтых мізэрных, нікчэмных значках, яго доля? Няжо гэта яны - во гэтыя самыя дробненькія, востранькія кручочкі - з'явяцца моцнымі непадкупнымі сведкамі злачынства яго, няжо іх заява маклівая кіне яго за жорсткія краты турмы?
Не, ён не здасца... Ха-ха! Ён добра ведае лічбы, ён ведае, як іх прымусіць мачаць, як пераняць на свой бок гэтых маленькіх хітранькіх сведак. Яны яго слухаюць, яны ведаюць сілу яго, ён імі арудуе, як добры гулец шахматнымі пешкамі.
Трэба толькі заспакоіцца, пазбыцца гэтага страху, трывогі. Потым напружыць розум і зрабіць некалькі геніяльных хадо. Яны з'явяцца  яго галаве, ён пэны  гэтым. Толькі каб заспакоіцца. І тады паслухмянай чаргой у жаданым парадку пастрояцца лічбы і завіляюць угодліва кругленькім хвосцікам дагія драбіны баланса.
Ха-ха! Думаюць, лічбамі зловяць, бухгалтэрыяй спутаюць.
Толькі вось гэта завея. Нашто яна так злавесна крычыць, нашто пагражае так жудасна, страх у нутро наганяе?
Хіба вокны завесіць? Так, будзе лепей.
Яроцкі завешвае вокны шчытнымі кодрамі. Слухае. Бура адбегла нібы, скавыча здалёка ціха і жаласна, як набіты шчанёнак.
Цяпер працаваць. Цяпер добра зусім, ціха й спакойна.
Яроцкі сядае за стол. Гартае паспешна шырокія аркушы, упіваецца востра вачмі  радочкі шурпатых лічба. Прагна шукае, ловіць патрэбнае, перабягае дасадліва па непатрэбных слупках. Напружана працуюць мазгі, перакідаюць лёгка і спрытна лічбы-кручочкі, строяць камбінацыі розныя. Здаецца - момант яшчэ, і будзе адкрыта выйсце, і загавораць тлуста-разбухлыя кнігі новай гаворкай - вясёлай і радаснай.
І раптам недзе глыбока-глыбока, пад сэрцам, ці што, затачы чарвячок. Паплыла па сім целе шурпатая нейкая млосць, адзервянеласць балючая. І захапі усяго, замуці галаву страх агнёвы, страх звярыны, шалёны. І загудзела жудасным гудам трывога, узляглася, прыціснула гнётам страшэнным, задушыла волю, свядомасць.
А завіруха за вокнамі зно напірае, зно дабіваецца. Праз шчытныя кодры чуваць, як ляпае злосна па шыбах, як вые, гвалтуе пагрозна, адлятае на момант, каб разагнацца, каб з новай сілай ударыць, каб сцяну праламіць, каб насцігнуць, злавіць, разарваць у шкумаццё.
А мо гэта ворагі? Мо гэта людзі сабраліся там за вакном, усе людзі, увесь свет, прыйшлі на расправу з ім, злосным злачынцам? Мо сцерагуць, падцікаюцца, мо жо й тут, пад дзвярмі? Ці замкнуты хоць дзверы?
Ага. Дзверы замкнуты. Ён не адамкне. Ён не пусціць нікога. Хай дабіваюцца. І не здасца ён нізашто. Біцца будзе, кусацца, зверам лютым кінецца на таго, хто першы войдзе.
А якая ж па целе балючая млосць расплываецца, слабасць якая! Ногі дрыжаць, трэба сесці. Трэба падумаць - спакойна так, ціха.
І чаго ён узрушыся так? Нічога ж няма. Гэта вецер там вые, завіруха сягоння, снег пэна вялікі йдзе. А за дзвярмі, ён жа ведае добра, няма нікагутка. Суседзі  кватэрах сваіх, чаго ім бадзяцца тут. Вось адпачнуць цяпер троху і тады зно працаваць. Трэба ж як-небудзь кнігі падвесці. Напружыцца троху - і будзе сё добра. І небяспекі ніякай не будзе. Тады - паехаць адсюль, у другі горад, да новых людзей, да новых уражання.
Яроцкі зно сядае за стол. Зно гартае слухмяныя аркушы, зно спрытнай, лёгкай чаргой перасыпаюцца лічбы  мазгах, усплываюць павольна камбінацыі стройныя.
І зно гэты едкі там, унутры, чарвячок. І зно шурпатаю хваляй мурашкі па целе. Зно - страх агнёвы, трывога нямая.
Бегае зно па пакоі, кідаецца зверам загнаным.
- Не, так няможна. Гэта - нервы. Трэба легчы, троху спачыць.
Лажыцца ніц, галавой у падушку. Лажыцца і чуе, што жо не зможа стаць, не зможа крануцца, падняць галаву ад падушкі. Бо абступіла сцяной цішыня і  цішыні гэтай старожкасць, затоенасць страшная. Здаецца, не цішыня гэта  пакоі, а туга напятыя струны. Адно зварухнуцца і зазвіняць, загалосяць, заенчаць, напоняць пакой дзікім, жудасным голасам - стогнам.
І ляжыць нерухома, застыгла, толькі твар глыбей уціскае  падушку.
Раптам нехта ляпае  дзверы.
- Што? Хто гэта?
Ці адчыняць, ці не? Мо ляжаць так прытоена - падумаюць, дома няма?..
Яшчэ ляпае. Ціха, нясмела. Так ляпаюць дзеці, калі ідуць да сярдзітага настаніка. Не, трэба пайсці адчыніць.
Засыпаная снегам фігура. Галава хусткай глуха завязана. Хто гэта? Лідачка!
- Што табе трэба?
- Не гані, Віктар, я прыйшла к табе, бо нязмога жо больш. Я зусім прыйшла, рабі што хочаш са мной. Не гані толькі, Віктар, не трэба...
Яроцкага злосць забірае. Гэтыя пакорныя слязлівыя вочы, як у сабакі. Мяшкі пад вачмі. Твар мокры ад снегу, ад слёз. Як абрыдла яна!
- Слухай! Мне зусім няма чаго з табою рабіць. Не да цябе мне цяпер. Ідзі, ідзі, калі ласка, мне часу няма...
Яна на калені кідаецца. У яе зно слёзы, патокі цэлыя слёз. А вочы... міргаюць неяк убога, жаласна. Што яна - маліцца надумала?
- Кінь, калі ласка. Не трэба гэтага зусім. Мне так цяпер некалі, што зусім не выпадае вазіцца з табой.
- Віктар, нашто ты... ціха, не кажы так... Мо ты жартуеш?.. Чаму ты не так, як тады, як раней... Любы мой, родны... што хочаш рабі, толькі так не глядзі на мяне... Я не сабака, Віктар, я - чалавек... Ты каза, што кахаеш мяне... каза жа, прада? Не сон жа гэта бы?.. Не-не, не гані, не трэба... Пачакай... Ты кажаш - заняты... дык я знаю... Я не буду перашкаджаць... я буду сядзець так ціханька-ціханька. Мне толькі каб глядзець на цябе... я не буду перашкаджаць, далібог. Калі што, дык прагані тады, я пайду... Мне ж дужа хочацца, Віктар, пабыць з табой, паглядзець на цябе... Добра, Віктар, ты не прагоніш?
- Ха-ха-ха! Ці не досыць ужо, мая мілая? Здаецца, час ужо кончыць камедыю гэту. Скажу табе проста: ты мне абрыдла, ты зусім надакучыла мне. Ну, пагулялі, пазабавіліся, але ж усяму ёсць канец. Не жаніцца ж мне з табой... ха-ха... Ты, пэна, думала - век мы з табой будзем кахацца. Дый не каха я зусім. Не набярэшся кахання на сіх... Зразумела?
Лідачка стала. На твары жудасна застыгла непаразуменне. Вочы - тупыя, алавяныя. Так, як тады, пасля ночы тэй бурнай.
- Добра... я знаю... ты проста хаце мяне пагубіць... я табе верыла, я не знала... Я думала, што ты добры...
Яроцкі нецярпліва здрыгануся.
- Эх, старая песня. Пагубіць... Проста пазабавіцца трэба было. А ты мне, прада, падабалася. Ты была прыгожая, свежая дзячынка, хе-хе... Ну, але годзе жо. Некалі мне. Бывай!..
- Ціха, ціха, Віктар... Пачакай... пачакай...
Яна нібы думала нешта, нібы напружна старалася нешта згадаць... Стаяла - ціхая і безуважная, працятая нейкай халоднай маруднасцю. У вачах расла сухая, бяздонная пустата.
- Ага... Так... я пайду... я зараз пайду, пачакай... Віктар... бывай...
Павярнулася і пайшла - ціха, нячутна, як здань. Здалося Яроцкаму, што, выходзячы, усхліпнула неяк затоена, сціснута, як дзіця над ложкам хворае маткі.
А мо гэта схліпнула бура там, за вакном, у злосці бяссільнай знямогшыся?
Яроцкі пача хадзіць па пакоі.
Паволі раставала нутры ражанне стрэчы з Лідачкай. Далей і далей адлята яе вобраз. А спачатку дык здавалася сё, што стаіць яшчэ тут, у дзвярах, што глядзіць пустым сваім, здзервянелым поглядам, што шэпча сё бесперастання:
- Я пайду... я зараз пайду... пачакай...
Ад Лідачкі думкі зно пераходзяць да кніг, да лічба, да небяспекі. Страшна цяпер гэтых кніг, страшна да іх падысці. Упэненасць нейкая  тым, што нічога не выйдзе, што зно апануе дзікі, шалёны страх, што зно пагрозна, страшэнна загудзіць завіруха.
Няма спакою, няма пэнасці. Не выйдзе нічога, няможна так. Ат, трэба кінуць сягоння. Легчы, заснуць, а ранні будзе бадзёрасць, будзе настрой. Не трэба спяшацца, ёсць яшчэ час.
Яроцкі зно кладзецца на ложак. Слухае, ці не з'явіцца зно той страх, тая напятасць ціхая, жудасная.
Не, цяпер лепей. Цяпер цішыня мякчэйшая, цёплая. Выццё завірухі далёка, не кратае жо, не наганяе спалоху. Цяпер толькі заснуць. Сціхамірыцца, вочы заплюшчыць, і зараз - туман такі вязкі, прыемная млявасць. Як звычайна.
А мо не засне? Мо не дадуць турботныя думкі?
Балюча дрыжаць павекі... Трудна, вочы заплюшчышы. І  галаве празрыстая яснасць, цвярозасць. Думкі плывуць стройным ладам. Трэба намысля парваць іх, пераблытаць, каб, як у сне, абрыкі былі стракатыя, квяцістыя.
Напружваецца Яроцкі, хоча сябе затуманіць, хоча заснуць. Ад гэтага сон яшчэ далей адлятае, яшчэ больш у галаве празрыстае яснасці. Чуе гэта Яроцкі, і злосць яго ахапляе. Не ляжыцца на месцы, варочаецца сё, шукае выгаднейшае позы.
Па калідоры настойна выбіваюцца крокі. Бліжэюць. Ці не к яму? Ці замкнуты дзверы? Не, забыся, пакіну так, незамкнутыя.
Ахапляе незразумелы, дзікі спалох. Зрываецца з ложка, бяжыць да дзвярэй. На парозе Шчупак.
- Добры вечар, Яроцкі! Ты яшчэ не спіш?
- Не сплю. Што табе трэба?
- Павіншуй мяне, друг Яроцкі...
- Што такое?
Шчупак становіцца  смяхотна-важную позу, хоча гаварыць урачыста й павольна, але захліпаецца радасцю...
- Яроцкі! Я - жанюся! Я...
І пішчыць ад захаплення, кідаецца да Яроцкага, лезе  твар барадой. Яроцкі яго халодна спыняе.
- Што ж, гэта добра... Жонка  турму будзе есці прыносіць.
- У турму?
Ха-ха! Абмяк, асалапе, дурань стары... Іш, разгуляся, жаніцца надума.
- Так, даражэнькі. Нічога не зробіш... Прыйдзецца нам з табой сесці... Але ты жаніся, гэта не шкодзіць.
Шчупак скруглі свае вочы, упя бязглузда  Яроцкага. Задзіленне тупа застрала  іх, задзіленне й сполах. Гэта  вачах. А па вуснах збялелых, пакрыленых боль працякла, пакута вострая. Дзе тая дзелася радасць!
Яроцкі ад яго адышося, захадзі узад і перад. Садніла нутро злосцю нейкай соленай, едкай. Усё нялюбае, агіднае, усё нервы скрабе, назаляе страшэнна. І гэты дурны барадач... Чаго ён стаіць там, як пень, гавары бы, ці што. Спалохася, змяк.
- Слухай ты, жаніх барадаты... Дога ты будзеш стаяць тут?
- Яроцкі! Мо ты жартуеш?
- Ха-ха... Вядома, жартую... Дзе ж мы з табой пападземся! Ого!.. Ты за мной як за каменнай сцяной... Чуеш? жаніся, кажу... Вяселле згуляем, зададзім банкет на весь свет, возьмеш гэта ты красуню сваю, пацалуеш яе, яна цябе тож пацалуе, ну і сё іншае, што паложана. Эх, дабро!.. А тады, каб лепш адчуваць мядовы месяц, можна і  турму, тож нядрэнна, ха-ха... Я цябе бачу, а ты мяне не... Ну, годзе... Марш за гарэлкай... будзем піць, будзем гуляць сёння заручыны... ха-ха-ха...
- Яроцкі, не смейся.
- Не смейся... А калі весела мне, што ж я, плакаць буду, ці што? Ну, ідзі, прынясі... Вып'ем, дык і ты засмяешся...
Шчупак мочкі пайшо. Яроцкі хадзі усё па пакоі, і сапрады, быццам весела стала. Не то што весела, а знятасць, гуллівасць загарэлася нейкая. Шчупак такі смешны, такі недалужны... Пажартаваць над ім трохі, пакпіць. Павадзіць за нос жаніха... Забава, працягнецца час незаметку. А затра з свежай сілай за працу. Дзень прынясе яснасць, цвярозасць. Няма чаго турбавацца.
Вярнуся Шчупак. Прынёс гарэлкі. Яроцкі налі шклянку і выпі узапар. Прапаласнула нутро жывая цяплынь, расплылася па жылах салодкім агнём.
Шчупак не п'е. Трэба прымусіць...
- Пі, Шчупак, усё рона прапалі...
- Не хачу я, Віктар...
- А я кажу - пі!
- Не магу!
- Пі, сцерва!
- Не буду...
- Не будзеш? Не будзеш? Ага...
Уста, падышо да Шчупака. Замахну кулаком.
- Будзеш піць, га?
І раптам скалануся весь, задрыжэ. Уваччу цёмна стала, толькі барада Шчупакова віхлялася плямай выразнай, чорнай. Невядома, ці то ашаламіла новая, страшная думка сваёй нечаканасцю жудаснай, ці мо магчымасць лёгкага выйсця захлынула радасцю дзікай, звярынай.
Падышо да стала, яшчэ выпі поную шклянку. На Шчупака не глядзе, не мог цяпер зірнуць у той бок. Здавалася, што Шчупак пачу яго думку, што мочкі сочыць за ім, чакае.
У Яроцкага  вачах заблыталася. Дзіна як: п'яны, здаецца, у целе тупасць нямая, разбухлая, у галаве шаломны туман. А думкі не збіваюцца, думкі йдуць так рона і зладна, як у цвярозага. Нават асаблівая моц у іх, вострая партасць.
І разважае, мяркуе. Гоніць, штурхае напорныя думкі.
- Тады сказаць - забра усё... Нашто? А мо хаце, каб не было ніякіх канцо, ніякіх зачэпак... Ды мне якое дзела? Няма кніг, няма нічога...
- Так... добра... кончана... толькі раз...
Ён абярнуся да Шчупака. Іх погляды стрэліся. Гэта бы адзін кароценькі момант, адзін толькі міг. Але  ім было пона нечалавечай напружнасці, дзікай напружнасці, якая востра напяла, зайстрыла інстынкты, падняла іх на тую ступень, дзе страшэнная звярыная прастата, дзе адчуваецца толькі голая вузкая мяжа паміж смерці й жыцця, дзе й гэтая мяжа во-во, здаецца, знікне, сатрэцца.
Так было адзін міг. І Шчупак не вытрыма. Ён закрыча дзікім, прарэзлівым голасам. Мо гэтым збянтэжаным гвалтам ён паблізі канец? Мо гэты бяссільны спалох, што міжвольна вылеце з горла енкам смяротным, ста жудасным заклікам, сігналам Яроцкаму.
Ён, як дзікая кошка, кінуся на Шчупака, за горла схапі, павалі на падлогу. Не помні нічога цяпер, лютасцю страшнай мазгі замуціліся. Адно - душыць, мацней, яшчэ мацней душыць, каб толькі хрыпе, каб не мог падаць голасу, каб хутчэй пераста шаваліцца.
І не чу, не заважы, як схапілі адзаду, адвалаклі. З момант стая нерухома, шалёна варочаючы страшнымі, дзіка выпятымі вачмі, быццам не зна, шука, за што зяцца, куды кінуцца. Потым напружыся весь, ірвануся. Туды, да яго. Шаволіцца ж, корчыцца вунь на падлозе. Раструшчыць яго, разарваць, растаптаць.
Не, мала сілы. Здужалі, скомчылі. Не даюць зварухнуцца. Вязаць пачалі.
Эх, прапала сё чыста! Не ме, не здоле, засыпася... Ух, дурань набіты!
А Шчупак корчыцца, напінаецца, хоча стаць. І сё тыркае пальцам у яго, усё хрыпіць голасам, здушаным злосцю і болем:
- У турму яго... Гэта - разбойнік. Ён задушыць хаце... Ён мяне пакалечы... Злодзей! Забойца!.. Грошы кра ён, казну абакра... Таварышы, трымайце мацней, ён уцячэ... Ён хаце задушыць, каб не накрылі яго, каб не выказа я... Родненькія, не пускайце, ён заб'е, задушыць... Трымайце!.. Трымайце...
Гэты слязлівы, слюмачлівы енк Шчупака чамусьці заспакойва Яроцкага, суніма яго абурэнне. Злосць ападала, на яе месца нутры распазалася мокра агіда. Ужо не кідася, не рвася - стая халодны, застыглы, з пагардлівай усмешкай на вуснах. Як выводзілі з хаты, кіну яшчэ адзін погляд на Шчупака, засмяяся сухім, жорсткім смехам:
- Ха-ха... Не турбуйся, дурань стары... У турме будзем разам.
 
16
 
Вось і весь сказ пра Яроцкага - голага звера. На канчатак раскажу яшчэ казку адну. Я не ведаю: чу я дзе-небудзь яе ці мо выдума сам. Але гэта сё рона.
...У лесе гушчарным, дзе глуха разліся салодкі пах свежасці волкай, расла маладая бярозка. Яна вырасла на бураломе, яе тонкі камель хавася  трухлявым вецці гнілых паваленых дрэ. З гэтага вецця гнілога яна прагна цягнулася высь, бо бачыла там прыгожае, яснае сонца, бо там, угары, было светлае мора блакіту і адтуль прыляталі к ёй чароныя песні-званочкі, ласкавыя і прыветныя, як ранічны шолах гарэзнага ветрыку.
Ад гнілога галля, што звілося агідным карчом у нагах у бярозкі, ішо дрэнны пах. Мо таму й цягнулася яна так прагна гару, каб не чуць гэтага паху, каб набраць у маладыя грудзі свае светлага, чыстага паветра, што так глыбока лілося  гэты бяздонны блакіт. І часта марыла маладая бярозка аб тым, каб выбрацца вон з буралому, каб выйсці  прастор, каб хоць туды, да таго маладога дубка, што разгарну так вольна сучча сваё на блізкай палянцы. О, як бы яна расцвіла, закрасавала свежай сваёй зелянінай, як засмяялася б сонцу сваімі шаковымі лісцямі.
Але сілы няма - нязмога. Звязала слабыя ногі вецце старое, трухлявае, адабра волю гэты атрутны гнілы дух.
І вось нешта раз прыйшо да бярозкі злы лесавік, жыхар цёмнага дрыгвянога балота. Ён прыйшо, увабраны  вадзяныя лілеі - у краскі прыгожыя, яркія. Прыйшо і сказа:
- Ты мне падабалася. Хадзі да мяне, у мяне многа багацця і сілы. Я зраблю так, што на тваіх прыгожых галінках вырастуць кветкі, ты бярэшся  чароныя дзіныя боры, ты закрасуеш красою нябачанай.
Затрапятала радасна бярозка сваім лісцем шаковым, пацягнулася даверліва к лесавіку - злому духу балотнаму. І лесавік узя яе к сабе на балота. Ён абсыпа яе сю лілеямі-кветкамі, увабра у боры чароныя. І яна стаяла бязмерна шчаслівая, поная радасці яснай, глыбокай. Яна думала, што знайшла сабе долю, знайшла сабе шчасце.
Але прыйшо час, і бярозка надакучыла лесавіку. І вось ён прыйшо да яе і пача смяяцца з яе, пача гнаць з свайго логава - з балота дрыгвянага, цёмнага. На ім не было цяпер кветак, ён бы у звычайным выглядзе сваім - страшны і жудасны. Бярозка яго не пазнала. Ёй стала страшна, яна закалацілася ся ад спалоху. І пасыпаліся з яе кветкі-лілеі. А разам з імі пасыпаліся і лісточкі яе, бо пажоклі яны, бо атруціліся лёкам балотным. Хацела бегчы бярозка з балота, ды не змагла. Зацягнула твань яе карэнне, загрузлі яны  глебе дрыгвянай. І засталася бярозка расці на балоце.
Яна не памёрла. Яна жыла яшчэ, дажывала. Толькі вецце яе - калісь такое зялёнае, свежае - цяпер засвіцілася пруццем счарнелым, бо ападалі сё, сцякалі бясконца слязьмі на брудны дол апошнія яе лісточкі.
А камель пакрывіся, згарбаціся, параслі на ім валдыры страшэнныя, дзікія. І дупло гнілой пустатой зачарнелася...
Вось і ся казка...
Гэта пра Лідачку... А Ніна вучыла палітэканомію.
Дзіная
[ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]
 
1
 
Узімку гэта было. Пасля дзянной сумятні Блонскі сядзе у сваім кабінеце, атулены шэра-ванянымі згусткамі змроку. Вольна раскінуся  старасвецкім крэсле, погляд акуну у аксамітную мякаць цёмнага кутка і з асалодай адчува ціхую нерухомасць.
Лёгка, не турбуючы, варушыліся думкі, гарэзна спляталіся  зыбучую чараду. Было прыемна, вальготна. Адпачывала цела, адпачывала змардаваная галава. Так сядзе нерухома, слуха, як маятнік на сцяне парта тахае марудныя хвіліны.
У сумежным пакоі глуха раздаліся крокі, вывелі Блонскага з адзервянення. У кабінет, не папыташыся, увайшла жанчына. Ля парога спынілася, азірнула важна пакой. Угледзела Блонскага і падышла да яго рэзкім крокам.
- Вы старшыня выканкома? Добры вечар!..
На стол бесцырымонна партфель кінула, села насупраць. Блонскі не змяні выгаднай позы.
- Я... Добры вечар!..
- Да вас прыехала, толькі што з чыгункі. Дзе прытуліцца?
Блонскаму не падабалася. Надакучылі гэткія. Мітусяцца, ламаюцца, быццам хочуць здзівіць.
- Чаго прыехалі?
- Камандзіравана на працу сярод жанчын... Ды што вы  цемры? Свету няма?
- Ёсць. Там на сцяне выключацель.
Яна памацала, адкруціла. Балюча дары па вачах яркі свет электрычнасці, выме за акно мяккія цені змроку.
Блонскі зірну на жанчыну. Убачы перш за сё вочы - яркія, вострыя, з шчырым вясёлым агеньчыкам. У іх - смелая, дапытлівая цікавасць. Упадабаліся. Міжвольна сміхнуся, як спаткаліся поглядамі.
«Нішто», - падума.
Яна азірнула пакой.
- Вы засёды тут седзіцё?
- Не, часам не сяджу. Зараз пасяджэнне будзе, чакаю.
Глядзе на яе з лёгкай усмешкай, чака, што далей.
- Я надта змарылася... Я працаваць люблю... ведаеце, так, з захапленнем, з запалам. Але я фізічна слабая і не магу вытрымаць. Дрэнна. Завідую вось гэткім, як вы...
Апошнія словы яна працягнула задуменна. Спыніла важны, сур'ёзны погляд на яго фігуры. Ён таксама зірну на свае дужыя члены. Быццам сам здзівіся сіле сваёй дубовай, быццам засаромеся за яе.
- Так. Я нішто сабе... так.
Яна раптам рассыпалася задорным іскрыстым смехам:
- Ха-ха-ха! Які вы смешны... вялікі які... Ха-ха!
І раз праглынула смех, затурбавалася.
- Добра. Як жа мне быць? Дзе пакуль што прытуліцца? Я да вас затра прыйду. Вы, здаецца, і сакратар укому? Я затра зранку, пагаворым аб усім. А цяпер... я сапрады не ведаю, дзе прытуліцца. Парайце.
Блонскі расказа, дзе гасцініца. Як выходзіла, чамусьці сказа:
- Не зранку затра, а гадзіны  чатыры зайдзіцеся. Тады вальней будзе пагутарыць.
- Добра! - кінула яна з дзвярэй.
Як выйшла, Блонскаму пуста стала  пакоі. Заныла цягуча-едкая ціш старога каменнага дома, балюча напяла мазгі.
Нецярпліва чака, калі зно пачуюцца крокі, на пасяджэнне пачнуць прыходзіць.
А  галаве думкі тачыліся: старожкія, пудлівыя, як цішыня навокал пустога вялізнага дома. Дума аб гэтай жанчыне. Хаце уявіць яе  сваіх думках, ды чамусьці не давалася. Вобраз неяк пляміся і развейвася. Толькі вочы яскрава цяліся  памяць. Здаровыя, ясныя, з шчырым агеньчыкам.
Назатрага Блонскаму мінуты здаваліся за гадзіны, а гадзіны за вечнасць. Чака чатырох. Не хаце сам сабе  гэтым прызнацца, не хаце пагадзіцца з гэтым. Ахапляла дасада, злосць на самога сябе.
А як падышло да чатырох, зусім узбурыся. Хадзі з кутка  куток, поны прыкрай нецярплівасці. Часам спыняся, агляда сам сябе, дзівавася:
«Што ж гэта такое? Нервы, ці што?.. Вось дык гісторыя».
Злава, абурася і зно хадзі узад і перад.
Урэшце яна прыйшла. Паспешна прывіталася, села каля стала.
- Ну, давайце пагутарым, як тут у вас... З чаго пачынаць?..
Пачала гаварыць аб справе. Блонскі глядзе на яе і дзівіся яе сціслай сур'ёзнасці. Зусім не так, як учора. Ніводнага старонняга слова, быццам, апрача справы, нічога няма ва сім свеце. Нават аганькі  вачах - сталёвыя нейкія, цвёрдыя.
Дога гутарылі. Змрок разлі па пакоі безуважна-шэрую муць, згрудзі у калматую масу прадметы. Электрычнасці не палілі, сядзелі пацёмку. І тады Блонскі неяк асабліва моцна, напружна ста адчуваць гэту жанчыну. Затушаваная цьмяным валакном змроку, яна здавалася нейкай хваравіта-назойлівай плямай, якая парта цягнула да сябе вагу. Ён пільна прыслухася да гуку яе голасу, напружна старася знайсці  ім нешта, злавіць. Здавалася, што пад гэтым сухім, троху мітынговым тонам ёсць нешта схаванае, палахліва затоенае. Адчувася нейкі ледзь прыкметны фальш у гэтых цвёрдых, энергічных словах аб вызваленні жанчыны, аб змаганні з іржавымі путамі сям'і, аб рэвалюцыі быту і г. д. А часам Блонскі выяна чу у яе голасе мімалётныя ноткі няпэнасці, нейкага сумнага неразумення. Гэтыя ноткі чамусьці выклікалі сімпатыю да яе, спачуванне.
Блонскаму рэшце надакучыла гаварыць аб сур'ёзным. Ён раптам перапыні яе:
- Слухайце... Я ж дасюль не ведаю вашага прозвішча... Зусім з думкі сышло.
Яна засмяялася.
- Бяда вялікая, падумаеш... прозвішча... Але ж і сапрады, трэба як-небудзь зваць... Шумава - маё прозвішча... А ваша я ведаю, бо вы ж тут вядомы на весь павет...
Нейкі час мачалі. Цішыня раджала напружаную вострую блізкасць. Гэта цяжарыла. Здавалася, што дано-дано знаёмы і жо надакучылі адзін аднаму.
Блонскі ста, запалі электрычнасць. Зірну на яе. Яна сядзела  задуменні. Аб нечым цяжкім думала, бо вочы атуліліся цьмянай, сталёвай глыбінёй. Потым яна нецярпліва траханула галавой, узнялася. Усміхнулася - ні то зморанай, ні то сумнай усмешкай.
Блонскі агарну яе сю важным поглядам. Залюбавася міжвольна. Яна вельмі прыгожай здалася яму.
Шумава быццам заважыла гэта. Задорна кінула яму насустрач адкрыты вясёлы погляд. У вачах аганькі заблішчэлі, зайскрыліся. Загаварылі жвава, паспешна.
- Заседзелася я... Гадзін дзевяць, пэна, ужо ёсць... Трэба ісці  свой палац... Ну і дружылі вы мне, таварыш Блонскі! Высока-высока і брудна. Адзін толькі й бы вольны нумар. Сёння сю ноч ваявала з мышамі... Надта злосны вораг... Ну, я пайшла. Бывайце!
- Я таксама пайду. Пойдзем разам.
Дарогай яна лапатала аб розных драбніцах. Блонскі мача, не хацелася гаварыць. Думкі цяжэрна, грузка перавальваліся, давілі мазгі.
На рагу вуліцы развіталіся.
 
2
 
З таго часу яны сустракаліся часта. Блонскі любі глядзець, як працуе Шумава. Захапля запал яе, упартасць у драбніцах, у будзённых, марудных справах, упартасць, якая пераходзіла  азарт, ап'яненне. Гэтая партасць часам хваравітай здавалася, але засёды захапляла, зараджала, абуджала і  Блонскага нейкі востры апетыт да работы.
Праз два тыдні Шумава склікала з'езд жанчын-дэлегатак. На з'ездзе Блонскі сядзе у прэзідыуме. Глядзе на белыя, чырвоныя, чорныя хусцінкі, на задуменныя, застыглыя  глыбокай сур'ёзнасці твары. І адчува, як усе гэтыя твары - маладыя й старыя, прыгожыя й непрыгожыя - зліваюцца для яго  адзін твар жанчыны-работніцы: змораны, сумны.
Шумава рабіла даклад. Яна была зрушана, гарэла жарам шчырасці, веры  тое, аб чым гаворыць. Яе словы зычэлі той непасрэднай, простай прадзівасцю, якая бывае звычайна  тых, хто не толькі ведае справу, але адчувае яе, хто звязаны з ёю арганічна, крона. Яе слухалі так, як рэдка калі дакладчыка слухаюць. Уся зала дыхала напружанай, глухой цішынёй.
А як скончыла, разгарэліся гарачыя, упартыя спрэчкі. Раскрыліся заледзянелыя  горы грудзі жанчыны-работніцы, бурнымі павадкамі завіхрыліся, пырснулі крывавай пенай адвечнай пакуты.
Усё правільна Шумава выказала, толькі  адным перабавіла, у нутро жаночае балюча рэзалася. Выступіла супраць ядынай уцехі, шчасця жаночага: сказала, што не трэба матцы дзяцей сваіх гадаваць, што зло  гэтым нейкае ёсць. Прапанавала: адбіраць ад матак іхніх дзяцей і дамы выхавання наладжваць. Каб матка не знала сына свайго, а сын маткі, каб агульныя, усіхныя дзеці былі. Проці гэтага жанчыны-маткі агнём загарэліся. Казалі: жорстка гэта і крыдна.
А Шумава на сваім стаяла, сваю думку з запалам адстойвала.
Потым, як пасля пасяджэння вярнуліся з Блонскім у двор, усё яшчэ гаварыла, узрушаная:
- Гэта злачынства... так, злачынства. Гэта псаванне дзяцей... І сабе нахаба... Слухайце, гэта ж ясна, як дзень. Нам трэба тварыць новых людзей, людзей калектыву, у якіх няма матак, бацько, у якіх бацькі - усё чалавецтва. Да гэтага трэба ісці. І гэта магчыма... у невялічкай мерцы, але і цяпер ужо магчыма... Ці ж няпрада?..
Блонскі любавася яе захапленнем. Спрачацца не хаце. Ды навошта? Лепей вось так слухаць і адчуваць мочкі яе свежае сакавітае парыванне, чыстату яе думкі - простай і шчырай.
А яна далей гаварыла:
- Мы псуем іх. Мы з дзяцінства навальваем на іх лішнія прыхільнасці, прывычкі, якія шкодны, якія шмат для каго путамі будуць. Гэта ж несправядліва. За гэта яны клясці нас будуць.
Яна дога яшчэ гаварыла, даводзіла, пакуль не заважыла, што Блонскі мачыць, адданы сваім думкам. Тады змокла.
Падышлі да таго месца, дзе трэба было развітацца, пайсці  розныя бакі. Яна спынілася.
- Ну, бывайце!..
Але Блонскаму не хацелася  двор. Ён намысля марудзі. Часінку стаялі на рагу пад жорсткімі змётамі сцюдзёнага ветру.
- А мо да мяне зойдземся? У мяне цёпла на новай кватэры.
Блонскі згадзіся з ахвотай:
- Пойдзем.
Была завіруха. Вецер з шалёным выццём віся па вуліцах. Падцікася з-за рога і раз налята, шкумата, сцёба па твары жменямі калючага снегу. Хацелася барзджэй перабегчы і схавацца  цёмным прытульным пакоі.
Блонскі і Шумава ішлі шыбка-шыбка, часам застраваючы да кален у сумётах, спатыкаючыся. Хісталіся, быццам п'яныя, штурхалі адзін аднаго. Горача стала і весела.
Шумава смяялася звонка, раскаціста. Смех дзіна, нязграбна сплятася з злосна-трывожнымі звывамі ветру. Здавася дзікім, недарэчным.
Спыніліся на рагу адной з акрайных вуліц. Шумава паляпала  акно, узбегла, тупаючы, на скрыпучы, адубелы ад марозу ганак.
Адчыніла нейкая бабулька. Усміхнулася ветла. На кухні густа агарнула цяплынь. Загарэліся шчокі з марозу.
У пакоі Шумавай Блонскі здзе паліто, з асалодай се на канапу.
- Добра  вас. Проста, але прытульна. Падабаецца мне...
- Глупства. Гэта - што цёпла, дык прыемна з марозу...
Яна стала поплеч. Уздыхнула глыбока-глыбока, адкінулася на спінку канапы.
- Замарылася. Не магу многа працаваць. А калі-небудзь зусім надарвуся. Дужа баюся гэтага. Тады ж пуста стане, жыццё будзе бясцветнае, нуднае, як змрок.
Яна задумалася. Блонскі сміхнуся.
- Але ж гэта няхільна. Прыйдзе старасць калі-небудзь...
- Старасць? Я чамусьці не думаю аб ёй. Гэта далёка... Дый наогул - ну яго к ліху!.. Хопіць нас... Сіл шкадаваць не варта. Пакуль ёсць - будзем жыць, будзем браць жыццё, усё, цалкам. Галонае - шырэй, глыбей, як мага глыбей. Ці прада?..
Яна раптам змянілася. Згінула змора, загарэліся вочы бадзёрасцю, палкай энергіяй. Нешта бурлівае, смелае свяцілася  іх. Цягнула магутнай магнэсавай сілай, як цягне да сябе бурнапеністае бяздонне глыбокае.
У Блонскага  сэрцы нешта новае зарадзілася, нешта вострае, салодка-пякучае. Прыемна было глядзець у пералічаста-светлыя вочы, акунацца  іх прамяністую чароную глыбіню.
Гаварыць не хацелася: словы дралянымі, карузлымі нейкімі здаваліся. Былі се агідныя, брыдкія.
А яна дражніла гарэзнай, задорнай усмешкай, казытала нервы абураючым поглядам. Нахілілася да яго, абдала жаркім дыханнем.
- Мы будзем жыць... Прада? Мы ж маладыя, вольныя... Жыццё наша... усё наша. Мы будзем працаваць і цешыцца жыццём... Акунацца глыбока  яго, браць яго... усё, да дна... Прада?..
Ён мармыта нешта  адказ. Адчува, як шумнай хваляй кро к галаве прылівае, парычата б'е кляцом у віскі. Уваччу спакусліва акругліліся мяккія абрысы жаночага цела, абяцалі палкую цеху. Салодкім туманам муць разлілася. Яшчэ момант - і схапі яе, гарачую, слухмяную, сцісну у моцных абдымках...
А пасля - сорамна чамусьці было і непрыемна. У галаве агідна сказанулася прыкрая думка:
«Як з прастытуткай...»
Адвярнуся, не глядзе на яе, баяся глядзець. А калі скоса зірну, убачы, што плача. У вачах рэзка мятнулася аголенае плячо, якое сударгава здрыганулася. Моцна застрала  мазгах, прыкавала. Часінку толькі і бачы, як дзівосна трасецца гэта назолліва белае плячо.
Потым раптам нешта растала сярэдзіне, разлілося цёплым, добрым такім. Шкада стала. Такой любай, дарагой здалася яна. Захацелася прыгалубіць, суцешыць. Падышо да яе, се поплеч. Хаце сказаць нешта, многа сказаць - ласкавага, прыветнага, але сло такіх не было; не зна ці забыся на гэту часіну. Злёгку прыткнуся к яе галаве, пагладзі пяшчотна, як дзіцё.
- Нашто ты, слухай... Ну, кінь... не трэба...
Яна схапянулася, узняла галаву. Зірнулі на Блонскага распаленыя вочы з іскрыстымі расінкамі слёз, у самую душу праніклі. У іх - разам з глыбокай журбой ціхая дзіцячая радасць. Яна скрозь слёзы сміхнулася.
- Любы, ты не думай... мне добра... Ты не зважай... гэта глупства... Бывае часам ні з таго ні з сяго... Я такая... дзіная, недарэчная... Ты не глядзі...
Яна сударгава прытулілася да яго, схавала галаву  яго на грудзях... Ён чу, што плача яшчэ, і не зна, што рабіць. Раптам яна зно ажывілася, загаварыла парычата, горача.
- Любы! Як добра так... як добра! Мы вольныя, нічым не звязаныя... Шчасця як многа - глыбокага, понага, нічым-нічым не абмежаванага! Ты адчуваеш, як гэта проста, натуральна... як гэта моцна!.. Ты згодзен, так? Ну, скажы, любы... добра так? Ты таксама шчаслівы?
Блонскі не разуме яе хваравітага, бурнага захаплення. Глядзе на яе з ласкавым неразуменнем, мочкі абдыма яшчэ ахінутыя нервовай дрыготаю плечы.
Так сышліся яны. З таго часу  Блонскага было шмат вечаро гарачай уцехі, шмат бяссонных начэй, шмат гадзін глыбокай развагі. Ён усёй істотай аддася каханню, упівася ім. І каханне яго асвяжыла, зрабіла маладым, уліло  кро моцнае бушаванне, аквяціла жыццё.
К Шумавай ён прывязася, прывык. Бачы у ёй жанчыну і таварыша. Але не разуме яе. Дзівілі яе раптоныя збурэнні, рэзкія пераходы ад незразумелай журбы да парычата-бурнага захаплення. Чулася  гэтым загадка, і многа гадзін Блонскі лама галаву над яе развязаннем.
Аднаго разу ён заспе Шумаву  глыбокай развазе. Ён колькі дзён перад гэтым не бачыся з ёй, і за гэты час яна страшэнна змянілася. Блонскі падума адразу, што хворая: схудзела, змарнела, вочы глыбока-глыбока схаваліся, хваравіта завастрыліся.
Як убачыла яго, усміхнулася нейкай пакутнай нервовай усмешкай.
- Я якраз аб табе думала. І аб сабе... Я паехаць надумала. Хутка, можа, затра...
- Зусім?
- Так, зусім.
- Чаму?
- Гэта трэба. Я растлумачу табе... Я моцна, глыбока к табе прывязалася... Ты ведаеш гэта. Больш, чымся трэба... І вось - я баюся... Сама сябе баюся... Ува мне можа абудзіцца жанчына... Не наогул жанчына, а такая... ну, слабая, адданая, бязвольная... Жанчына-раба, такая, якой не павінна быць, якая - знявага для чалавека... Я спалохалася гэтага і пастанавіла паехаць.
Блонскі мача. А яна адвярнулася і гаварыла далей нейкім вінаватым прыдушаным голасам:
- А потым... Яшчэ ёсць прычына... Але гэтага не скажу, не магу... Ты даруй мне... Я не хачу, каб ты зна... Я хацела б і сама не знаць гэтага, бо гэта маё слабае месца, ахілесава пята...
Блонскі няцямна зірну на яе. Пастанова Шумавай не здзівіла яго. Чамусьці здавалася гэта простым, звычайным. Але што ж гэта яшчэ за прычына? Што за загадка?..
Хаце спытацца, дабіцца адказу. Але стрымася. Сказа проста, спакойна:
- Ну, што ж, едзь сабе...
Назатрага Шумава паехала.
 
3
 
Усміхнулася вясна гулліва, сонечна. Так усміхнулася, што сівавалосая бабулька-зямля зусім растала, захлібнулася з радасці. Недалужна заслязілася цурочкамі спрытнымі, кроплямі звонкімі слюнява хліпнула. Зашамкала вуснамі старчымі, голасам шопатным, ціхім.
А потым зарумзала. Ды так зарумзала, так загаласіла, што весь горад шумам напоніла, патокай слёз заліла.
А як наплакалася даволі, салодка сміхнулася мокрымі, бляскам аблітымі вуліцамі, пачала выцірацца шаковымі коскамі сонейка.
І пачулася тады, што зямля не такая жо бабулька старая. Толькі гэткай прыкінулася, а сапрады - вунь яна: смяецца задорна, молада, звініць птушкамі шустрымі, пярэстай, гаварлівай грамадой людзей разліваецца. Зусім маладуха!
У гэту пару Блонскі адчува бурлівае трапятанне  грудзях. Вясна бунтона распаліла кро неспакойнымі жаданнямі. Чакалася нешта - турботна, настойліва: нечага хацелася - яскравага, моцнага. Душа рвалася некуды, разгарнуцца хацела.
У гэту пару Блонскі Шумаву спомні. Ды так ярка, выразна, быццам - во яна, перад вачмі. Варухнулася  сэрцы знаёмае, салодкае, агарнула душным жаданнем. Засумава Блонскі. Не то што засумава, а адчува засёды назойліва-абураючую патрэбу, не мог пазбыцца яе. Тыдні два змагася з сабой, а потым не вытрыма - пабачыцца здума.
Зна, што Шумава  N. Скарысташы вольны час, паеха туды.
Вясна жо зусім разгарнулася. Пукалі почкі на дрэвах, у свежым арамаце нараджалася першая зеляніна.
Дарогай, у цягніку, Блонскі не адрывася ад акна. Смагла глядзе, як парыцца  сонцы тлустае поле, як лес кучаравіцца кволым, празрыстым лісцем.
А  N прыеха - акунуся  сумятлівы рух, у ліхаманку напружанага жыцця. Ішо сярод гурмы шумлівай і адчува, як у грудзях расце непакой нейкі, турбота. Паставала пытанне:
- Нашто?
Хацелася вярнуцца, паехаць назад. Але ішо, бо нязмога была пакіраваць сабой.
Шумава спаткала радасна. Моцна, па-прыяцельску руку паціснула.
- На догі час прыеха?
- Дні на два.
- Толькі?.. Ну, як жывеш, як там у вас? Што нашы робяць?
Блонскі безуважна адказва. Упарта разгляда яе, шука у ёй змены. Але яна была такая, як і тады, пагода назад. Толькі загарэць ужо справілася. Стала ад гэтага прасцей і прыгажэй. Ён зазначы з усмешкай:
- Ты на цыганку стала падобна.
- О, куды там!.. Я цяпер - маладзец... Моцная такая, здаровая...
- Працуеш, як і раней?
- Больш. Я ж люблю працаваць. А часам трэба яшчэ, каб забыцца, забавіцца. Вось тады... як ад вас паехала... тады цяжка было, многа нутраной барацьбы...
- А цяпер?
- Цяпер добра. Вымелася сё. Час памагае... Вось толькі цябе я зусім не чакала. Мо гэта дрэнна, што ты прыеха?..
Яны выйшлі на вуліцу, пайшлі па тлуста-бліскучай ад сонца панелі. Паветра абдавала тамлівай спякотай, было душна, млява. Твар у Шумавай разгарэся, зардзеся гарачай чырванню.
Блонскі глядзе на яе, адчува яе свежасць, здарое і захапляся. Чамусьці не падабаліся, цяжэрнымі былі яе бадзёрыя, простыя словы. Хацелася нечага іншага, хацелася інтымнасці.
А яна з запалам апавядала аб жыцці сваім, рабоце, аб новых планах, задачах. Упарта нікала таго, што магло напамянуць аб мінулым.
Яны прайшлі колькі шумлівых квартала і потым незаметку для саміх сябе збочылі  бязлюдную ціхую вуліцу. Там яны стрэлі купку дзяцей, якія весела гулялі на панелі. Як падышлі да іх, Блонскі заважы, што раптам па твары Шумавай праслізнула нервовая бледнасць. Вочы сумятліва забегалі па баках, працятыя непакоем. Яна загаварыла шыбка-шыбка, у відавочным замяшанні:
- Гэта дзіцячы дом наш, самым лепшым лічыцца. Гуляюць зараз... на сонейку...
Блонскі зірну на дзяцей. Свежыя, чысценькія. Жвава пераклікаюцца вясёлымі галасамі-званочкамі.
А з Шумавай тварылася нешта незразумелае. Яна паспешна прыбавіла ходу, быццам хацела хутчэй уцячы ад дзяцей. Потым раптам спынілася, вярнулася назад і парычата схапіла аднаго з хлопчыка - беленькага, з блакітнымі вочкамі-зорачкамі. Дзіцёнак трапятася, нецярпліва адмахвася, як ад дакучнае мухі, з усіх сіл вырывася. Злава, што яго адарвалі ад цікавай гульні. А яна горача песціла яго, цалавала.
Блонскі глядзе, нічога не разумеючы. Потым кінуся  вочы твар Шумавай: на ім адбітак глыбокай агнёвай мукі, журбы. Маланкай бліснула думка:
«Дык вось дзе разгадка! Вось тое «слабае месца»!»
Як пайшлі далей, Шумава мачала. Блонскі асцярожна спытася:
- Што гэта значыць?
Яна паглядзела дапытліва на яго.
- Ты дагадася. Ты знаеш ужо...
- Гэта твой дзіцёнак?
- Так. Толькі не кажы нічога, не трэба. Так павінна быць, я знаю.
Яна зно замокла. У Блонскага гарэла, прасілася на язык пытанне. Ён не стрыма.
- А ён ведае сваю матку?
- Не, не ведае. Забыся жо, адвык. Ён не павінен знаць, яму не трэба гэта. Нашто? Ён павінен вырасці чалавекам вольным. Нашто звязваць яго лішнімі прывязанасцямі? Не патрэбна гэта, шкодна.
- Але ж табе як? Цяжка гэта, ты ж ламаеш сябе.
Яна нібы раззлавалася.
- Не, няпрада, няцяжка мне! Часамі толькі. Гэта мінуты слабасці. Але кінем аб гэтым, не будзем гаварыць... я прашу цябе. Гэта расстройвае толькі, раскалупвае рану. І потым... ведаеш, Блонскі, едзь ты лепей. Мне цяжка з табой. Ты расслабляеш мяне. У мяне родзяцца нядобрыя пачуцці. Я не хачу быць жанчынай, толькі жанчынай. Я хачу быць чалавекам.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
На другі дзень Блонскі вярнуся  двор. Пад аднамернае калыханне вагона  галаве бесканцовай чарадой перавальваліся думкі. То цяклі плана, спакойна, то раптам спляталіся  грамоздны клубок, сціскалі мазгі цяжкім неразуменнем.
Ён дума:
«Што ж гэта, нарэшце? Фанатызм, вар'яцтва? А мо сапрады так лепей? Мо гэта натуральна, мо так і павінна быць? Мо гэта адзіны правільны шлях?»
Яму спомніся беленькі свежы тварык дзіцёнка, які з нецярплівасцю вырывася з матчыных абдымка - незнаёмых, непатрэбных. І поплеч - другі твар, поны вострай мукі, матчынай тугі.
Успомнілася і тое, што было даней у першы вечар іхняга збліжэння. Успомніся той дзівосны настрой яе, тыя незразумелыя слёзы.
«Дзіная яна... Усё-такі дзіная».
Кветка пажоклая
[ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]
 
1
 
Дзіны гэты Арончык. Гэта ж ён так назва яе:
- Кветка пажоклая...
Калі ж Булановіч хаце распытаць што пра гэту жанчыну, Арончык махну нецярпліва:
- Эт, кінь ты. Не варта аб гэтым...
І не сказа нічагутка.
А Булановіча яна зацікавіла. Яна, перш-наперш, - прыгожая жанчына, з павабнай, трошку сумнай і ціхай усмешкай. Невысокага росту, стан досыць зграбны, з мяккай акругласцю форм. На твары троху цьмяная бледнасць і зморшчыкі навокал вачэй - такія маленькія, празрыстыя. Як усміхаецца, дык зморшчыкі збіраюцца праменьчыкамі, ахінаюць вочы ціхай, ласкавай прыветнасцю. Тады  вачах знікае тая дзіная палахлівая маркота, якая часам халадзіць іх, робіць пустымі, далёкімі. Тады  іх - зеленаватыя агеньчыкі; вясёлыя, гарэзныя. І зірнуць тады  іх, дык не стрываеш, каб не сміхнуцца самому. Бо зеленаватыя агеньчыкі - яны пранікаюць дужа глыбока, соладка казытаюць сэрца і поняць яго нейкім гуллівым уздымам.
Булановіч дано чу пра яе, але пазнаёміся толькі нядана.
Так было. Хадзілі разам з Арончыкам дзіцячыя дамы аглядаць. Зайшліся аж на саменькі край горада, туды, дзе раскошнымі купамі сады разгарнуліся, дзе пачынаюцца дачы.
Дом № 30. На Чэрвеньскай вуліцы. Жоценькі, свежы. Ззяе вясёлымі вокнамі, задорна сміхаецца зграбнымі высокімі ганкамі.
Як увайшлі яны  дом, плоймай абсыпалі дзеці, зазвінелі вушшу звонкім смехам - вясёлым, бязрупатным. Сярод іх выхавальніцы плаваюць зважна, напускаюць на твары салодкую смешку. Яе не было, Булановіч адразу заважы.
Спыталіся:
- Дзе загадчыца дому?
Дзеці - хорам бязладным:
- У садзе... Цёця Марына  садзе... Мы паклічам... зараз...
І пабеглі навыперадкі.
Праз хвіліну яна прыйшла. У простай сукенцы, у фартуху. Відаць, нешта  садзе рабіла. З Арончыкам па-сяброску спаткалася:
- А!.. Арончык!.. Якім ветрам цябе прынясло?
Руку паціснула моцна, парычата. З Булановічам тож прывіталася. Зірнула з цікавасцю, сказала выразна:
- Гарнова.
І затрымала погляд на ім. Але на момант адзін. Зараз жа звярнулася да Арончыка:
- Ну, чаго прыйшлі? Рэвізію наводзіць?..
- Вядома, бо да вас, мусіць, ад самага стварэння свету ніхто не прыходзі...
- О, не, якраз памыліся. Такога дабра, як вы, засёды хапае. Надакучыла нават...
Булановіч усміхнуся:
- А вы б гэткіх гасцей мятлой выганялі!
- Эканоміка не дазваляе: на мётлы нам мала грошай даюць... Ну, але што жо з вамі рабіць, - хадзем, глядзеце нашае царства.
Як аглядалі дом, Булановіч увесь час сачы за Гарновай. Дума сабе: «Няжо гэта тая, пра якую калісь гаварылі так многа, якую веда блізка весь горад?»
І дзівіся. Здаецца, нічога асаблівага: прыемная жанчына, прыгожая, вабная. Столькі жаноцтва  ёй, столькі ласкі - да дзяцей асабліва...
І гэта тая, перад імем якой часам дрыжэлі нашыя ворагі? Гэта яна?..
Як агледзелі сё, зайшліся  пакойчык, што лічыся канцылярыяй дома. Там сядзелі, гутарылі. У часе гаворкі Булановіч спытася:
- Скажэце, калі ласка, ці здавальняе вас гэтая справа?
І бачы тады, як вочы  Гарновай працяліся холадам, пустатой, як засвяцілася  іх нешта такое, што падобна было да спалоху або да нейкай палкай, балючай журбы. Загаварыла новым - ціхім і працяжлівым голасам.
- Ці здавальняе, пытаецеся? Як вам сказаць... Усяк бывае. Бывае так, што й зусім здавальняе...
Яна змокла, задумалася. Булановічу прыкра стала. Каяся, што аб гэтым пача. А Арончык бесцырымонна ляпну яе па плячы.
- Ну, ты жо й насупілася. Яшчэ раскіселішся часам.
Арончык, відаць, добра ведае Гарнову. Дый не дзіва. Булановіч тут новы зусім чалавек, а Арончык тут з самага свайго нараджэння. І вядома яму сё чыста, што было ці што ёсць тут, у горадзе.
Гарнова, аднак, не звярнула вагі на Арончыка жарт. Прада, усміхнулася, але смешка была жо не тая.
Булановічу было не па сабе. Адчува сябе нібы вінаватым у тым, што настрой у яе сапсавася. Трэба было нешта сказаць, працягнуць гутарку. І ён пача гаварыць аб карыснасці працы па выхаванні дзяцей, аб новых кірунках у гэтай працы. Выйшла яшчэ горш, бо  голасе яго неяк міжвольна праточвалася асцярожнае спачуванне, быццам хаце угаварыць, улашчыць. Ад гэтага  вачах у Гарновай засвяцілася дасада і злосць. Слухала, а потым адрэзала раптам:
- Кіньце навукі чытаць, сама сё ведаю добра...
Яшчэ часінку сядзелі, потым Арончык узняся.
- Ну, паехалі. Бывай!
Як развітваліся, Булановіч стрэся поглядам з Гарновай. Убачы у вачах яе смутак і разам нейкае замяшанне. Нібы стыдалася яна за свой дзівачны настрой.
Як ішлі назад, Булановіч дума пра Гарнову. Тачыла думкі вострая назойлівая цікавасць. Спытася  Арончыка:
- Што яна за жанчына?
Вось тады і назва Арончык яе:
- Кветка пажоклая...
А чаму? Адкуль узя гэта ён? - не разуме Булановіч.
А Арончык больш не хаце гаварыць. Сказа толькі:
- Эт, кінь ты. Не варта аб гэтым...
 
2
 
З таго часу  Булановіча з думак не сходзіла Гарнова. Часам сам сабе дзівавася: чаму гэтак моцна й глыбока запа у душу яе вобраз? Ды так упарта, станока думкі гняце, мігціць засёды ваччу плямай нязводнай - не пазбыцца ніяк.
- Мо закахася?
Смешна рабілася самому з гэтае думкі. Закахася... Ды не, гэта не тое, гэта бывае не так. Ён жа ведае добра, што значыць - кахаць: было калісь гэта. Тады - летуценні, парыванні, кро агнём бушуе, бурліць непакойна. А тут - не. Тут проста - цікавасць нейкая. Але цікавасць глыбокая, моцная, якая пераходзіць у назойлівую, дакучлівую патрэбнасць. Хочацца выведаць усё, разгадаць. Хочацца бліжэй падысці да яе, прыгледзецца, у самае нутро пранікнуць, каб пазнаць, што дзеецца там глыбока-глыбока, пад гэтым халодным, нібы палахлівым бляскам зеленаватых вачэй.
Булановіч яшчэ раз хаце распытаць у Арончыка. Злаві яго неяк на дарозе і затрыма.
Арончык, як засёды, спяшася. Бег некуды на нараду ці пасяджэнне. Спыніся, як Булановіч яго затрыма, сказа, дасадліва зморшчышы лоб:
- Ну, што табе? Справа якая? Некалі мне!..
Булановіч не зна, як пачаць. Хаце, каб як незаметку, а тут ён адразу пытаецца. Хаце нават змочаць, але так моцна жадалася пачуць што якое пра Гарнову.
Пача проста:
- Ведаеш, Арончык, мяне дужа зацікавіла тая загадчыца дому, ну... гэта... Гарнова... Скажы, што ты ведаеш пра яе?..
Арончык яшчэ больш зморшчы лоб.
- Ды кінь ты, Булановіч! Што гэта табе закарцела? Ці не любіся ты часам на старасці?..
- Ды не, проста цікава. Скажы, дзе яна працавала раней?
- Ну, слухай. Працавала  надзвычайнай камісіі, займала важную пасаду, добра працавала, была вядома сім тутэйшым «контрам» як спрытная чэкістка з пільным вокам і сталёвай цвёрдасцю. Ну, а потым нешта змянілася, страціла свой запал, энергію. Цяпер - сам ведаеш: закапалася  дзіцячым доме, гатуе нам моладзь на змену... Ну, годзе?.. Бывай, бо мне, дадушы, няма часу...
І пабег. Пакіну у Булановіча яшчэ большае нездавальненне. Аж раззлавася ён на Арончыка.
- Чорт нейкі... Бегае, нікае, ніколі сталага месца не мае. Нават пагутарыць часу няма.
А думкі, як і раней, гняло цяжкое дакучлівае пытанне, і ваччу луна бледны твар з загадкава халоднымі, понымі смутку вачмі.
Праз колькі дзён была агульнагарадская партыйная сходка. Булановіч прыйшо у тэатр яшчэ тады, як жотыя рады крэсла бяздушна блішчэлі сухой пустатой і толькі дзе-нідзе самотна чарнелі невялічкія купкі людзей, парушалі гулкую цішыню бубнявай гаворкай.
Булановіч се адзаду на самым праходзе, сачы пільна за дзвярмі, якія што далей, то часцей і часцей расчыняліся, прапускаючы новых людзей.
Чака яе, Гарнову. З дасадай адводзі вочы ад незнаёмых людзей, зно і зно упіна іх у дзверы.
Прабег Арончык угрунь з партфелем пад пахай. На хаду прывітася з ім, нібы задзівіся:
- Ты тут ужо?
- Тут, - адказа Булановіч і рад бы, што Арончык пабег. Чамусьці прыкра было, не хацелася з ім цяпер гаварыць.
Зала сё напанялася, гудзела аднамерным бурлівым гоманам. У ім разбаляліся, танулі се паасобныя зыкі, блыталіся  дзівосным бязладдзі. Толькі часам звонкі жаночы смех узлята рэзкім зыкам і вызначася сярод агульнага гуду.
Булановіч усё пазіра непакойна на дзверы. Ужо пачало мітусіцца балюча  вачах, ужо - не людзі, а плямы аднастайныя, прыкрыя. Хаце адвярнуцца, але раптам угледзе Гарнову. Яна яго пазнала, заважыла. Падышла да яго.
- Добры вечар! Ці пазналі мяне?
- Вядома, пазна. Добры вечар! Сядайце.
Яна села побач. Раптам чагось засмяялася, зірнула на Булановіча вясёлым іскрыстым поглядам. Бліскучыя вочы браліся тонкай сеткай прыветных маршчынак, працялі гарэзным агеньчыкам.
Булановіч здзівіся:
- Чаго вы?
- Успомніла, як вы былі  нас. Помніце, вы мне гэтак сур'ёзна тлумачылі, быццам угаварвалі?..
- Ды не... Я проста выклада сваю думку. Я ж не веда, што вам не падабаецца, калі чалавек сур'ёзна гаворыць...
- А вы, мусіць, любіце сур'ёзна гаварыць? І засёды так?..
- Таксама, мусіць, як вы засёды жартуеце...
- Не, я часам тож сур'ёзна магу...
Булановіч хаце нешта сказаць, але  гэты момант узнялася заслона і пачалася сходка. Нейкі час сядзелі мочкі, слухалі важна, што гавораць. Булановіч заважы на сцэне Арончыка, паказа Гарновай.
- Глядзіце, ён і там не седзіць спакойна, круціцца, як верацяно.
Яна сміхнулася, не адказала нічога. А праз хвілінку нахілілася да яго, спыталася ціха:
- Слухайце, ці любіце вы сходкі?
- Як гэта - ці люблю... Я нават не ведаю, як гэта можна сходкі любіць. Можна справу любіць, часткай якой і сходкі з'яляюцца.
- Не, я дык люблю сходкі. Асабліва, калі вялікія, дзе многа людзей, дзе  бурлівым уздыме выяляецца агульная згода, дзе чалавек разбаляецца  масе, губляе сябе, забываецца на сваё асабістае і жыве, поніцца гэтым агульным уздымам. Там неяк робішся смелым, адважным, пазбаляешся сякіх сумнення, усякай жудасці жыццёвай.
Яна троху змачала, падумала.
- Калісь было многа такіх пекных хвілінак. Цяпер не тое, цяпер неяк шэрае сё. Нудна часам...
Булановіч зірну на яе з цікавасцю. Але сказа нібы зусім безуважна:
- Усяму свой час. Цяпер, вядома, мінуліся гэтыя, як вы кажаце, пекныя хвіліны. Затое працы цяпер не менш і нудзіцца часу няма.
Яна быццам не чула яго сло. Угледзелася некуды  прасцяг задуменным поглядам. Потым зно загаварыла:
- А дрэнна аднаму, цяжка. Думкі розныя, пустата... Моцы няма, бо моц толькі  грамадзе, калі так зліешся з усімі, калі гарыш захапленнем магутным. Эх, было калісь!..
Яна нават уздыхнула. І сё глядзела некуды  пустату. А на твары смутак глыбокі свяціся, адбівася  вачах ціхім зеленаватым бяздоннем.
Булановіч глядзе на яе і чу, як аднекуль - з глыбі сплывае  яго нейкае няяснае, непакойнае пачуццё, нейкая зыбучая хваля салодкага суму. Быццам перадавася яму настрой Гарновай, быццам той смутак, што халодным бяздоннем спаві яе вочы, быццам ён і яго захапля, блізі да яе, навява глыбокую сімпатыю да гэтай жанчыны.
Булановіч зрабі над сабой патугу і абярнуся да сцэны. Гвалтам прымуша сябе слухаць прамоцу, старася класці  мазгі кожнае слова, кожную думку, каб толькі развеяць гэты непатрэбны настрой.
І выходзіла так: словы запаміналіся, сказы кладаліся цалкам у галаву, біліся там, гудзелі гудам траскучым; а недзе глыбі ціхенька, але парта вілася асобная думка - дакучлівая, настойная, свідравала нутро цурочкам ціхага суму.
Як злаві сябе Булановіч на думцы на гэтай, узлавася і на сябе, і на Гарнову. Рашы:
- Калі так, дык пайду.
І хоць нешта цягнула астацца, нешта прыковала да месца, - перамог сябе, узняся.
- Ну, я пайду. У мяне ёсць надта пільная справа. Бывайце!..
Старася не глядзець ёй у твар, не бачыць яе смутных вачэй. Яна затрымала яго руку. Сказала шчырым прыяцельскім голасам:
- Слухайце, заходзьцеся вы калі-небудзь да нас. У нас, дадушы, няма ніводнага чалавека, з якім можна б было пагаварыць.
Ён усміхнуся.
- Дзякую за камплімент.
- Не, сапрады. Калі будзе час вольны, прыходзьце.
І калі жо завярнуся ісці, дадала:
- Буду чакаць.
- Добра. Можа, калі і прыйду.
І выйша. Па вуліцы пасіга шпарка, размашыста, бубне сабе пад нос:
- Ого! Іш ты, як яно. Так часам і сапрады  гісторыю лезеш. Так і вабіць, так і зацягвае, быццам якое бяздонне таемнае... Не, брат, пачакай, не паддамся. Не хлопчык маленькі... Во толькі сход прапусці нізавошта...
Гэта так ён каза, запэніва сам сябе  гэтым, хаце, каб так думаць. Але думкам хіба загадаеш? Хіба прымусіш сваё яленне не маляваць таго смутнага твару, тых вачэй выразлівых, ахінутых зеленаватай пялёнкай таемнага суму?..
 
3
 
- Дзядзька Булановіч! Вам цёця Марына запіску прыслала.
Булановіч няцямна зірну на маленькую дзячынку. Адразу нават не спомні, не зразуме, у чым справа. Потым схапіся:
- Гарнова.
Узя невялічкі кавалак паперы, разгарну.
«Тав. Булановіч! Прашу вас прыйсці сёння вечары да мяне, маю сказаць нешта важнае. Гарнова».
- Нешта мае сказаць, просіць прыйсці... Што за штука?
І ён пача рабіць розныя здагадкі. Углыбіся  думкі і на дзячынку забыся. Тая пра сябе напамянула:
- Цёця Марына прасіла, каб адказ далі.
- А...
Адказ... Які ж адказ? Пайсці ці не?.. Але - чаго ж там... Баіцца ён хіба, ці што? Вядома, пайсці. Нават цікава, што скажа яна.
- Перадай, што - добра.
- Бывайце!
У Булановіча думкі роілам завіхрыліся, зблыталіся  зыбучы бязладны клубок. І толькі да болю яскрава, выразна стаяла  галаве турбуючым гнётам:
«Што яна скажа?»
Цэлы дзень мардавася сярод плоймы напружаных думак, здагадак. А як горад ужо захінуся  душную вопратку летняга вечара, пайшо да Гарновай.
Дзіна бывае вечары на скраіне горада. Па завулках крылястых, вузенечкіх, па куточках прытульных змрок нікае неяк старожка, цікуючы. Хавае  сябе пад палой усё чыста, на абрысы прадмета вону накладае густую, робіць іх акруглымі, мяккімі. Абымае, сціскае будынкі чарнатой непрагляднай, цалуецца з вокнамі - бліскучымі засланкамі.
І ціха, бязлюдна  завулках глухіх. Як ідзеш, толькі гукі ласных крока раскідаюцца гулкай чаргой, прабіваюць пухкі застой цішыні. Ды часам насустрач пераборам блытаным прыляцяць з-за рога нечаканыя крокі нейкай кампаніі, і дружная гутарка, смех раптам абудзіць напружаны спакой. Выбухне раз з маклівае цемры, празычыць над вухам і незабаве сціхне недзе адзаду. Здалёк яшчэ раз адгукнецца гулліва-прарэзлівым смехам.
Булановіч ледзь адшука той дом, дзе калісь бы разам з Арончыкам. А знайшошы, часінку стая, не важыся ваходзіць. Збіра думкі да ладу, апошні раз меркава, як яму лепш абысціся з Гарновай. Потым узняся на ганак, таргану моцна званок.
Выйшла незнаёмая жанчына, мусіць, з выхавальніц тутэйшых. Яго, пэна, пазнала, бо запрасіла адразу:
- Заходзьце!
І павяла некуды  задні пакой.
Перад дзвярмі Булановіч спыніся, азірнуся здзілена. З-за дзвярэй няслася жвавая гутарка, смех. Відаць, сышлася нейкая вясёлая кампанія.
Але жо позна было разважаць. Увайшо следам за жанчынай, што яго прывяла. Перш-наперш убачы Гарнову. Сядзела на крэсле каля стала і глядзела на яго партым гарэзлівым поглядам. На твары - весялосць, задорнасць гуллівая, з вачэй праменнем іскрыстым пырскае смех. А вакол яе - колькі дзячат, хлопца таксама.
Адзін асабліва яскрава адбіся ваччу  Булановіча. Сядзе ён воддаль, асобна. Яшчэ малады, але лысы, - лоб закаціся на самае цемя. На папяляста-шэрым твары разліта сумная летуценнасць, журба ціхамірная. Здавалася - нейкае ціхае гора яго ахінула, прыціснула, налажыла на твар сваю цяжкую пячатку.
Як увайшо Булановіч, усе на хвілінку сціхлі. Вітаючыся з ім, шчупалі прыкрымі цікавымі поглядамі. А потым зно загаварылі, не зважалі больш на яго.
Булановіч се воддаль і не зна, што рабіць. Расло нутры нездавальненне. Лая у думках сябе, што прыйшо, і меркава, як бы хутчэй уцячы.
Гарнова падышла да яго, села поплеч.
- Я думала, вы не прыйдзеце... Я чакала вас дужа... сапрады...
Булановіч зірну на яе з здзіленнем.
- Я не разумею сё-такі, што можа  вас быць такога, аб чым пільна трэба сказаць мне.
- Ёсць нештачка. Не надта пільнае, прада... Але не, не... дужа пільнае, такое, з чым нельга чакаць, з чым я не магу, не мею чакаць.
Вочы яе загарэліся шчырым агнём. Булановіч адвярнуся, не мог глядзець у гэтыя вочы. Цягнулі яны да сябе чароным магнэсам, абуджалі  грудзях бурлівае, палкае.
- Дык, я спадзяюся, вы скажаце зараз гэтае «нештачка»?
- Зараз? Не, гэта няможна... не, не скажу...
- Дзякую. Дык нашто ж я цягнуся сюды вярсты дзве? Хіба на тое, каб пабачыць гэтую вашу кампанію?
Яна нібы засмуцілася. Праказала пакрыджаным голасам:
- Няжо вам так цяжка прыйсці да мяне? Дык не варта было сябе турбаваць, не пайшлі б, і годзе...
Булановіч падума і прызнася самому сабе, што схлусі, што йшо ён сюды не толькі затым, каб пачуць гэтае «нешта». Проста цягнула, каб пабачыць яе, каб пабыць з ёй, пагутарыць. І сорамна троху зрабілася. Праказа, нібы  замяшанні:
- Не, не  тым... але многа работы, час дарагі...
- У, падумаеш - многа работы... Хлусіце вы, во што...
- Не, выбачайце, вы не маеце права мяне дакараць за гэта, бо не мелі яшчэ часу пераканацца  тым, што я здольны гаварыць няпраду.
- Ат, ведаю я вас усіх...
Мачалі хвілінку. Яна таропіла вочы  падлогу, думала аб нечым, церабіла нервова сукенку. А Булановічу чамусьці весела стала, захацелася гаварыць. Аб глупстве якім, аб драбніцах, абы не мачаць. Ён запыта жарталіва:
- А гэта  вас, мусіць, вялікі сакрэт, трэба гаварыць пры зачыненых дзвярах?
- Вядома. Затым я вам сёння і не скажу нічога... Слухайце, - раптам пачала яна сур'ёзна і шчыра. - Вы выбачайце, але гэта выйшла зусім неспадзявана. Я сапрады хацела пагутарыць з вамі. Мне хочацца многа чаго сказаць вам. Але сышліся вось гэтыя... прынясла іх нялёгкая... Во што, дайце мне абяцанне, шчырае, сяброскае, што вы прыйдзеце да мяне калі-небудзь пасля. Самі, ведаеце, без запрашэння... Добра?
Булановіч троху падума.
- Добра, прыйду. Не думайце, што мне так ужо прыкра прыходзіць да вас...
- Ну, вось і добра. Тады я скажу вам «нештачка»... Абавязкова скажу.
Яна зірнула на яго ваблівым, хітраваным поглядам, які  Булановіча зня унутры прыемнае абуджэнне, прымусі яшчэ раз сказаць:
- Добра, прыйду.
Потым гаварылі аб чым пападзя. Між іншага Булановіч спытася:
- Хто гэта той лысы, з вачмі гэткімі сумнымі?
- А гэта настанік адзін, Абшарскі. Кахае мяне...
- І не мае заемнасці?
- Вядома. Але нішто, не дакучае, больш мочкі глядзіць сумнымі вачмі ды здыхае. Я жо прывыкла...
Булановіч уважна паглядзе на Абшарскага. Стрэся на момант з яго нерухомым поглядам і адвярнуся міжвольна з пачуццём нейкай грэблівай жаласці. Так адварочваюцца, калі стрэнуцца з ліхаманкава-напружаным поглядам хворага.
А Абшарскі быццам застыгну, упяшы  іх бок свае адзервянелыя вочы. І весь час, пакуль не пайшо, Булановіч адчува на сабе гэты парты, ліпучы погляд.
Прыкра было. Затым і не сядзе дога. Уста, развітася з усімі. Гарнова яшчэ раз шапатнула:
- Дык прыходзьце калі. Мо  нядзелю дзень... пойдзем гуляць куды-небудзь. За горад, далёка-далёка...
Абшарскі таксама зняся.
- Нам па дарозе, здаецца. Пойдзем разам.
Булановіч звярну увагу на яго голас. Якраз такі, якога ён і чака: ціхі, марудны, працяты нейкай цяжарнай зморай.
Адказа:
- Калі ласка. Весялей будзе йсці.
Пайшлі. Ладны час абодва мачалі. Потым пача гаварыць Абшарскі:
- Скажыце, калі ласка, вы дано знаёмы з Гарновай?
- Не, усяго толькі з тыдзень ці два.
- Толькі? - быццам здзівіся ён.
Троху змача.
- Ну, як яна падабалася вам?
Булановіч не чака гэтага запытання. Не зна, што адказаць.
- Выбачайце, але я не разумею - як, з якога боку ці падабалася...
- Наогул з усіх бако: як жанчына, як чалавек, ну... як працаніца...
- Так сабе...
Булановіч намысля адказа так безуважна. Чака, што будзе далей.
- Не, мусіць, вы мала яе знаеце. Яна надта добрая жанчына. Такая харошая, ласкавая, ветлая. Я скажу вам ад шчырага сэрца, што такую жанчыну трудна знайсці... Колькі  ёй жыцця, колькі прыгожых, чароных руха душы! Яна быццам саткана ся з дзівосных перажывання, з квяцістых мар, з хараства незвычайнага.
І пайшо, і пайшо. Пацягну сваім ціхім, аднатонна-пявучым голасам. Здаецца, не зважа ён ні на Булановіча, ні на сё, што навокал яго. Углыбіся  сябе, сам сабе гавары.
А Булановіч дума:
«Ткі не на жартачкі ён закахася  яе. Бедны паэт! Ці ведае ён, што трухляцінай нясе ад яго паэтычных дыфірамба, што сам ён выдае нейкім трухлявым паследкам дано прамінулых гадо».
А Абшарскі сё гавары, усё выслаля сваю каханую. Урэшце жо надакучыла Булановічу. Расла дасада, злосць на яго. Быццам не мае аб чым гаварыць больш, як толькі аб ёй...
І дужа рад бы Булановіч, калі, урэшце, яго падарожнік спыніся й сказа:
- Ну, я налева.
- А я направа.
Развіталіся. Абшарскі знік у цемры неяк ціха, нячутна, быццам і не было яго тут, быццам не йшо з ім Булановіч, а толькі дума пра яго.
Булановіч пайшо сваёй дарогай. Дума, ідучы:
«Дзіны чалавек. Не от мира сего...»
І наогул было ражанне  Булановіча, што акунуся ён у нейкі асобны, дзіны свет, у якім ён чужы і яму се чужыя.
А Гарнова здавалася восеньскай кветкай, якая жокне сярод сухога былля і яшчэ песціць погляд сваім астатнім сумным хараством.
 
4
 
За горадам бесканцовай стужкай выпрасталася чыгунка. Стужка жотая з паскамі чорнымі, з дзвюма жалезнымі цвёрдымі жыламі.
А прайсці з павярсты па чыгунцы далеч, - там лес разгарнуся абапал, на чыгунку спёрся, сціскае яе, хавае зайздросна  сваім гушчарным нутры.
Стромкі, сухі бор. Блішчыць свежай жоцю ствало, песціць погляд сваёй цёмнай прытульнай зелянінай. І звініць звонам напружна-ціхім, празрыстым.
У гэты бор пайшлі Булановіч з Гарновай. Ішлі па гладкім абрусе чыгункі, любаваліся шырокім, вольным прасцягам.
У Гарновай твар свяціся радаснай свежасцю, вочы блішчэлі маладым захапленнем.
Булановічу яна падабаецца сёння. Сёння  ёй многа хараства, многа дзівоснай павабнасці. Сёння Булановіч не зводзіць вачэй з яе твару, смагла ловіць тонкія рухі яго і адчувае, як нутро соладка растапляецца, расплываецца  прыгожым, яскравым пачуцці.
Як увайшлі  лес, Гарнова спынілася.
- Вы не ведаеце, як люблю я чыгунку. Я бачу  ёй нешта вялізнае, дужае. Мне часам здаецца, што гэта людзі пабудавалі сабе шлях да новага, невядомага жыцця. Забудзешся часам на тое, што станцыі ёсць, пастанкі, раз'езды, што канец ёсць гэтай магутнай гадзюцы. І здаецца тады, што, каб пайшо па ёй, пайшо далёка-далёка, не спыняючыся, не азіраючыся, дык бы й прыйшо у тое новае жыццё. А яшчэ могілкі я люблю... за іх спакой, цішыню... Бо часам дужа хочацца гэтага спакою... Але чыгунка бліжэй мне, больш захапляе... Ведаеце што, я памру на чыгунцы...
Булановіч міжвольна здрыгануся. Не словы здзівілі яго, а тон, якім былі яны сказаны. Так сур'ёзна, так пэна яна іх сказала, і  вачах у яе Булановіч угледзе тую дзіную, халодную пустату, якую бачы у іх у часе першага знаёмства. Ён хаце нешта сказаць, але Гарнова не дала. Раптам ажывілася, пацягнула яго па адхону.
- Пойдзем у лес, у самы лес... Далёка, глыбока, туды, дзе няма нікагутка, дзе толькі сасонкі адны... Ну, хутчэй, хутчэй...
І яны блізка што грунь пасігалі па лесе.
Пад нагамі мякка паслася мохавы дыван. Як ступаеш, угінаецца пухка, падатна. Запахла смалой. Лес ахіну цішынёй глыбокай, старожкай.
Булановіч затрымася.
- Дык куды ж мы, слухайце...
- Пойдзем, пойдзем... далей...
Ішлі яшчэ. Зайшлі  самыя нетры. Урэшце выйшлі на невялічкі прагалак. Там Гарнова спынілася, зморана апусцілася на мохам засланы дол.
- Сядайце!
Булановіч паслухася.
- Я вам зараз скажу... тое, што абяцала... Толькі бліжэй вы... ну, бо гэта сакрэт... - І прашаптала на вуха: - Я пакахала вас... чуеце, ну?..
І выйшла так, што Булановіч зусім не здзівіся, хоць і не чака гэтага, не дума пра гэта. Ён узя абедзвюма рукамі яе галаву, упіся поглядам у бліскучыя вочы. Сказа, выгаварваючы паасобку кожнае слова:
- Ты... мяне... любіш?.. А я цябе?..
Яна весела засмяялася.
- Ну, вядома...
Яшчэ раз абдала гарачым поглядам і потым схавала свой твар у яго на грудзях. Шаптала:
- Ты дрэнны. Ты не думай, што ты добры... Не, цябе не варта любіць, бо ты мучы мяне, не прыходзі ка мне, нават як клікала я.
Ён узня яе галаву, зазірну ласкава  зеленаватыя вочы.
- Няпрада. Я прыходзі. І сёння прыйшо...
- Так, праз цэлы тыдзень... Не, не, нядобры...
Ён не да ёй больш гаварыць. Пацалункам вусны закры. Абня яе горача, смела.
Яна раптам страпянулася, вырвалася.
- Не, пойдзем... Я не хочу, каб было так... не трэба... Лепш любіць, адчуваць засёды гэтае нявычарпанае, бурлівае пачуццё нездавальнення.
Ён хаце затрымаць яе, але бачы у іскрыстых вачах ціхую просьбу, смутны дакор. Пайшлі тады.
Ішлі мочкі. Булановіч бы пад уплывам таго, што толькі што адбылося. Правяра сябе, сваё пачуццё і бачы, што не схлусі ён там. Грудзі поніла шчырая ласка, пяшчота. Гарнова была яму дарагая і блізкая.
Як выйшлі на палатно чыгункі, Гарнова зазірнула гарэзліва  твар яму, засмяялася:
- Ну, чаго ты ста гэткі маклівы? Мо нездаволен? Дык бяры свае словы назад...
Ён тож усміхнуся:
- Не варта. Лепш няхай будзе так, як было.
Яна з пяшчотай прытулілася да яго, зірнула вачмі, понымі шчырай удзячнасці.
Далей да самага дома гаварылі аб усім-усякім, жартавалі. Як падыходзілі к дзіцячаму дому, Булановіч убачы на ганку фігуру Абшарскага. Ён упя ім насустрач свой сумны нерухомы погляд.
Булановічу неяк прыкра зрабілася. А Гарнова - нібыта што... Падышла да яго, па-сяброску руку цісканула.
- Вы сё сумуеце, мой рыцар няцешны?..
Твар Абшарскага асвяціся шчаслівай усмешкай, а  бліснушых раптам вачах Булановіч прачыта усё тое, аб чым калісь так дакучліва пе яму гэты незадачлівы палюбонік.
І Булановіч падума:
«Ці ёсць у каханні маім хоць палавіна таго, што цвіце  грудзях гэтага недалужнага чалавека!..»
 
5
 
З таго часу заладала Булановічам пачуццё. Ён дога дума аб тым, як назваць яго, як растлумачыць. І кончы тым, што прызнася сам сабе - гэта любо. Мо трэба было б неяк іначай назваць яго, іншую даць яму назву, але слова такога няма.
І разважа Булановіч:
- Якая бедная наша мова людская! Колькі розных разумення прыходзіцца пакрываць адным словам. Любо... І пяшчотная ласка маткі да дзіцяці свайго, і адважная, шчырая адданасць барацьбіта сваёй справе, свайму калектыву, і гэтае агнёвае, бурнае, што кро растапляе  жылах, што грудзі віхурыць прагавітым жаданнем...
Усё - любо...
І дзівіся Булановіч, чаму гэткія зусім непадобныя пачуцці адным словам названы.
А сэрца тым часам рабіла сваё, сваё дыктавала. Яно поніла нутро чароным захапленнем; думкі, настрой - усё чыста пакрывала адбіткам непазбынае смагі.
І цягнула туды, да яе, да тых прыветных іскрыстых вачэй, у якіх гэтак дзіна сплятаецца смутак з гуллівым агнём весялосці, у якіх часам адкрываецца такое прыгожае, чаронае бяздонне. І цяжка цяпер Булановічу стрымацца, каб не пайсці туды, на край горада, дзе жоценькі домік ветла сміхаецца высокімі ганкамі, вабіць ружовай прытульнасцю. Там, у маленькім пакойчыку, так шпарка, так радасна праходзяць хвіліны, так прыемна засцілаюць галаву салодкім ап'яненнем.
І часта ходзіць Булановіч туды, у гэты жоценькі домік. Аддае яму се свае вольныя гадзіны. А калі часам не дасца схадзіць, калі некалькі дзён не бачыць яе, тады нутро раз'ядае нуда і сэрца маркотаю садніць.
Было нешта так. Не бачыся цэлых тры дні. На чацвёрты моцы не стала, - пайшо, хоць і работа была. Пайшо ужо вечары, як горад замігціся агнямі, як гарадскі тлум ахінуся прыглушанай таемнасцю.
Гарнова  двары была. Як убачыла Булановіча, кінулася да яго з бурнай радасцю.
- Як добра, што ты прыйшо. Як я рада... Ведаеш, гэтыя дні што толькі са мною рабілася... Я думала - ужо канец, не стрываю. Гэткая пустата, гэткі адчай. Знялюбела сё чыста, усё назаляе, цяжарыць...
Яе голас звіне невыводнай журбой, глыбока праніка Булановічу  сэрца. Ён з ласкай абня яе, прытулі да сябе, глядзе з каханнем у твар.
- Дарма ты так, любая. Не трэба гэтага. Трэба перамагаць сябе, трэба пазбыцца гэтага разлому душэнага... І чаму ты так мардуешся? Хіба цябе не можа жыццё захапіць... Хіба не бачыш ты, колькі  ім новага бурлівага зместу, колькі творчай радаснай сумятні?.. Гэта ж - смех проста: адчай, пустата... Сорамна табе, во што...
А яна мачала - ціхая, смутная. Мо зусім і не чула таго, што ён ёй каза? Бо  вачах свая асобная думка свяцілася - захаваная, таемная.
Ён тож пераста гаварыць, мочкі лашчы яе, поны глыбокай пяшчоты. Яму чамусьці здавалася, што далёка яна, незразумелая, цёмная. Загадка неразгадная. І такая - яна яшчэ больш яму дарагая. Далёкая і разам блізкая, родная.
Толькі крыдна, што не паказвае яна душы свае, што нібы хавае ад яго беражліва нутро сваё, тыя думкі балючыя, страшныя, што наганяюць адчай, пустату, што труцяць жыццё ёй нязводнай атрутай.
І ён ёй сказа:
- Слухай, чаму ты такая няшчырая? Чаму ты не сё мне гаворыш?
Яна зірнула на яго, не разумеючы.
- Як, што не гавару? Я нічога ад цябе не хаваю. Я нікому больш не выказваю свайго настрою, сваіх турботных думак. Толькі табе сё адкрываю, бо ты такі дужы, цвёрды... І добры ты. Ты не смяешся над маёй слабасцю. Ты засёды хочаш зразумець, уцешыць. Я за гэта люблю цябе, за гэта ты мне дарагі.
Яна памачала троху, потым ізно пачала:
- Ведаеш, любы, мне часам сорамна бывае. Я не магу сабе дараваць таго, што сышлася з табою... Я - эгаістка вялікая... Мо дзеля таго, каб дастаць сабе нейкую цеху, падтрыманне, я прынясу табе непрыемнасць, няшчасце. Я часам злую на сябе за тое, што пакахала цябе і з твайго боку выклікала каханне...
Ён спыні яе.
- Чаму ты гаворыш так?.. Быццам табе жо сё згінула, пагасла  жыцці. Глупства гэта. Проста - часовы настрой. Мінецца ён, развеецца - і сё будзе добра. І зно сонейка зайграе  гэтых любых вочках.
Яна сумна сміхнулася.
- Ды не, нашто падманваць сябе. Не будзе так. Я жо асуджана. Я жо падышла да канца, да мяжы... Я многа жыла - поным, бурлівым жыццём. Я растраціла моц сваю, той невялічкі запас, што бы у мяне. А цяпер - няма чым жыць...
Булановіч не разуме нічагутка. То яму здавалася, што словы гэты адны - пустыя, сентыментальныя, - і тады прыкра было, нездаволенне раджалася, гасла добрае пачуццё. А часам прадай жывой выдавала сё гэта, палохала страшэннай жудасцю, паліла вострую, непакойную трывогу. І тады бушавала  грудзях пачуццё дзінай пяшчоты. Хацелася не адходзіць ад яе, быць з ёй кожную хвілінку, няпынна глядзець на яе, любавацца.
Здавалася, што калі пойдзе ён ад яе, дык навек яе страціць. І згасне тады тое ружовае, светлае, што цяпер дрыгаціць гэткай чаронай краскай у сэрцы.
Ужо позна было, а Булановіч яшчэ сядзе у Гарновай. Не мог пайсці, не мог кінуць яе - сіл не ставала.
А яна таксама, калі збірася ісці, калі гавары пра гэта, - сціскала яго сударгава, тулілася да яго палахліва.
- Не, не йдзі... Пачакай яшчэ... Не кідай адну... Страшна мне, цяжка адной...
У пакойчыку прытульным цурочкам цякла цішыня, навявала чароную згоду. Здаецца, век бы сядзе вось так удваіх і адчува, як сэрца з сэрцам вядзе бясслоную ціхую гутарку.
Раптам Гарнова знялася.
- Пачакай, Алесь, я пакажу табе нешта.
У шуфлядзе сярод пруду розных паперак знайшла яна маленькую пісульку і дала яму. Ён прачыта:
«З гэтага часу будзь ты праклята. Няхай табе жыццё будзе горкаю доляй. Бацькава пракляцце спасцігне цябе на тваім ганебным шляху».
Булановіч зірну на яе дапытлівым поглядам. Яна, мусіць, зразумела яго нявыказанае запытанне і адказала:
- Гэта так... маленькая ілюстрацыя да жыцця да майго... Цікавая рэч, сапрады? Такіх дакумента я маю даволі...
Булановіч гарэ упартым жаданнем узнаць усё чыста, узнаць пра се драбніцы яе жыцця. Здавалася, што абы зна ён, і зараз жа знойдзе тое, што дасць выхад з тупіка, у які яна трапіла, што знішчыць яе глыбокі адчай.
Мо тады сё гэта здасца нікчэмным і смешным? Мо разляціцца, як дым, гэты дзіна сплецены, незразумелы клубок яе смутку?
Булановіч узя яе за руку, ахіну поглядам, поным шчырай, глыбокай пяшчоты.
- Марына, родная... Раскажы мне сё чыста пра жыццё пра сваё. Мне сё здаецца, што хаваешся ты, што не хочаш выказаць мне свае патаемныя думкі... Ведаеш, мне дужа крыдна і цяжка робіцца, калі аб гэтым падумаю.
Яна сміхнулася ласкавай, добрай усмешкай.
- Ды не, Алесь. Я не хачу хавацца і не хаваюся. Я табе сё гавару, аб чым думаю. А расказваць пра жыццё - дога гэта і непатрэбна... Але вось што... я раскажу табе. Раскажу тое, што дасць табе магчымасць многа чаго зразумець. Слухай.
Перш-наперш - гэта табе, пэна, вядома - я дачка памешчыка з Віленшчыны. Ты не веда гэтага? Так, так... Самага сапраднага пана з тысячамі дзесяцін зямлі. Рэвалюцыянеркай я рана зрабілася, як толькі навучылася глядзець на жыццё крытычна, разбірацца  ім. Ну, вядома, эсэркай спачатку была. А жыла  бацькі і часам карыстала яго асаблівую любасць да мяне на нашую справу. Бацька й не зна, што тыя гасцінцы, якія дае дачцы, ідуць на змаганне з такімі, як ён. Ну, як там было - не цікава... Галонае пачынаецца жо пасля Кастрычніка. Я цякла з дому з адным чырвонаармейскім атрадам у той час, як савецкае войска адступала з нашай мясціны. Уцячы мяне прымусіла многа прычын. Былі й асабовыя чыста... каханне было. Але гэта глупства...
Вось з гэтага часу і пачалося маё жыццё. Я да вас далучылася, увабрала  сябе тыя парыванні, той запал, што гарэ тады  сэрцах пасташых работніка. Я тады пачула тую магутную волю калектыву, аб якой я калісь табе гаварыла. Я злілася з ёй, у ёй растапілася, працялася наскрозь агульнай сталёвай думкай, агульным бурлівым пачуццём...
І як лёгка, добра было тады! Ведаеш, Алесь, я весь час была тады быццам у нейкім чароным хмелі, я не прыкмячала, як ляце звар'яцелы час. І як добра тады працавалася! Ніколі не чуваць было зморы. А працаваць многа даводзілася... Дзе, на якой справе я працавала - ты ведаеш... І вось нешта раз я атрымала ліст ад бацько. Тады нішто яшчэ: лаяліся, вядома, заклікалі вярнуцца назад. Я адказала ім. Напісала вось так, слова  слова: «Не лічыце мяне вашай дачкой...» Мне тады проста смешна было з усяго гэтага. Між упартае працы гэта была нібы забава маленькая. А яшчэ троху пасля здарылася тое страшнае, што, мусіць, навекі адбілася на маім нутры...
Да мяне прыйшо брат. Ён працава у адной патаемнай контррэвалюцыйнай арганізацыі і  той час бы прыціснуты да сцяны. Яшчэ колькі дзён - і ён павінен бы трапіць у нашыя рукі. Ён прыйшо да мяне шукаць абароны, ён спадзявася, што я, як сястра, выратую яго. Ах, як прасі ён мяне, каб я пасобіла яму цячы за мяжу, як ён кляся, прысяга, што не будзе больш весці сваю контррэвалюцыйную працу. Бедны, ён так спалохася небяспекі, што дума толькі аб тым, каб выратаваць сабе жыццё. Мо каб хто чужы так прасі, я б не стрывала, дала яму ратунак. Але гэта бы брат, а  той час нікога я не лічыла такімі ворагамі, як сваю радню...
Яго расстралялі. Так. Я сама падпісала смяротны прыгавор... А сё-такі я многа тады змагалася сама з сабой. Шавялілася троху кронае пачуццё. Мае рукі дрыжэлі як у ліхаманцы, калі я падпісвала гэтую страшную паперку... Хутка пра гэта дома прачулі. Тады вось і перасла мне бацька гэту пісульку. І, ведаеш, цяжка мне стала, як я прачытала яе. Быццам нешта навалілася на мяне, прыдушыла страшэнным, жудасным цяжарам. Прада, я хутка пазбылася гэтага пачуцця, я затапіла яго  моры напружанай, ліхаманкавай працы. Але след застася. Я пачала часам задумвацца, чагось сумаваць. І пачула, як ліпучай павучынай пачынае абвязваць мяне страшэнная змора. А разам раджалася пачуццё адзіноты, нездавальнення...
Апала навальніца бурлівая, жыццё пачало кладвацца  сталыя рамкі. Пачалася другая работа - руплівая, нудная. Я лішняй пачула сябе, не магла прыстасавацца да гэтае новае працы. І заззяла чорным бяздоннем у душы пустата. Холад ахіну. Сумна так стала.
Гарнова змокла, задумалася. Была такая ціхая, смутная. Потым схапянулася, раптам прыціснулася сударгава да Булановіча, задрыжэла ся.
- Алесь, любы мой... Я табе сё... усё чыста скажу аб сабе... Мне ночы часам дужа страшна бывае. Нейкі смяртэльны спалох надыходзіць... Крычаць тады хочацца, зваць каго, каб прыйшлі, каб бы хто са мной.
Зно сціхла. Ціша  пакоі стала старожкай, злавеснай. І раптам гэтую цішу праця зазыны прарэзлівы гудок цягніка. Ён бы поны дзінага, смелага задору, у ім бурным воклікам зычэла магутная вешчая воля.
Гарнова схапілася. Загаварыла быццам зачараваная, быццам у сне:
- Во... ён кліча мяне... Ён вабіць мяне сваім настойлівым крыкам. Ён знае, што прыйду да яго, што  яго буду шукаць ратунку сабе... Алесь, ты не ведаеш, як я люблю чыгунку... Яна будзе магілай маёй...
Булановіч мача, апанаваны цэлай бурай розных пачуцця. Жаль цісну сэрца, ахіна яго агнём балючай пяшчоты. І разам давіла мазгі нешта цяжкое, неразумелае, нешта такое, што поніла нутро глухім непаразуменнем...
А ноч усё цякла, усё пасувалася.
У вокнах ужо зашарэла...
 
6
 
Сягоння замардавася Булановіч. Цэлы дзень упартай, рупатлівай работы падарва сілы. Як прыйшо, урэшце, дамо, паваліся на ложак зняможаны. Па целе прыемнаю хваляй расцяклася цягучая млявасць, а  галаве зыбучай пялёнкай захістася туман. Сон цяжэрна звесі павекі.
Ужо ледзь не засну Булановіч, але раптам нехта  дзверы паляпа.
- Увайдзіце!
Памалу адчыніліся дзверы, і сунуся сваёй дагалыгай нязграбнай фігурай Абшарскі.
Яго Булановіч ніяк не чака і надта здзівіся.
А Абшарскі прывітася, се ля стала і пача мачаць. Булановіч тож нічога не гавары, сачы за ім мочкі. Чу, што нездарма Абшарскі прыйшо, што мае нешта сказаць. І дужа карцела пачуць гэта «нешта», але нядобра было запытацца. Чака, каб сам ён пача.
Урэшце Абшарскі пача сваім ціхім маркотным голасам:
- Т[аварыш] Булановіч, я прыйшо да вас пагаварыць аб надта важнай справе...
- Калі ласка.
- Я ведаю, вас дужа здзівіць тое, аб чым я скажу вам, але... усё рона... я павінен гэта зрабіць...
Ён ізно памача, быццам падбіраючы словы.
- Во што, таварыш Булановіч, я хачу з вамі пагаварыць аб Гарновай...
- Калі ласка. Я слухаю. - А сам падума: «Прэтэнзіі хіба хоча свае заявіць...»
Ахапіла цікавасць. З нецярплівасцю чака, што скажа далей Абшарскі.
- Т[аварыш] Булановіч... я не ведаю, як вам гэта лепей сказаць... Я хачу прасіць вас, каб вы... жаніліся на Гарновай...
Булановіча нібы варам абдалі. Усяго ён чака ад Абшарскага, толькі не гэтага. Глядзе на яго, няцямна выпяшы вочы.
Абшарскі неяк замятушыся, заварочася на месцы.
- Вас гэта дужа здзівіла? Я зна, што так будзе... Мне цяжка было гаварыць аб гэтым... Але вы паслухайце... Я вам скажу сё... Бачыце, я люблю яе, дужа люблю... Мо гэта якая асаблівая любо, не такая, як зазвычай, не ведаю... І я не магу бачыць, калі яна мучыцца, калі пакутуе гэтак...
- Выбачайце, а чаму вы думаеце, што калі я з ёй ажанюся, дык яна не будзе мучыцца?
- Я знаю, я пэвен у гэтым. У яе гэта з адзіноты. Ёй трэба такі чалавек, які бы бы каля яе, які б яе падтрыма, памог пазбыцца таго адчаю, які часам яе ахапляе...
Булановіч яго перапыні:
- Выбачайце яшчэ раз... А чаму вы думаеце, што гэткім чалавекам павінен быць я? Чаму вы, напрыклад, самі не будзеце такім?
Абшарскі ціха здыхну.
- Я не магу... Яна не захоча, бо яна не любіць мяне. А вас яна любіць, я знаю, я бачу...
Колькі хвілін мачалі абодва. Потым ізно Абшарскі пача:
- Т[аварыш] Булановіч, вы павінны зрабіць гэта. Я вас дужа прашу... Ратуйце яе, не дайце ёй загінуць... Яна ж такая добрая, такая любая...
Голас дрыжэ у Абшарскага, а  вачах бліснулі слёзы. Булановічу шкода было гэтага недалужнага чалавека. Хацелася цешыць яго, заспакоіць. І дзінай, незразумелай здавалася гэткая шчырая самаахвяра, гэткая знявага да самога сябе, гэткая адданасць другому. Ён сказа яму ласкава:
- Слухайце, т[аварыш] Абшарскі, вы гадалі, што мяне дужа здзівяць вашыя словы. Вядома, што я пэвен у іх шчырасці. Я надта дзякую вам за вашую даверлівасць. Але сказаць вам што-небудзь я цяпер не магу. Я буду думаць аб гэтым...
Абшарскі яшчэ сядзе колькі хвілін. Ужо выходзячы, сказа Булановічу:
- Я чора  яе рэвальвер знайшо... Я адабра яго...
Булановіч міжвольна здрыгануся.
- А яна што?
- Яна смяялася... Кажа - гэта я так, для забавы дастала, а страляцца не маю намеру...
Як пайшо Абшарскі, Булановіч яшчэ дога не спа. Думкі павадкай біліся  галаве, уваччу мітусіліся пярэстыя вобразы. Твар Гарновай не сходзі з памяці, усё луна - смутны, прыгожы, - будзі у сэрцы шчырае пачуццё. І жо гатова была скласціся пастанова, ужо гавары сам сабе:
- Так, я павінен ратаваць яе, я павінен з ёй жыць, быць засёды пры ёй, я павінен памагчы ёй пазбыцца яе згубнага настрою, вярнуць яе да жыцця...
Маляваліся вобразы новага супольнага жыцця - вобразы пекныя, але поныя нейкай атрутнай млявасці, таго, што мякчыць чалавека, што падцінае яго волю. І вось гэта палохала. Проці гэтага паставала нешта сярэдзіне, перасцерагала. Нейкі голас шапта:
«Зацягне, завалачэ  багну бязволля. Сам тады прападзеш...»
Так цэлую ноч змагася з сабой. Засну пад самае ранне з пастановай пайсці затра параіцца з Арончыкам. Ён добры хлапец, разумны. Не памыліцца, дасць добрую раду.
Прачнуся Булановіч гадзіне а дзесятай. Наспех выпі чаю і пабег шукаць Арончыка.
Знайсці Арончыка не так было лёгка. Гэта ж такі чалавек, што не можа пабыць на адным месцы. Ён проста кіпіць ад навалы бурлівай энергіі, ён у клопатах, у працы знаходзіць сабе асаблівую асалоду.
Булановіч злаві яго недзе на пасяджэнні. Чака з пагадзіны, пакуль кончыцца, потым пайшлі разам.
Вуліца млела  падзённай спякоце. Сонца быццам прыхілілася да зямлі, прыціснула горад сваім густым душным ззяннем, усклала на сё адбітак санлівай нерухомасці.
Было цяжка  гэтым пякельным вары. Зморана спыняліся ногі, цела сё нібы распускалася, сцякала бяссільна ніз. Хацелася сесці, адпачыць.
Булановіч з Арончыкам завярнулі  гарадскі сад. Там абабралі мясціну прытульную, селі на лавачку  засені.
Арончык на гэты раз не спяшася. Ці мо нейкім дзівам час вольны ме, ці мо й яго гарачыня троху прабрала, троху зменшыла невычэрпны запас яго энергіі. Сядзе спакойна, уважна слуха, аб чым апавяда Булановіч. А той расказа усё па парадку. Прызнася Арончыку  тым, што паміж ім і Гарновай было, расказа і пра Абшарскага. Як скончы расказваць, запыта Арончыка:
- Скажы мне цяпер - шчыра, па-прыяцельску: што я павінен зрабіць? Толькі сур'ёзна скажы, не жартуй, не аднеквайся...
Арончык насупі свае густыя, пакругам бровы, надуся, напружыся. Відаць, моцна, станока дума. А потым бровы высока зня, пакрывіся паважна й пача:
- Слухай, што я скажу табе, Булановіч. Зірні ты сам сабе  нутро, падрахуй свае сілы і дай адказ самому сабе: ці здолееш ты яе ратаваць? Ці здолееш выцягнуць яе з гэтае процьмы? Калі так, дык жаніся. А калі не - лепш не пачынай, бо часам сам можаш трапіць у багну. Ты ж ведаеш, што гэта за штука - каханне. Гэта ж - слабасць... так, слабасць. Гэта такое зелле, якое многа дужых людзей паламала, звярнула іх з пэнага шляху... Ты добра падумай аб гэтым.
І, памачашы, дада:
- А ёй бы трэба было памагчы. Яна многа чаго нам зрабіла і, можа б, яшчэ сякую-такую карысць прынесла. Трэба б было памагчы...
Булановіч шчыра падзякава Арончыку. Больш не пытася, нават кіну гаварыць пра гэта. А як разышліся, пача упарта абдумваць справу, пача правяраць сам сябе.
- Ці хопіць сілы? Ці здолею?..
Не мог адказаць, бо не было яснасці  думках, бо  галаве хвалявася ружовы душны туман. І больш увагі прыцягвалі апошнія словы Арончыка:
- Трэба б было памагчы...
Яны мацней заселі  мазгах, бо адпавядалі настрою, пачуццю. І хацелася на іх адных грунтавацца, толькі іх мець на вазе.
Трэба памагчы... Вядома, трэба... Ён павінен гэта зрабіць. Ён зробіць гэта...
Пастанова крэпла, расла, пераходзіла  магутнае імкненне. А вобраз Гарновай смела става уваччу, вабі, цягну да сябе, абура грудзі нецярплівасцю прагнай, жаданнем як найхутчэй зрабіць тое, што стала жо канчатковым, пэным рашэннем.
 
7
 
Ціха, паволі асядае на горад цёплы ласкавы вечар. Ахінае ціхай прытульнасцю, шэпча на вуха санлівым шолахам дрэ.
Аб чым шэпча?
Мо аб тым, як добра палаць агнём прамяністым кахання, як добра адчуваць непазбыную душную смагу, жаданне нязведаных радасцей, палкіх уцех? Мо аб тым, як прыемна млець у чаронай знямозе, у дзівоснай напружанасці стурбованых нерва?
Мо аб тым так соладка шэпча ласкавы вечар? Мо аб тым пяюць ціхую песню таемныя дзіныя шолахі?..
Булановіч з Гарновай знайшлі сабе  садзе цудоны прытулак. Добра тут - у самым глухім куточку, пад ветлай разложыстай яблыняй! Тут так ціха, што чуваць, як сэрца б'ецца  грудзях. Тут - адны яны, адмежаваныя ад усенькага свету, цалкам адданыя свайму пачуццю.
Гарнова прытулілася шчыльна да каханка свайго, схавала галаву  яго на грудзях. Сядзіць нерухліва, быццам прыслухваецца да цехі, да шчасця свайго, быццам баіцца, каб лішнім рухам, лішнім словам не спудзіць гэтага чаронага, салодкага настрою.
А Булановіч неспакойны. Турбуе назойлівая, упартая думка, не дае спакою. Сёння ён павінен сказаць Гарновай аб тым... Сёння ён павінен прапанаваць ёй тое, на што рашыся колькі дзён назад. Кожную хвіліну хоча пачаць ён, хоча выказаць усё. Але нешта спыняе. І стыгнуць на вуснах нявыказаныя словы.
- Што яна на гэта? Як адкажа?
Нібы страшна чагосьці, сіл не хапае сказаць.
Але, урэшце, адважыся:
- Ведаеш, любая, я хачу нешта сказаць табе, слухай...
Яна зняла галаву, упялася  яго чакаючым поглядам.
- Марынка! Я надума нешта зрабіць. Я хочу змяніць нашы адносіны. Мы пакахалі адзін аднаго - шчыра, моцна... Мы адзін аднаго разумеем. Чаму нам не жыць разам, не стаць мужам і жонкай?..
Чу Булановіч, што неяк нязграбна, карузла выходзіць. Дасадліва моршчыся, жда, каб хутчэй яна што сказала, каб развеялася гэтае прыкрае ражанне.
А яна мачала. Дога мачала. Мабыць, думала, як лепей яму адказаць. Потым пачала:
- Алесь! Ты выбач мяне, але я табе проста скажу: не хочу я гэтага... і не зраблю. Я не хочу псаваць сабе апошнюю цеху. Я ведаю, як гэта будзе: шэрасць, нуда, беспрасвецце. Усё тое прыгожае, што ёсць цяпер, што захапляе, хвалюе, - усё гэта знікне... Не, я не хочу так... не трэба... І ты, Алесь, не настойвай. Кінь гэту думку...
Булановіч не чака такога звароту. Гэтыя словы здзівілі яго. І разам яны падлілі  агонь масла. Замест таго каб згадзіцца, каб кінуць пра гэта, ён ахапіся цяпер упартым жаданнем дабіцца свайго. Ён увесь гарэ пачуццём, ён у палкай пяшчоце галубі яе, цалава рукі і настойна, упарта прасі, каб згадзілася. А калі яна адмалялася, ён яшчэ больш захапляся, яшчэ з вялікшай сілай настойва.
І тады толькі схапянуся, як заплакала Гарнова, затрапяталася  моцным сударгавым рыданні. Тады змок, не веда, што рабіць. Не разуме, чаму Гарнова заплакала.
А яна парычата гаварыла скрозь слёзы:
- Дрэнны ты, злы... Ты мучыш мяне, ты псуеш мне настрой, здзекуешся над пачуццём над маім. І толькі затым, што табе хочацца так... Усе вы такія... без сэрца, эгаісты...
І сё плакала бесперастання. Булановіч ледзь суцешы, заспакоі яе. Пагадзіліся на тым, што ён да слова ніколі нават не гаварыць аб гэтым. Гарнова тады заспакоілася, зно прытулілася да яго і толькі раз-пораз усхліпвала, быццам пакрыджанае дзіцянё. А як расставаліся, Гарнова сказала яму з ласкавым дакорам:
- Алесь, любы мой... Ты ніколі не крыдзі мяне... Ты ж ведай, што наша каханне - гэта астатняя цеха мая, гэта прыгожая акраса астатніх дзён...
Ён перапыні яе:
- Што ты гаворыш усё - астатняя, астатняя... Марына, кінь ты настрой гэты свой. Навошта гэта? Адно мучыш і сябе і мяне...
Яна не адказала нічога. Толькі глыбока-глыбока здыхнула.
Праз колькі дзён пасля гэтага Булановічу сё-ткі прыйшлося яшчэ раз гаварыць на гэтую тэму.
Было так. Ён неяк позна вечары вяртася з чыгункі: ездзі на вёску па службовых справах. Проста з вакзала накіравася ён да Гарновай.
На галонай вуліцы яшчэ гарэлі агні, яшчэ снодаліся гаварлівай гурмай начныя гулякі. А  завулках, у куточках глухіх ужо сё сціхамірылася. І вокны не свяцілі жо тупа-бліскучымі засланкамі, не цалаваліся з цемрай чарнільнай. Схаваліся, зніклі, быццам і звання іх не было  гэтых мізэрных хібарках, што палахліва адступалі з дарогі цьмянымі плямамі.
У дзіцячым доме, куды падышо Булановіч, тож было цёмна. Але тое акенца, якое Булановічу добра знаёма, якое засёды спыняе на сябе яго погляд, - гэта акенца яшчэ свяцілася прыветным агеньчыкам.
«Значыць, не спіць...»
Дзверы чамусьці адчынены. Мусіць, ёсць нехта чужы, бо звычайна іх запіраюць.
Булановіч прайшо проста да пакоя Гарновай і, не папыташы дазволу, адчыні дзверы. І бачы ён: Гарнова на ложку сядзіць, а перад ёй на каленях Абшарскі.
Асалапе Булановіч. Хаце адразу назад павярнуцца, але Гарнова спыніла:
- Алесь, пачакай! Што ты спалохася?
Абшарскі памалу зняся, се у кутку, вінавата тупішы лысую галаву. Булановіч не разуме нічагутка. Глядзе дапытліва  вочы Гарновай, чака тлумачэння.
Яна засмяялася.
- Ну, ты чаго глядзіш так? Быццам цябе аглушылі... Ці мо цябе здзівіла гэтая сцэна, га? Я табе зараз скажу: мой паважаны рыцар сёння чэпіцца да мяне цэлы вечар. Усё просіць... і ведаеш, аб чым? Згадай... Аб тым, каб я за цябе замуж пайшла... Ты, пэна, і не зна, што маеш гэткага добрага свата...
Булановічу прыкра неяк стала. Дасада знялася на Абшарскага. Што яму трэба? Чаго ён гэтак турбуецца? Чаго назаляе вечна? Лезе з сваімі паслугамі... І ведае сё, гэты нязначны, недалужны чалавек, усё прыкмячае, аб усім дазнаецца! Быццам цень нейкі, сочыць усюды, за сім...
Булановіч нічога не адказа Гарновай, і на колькі хвілін запанавала цяжэрная мачанка. Потым Абшарскі загавары. Гавары вінаватым голасам, быццам хаце перапрасіць Булановіча, выпрадацца перад ім.
- Я гавары аб тым, аб чым калісь вам каза, т[аварыш] Булановіч. Я зычу толькі дабра. Я хачу, каб Марына Палана была шчаслівая, каб яна не пакутвала...
Раптам Гарнова злавалася:
- Якое вам дзела? Хто да вам права аба мне клапаціцца? Я маю свядомасць і сама ведаю, што трэба рабіць...
Яе голас дрыжэ. У вачах гарэлі, пераліваліся аганькі гневу.
Абшарскі мочкі зняся.
- Марына Палана! Паверце мне, што я ніколі не хаце вам зрабіць што благое. Усё, што мучыць вас, мучыць не менш і мяне... а мо яшчэ больш, бо я...
І не даказа. Выйша шпарка з пакоя - высокі, сутулаваты, нязграбны. Пакіну за сабою ражанне нейкай напятасці, нялокасці.
У Булановіча цяпер не было жо ані крушыпачкі злосці. Замест таго жаласць з'явілася да беднага Абшарскага. Ён сказа Гарновай з дакорам:
- Нашто ты так з ім. Ён жа так любіць цябе. Яму ты даражэй за сё...
- Я знаю гэта, Алесь. Але ж часам не хапае цярплівасці. Назаляе гэта маклівае каханне, нуду наганяе... А часам злосць возьме. Тады й пакрыдзіш яго нізавошта... Але глупства. Пасля лашчыцца.
У той вечар не было паміж Булановічам і Гарновай звычайнай блізкасці, звычайнай ласкі. Гарнова была далёкая нейкая, чужая. Увабралася  сябе, адгарадзілася ад яго халоднай, сухой пустатой сваіх глыбокіх вачэй. І сама ся была халодная нейкая, ціхая. Булановічу здавалася, што вінаваты  гэтым Абшарскі з яго недарэчным учынкам. Зно востра тачылася  сэрца прыкрая злосць. Разам з ёй унутры бязладнасць раджалася нейкая, раскіданасць. Не зна, як падысці да Гарновай, як разагрэць яе ледзяны холад.
І да тады сам сабе слова ніколі больш не гаварыць з ёй аб жаніцьбе, не кратаць больш гэтага пытання.
 
8
 
Прайшло два тыдні. Булановічу яны праляцелі бліскавіцай-маланкай. Увесь час бы нібы  чадзе і не прыкмяча, як чарадой аднамернай мігаюць гадзіны. Аддася цалком пачуццю, утапі у ім усю істоту сваю, ачмуці свядомасць ружовым туманам.
Часам схапянецца, зірне сам на сябе з здзіленнем. Падумае:
«Што ж гэта? Чым гэта кончыцца сё?»
І з жахам адчуе, як глыбей і глыбей уцягваецца  атрутнае дрыгвяное бяздонне, як губляе моц сваю, волю. А спыніцца, вярнуцца - не змога.
Гарнова дзінай стала  апошні час. Рэдка цяпер весялосць маладая асвеціць яе сумныя вочы. Рэдка калі зазвініць яе задорны, гарэзлівы смех. Больш усё ціхая, смутная. Задумленне маклівае не сходзіць з паніклівага твару.
І з Булановічам яна дзіная нейкая. То халоднай няважнасцю яго сустракае, быццам далёкі ён ста ёй, чужы, быццам ужо знялюбе. А то раптам закіпіць пачуццём бурным, парычатым, агорне яго нястрымана-гарачай ласкай.
Булановіч бачыць гэта і думае часта аб гэтым. Напружвае розум свой, хоча згадаць, зразумець, што робіцца з ёй. І не можа. Толькі трывогу няясную  сабе распальвае, прымушае сэрца балюча знібець у нейкім невыразным прадчуванні.
 
Была субота. У гэты дзень Булановічу засёды бывае многа работы. Толькі к самаму вечару зволіся і адразу пайшо да Гарновай. Заспе яе  дварэ. Сядзела пацёмку, не паліла святла. І як Булановіч прыйшо, нейкі час у змроку сядзелі. Так больш ціхай, прытульнай чаронасці, калі вакол змрок снуе сваю шэрую павучынку, калі мякка загортвае абрысы прадмета, сцірае рубы, усё робіць такім павеным, расплычастым. Тады прыемна напінаюцца нервы і пачуцці асабліва глыбокімі робяцца.
Булановіч у змроку зусім не бачыць Гарновай. Толькі мяккімі контурамі рысуецца няясная пляма. Але блізкасць яе адчуваецца моцна, настойліва. Будзіць, уздымае непакойнае пачуццё, казытае сэрца гарачай пяшчотай. Хочацца яшчэ большай блізкасці, хочацца зліцца зусім, патануць у глыбокім захапленні.
А Гарнова сёння чамусьці нікае ласкі яго. Быццам баіцца яе, быццам палахліва стрымлівае сябе. І Булановіча ахапляе смаглае нездаволенне, турбуе нутро палкім жаданнем. Нездаволенне пераходзіць у нейкую крыду, у гне. Здаецца - не любіць ужо, надакучы ёй, знялюбе. Каб сілы хапіла - уста бы й пайшо. Нашто назаляць, набівацца дарэмна сваім пачуццём!
Але замест гэтага бярэ яе рукі, сціскае, гладзіць пяшчотна, абнімае нясмела любы, падатны стан.
- Марынка, галубка мая. Чаго ты такая маркотная? Чаму мачыш усё, мяне старанішся? Мо жо не любіш, мо назаляю табе?
Яна адказвае нібы з нейкай дасадай, але ласкава:
- Ды не... Кінь ты, як табе не сорамна! Ну, проста настрой такі. Думаю я... Я, Алесь, многа думаю цяпер. Мо затым часам і мала вагі табе аддаю... Калі ж галава крышыцца з думак. Ведаеш, Алесь, я баюся, каб не звар'яцець. Часам ужо непрытомнасць нейкая находзіць. Тады страх агнявы калоціць усю. Усё тое ваччу, што было калісь... праходзіць перад вачмі гэткай выразнай, страшэннай чарадой...
Яна часінку мачала.
- Слухай, Алесь, ці дужа ты любіш мяне?
Замест адказу ён горача сцісну яе кволую, мяккую руку.
- А што б ты адда за мяне? Што б ты мог ахвяраваць, каб было патрэбна для мяне?
- Не ведаю. Здаецца, што я не пашкадава бы для цябе нават жыцця...
Яна сміхнулася.
- Уга... Як многа!.. Але дарма ты гаворыш так. Гэта звычайна кажуць усе, як сядзяць з любай дзе-небудзь у ціхім прытульным пакоі... Ну, скажам, так: я б памірала і сказала табе, што хачу, каб і ты памёр разам са мной. Ну вось, скажы: ці згадзіся б ты? Толькі шчыра адказвай. Ну?
Булановіч троху падума.
- Ведаеш, Марына, гэта б залежала ад моманту. Вось цяпер, мне здаецца, я б не спыніся перад гэтым...
Яна не дала яму кончыць.
- Глупства ты кажаш. Ніколі б ты не зрабі гэтага. І ніхто б у свеце так не зрабі.
Булановіч падума і  думках з гэтым згадзіся. Чамусь раззлавася сам на сябе.
«Дайшо да чаго... да чаго раскіселіся. Не разумею жо, што гавару...»
Уста і нервова засіга па пакоі. Бы унутры нейкі разлад. Нейкі нутраны голас узнімася, пастава проці тае лады, якую забрала над ім пачуццё, проці бязволля, слабасці, што сяго спавілі ліпучымі ланцугамі, што аплялі, акруцілі павучыннем атрутным.
Гарнова тож узнялася, запаліла святло. Булановіч зірну на яе і здрыгануся міжвольна. Убачы твар, працяты адчайнай, бязмернай мукай. Здалося Булановічу, што гэта страшэнная мука пратачылася  кожную рыску яе твару, у кожную рыску клала яскравы адбітак душэнага болю.
Яна села за стол, застыгла  ціхай нерухомасці. Быццам сама прыслуховалася да болю свайго, быццам аддалася ва ладу свайго пачуцця.
А Булановіч гарэ непакойным агнём глыбокага жалю. Сэрца дрыготна сціскалася. Хацелася суцешыць, згладзіць з любага твару гэты страшэнны адбітак душэнай мукі. Але сло не было, не зна, што сказаць. І мочкі стая, глядзе на яе з спачуваннем, з глыбокім жалем.
Яна раптам устала. Загаварыла ціхім парычатым голасам:
- Не магу я тут быць... Цяжка чамусьці. Быццам гэтыя сцены душаць мяне, грудзі сціскаюць. Я пайду, Алесь... К прыяцельцы сваёй схаджу... Мо развеецца настрой. А ты, Алесь, не йдзі нікуды. Мне хочацца, каб ты тут бы, каб я кожную хвілінку знала, дзе ты, уяляла цябе. Ты тут будзь... Я хутка прыйду... Толькі прайдуся... А калі спазнюся, ты сё рона чакай... Я хачу так, Алесь. Чакай, пакуль не прыйду.
Яна стала апранацца. Булановіча скрабанула нейкая невыразная трывога. Ён звярнуся да Гарновай:
- Марына! Ноч цяпер, куды ты адна? Лепей я таксама пайду... Я правяду цябе, там пачакаю...
Яна нібы страпянулася.
- Не, не... не трэба... я адна... я зараз вярнуся... Ты пачакай тут, Алесь...
А як выходзіла, падышла да яго, узяла абедзвюма рукамі яго галаву, зазірнула  вочы гарачым кахаючым поглядам:
- Любы ты мой! Апошняя цеха мая!..
І пацалавала дагім-дагім пацалункам...
 
Булановічу пацягнуліся нуднай чарадой хвіліны чакання. Плылі яны так аднамерна, марудна. Так дзіна закалыхвалі, наганялі тупую, млявую нерухомасць. Думкі  галаве быццам спыніліся, закамянелі. Толькі па сёй істоце ціха, паволі перабягалі лёгкія хвалі невыразнага пачуцця, краталі кволым павевам нейкія балючыя, чулыя струны. Была нейкая невымоная асалода  гэтым дзіным пачуцці. І прыемна было чакаць так, у ціхай маклівай самоце, у млявай нерухомасці.
Плылі, цягнуліся хвіліны марудныя, грамаздзіліся  грузка-пазучыя гадзіны.
Гарнова сё не прыходзіла. Булановіча памалу пакіда спакой, змяніся вострай турботай. Цяпер хадзі па пакоі, узрушаны, спыняся раз-пораз і пільна прыслуховася да начной цішыні, шука гуку знаёмых крока. Ахапляла нецярплівасць, дасада, калі вуха не лавіла ніякага зыку, калі звонам маклівым пела вушшу глухая цішыня. І хадзі, усё хадзі па пакоі.
У акно зазірнула падслепаватым вокам шэрая раніца. Палахліва кранула сваёй празрыстай рукой бяздушны свет лямпы, і зрабіся ён нейкі мутны і цьмяны. І чым далей, тым больш урывася  пакой свежы свет раніцы, гарэзліва варушы па кутках паследкі начнога змроку, наклада на сё адзнаку дзённай цвярозасці.
Булановіча агарнула трывога. І расла, усё расла  грудзях, білася  сэрцы боем няроным, балючым. А думкі цяпер празрыстай яснасцю працяліся, рэзалі галаву ліхаманкавай работай. Без канца свідравала мазгі:
«Што з ёй? Куды яна пайшла? Чаму так забавілася? Чаму яго прымусіла чакаць?»
Не знаходзі адказу і мучыся  палкай трывозе. І быццам намысля, каб павялічыць тую трывогу, прыляце знадворку дагі, гулкі гудок цягніка. Бы ён свежы такі, сакавіты, быццам памыся  золкай вільгаці раніцы. Зычэ молада, смела, нібы выхваляся задорам сваім, нібы дражніся сваёй вясёласцю гуллівай.
Гэты гудок праця Булановіча сударгавай дрыготай. Ён пачу у ім злавеснасць нейкую, нейкае страшное напамінанне.
Жудаснай хваляй агарнула новая думка, абярнулася  страшэнную здагадку.
Булановіч схапі шапку і паспешна выйша на двор.
 
9
 
Паветра ахінула ядранай золлю. Было яно шэра-сталёвае, цьмянае, бо золак толькі яшчэ пачынася.
Ціха было. Але ва сім адчувалася нейкая жывая напружанасць. Быццам начны спакой працінася памалу яшчэ стрыманай энергіяй і пад навалам яе во-во жо гато бы рассыпацца  сумятлівую дзянную рухавасць. І застыгла  шэра-сталёвым паветры макліва-трывожнае чаканне.
Булановіч шпарка пасіга па вілаватых завулках. Свежасць раніцы не заспакоіла, а яшчэ больш нервы завастрыла. Трывога жудаснай хваляй паласкала нутро, халадзіла сэрца ледзяной пустатой, па сім целе пускала нервовую дрыготу. Уваччу жывой плямаю стаяла Марына, такая, якою была  апошнюю хвіліну. Твар свеціцца мукай пякельнай, вочы - бяздонне пустое, халоднае. І быццам чакае яго, быццам кліча, просіць спагады. А вушшу няпынна словы зычаць яе:
«Любы ты мой! Апошняя цеха мая!..»
Чаму яна зно так сказала - «апошняя цеха»? Няжо яна што надумала?
І бурлівым пажарам расла  грудзях упэненасць у самым страшэнным. Штурхала яго, прымушала бегчы грунь. Куды? Аб гэтым нават не дума. Само сабой цягнула туды, дзе гадзюкамі юцца сталёвыя рэйкі, адкуль часам ляціць гэты зазыны прарэзлівы вокліч.
Чыгунка спаткала яго мёртвай цішынёй. І гэта здзівіла. Як бег, дума чамусьці, што тут павінна быць рухавасць, жыццё, што тут няпыннай чарадою павінны грымець жалезныя волаты, што тут няма ночы, няма спакою. Аж - макліва ляжаць чорныя мокрыя рэйкі, быццам пацягваюцца  перадранішнім сне. У абодва бакі хаваюцца, точацца  вону туману бялясага.
І спомні тады Булановіч, што засёды бывае так, што чыгунка тож мае сабе адпачынак. І сціхамірыся троху. Але не знікла трывога. Бо цішыня на чыгунцы здалася чамусьці таемнай, старожкай. Быццам здрадліва сочыць за ім, хціва хавае ад яго нешта пад палой туману пазучага.
Стая троху, дума:
«Што ж цяпер? Куды? Хіба туды, дзе лес, дзе хадзілі калісь?..»
І пайшо, акунуся  золкі туман. Як к лесу падыходзі, ужо дзень расплыся поным светам. Сонца чырвонай мятлой маханула па макушках сасонак, уліло  паветра нешта прыветнае, цёплае.
У лесе птушкі рознагалоссем пярэстым з цішой застыглай спрачаюцца. Льюцца іх песні цурочкамі пекнымі, мітусяцца, блытаюцца  вецці, снуюць жыццё раніцы - сакавітае, радаснае.
А Булановіч не чуе гэтых чароных спева, не бачыць таго хараства, што навокал раскідаецца пекнымі малюнкамі. Ён упяся вачмі  бесканцовую стужку чыгункі і йдзе, углыблёны  сябе. Ён не ведае, што можа быць там, за туманам. Ён не яляе нават, што можа ждаць яго там. Але здаецца чамусьці, што во-во, яшчэ колькі крока - і будзе нешта страшнае, жудаснае.
Булановіч і не прыкмеці, як зайшо далёка  лес, і толькі тады спыніся, як насустрач вылеце поезд. Прамчася, прагрыме, ашаламі сваім рухам магутным і знік за паваротам, вільнушы жалезным хвастом.
Тады Булановіч схамянуся. Завярну назад і падася на станцыю. Дума ідучы:
«Што ж гэта я як звар'яцелы? Калі й здарылася што, дык жа напэна заважылі... Туды трэба, на станцыю. Ды мо й нічога не было? Проста ствары сабе дурацкі настрой...»
Ён старася заспакоіць сябе, пераканаць, што няма нічога трывожнага, што дарма ён узрушыся толькі. Ён азірася і бачы, што сё навокал такое звычайнае, простае. Сонца, як і засёды, залаціць пожню вясёлым праменнем. Птушкі цвіркаюць прыветна, бязрупатна. А вунь - і людзі насустрач. Мужчына з кабетай. Спяшаюцца некуды, захапіліся жвавай гаворкай. Як з ім параняліся, зірнулі на яго абое з цікавасцю і, прамінушы, зно пачалі сваю гутарку.
 
К вакзалу падышо Булановіч зусім заспакоены. Прайшося разы са два па бязлюднаму перону, потым пайшо у пакой дзяжурнага агента. Як уваходзі, зно пачу неспакой усярэдзіне, але стрыма сябе, звярнуся да агента звычайным спакойным голасам, быццам яго мала цікавіла тое, аб чым хаце запытацца.
- Скажыце, калі ласка, у вас сёння ночы нічога не здарылася на чыгунцы?
Агент зірну на яго вострым дапытлівым поглядам, і гэты погляд спалоха Булановіча.
- А вас чаму гэта цікавіць? - запытася агент.
- Я маю на гэта прычыны, аб якіх вам сказаць не магу.
- А хто вы такі?
Булановіч сказа. Агент, мусіць, здаволіся.
- Так, у нас было сёння здарэнне...
У Булановіча пахаладзела нутро.
- Якое здарэнне?..
І мімаволі голас яго задрыжэ.
- Сёння а трэцяй гадзіне ночы цягніком зарэзала адну жанчыну.
Булановіч міжвольна абапёрся аб стол, бо слабасць - цягучая нейкая, ліпкая - паплыла па сім целе, падкасіла ногі. Быццам гнёт наваліся цяжэрны, прыдушы, прыцісну, скомчы пачуццё  балючы, дакі клубок. Але яшчэ шавалілася слабая надзея. А мо не яна? Ці мала ж выпадка бывае?..
- Слухайце, а яе не пазналі? Невядома, хто яна такая?..
Чака адказу як свайго смяротнага прыгавору. А агент адбіва роным спакойным голасам. І сё дапытліва глядася  яго.
- Так, яе пазналі. Гэта - Гарнова, адна камуністка тутэйшая.
Тады быццам парвалася нешта нутры  Булановіча. Быццам адкрылася страшэннае бяздонне і загінула  ім усё тое, што поніла жыццё, што давала цеху. Заныла  грудзях пустата, холадам атупіла сэрца, выціснула слязу скупую, балючую.
Потым захацелася бачыць яе, зірнуць апошні раз. Здавалася, што тады палягчэе, што тады не будзе гэтай дакай пустаты  сэрцы.
- Дзе яна?
- Тут, у пакгазе. Вартуюць яе, але вам можна будзе паглядзець.
Як ішлі, Булановіч рыхтава сябе да самага страшнага, бо добра веда, што можа зрабіць з чалавекам жалезны волат.
Вартанік прапусці іх. Булановіч убачы на падлозе нешта накрытае брызентам. З краю кро сочыцца.
Гэта яна! Гэта тое, што нядана было чалавекам!
Агент адгарну брызент. Адзін толькі момант глядзе Булановіч. Не мог глядзець, адвярнуся. Не пазна ён Гарновай, бо гэта жо была не яна: жалезны волат зрабі сваё дзела.
Мочкі выйша Булановіч з пакгаза і ціха пасунуся  горад.
Вакол купалася сё  палкім сонечным свеце. Усё ззяла жыццём - вечна маладым, вечна прыгожым, усё пыхала маладосцю і сілай.
Булановіч не важа ні на што. Углыбіся, утуліся  сябе, прыслухвася к таму, што дзеецца там, унутры. Старася яляць сабе Гарнову, будзі у думках вобраз яе. І калі паставала яна ваччу - прыгожая, смутная, - тады ахапля пякучы жаль. Не верылася, што няма яе. Здавалася - яшчэ стрэнуцца яны, яшчэ будзе тое чаронае, ружовае, што было дасюль, што аздабляла жыццё.
Сам таго не прыкмячаючы, Булановіч падышо да дзіцячага дома. З сяродку яго вылучася вясёлы, бязрупатны гоман дзяцей. А на ганку сядзе пануры Абшарскі. Ён спатка Булановіча сваім цяжкім, нерухомым поглядам. Булановіч дагадася адразу, што Абшарскі жо ведае. Ён падышо да яго, мочкі прывітася. Абшарскі комчы у руках нейкую паперку. Потым да яе Булановічу, і той прачыта:
 
«Згубіла сваё месца  жыцці. Дык навошта жыць?
М.Гарнова»
 
Гэта яна напісала. Гэта яе апошнія словы. Але адкуль узя гэту запіску Абшарскі? Як яна магла трапіць яму?
І злосць узнялася на Абшарскага. Дурная, прыкрая злосць. Злава на Абшарскага за тое, што ён усё ведае, што ён таксама, а мо яшчэ больш, шкадуе яе, што ён таксама любі яе. І сам адчува Булановіч, што злосць гэта нядобрая, брыдкая, але не мог яе пераадолець.
А Абшарскі гавары яму з сумным дакорам:
- Вы не ратавалі яе, вы не здолелі... А якая яна была добрая!..
У вачах у яго Булановіч убачы слёзы. Не адказа нічога. Адвярнуся й пайшо. Ішо усё шыбчэй і шыбчэй, быццам хаце уцячы ад гэтага недарэчнага чалавека, ад гэтага дома, ад усяго таго, што перажы тут, што асадкам гнілым асела на сэрцы.
Гарадскі тлум канчаткова яго ацвярозі, вярну да звычайнай жыццёвай свядомасці. І побач з глыбокім жалем зарадзілася нутры нібы здаволенне нейкае.
А мо так лепей? Для яго лепей, бо разарвала тыя ліпучыя путы, павучынне тое атрутнае, што хмелем спавівала волю яго, што цягнула  прыгожую, але грузкую, дрыгвяную багну.
І лягчэй рабілася на сэрцы. Узнімалася бадзёрасць, смага да гэтага сумятлівага, пярэстага жыцця, понага здаровага, магутнага руху.
А тое, што было, адлятала некуды далеч, здавалася дано-дано прамінулым, ахіналася туманам зыбучым.
Успомніліся словы Арончыка:
- Кветка пажоклая...
Так. Кветка пажоклая. І таму адляцела, адпала ад дрэва жыцця, зволіла месца здароваму, свежаму.
І нямала было такіх кветак, што прыцягнуліся к сонцу Кастрычніка, што закрасавалі  ім цветам жывым, пышна-дзейным.
Але глыбока раслі карані  атрутна-гнілую глебу, набраклую лёкам смяртэльным.
І не вытрымалі палкага сонца.
Пажоклі...
Бель
[ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]
 
1
 
Ціха, лагодна патрусілася з неба. Потым завіхрылася маладым, жвавым карагодам. У дзівосных, адчайных скоках замітусілася, быццам хацела падражніцца, пашкуматаць трохі счарнешую старую зямлю.
І рэшце зляглася - цяжка, пухка, пластом ваты; захінула, сціснула  мякка-партых абнімках.
Бель... Першая бель - прывітанне догачаканай гасцюхі-зімы...
Весела, радасна спатыкаць першы снег!
Чаму?
Можа, таму, што смерць прыроды ярка адзначае, быццам падкрэслівае жыццё чалавека? Мо затым і настрой тады ахапляе чалавека такі, што - жыць, разгарнуцца, упіцца жыццём хочацца? Мо затым гэта смяротнае адзенне, гэты саван прыроды - бель - абуджае душу чалавека, цягне яго некуды  зачарованы прасцяг, туды, далёка па гэтым бяскрайнім белым дыване, на спатканне чамусь невядомаму, светламу?
Можа, і затым? Але ладна...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Гэта пачалося яшчэ летку, калі горад купася  едкім пылу. Тады былі сонечна-светлыя, палкія дні, якія падскварвалі, як на патэльні, праціналі душнаю млявасцю, і вечары халаднаватыя, ціхія.
Данілу Чаборскаму дні былі - жорсткая праца  заводзе, а вечары - або сходкі якія, або нудная сумятня, дробныя жыццёвыя клапоты.
Ён любі, калі сходкі. Збярэцца чалавек пасотні камуністых, а часам завод увесь. Прамовы, спрэчкі...
І адчуваеш сябе тады часткай чагось вялікага, значнага. Расцеш неяк, уздымаешся, адчуваеш сябе не проста работнікам, а нечым вялікшым і патрэбным. Мо тым пасам, што спавівае рухавыя колы  заводзе?
А  двары інакш. Там жонка, дзеці, там розная драбяза жыццёвая. Абцугі. Сціскаюць яны, і робішся маленькім, нязначным. Стуляешся  будзённую шалупу.
А дзе чалавек, там ці тут?
Даніла аб гэтым не дума. Нашто? Не сё рона, ці гэта так ці так... Жывеш - і добра.
Але вось што прытрапілася...
На завод паступіла дзячына. Даніла дано не глядзе на кабет - не цікавілі. А на гэту зірну. І штодня зірася - перш здалёк, потым бліжэй.
Ёй было гадо дваццаць. Ганнай звалі. Прозвішча - Матузова. Пекнатой - так сабе, але вочы - шэрыя, буйныя вочы... Яны хапалі за сэрца. Былі гэткія глыбокія, прамяністыя.
Даніла і не гледзе, як сышося з гэтай дзячынай. Першы раз загаварылі нешта вечары, ідучы  двор.
Ён ішо ззаду вясёлай гурмы дзячат-работніц. Дзячаты, ідучы, стракаталі, штурхаліся, гарэзвалі. І яна была сярод іх.
А потым звярнула  тую вулку, куды і яму трэба было ісці.
Ён дагна яе.
- Вы куды ідзіцё?
- Дахаты.
- А дзе ваша хата?
- На Ленінскай.
- Во як? Значыцца - суседзі... Вы  каго?
- А хто яго ведае! На рагу жоценькі домік, там я каморку займаю.
- Вы адна жывіцё?
- Адна, - адказала, нібы здзівішыся гэткаму пытанню. Ускінула на Данілу дапытлівы погляд шэрых вачэй.
- Далёка да заводу, - буркну ён.
- Во гэта горш за сё. Я дык ніколі не хаджу на полудзень, не справішся. Вось і цяпер... Трэба наспех перакусіць і зно бегчы за блізкі свет: сходка ж сёння партыйная.
- Вы камуністка! - здзівіся ён.
- Ага. А хіба баба камуністкай не можа быць?
Яна сміхнулася. Вясёлая  яе смешка!..
- Мала, - адказа Даніла. - У нас ёсць дзве, але і то з служачых.
- Гэта і дрэнна. Дурныя яшчэ бабы. Затым і здзекуецца ваш брат над імі. Верна?
Яна гучна зарагатала. Брызганула вясёлымі іскрачкамі з шэрых глыбокіх вачэй.
Даніла таксама сміхнуся.
- Можа, й так... Але варта вашаму брату: неспакойны народ. Ведама - бабы...
- Ну, кажыце вы...
Пакуль дайшлі да двара, усё гаварылі.
А праз гадзіну Даніла сядзе у работніцкім клубе і нецярпліва чака, ці скора прыйдзе Ганна.
Работнікі сядзелі гурткамі, упаголаса гутарылі адзін з адным. За сталом «верхаводы» сядзелі. Разбіралі паперы, аб нечым паціху спрачаліся.
Даніла сё азірася. Ляпнуць дзверы - ён і зірк: ці не яна? Пакой напаняся новымі людзьмі, а Данілу здавалася, што ён пусцее.
Пачалася сходка. Даніла не слуха, аб чым гаварылі. Думкі лёталі ва се бакі, што косы пражэктару. Неяк ураз спыняліся  абшары і траіліся. Бы непарадак у галаве, і ніяк не давалася сабраць думкі да ладу.
Хацелася сё назад азірнуцца, ды стрымлівася, быццам саромеся сам сябе. Але рэшце не вытрыма - і бачы яе на краю лакі.
Шэрая сукенка, шэрыя вочы...
Адразу настрой змяніся. Весела стала. І сталі зразумелымі словы прамоцы.
А як кончылася сходка, як запелі «Інтэрнацыянал», - усё азірася Даніла, баяся, каб не пайшла без яго.
Пайшлі разам. Ганна спяшалася.
- Затра ставаць раненька-раненька, а сёння яшчэ многа зрабіць чаго трэба... Нават і пачытаць некалі. Кніжку цікавую  бібліятэцы дастала - проста не адарвацца... А вы ці чытаеце што?
- Некалі...
- Ну, што там некалі... Столькі сама часу, колькі і  мяне, калі не больш.
- У мяне сям'я...
- А!.. Ну, гэта іншая рэч.
Яна сё турбавалася, каб хутчэй дабрацца дадому. А яму хацелася памарудзіць. Ён любі увечары прайсціся па горадзе, падзівавацца на яго кіпучае, бурлівае жыццё. Зірнеш усцяж на вуліцу - агні, свет, людзі, людзі бясконца... Увушшу зліваецца  дзіную гутарку-песню: грукат калёс, гвалты хлапцо, гоман усяго гэтага людскога натопу...
Як праходзілі міма рэстарана, абодва міжвольна зірнулі  шырокія вокны, поныя яркага свету.
- Вунь яны... П'юць, ядуць... Ліха ім!.. Во каму жывецца!
- Гніллё, - азвалася Ганна. - Мне брыдка глядзець на іх... І ні крушыначкі я ім не зайздрошчу.
- А ведаеце што, Гануля, мне часамі дужа смешна бывае. Я люблю глядзець на спекулянта, сачыць за імі, як яны ходзяць, як гамоняць, які часамі важны-важны від робяць, быццам яны не абы-што... І вось часамі яны выдаюць мне нейкай жывёлай, непадобнай да сіх людзей. Мне пачынае здавацца, што іх намысля разводзяць, як, напрыклад, малпа якіх або свіней... на паказ... для заводу... І запрады, яны дужа на свіней на завадскіх падобны...
Гануля смяялася...
 
2
 
Прыйшошы  двор, Даніла дога дума пра Ганну. Прыемна было думаць. Як лёг у ложак, выпраста змораныя ногі і акунуся  салодкую нерухомасць, - шэрыя вочкі зазірнулі аднекуль і працялі нутро ціхаю ласкай.
- Добрая дзячына. А разумная якая, відаць...
Снілася нешта. Не помні што, як прачнуся. Толькі на душы засталося лёгкае, ружовае абуджэнне.
На заводзе сё прыглядася, шука шэрую сукенку. І не пазна, як праходзіла воддаль. Не заважы...
Яна азвалася:
- Дзень добры! Як маецеся?
- А, я й не пазна вас... Дзякую. Як вы?
- У, я засёды добра. Мяне ніякае ліха не бярэць!..
Засмяялася і пайшла. А Даніла з асаблівай шчырасцю завінуся каля свайго станка. Па вуснах блукала нейкая смешка. Яго сусед па рабоце не трымася:
- Што гэта, дзядзька Даніла, на дзячат заглядацца пача? Ой, скажу жонцы, дадушы скажу...
- Ды не. Гэта - суседка.
- Суседка, суседка... Знаем мы вас!
Хітра падміргну.
Данілу трохі сорамна стала.
- Ат... выдума...
Гудок у гэты дзень бы дужа позна для Данілы. Прачакася, небарака. А як загудзе - зычна, прарэзліва, - у Данілы сэрца забілася мацней.
Ніколі не выходзі ён так раптона з завода. Бывала - пакурыць, пагутарыць... А то - ураз.
Выйша на вуліцу, спыніся каля купы работніка, якія аб нечым гутарылі. А сам усё пазіра на вароты - ці скора работніцы выйдуць. Няважна слуха, аб чым сябрукі гаманілі.
Вось і высыпалі пярэстай, сумятлівай гурмай. Вунь і яна. Расчырванелася ад жару, шчочкі рдзяцца, як мак. Уся пыхае сілай, здароем.
Даніла пайшо услед. На звароце зно дагна, пайшо разам. Любавася на яе. Асвятлёная ружовым водблескам заходзячага сонца, яна здавалася прыгожай, дужа прыгожай. Быццам уся складалася з маладосці, сілы, здароя; быццам была жывая вясна. Зграбная, крамяная...
Яна заважыла яго погляд. Усміхнулася гарэзліва, узняла на яго іскрыстыя шэрыя вочы.
- Чаго гледзіцё так?
Ён хаце адказаць, але яна далей загаварыла:
- Горача дужа... Там, у заводзе. Ух... Проста як у пекле.
- Нічога. Вам, маладым, гэта не шкодзіць.
- У, стары які!.. Падумаеш!..
- Вядома, стары. Я жо аджы сваё. Цяпер толькі так, працяг нейкі...
- Ну, кіньце вы!
- Што кідаць? Вас, маладых, тое цікавіць, другое... А мне што? У мяне жо адны клопаты, адны турботы... Гняздо цэлае. Ды се есці просяць. А накарміць не дужа лёгка. Вы ж ведаеце, колькі нам плоцяць.
- Ну, паехала! Нялюба слухаць. Калі сям'я ёсць, значыцца - усё... лажыся ды памірай... Глупства. Адно другому не замінае.
- А што ж рабіць?
- Што-хоця. Чытаць, вучыцца. Я дык дужа чытаць люблю.
- А часу дзе зяць, а?
- Знойдзецца.
Даніла задумася. Раней ён ніколі не дума аб жыцці. Не дума, бо пагадзіся з ім - нічога не парадзіш. Ён і цяпер загавары проста так, каб пагутарыць. Але незаметку захапіся сур'ёз гэтай думкай.
Ліха ведае... І прада - дрэнь жыццё. Узвалі сабе ношку на плечы, цягнеш... І немаведама, калі дацягнеш яе, калі адпачнеш. Дый, напэна, - ніколі. Хіба, як здохнеш...
Калі жо падходзілі к двару, Данілу дужа захацелася спытацца  яе, але сорамна неяк было - ні з таго ні з сяго... Урэшце-ткі адважыся.
- Вы, Ганна, замужам былі калі?
- Я? А што, гэта вам цікава?
- Ні то што... Калі не хочаце, не кажыце...
- Была.
- А цяпер?
- Цяпер не...
- А дзе ён?
- Хто, мужык? А хто яго ведае...
- Як гэта?
- Ды проста так...
- Вы што... развяліся?
- Як вам сказаць... Мы й не жаніліся так, як гэта зазвычай разумеюць. От, проста жылі, дый годзе...
- Ну?..
- Што ж тут такога? Жылі, пакуль не надакучыла, а потым разышліся. Ён, можа б, і жы яшчэ са мной, але мне абрыдла...
- Пачакайце... Але ж чалавек прывыкае да чалавека, зжываецца. Пэна, не лёгка й разлучыцца...
- Глупства! Прывыкнуць і адвыкнуць дваццаць разо можна. А калі й пасумуеш часам... Яно, прада, як разлучышся, дык і мілей чалавек робіцца і нібы зно любіць яго пачынаеш. Але гэта самападман. Разлюбі, значыцца - кончана.
- Мм... Гэта, па-мойму, таксама не рахуба... Сёння адзін, затра другі...
- Ха-ха-ха! Што так? Гэта, як трапіцца. А можа, спаткаеш такога, з якім век пражывеш і не надакучыць. Хто яго ведае? Гэта загадня не згадаеш... Паспытаць трэба, ха-ха-ха!
- Бывайце!
Яна пабегла  сваю кватэру.
- Маладосць! - крыкну услед Даніла.
 
3
 
Праз тыдзень Даніла бы разам з Ганнай у клубе. Адчыніся марксісцкі гурток. Было першае пасяджэнне.
Не пайшо бы, напэна, Даніла, бо зазвычай хадзі толькі туды, куды абавязкова было хадзіць. Але зна, што Ганна там будзе, затым і прыйшо.
Цікава было. Даніла наогул не пакаяся, што пайшо.
Лектар - з чужых, малады хлопец - прыгожа, складна апавяда пра тое, як жылі калісь людзі. Тады, як не было яшчэ ні пано, ні мужыко, як былі се роныя. Даніла міжвольна пералята сваім уяленнем у тую пару, калі вандравалі яны - дзікія, безабаронныя - гурмамі па непраходных, стараданых лясах, поных нявідных ворага. Людзі - прабацькі сучаснага чалавека, гаспадара свету. Людзі - жывёлы...
І дзіна рабілася. Не хацелася верыць...
А пасля лекцыі спрэчкі пайшлі. Гарачыя, зазятыя. Непрыкметна і тэму пакінулі, перайшлі на сучаснасць.
Даніла не важыся гаварыць, хоць і ме што якое  думках. Як гаварыла Ганна, глядзе на яе з захапленнем, лаві кожнае слова.
А яна мела гаварыць. Гаварыла з пачуццём, абуджэннем. Натхненне ззяла з вачэй, і ся была нейкая дзіная, новая. Змянялася. Даніла нават не зна, што яго больш захапляе - словы яе ці сама.
А як пачалася гутарка пра сям'ю, пра штодзённае жыццё камуністага, тады Ганна стала асяродкам. Адны накідаліся на яе з гарачым, шчырым імпэтам, другія абаранялі. А яна ся гарэла задорным агнём.
- Трусы вы, во што! Здалелі зрабіць рэвалюцыю, свет перавярнуць, усё дыбарам паставіць, а жыццё сваё змяніць баіцёся. Жонак спалохаліся. Не, ужо, па-мойму, рушыць - дык рушыць! Усё... дашчэнту... Нічога старога! Новае будаваць трэба, а не чакаць, пакуль варункі зменяцца, ды абаранкі з неба пасыпяцца, ды бабы вас вучыць возьмуцца... Як ні кажыце, як ні спрачайцеся, а мужчына  сваім уласным сямейным быцці - сам кансерватар... Во!..
У Данілы кожнае слова адбівалася  мазгах цэлай плоймай гарачых думак, кожнае слова адчыняла розуму новыя, дасюль невядомыя пуцявіны... Было прыемна і страшна.
Як ішлі  двор пасля пасяджэння, гаманілі аб тым самым. Не гледзелі, як дайшлі да Ганнінае кватэры.
- Можа, да мяне зайдзіцёся? - прапанавала Ганна. - Я вам пакажу кніжкі. Многа  мяне цікавых ёсць. Калі хочаце, чытаць бярыце...
Даніла проста асалапе.
- Як? Ноччу?..
- Ха-ха-ха! Во табе й маеш... Ну дык што... Не сё рона - ці дзень, ці ноч? Можа, вако баіцёся, дык у нас у хаце няма іх.
Данілу жонка спомнілася. Ні то стыдна было, ні то страшна чагось. Не важыся.
- Во... Ці ні я казала, што мужчына яшчэ больш прыхільны да розных забабона, чымся баба. Я, баба, не баюся запрашаць яго  хату, а ён, мужчына, ісці баіцца... Эх, вы!..
Яна паляпала  дзверы. Адчыніла старая гаспадыня з заспаным тварам. Даніла адхіліся бок, каб не пазнала.
Увайшлі. Ганна запаліла невялічкую лямпу, якая цьмяна асвятліла пакой.
Пакойчык невялічкі. Ложак, спрана засланы чырвонай кодрай, стол, пара крэсла. На стале кнігі. Побач люстэрка, яшчэ колькі дзявочых прылад.
- Ну во... яшчэ ніхто не кусі вас? Трымайцеся, зараз укусіць...
Даніла сміхнуся.
- Кіньце жо смяяцца. Я ж дума, можа, вам гэта нялока...
- А, дзякую... Ну, сядайце  мяне.
Даніла адчува сябе не надта добра. Чужая кватэра, вока на вока з дзячынай... Жонка не выходзіла з галавы, і сё турбавала думка: ці пазнала яго гаспадыня?.. Тады толькі пачу сябе больш-менш вольна, як запэні сам сябе, што па дзелу прыйшо - кніжку зяць.
Сядзелі дога, больш як гадзіну. Пераглядалі кніжкі, гутарылі. Гадзіна хутка праляцела.
Тады жо Данілу і йсці не хацелася. Прыемна было сядзець тут, у прытульным пакойчыку, поплеч з гэтай дзячынай. Шэрыя вочкі... Здаецца, глядзе бы  іх без канца - у прамяністыя, бяздонна глыбокія...
Выйша Даніла, як у чадзе. Чорная ноч ахаладзіла твар, але не ахаладзіла думак. Ішо у цемры, як зачараваны. Не гледзе, як к двару падышо. Махінальна паляпа у дзверы, а сам у задуменні глядзе у густую цемень-заслону.
Ноч была цёмная-цёмная...
У сенцах пачуліся крокі, Даніла схамянуся, узяся за клямку. Чагось асабліва важна прыслухася, што чуваць з-за дзвярэй. Нудным, агідным здалося заспанае сапенне і буркатня жонкі. Увайшо у хату, як у чужую, непрытульную...
Жонка варочалася, сапела на ложку. Бурчэла...
- Дзе гэта шлында дасюль?
- Сходка была, - адказа Даніла.
 
4
 
З таго часу сё дыбарам пайшло. У Данілы нешта ламалася нутры, нешта здымалася - вялізнае, моцнае, важкае. Быццам ляжа недзе глыбока-глыбока тосты пласт - закарэ, зляжася, засох. І вось нехта крышыць, ламае яго. З кавалка будуе новы будынак - высокі, смелы, як барыкада.
Хмарай уздымаецца пыл, парахня. Часамі душыць - галава баліць...
Цяжка Данілу. Чуе, як крышыцца нутро. Баліць. Але трывае і рад. Адзін бы не вытрыва: Ганна... Яна заладала нутром. І не страшна. Няхай...
Чу Даніла жыццё. Кожная жылка яго адбівала. Пранікала яно  самую глыб, кратала сё, варушыла. Часамі балюча было - ну дык што: без горкага й салодкае не будзе салодкім.
Рос Даніла. Нутром рос, уздымася духам. Бачы вакол усё болей прыгожых, таемных абшара. І пазна, што магутны чалавек. Магутны і вольны...
З Ганнай сышося. Дога баяся сказаць сам сабе, прызнацца; баяся і думаць. Толькі як восень ужо маханула сваім брудным, набракшым вільгаццю скрыдлам, як праляцелі жо, згінулі душна-квяцістыя, светлыя дні, - толькі тады адважыся сказаць сам сабе: «Ганну люблю».
Яны часта сядзелі дваіх у яе прытульным куточку. Вечары - цягучыя, догія - праляталі незаметку і былі гэткія ціхія, ласкавыя. Што яны рабілі?
Усяк было: то чыталі, то гутарылі, спрачаліся. Засёды разам, поплеч сядзелі адзін з адным. Засёды ён адчува, як нейкія нявідныя ніткі злучалі яго з Гануляй. Яны дрыгацелі мякка, квола, прыемна казыталі нервы. Яна здавалася блізкай-блізкай, адчувалася сёй істотай, перараблялася  частку самога сябе.
А шэрыя вочкі ззялі роным агнём: засёды рона, аднолькава песцілі, грэлі...
Бы вечар. Яны сядзелі, апавітыя дзінай прытульнасцю. Разам лёталі смелымі думкамі, марылі, загадвалі.
Дасюль Даніла ніколі не дума аб чымсьці агульным, вялікім, што заходзіць за межы ласнага жыцця, рукой маха на сякую «палітыку». Цяпер іначай. Цяпер разам, рука  руку, яны луналі  шырокіх, невядомых, але чароных абшарах; разам загараліся маладымі парываннямі, жаданнем пазнаць усё чыста. Пазнаць - і зрабіць нешта важнае, пільнае...
Лямпа безуважна асвятляла роным бляскам іх абуджаныя твары. Ён стука кулаком па стале.
- Гэта прада... Жыццё само паказвае. Кіруе... Людзі што дробныя часткі магутнай, вялізнай машыны... закон, непарушны закон жыцця... Пазнаць гэты закон - значыць стаць з нічога сім... І цікава гэта штука: маленькі шрубчык раптам пазнае весь складаны механізм машыны. Што ж тады?..
- А тады ён пачынае рабіць. Заважы дзе на сабе ці каля сябе ржу якую - прэч! Бачыць, што якая часціна машыны сапсулася, замінае толькі - прэч яе...
- Ха-ха-ха!.. А тады дабярэцца й да сяе машыны, пераробіць яе на свой капыл... Добра... А ведаеце, Ганна, мы ж пазналі гэты закон...
- Ну? Ці ткі пазналі?.. Дано? Мы дык гэта жо больш пасотні гадо як ведаем. А вы трохі спазніліся, здаецца, Даніла Кірылавіч...
Даніла пацёр мокры лоб.
- Вы жартаваць любіце, Ганна. Яно й прада, што я цяпер толькі гэта пазна... І, ведаеце, жыццё стала цікава. Ахвота бярэ жыць. Працуеш - і то з ахвотаю...
- Гэта, ведаеце, што з вамі стала? Не? Я вам скажу... Вы на камуністага трохі падобны сталі... Ну, але ладна... Даклад у вас гатовы? Не? Вось і працанік. Відаць, што ахвоты  вас да працы уй-юй-юй колькі!..
- Я зараз вазьмуся. Трэба кніжку во гэту прачытаць.
- А я не буду вам замінаць, пайду гарбату наладжу...
Яна выйшла на кухню. Даніла раскры кніжку, прачыта колькі радко і не зразуме нічога. Куды там! Каб гэта з ёй разам, тады сё зразумела. Тады се думкі  двары. А то - адна там, другая там, ліха ведае што такое...
А Ганна сё рона тут, нікуды не выходзіць. Зірнеш у кнігу, дык між радко - шэрыя вочкі... Дражняць, смяюцца...
Даніла пяся вачмі  святло, задумася. Не гледзе, як падышла Ганна. Мочкі абхапіла рукой яго кудлатую галаву, паварушыла.
- Працанік!..
Ён узя яе руку, адхілі убок. Потым...
Ён ніколі не дума, што зробіць гэта... Прыхілі яе да сябе і моцна, горача сцісну у сваіх абнімках. Пачу пад рукамі жаркае, крамянае дзявочае цела. Сэрца забілася, у галаве кляцы затукалі. Хваля - гарачая, бурлівая знялася, усяго заліла. Яшчэ мацней сцісну, шука вуснамі твару...
Яна вырвалася, адскочыла.
- Як вы смееце! Ноччу... дзячыну... Нахал! Вон пайшлі! Вон!..
Нават нагой тупнула...
У Данілы сярэдзіне пуста стала. Да болю пуста. Быццам усё павысыпалася. Стая воддаль, вінавата тупішыся, зрэдку кіда з-пад лоба палахлівы погляд. Бачы адны шэрыя бліскучыя вочы. А  іх... гне?.. Не, нешта іншае. Зорачкамі зіхацяць гарэзлівыя іскрачкі... Вусны дрыжаць, быццам ад стрымленага смеху...
- Што ж гэта?!
А Ганна пакацілася на ложку  нейкім адчайным, гуллівым смеху.
Даніла зусім асалапе. Як ні напружва свой розум, нічога не мог зразумець.
А Ганна смяялася.
- Чаго вы? - спытася.
- Ой! Ой! Каб вы зналі, які  вас выгляд бы... ха-ха-ха!..
Зно пакацілася. Зірнула на яго - яшчэ горш...
- Ды кіньце вы, Даніла... Хіба хочаце, каб я памёрла ад смеху... Досыць стаяць аслупянешы. Сядзьце лепей!..
Даніла се.
- Ну і дзівак вы. Ці ж гэтак можна? Няжо вы й сапрады падумалі, што я так раззлавалася... Мо думалі, што спалохалася? Ды не, я мужчын не баюся, я ж не інстытутка...
- Але я сё-ткі нічога не разумею.
- Тут і разумець няма чаго. Гэта нават не было для мяне неспадзявана. Я ж дано знаю, што падабаюся вам... Нават больш таго: знаю тое, чаго вы не ведаеце. Я знаю, што і вы мне падабаецеся... Што, не верыце? Не? Хочаце, я пераканаю вас... Хочаце?
Яна раптам падбегла да яго, ускочыла к яму на калені, абняла горача, моцна і стала цалаваць...
- Во! Во! Цяпер верыш? верыш?..
Даніла нясмела абніма яе гарачы стан...
 
5
 
Жыдкая гразь слюнява лізала ногі. Цвякала.
Было цёмна, як у магіле. Толькі здалёк, з канца вуліцы, ліхтар скрозь туман падміргва. Плюска чагось мокрым вокам. Мо плака?..
Каля дома свайго Даніла  лужыну пёрся. Не заважы. Ля дзвярэй спыніся. Узня руку паляпаць, але заместа таго абапёрся на дзверы і таропіся  цемру. Туды, назад...
Яшчэ гарэ твар, яшчэ нешта салодкае пералівалася сярэдзіне. П'яніла, ружовым тлумам галаву спавівала. Глядзе у тупую, мокрую цемень і бачы... яе бачы, ласкі яе адчува.
Стая, пакуль не працяла наскрозь мокрая золь. Тады здрыгануся і з давольнай усмешкай абярнуся к дзвярам.
Заспаная жонка. Бруд. Нейкі пах непрыемны на кухні. Цяжэрная ціша, мачанка...
Даніла паморшчыся. Утуліся сам у сябе, быццам адмежавася ад усяго, што навокал. Вошчупкам пасунуся  свой куток.
Дога не спа. Не мог заснуць, не давала Гануля. Чуць заплюшчыць вочы - іскрысты туман віхаецца, звонам няпынным звоніць. Рассуваецца і паказвае Ганну. Яна таксама віхаецца. То нахіляецца блізка-блізка, вусны чуваць, то далёка адносіцца, здалёк мігаціць. Круціцца... І соладка і дрэнна. Нудзіць нешта... А вочы расплюшчы - цемра адна.
Раз-поразу жонка цяжка на ложку варочалася. Стагнала, нешта бурчэла. Не разабраць... Не спіць, пэна.
Тады Даніла настаражвася, адганя ад сябе вобраз Ганулі, напружна, нецярпліва чака, пакуль сціхамірыцца жонка. Потым ізно аддавася ва ладу гарачых, захапляючых думак, мар.
Зно бачы Ганулю, чу яе блізкасць...
Пад ранне засну, але раптам праснуся, бо дзень зашарэ; час на работу ісці. Потым успомні - нядзеля! - усміхнуся здаволена і зно засну.
Абудзі грукат на кухні: жонка качэргамі арудвала.
Уяві сабе яе - худую, высокую, чорную. Яшчэ не старая гадамі, а жо састарылася. Жыццё наклала пячатку. Непрыгожая...
Данілу не хацелася ставаць. Не хацелася сустракацца з Арынай. Зна, што пойдуць упінкі, сварка. Абрыдла.
Ляжа, не варушыся. З спальні выбегла Манька, дачушка. Беленькая, маленькая. Даніла заплюшчы вочы, прыкінуся, што спіць. Яна спынілася ля яго і ціха, нясмела гукнула:
- Татка!
Даніла не вытрыма. Схапі на рукі дзячынку, пасадзі к сабе на ложак. Яна сядзела, утупішы вочы. У руцэ абаранак трымала.
- Хто табе да? - спытася бацька.
- Мамка, - ледзь чутна прашаптала і потым дадала троху весялей: - А  Сцёпкі няма... Ён свой з'е... Во...
У Данілы сціснулася сэрца. Шкада стала дзячынкі. Чаго - і сам не разуме. Потым успомні тое, што было чора; успомні, што дано жо ад дзяцей, ад сям'і адарвася, і сорамна зрабілася. Сорамна да болю.
А Манька ажывілася, лапатала:
- А  мяне лялька ёсць... Прыгожая... Во...
- Ну? Дзе ж яна?
- Там.
- Ану-тку прынясі, пакажы...
Яна саскочыла, пабегла  спальню і зараз вярнулася з самадзелкавай лялькай. За ёй паказалася калматая галавёнка Сцёпкі.
- А  мяне конь ёсць!..
- Давай яго сюды.
Праз момант абодва сядзелі  яго на ложку і наперабой лапаталі...
- Сцёпка! Манька! - пачулася з кухні. - Мыцца хадзіце! Зараз снедаць будзем.
Ускочылі, пабеглі смеючыся.
Даніла ста апранацца. Апранушыся, дога не важыся выйсці на кухню. Адтуль чувалася звычайнае сямейнае жыццё: дзеці пішчэлі, матка сцішала іх. Гэта пужала яго: адвык ад сям'і. Лішнім зрабіся, а сям'я - для яго. Дзеці... Яны любыя, бедныя дзеткі. Кветачкі дробненькія...
Як выйша у кухню, не глядзе на Арыну. Толькі, як се на лаку, нясмела перавё погляд з дзяцей на яе.
Яна мачала, сціснушы вусны. Худая якая! Яшчэ больш пахудзела. Кругі пад вачмі - сінія, страшныя. Але не шкада было - проста цікава...
Дзеці за стол пазалезлі, штурхаючыся. Яна гарнушак паставіла з бульбай. Накінуліся, што галодныя вачаняты. Сцёпка праз туга напхнуты рот пракулдаячы:
- Татка, чаму снедаць не йдзеш?
Арына нервова галавой дзерганула.
- Татку не трэба снедаць. Ён добра чора павячэра. У яго ёсць дзе паласавацца. Знайшо сабе месца...
Пачалося... Даніла выйша у пакой. Спяшаючыся, ста апранацца. Хутчэй, каб не чуць...
А з кухні няслося - Арыну прарвала:
- Злодзей ты! Згубіцель наш! Дакуль гэта я пакутваць буду... Дакуль мае дзеткі мучыцца будуць... Дзетухны мае родныя! Ясачкі мае! Няма  вас бацькі... Злодзей гэта, злодзей... Адрокся ён ад вас, мае любыя. Знайшо сабе шлюху... Ходзіць, каб яго нутро так хадзіла!
Даніла не мог трымаць: сэрца на часткі рвалася. Рукі трасліся, як апранася. Угрунь кінуся з хаты.
Як праходзі праз кухню, зірну на дзяцей. Бедныя... Твары застыглі  недаменні, адчаі. У Сцёпкі так і застася пона напхнуты рот. Кіну есці. З'есць тады хіба, як пасоліць слязьмі. А яны капаюць ужо, коцяцца буйнымі кроплямі...
Уваччу  Данілы засталіся дзеці. Не мог пазбыцца. Ішо і бачы перад сабой толькі іх, гаротных, пакрыджаных. У горле нешта клубком звівалася, душыла. Грудзі балелі ад мукі.
Што ж рабіць? Вярнуцца? Пагадзіцца з Арынай, з жыццём шэрым, будзённым?
Не, не змога! Жыць хочацца, жыць!.. Разумець, адчуваць жыццё. Будаваць яго, тварыць... А тут... Пахаваць сябе... Не!..
Уяві сабе ранейшае: клапоты, турботы... Адны сягды... Хлеба, дро, адзежы... І сё жыццё  гэтым. Жыццё сё... Ланцугі!..
Ішо Даніла і не зна сам - куды. Безуважна сіга па гразі, не важа, што накола. Мо затым не важа, што накола сё было таксама невясёлае, змрочнае, бруднае. Плака горад, плакала сё. Плакала неяк слізка, агідна, як той старац, што сядзіць на рагу вуліцы. Не плач, а слюмачанне нейкае...
Не гледзе Даніла, як к заводу прыйшо. Пахадзі трохі вакол і  клуб накіравася.
Там было ціха, пуста. У чытальні таксама нікога, адна бібліятэкарша. Пульхная, свежа-гнілая. Мухамор... Не любіць Даніла.
Не прывітася. Се за стол, газету зя. Але не чыталася, не да таго было. Усё дума. І слуха, як душа баліць, ламаецца.
Прыйшо Змітровіч, сакратар ячэйкі. Убачы Данілу - усміхнуся. Знае сё пра Данілу. Але нішто, не прыкра. Бо добры сябрук, хоць часам пасмяецца трохі, пашкеліць...
Падышо, лэпну Данілу па плячах.
- Ну як, Даніла?
- Дрэнна.
- Што, жонка сварыцца?
- Ат!..
- Знаю, брат, знаю. Ці толькі  цябе? Цяпер, брат, усё так... Крызіс быту, як кажуць. Ты што, разводзіцца думаеш?
Даніла здрыгануся, з спалохам утаропіся  Змітровіча. Як ён проста!..
- Не дума аб гэтым.
- Ага... Гэта самае лепшае. Гэта сё развяжа. Што ж цягнуць... Калі вы адзін аднаго не разумееце, калі  вас нічога няма супольнага...
Данілу  вачах дзеці пасталі: гаротныя тварыкі, буйныя слёзы, дзіцячае гора  вачах блакітных.
- Дзеці! - вымаві з сумам.
- А... Гэта горш... У дзіцячы дом аддаць, мы паклапочам.
- Не дасць яна, нізашто не дасць. Голадам паморыць, а не аддасць. Я знаю яе.
- Ну, мала што... І сілком можна зяць, цераз суд.
- А як, хіба суд прысудзіць можа?
- Вядома.
Гутарка перайшла на драбноты, на спосабы, як можна ладзіць усё гэта. Даніла й не прыкмеці, як думка аб разводзе сур'ёз захапіла яго. Гэта выйшла неяк раптам, нечакана. І цяпер Даніла выпытва у Змітровіча пра се парадкі, законы, усё абмяркова, быццам справа гэта дано вырашана і засталося толькі здзейсніць яе. Ясней стала і лягчэй.
У гутарцы Змітровіч неяк спытася:
- А Матузова як жыве?
І сміхнуся. За ім Даніла. Уяві сабе Ганну - свежую, маладую, моцную. Цяплом нутро сагрэлася. Пачу сябе дужэйшым, пачу падвойную сілу. Успомні, што чора было.
- Ганна разумная, - адказа.
- Толькі?.. Глядзі, брат Даніла, каб не выйша пшык у цябе... Мо толькі з-за дзекі і гармідар узня?
- Нічога я не ведаю...
- Што, сэрца на старасці зажадала кахання, а?..
Данілу жо весела, добра было. З ахвотай на жарты Змітровіча адказва жартамі...
 
6
 
Ганна вясёлая была дзячына. Любіла і з хлопцамі часам пакарагодзіцца. А яны за ёй - на пераспехі...
Часам моладзь вечарынкі наладжвала. Трэба ж адпачыць, забавіцца: маладосць свайго патрабуе. Даніла, вядома, не хадзі на іх: куды яму, старому... І раней - нішто, а цяпер - мука. Хочацца засёды быць з Ганнай. Без яе - нуда, жыццё не люба.
Вось і сягоння... Сядзіць у чытальні, бо  двор пайсці - сварка, упінкі вечныя. А Ганна на вечарынцы  прыяцелькі.
Сумна Данілу. Чагось не стае. Няма яе - значыць, пуста. Нічога няма. Ходзяць вакол, сядзяць, чытаюць, часам гутаркай кратаюць, а пуста сё рона. У кніжцы, у газеце - таксама пуста. Ёсць нейкія словы, але сухія, застыглыя. Парахня... Словы таксама пустыя.
Цягне  Данілы нешта з сэрца, цэдзіць нуду шэрую, цягучую - талакно гнілое. Думкі - таксама шэрыя. Невясёлыя. Родзяць абразы беспрасветныя, цяжар на душу пакладаюць.
А тут яшчэ гэты Асеенка. Павярнуся толькі, а след пакіну - нейкую трывогу зня невыразную.
Падышо адзаду, хіхікну, паказа твар свой агідны, хітры.
- Добры вечар, Чаборскі! Хе-хе... чытаеш? Ай думаеш? Аб чым? Хе-хе... Аб міжнароднай палітыцы?..
У, брыда! Так і лезе  душу. Калупае жорсткімі пальцамі.
- А Матузова дзе? Хе-хе-хе...
- А я адкуль ведаю.
- Не ведаеш?.. У Рабавай вечарынка сягоння. Можа, там?
- Можа, і там. Схадзі паглядзі...
- Хе-хе-хе... Можа, каму больш цікава паглядзець, хе-хе!..
Падміргну, засмяяся брэхам шчанячым, знік. Даніла яму след шчырую лаянку  думках пасла.
А сам занепакоіся. Чаго - невядома. Да нуды турбота нейкая няясная далучылася. Разам апанавала, захапіла, прымусіла зрушыцца з месца. Куды - усё рона. Абы не сядзець. Цяжка.
Выйша на вуліцу. Здзівіся, што суха. Мо раней не прыкмеці, а мо цяпер толькі сцісну мароз, высушы раптам восенныя слёзы.
Лёгка на дварэ. Грудзі п'юць набгом свежае, халоднае паветра. Многа яго, пона сюды! Угару куды раздалося - да самых зорак! Вунь яны зіхацяць - чысцюткія, вострыя. Міргаюць, смяюцца...
А сцяж па вуліцы - таксама зоркі. Знікаюць далёка-далёка. Прыгожа. Добра так.
Ідзеш - тук! тук! ту!.. Гулка, смела раздаюцца крокі. Аж на другі бок вуліцы пералятаюць. І намысля цвярдзей нагамі ступаеш. Няхай далей, яшчэ далей ляцяць зыкі, няхай будзяць вячэрні спакой!..
На галонай вуліцы - тлум, гоман. Гуляюць пярэстай, гаварлівай грамадой. Вокны ззяюць раскошай, багаццем. І людзі таксама.
Нэп. Весяляцца, рагочуць, ловяць жыццё... Ладна. Жывіце, святкуйце... Лавіце хвіліны - яны вашыя... Толькі хвіліны, бо час наш, бо мы ладары жыцця - наша яно...
Успомнілася Данілу данейшая гутарка з Ганнай.
- Свінні. Завадскія свінні...
Даніла зня галаву. Ішо проста, нікому не дава дарогі. Адчува нейкую гордасць, давольнасць.
- Глядзіце на нас! Гэта мы - пралетары. Захочам - і не будзе вашага бляску, раскошы...
А як дайшо да канца вуліцы, спыніся і не зна, куды йсці. Дога стая, пакуль надума, адважыся. Пайшо туды, дзе жыла Рабава.
Чаго там? Хіба ён не малады? Хіба яму нельга гуляць?..
Ішо усё шыбчэй і шыбчэй. Каб не спазніцца, каб не прыйсці, як шапкі разбіраць будуць. Тады сорамна будзе...
Як падыходзі ужо, парачку бачы, гуляла па вуліцы. Міжвольна ход замарудзі. Можа, Ганна?..
І нейкая незразумелая трывога скрабанула за сэрца.
Спаткася. Не... Хлопец знаёмы з дзячынай. Хлопец прыгледзеся да яго, пазна.
- А, Даніла! Адкуль, куды?.. На вечарынку йдзі к Рабавай! Там усе нашы.
- У Рабавай? - перапыта Даніла.
- Во тут, за рогам. Агонь там убачыш...
Данілу захацелася грунь пабегчы.
- Значыцца, нішто... Нават запрашаюць...
А Ганна ваччу, як жывая...
У невялічкім пакоі, што селядцо у бочцы, людзей панабіта было. У кутку хлопец на гармоні рыпа. Усё - моладзь. Свае.
Ганну Даніла адразу бачы... На ложку сядзела. А поплеч Змітровіч. З захапленнем гаварылі аб нечым. Як убачыла Данілу, быццам здрыганулася, па твары цень нездаволення прамігну. А мо так здалося Данілу?
Азвалася першая:
- А... Даніла. Адкуль гэта ты? Як сюды трапі?
Змітровіч глядзе з нейкай гультаяватай усмешкай. Прыкрай яна здавалася Данілу. І да Ганны нейкая варожасць з'явілася. Ледзь прыкметная. Не адказа ёй, звярнуся да сіх:
- Добры вечар, кампанія! Старых прымаеце?
- Прымаем! Сядай!..
А адзін з кутка важна адазвася:
- Старых з маладым сэрцам - ахвотна...
Даніла падсе к гуртку хлапцо. Гамані з імі і разам сачы за Ганнай. Яна таксама кідала на яго погляды. Усміхалася. І сё з Змітровічам гаманіла.
Данілу не па сабе было. Не зна, што рабіць. Адчува сябе не на сваім месцы. І дужа зрадавася, як хлопцы папрасілі на гармоні сыграць.
Ігра Даніла па-мастацку. Калісь на заводзе першым гарманістам бы. Гармонь у яго руках жывой рабілася, пела галасамі чаронымі, захапляючымі. То плакала, галасіла - сэрца жалем сціскала, - а то раз рассыпалася радаснымі, гуллівымі акордамі, узбуджала маладыя, бурлівыя настроі.
Цяпер Даніла зайгра нешта сумнае-сумнае. Плакала гармонь, жалобу адвечную  зыкі кладала.
Усе паціхлі, слухалі. Ганна таксама сціхла. Глядзела на Данілу. Сур'ёзна, глыбока глядзела. У шэрых вачах бяздонне адкрылася, сумам спавітае.
Даніла зірну на яе. Стрэся поглядам. Злёгку сміхнуся. Яна быццам схапянулася, галавой трахнула...
- Годзе, Даніла! Каму пахаванне граеш?..
- Таму, што не вернецца.
Ён спыніся.
- А цяпер - таму, што жыве і жыць будзе!.. Міхась, выхадзі!..
Трахану валасамі, адкінуся назад, шырокім, смелым махам гармонь ірвану.
Брызганула, зайскрылася бурна-гуллівае. Зайграла смешкамі па тварах, аганькамі  вачах. Міхась - спрытны хлопец - выскачы, у бокі зяся, застыгну у маладзецкай постаці...
- Э-э-э-х!
І  скокі пусціся...
Потым агульныя скокі пайшлі. Даніла ігра, ні на часінку не пакіда гармоні. Ганна не скакала. Адзін хлопец выцягну бы яе, крутану колькі разо пад агульны рогат дый пусці - не хоча.
Вечарынка позна кончылася, гадзіне а чацвёртай. Даніла падышо да Ганны.
- Дахаты разам пойдзем?
- Ну, вядома. Чаго пытаешся? З кім жа я пайду?
І яна загадкава сміхнулася. Даніла не зразуме гэтае смешкі.
Дарогай мача. Змора адчувалася. А сярэдзіне ссала нешта, нейкае новае пачуццё раджалася. Якое - не зна Даніла. Невыразнае. Але звязанае з Ганнай.
Ганна азвала яго:
- Што мачыш, мой дзядулька? Злуеш, можа?
- На каго?
- Можа, на мяне?
- Ды не, за што я буду злаваць. Так, нешта дрэнна... Змора нейкая... Цяжка. Падумаеш - страшна робіцца. Слабы я, Ганна. Мо стары жо, затым... Каб што яснае, выразнае, а то - цемра. Невядома, што далей...
- Глупства. Што далей? Усё, што належа... Будзем жыць, працаваць... Чаго ж табе яшчэ?
- Жонку кіну, сям'ю... А ці ведаеш ты, Ганна, што расла яна жо  мяне... сям'я... Часткай мяне зрабілася. А тады што ж: пуста... Чым запоніць?
- Ну, аб гэтым і думаць не варта. Запоніць? Абы посуд бы, а чаго наліць - стане... Ды што ты нешта? То бадзёры бы, смелы, жыць хаце, а то... нядобра гэта.
Даніла мача трохі.
- Ты, Ганна, дужэйшая за мяне. Ты маладая. І ты падтрымліваеш мяне...
- Куды там!..
- А знаеш, Ганна, чаго я баюся?
- Ну?
- Я баюся, што занадта люблю цябе...
- Ат, кінь ты... Люблю, люблю... Трэба прасцей на рэчы глядзець. Ну, здружыліся, зразумелі адзін аднаго... Ну, можа, упадабалася табе трохі... як жанчына... Хочаш мяне... Навошта выдумваць яшчэ нешта надзвычайнае, вялізнае, страшное... Час ужо знаць, што такое любо...
- Ды я не спрачаюся. Ну, няхай так, няхай любо - гэта тое, што ты гаворыш... Дык хіба не можа быць яно моцным, вялізным, такім, што - страшна...
- Ат!..
Колькі часу мачалі. Загаманіла зно Ганна:
- Гэта прада, нядужы ты. Мала  цябе гэтага задору жыццёвага, упартасці... Не стары ты... надарвася...
- Надарвася... Ну, вядома, надарвася... Але ж хочацца быць дужым, смелым, упартым...
Памача трохі.
- Слухай, Ганна! Ты паможаш мне, ты не пакінеш мяне?..
Нейкая трывога чувалася  голасе. З напружнасцю чака адказу.
- Адкуль жа я ведаю, - ціха сказала Ганна.
 
7
 
Ляцелі дзянькі. Яны засёды ляцяць, мільгаюць у вечнасці, як матылі. Ніколі не спыняюцца. Мо б каму й хацелася іх спыніць, затрымаць, але дарма!
Вось Данілу часам таксама дужа хацелася спыніць бягучы час, каб застыгну ён на адным моманце, каб тое, што перажыва ён у той момант, век не знікала...
А часамі інакш. Часамі нудна было, і жыццё марудным здавалася. Тады - каб шпарчэй, каб не прыкмячаць, як цягнецца час, каб не адчуваць яго нуднага поступу... Або - праваліцца  скрозьдонне...
Усяк было...
Ужо, растрасаючы мокрую жоць, пракавыля кастрычнік. Лістапад ску ледзянымі ланцугамі аголеную зямлю. Ужо марознай празрыстасцю працялося паветра. Але снегу яшчэ не было - рана.
Адсвяткавалі вялікае свята - гадавіну Кастрычніка. Хораша было. У Данілы весь дзень бы узняты настрой. Як ішо у дэманстрацыі, пяя на сё горла. І  вачах бы агонь. Сталёвы... Адчува сябе часткай магутнага, моцнага і сам бы смелы, магутны.
Чырвань усюды ззяла пабедна, урачыста. Чырвань гарэла крывавым агнём. І агнём разлівалася накола. Запальвала, уздымала, абуджала.
Даніла йшо поплеч з Ганнай і рад бы, што яна маленькай, нязначнай цяпер здавалася. Цяпер Даніла бы сам моцны, дужы. І дума са здавальненнем: «Дык не, не з-за Ганны сё гэта, яна таксама - дробязь. А цягне мяне, уздымае з жыццёвае багны во гэта - чырвонае. Агульнае, вялікае і магутнае. Яно сім дае моцы, усіх адраджае».
І з натхненнем глядзе уперад, скрозь людзей, скрозь будынкі і бачы, як у сне, нешта таемна-прыгожае. Такое, што ні да чаго не падобна, што  зорных праменнях...
А вечары бы спектакль у клубе. Ганна на сцэне іграла, Даніла сядзе сярод людзей адзінотны, пакінуты. Прынамсі настрой бы такі  яго.
Чагосьці нялока было. Асабліва як вуха лавіла гутаркі пра Ганну. Усе казалі, што добра іграе яна. Хвалілі. Даніла тады тупіся, нават чырване.
Дзіна гэта... Яму чагось быццам стыдна было за Ганну. А мо не падабалася, што сіхная яна сёння, што ад яго далёкая? Хто яго ведае... Толькі дрэнна было яму. І без следу згіну святочны настрой.
На сцэне таксама Змітровіч ігра, Ганнінага каханка. Як заставаліся яны разам на сцэне, як кахаліся, мілаваліся, тады  Данілы едкім шчолкам аблівалася нутро. Здавалася, што се на яго глядзяць, хоць, пэна, ніхто і не дума. Здавалася таксама, што занадта шчырасці  Ганны з Змітровічам, што не йграюць яны, а запрады кахаюцца.
Злосць ахапляла, рэнасць дурная чарвяком атрутным шавялілася.
Нялюба й тое было, што на сцэне Ганна надта прыгожая была. Такая, што се захапляліся, усе любаваліся ёй.
Як кончыся спектакль, Даніла за сцэну пайшо, туды, дзе артысты малююцца.
У невялічкай каморцы тлум стая страшэнны. Артысты разгрыміроваліся. Жартавалі, смяяліся.
Даніла не вайшо у каморку. Спыніся перад напаадчыненымі дзвярмі і з цікавасцю азірну пакой.
Ля стала мітусіліся хлопцы, дзячаты, з гвалтам хапалі адзін у аднаго баначкі, люстэркі, шмотачкі. Сумятня страшэнная...
А воддаль у кутку Ганна стаяла з Змітровічам. Ён хустачкай твар выціра ёй. Жартуючы, цёр там, дзе не трэба. Яна быццам злавалася, кідала на яго прытворна-сярдзіты погляд. Але Даніла бачы нешта іншае  бліскучых шэрых вачах, тых, што часамі чароным святлом сагравалі яго, песцілі, заманьвалі  сваё прамяністае бяздонне...
Даніла стая скамянелы. Сударгава схапіся за прыталку. Агіднае, нават для яго самога, пачуццё расло сярэдзіне. Чу, як крывяцца вусны  хваравітую смешку, як агідная злосць абурае. Чака, што далей...
А Змітровіч усё жартава з Ганнай. Узя пушачку з пудрай і ста яе пудрыць. Яна заплюшчыла вочы і сміхнулася нейкай дзіцячай, чаронай усмешкай. Потым ён выцер пудру, адхіліся, нібы разглядаючы, любуючыся яе тварам, і потым... шчыра, горача пацалава яе  вусны.
Яна схапянулася і з вясёлым, гарэзлівым смехам пагналася за ім.
Колькі хвілінак тузаліся па пакоі. Потым - змораныя, вясёлыя, маладыя - паваліліся на канапу і глыбіліся  жвавую гутарку.
Што з Данілам рабілася - і сам ён не веда. Непрыстойна тросся  ліхаманкавым абурэнні.
Туды кінуцца... Да іх... Разарваць на шкумаццё гэтага маладога, нялюбага...
Не, смех будзе. Сорамна... Пабегчы... згінуць... схавацца... Не бачыць, не ведаць нічога!..
І ён пабег, што звар'яцелы. Увушшу пякельныя званы перазвоньвалі, рэзалі нутро...
«Як яна... З ім... Жартуюць... цалуюцца... Здрадніца!..»
З клуба грунь выбег...
А на дварэ - празрыста-сталёвая ноч. Маладзік малако разлі. Сцюдзёнае. Яно прыемна галаву ахаладжае.
У Данілы прасвятляецца, знікае туман. Злосная напружнасць змяняецца зморай. Але змора нервовая: ліхаманка трасе, хоць і не надта сцюдзёна.
Зно Даніла маленькі, недалужны. Плакаць хочацца. Хочацца выплакаць усё, крывавымі слязьмі...
Ён не злосны жо на Ганулю. Ён кахае яе, яна - дарагая яму... Ён, здаецца, маліся б ёй, каб толькі яго не кінула. Ён слабы, надарваны...
Дык ці ж ён вінаваты? З дзяцінства працуе, цяжка, да знямогі працуе. З дзяцінства яго рукі вунь у якіх мазалях. Карузлыя... Ён выкла сілы, ён выпетра увесь. Ён стары жо, хоць трыццаць пяць гадо толькі мае... Дык што ж яму рабіць?..
Страшная гэта Ганна. Страшная затым, што незразумелая, дзіная... І разам простая. Яна сё проста, прадзіва робіць, так, як належыць... І калі з Змітровічам - таксама прадзіва... А ён, Даніла, няздольны, ён заблытаны  сетцы. І век заблытаны бы - не вырвацца. Урос у старое...
Ішо Даніла проста туды, к Ганнінай кватэры. Не мог больш нікуды ісці, бо куды ж пойдзе? Дахаты? Не! Куды хоця, толькі не дахаты. Асабліва сягоння. Сягоння ён яе павінен бачыць... Вось сядзе на ганку і будзе чакаць. Будзе сядзець, пакуль не прыйдзе яна.
Так і зрабі. Прытуліся  куточак, захінуся шчыльней, бо сцюдзёна, і сціхамірыся, аддашыся думкам на волю.
І паплылі яны - няясныя, халодныя. Абудзілі пачуццё глыбокай адзіноты, адарванасці ад усяго.
Вось навакол... Горад. Людзі жывуць. Спяць каторыя, каторыя гуляюць. Вунь нават песня недзе тонкім срэбрам ліецца...
А ён асобна... Ён адзін... У яго няма таго, што ва сіх. Ён воддаль стаіць, адзінотны...
Гэтак дума Даніла, аж пакуль за рогам галасы не пачуліся...
- Ганна! - усхапіся Даніла і зараз жа цямі, што з ім ідзе... з Змітровічам...
Настаражыся, што заяц... Шкада, не відаць. Пэна, пад ручку, а мо абняшыся...
Спыніліся. Гутараць. Што - не разабраць. Зараз развітаюцца. Ці пацалуюцца на развітанне?..
Даніла з болем, з напружаннем чака пацалунку. Ён жада яго, ён бы патрэбны яму, каб падагрэць пачуццё рэнасці...
Хто яго ведае... Можа, далёка? Толькі не пачу Даніла.
З-за рога дома Ганна з'явілася. Знецікі, відаць, спалохалася, застыгла на месцы.
- Хто гэта?
- Я.
Вольна здыхнула.
- Ух... Нядобры, напалоха... Хоць бы азвася, а то сядзіць мочакам. Ці дано прыйшо?
- Не.
- Хата зачынена, не ведаеш?
- Не ведаю.
Пачала ляпаць у дзверы. Даніла мача. Праз колькі часін адчынілі.
- Пойдзем у хату! - звярнулася да Данілы.
Ён нічога не сказа. Пасунуся след. Хацелася нешта сказаць, балючае, ад самага сэрца, але не было сілы.
У хаце се на ложку, утупіся.
Яна запаліла лямпу і падсела к яму. Узняла рукой галаву, зазірнула  вочы.
- Што прызаны, мой дзядулька?
У шэрых вачах Даніла бачы шчырую ласку.
Горка стала. Захацелася пажаліцца, як дзіцяці пакрыджанаму. І ёй - нікому болей... Ёй, гэткай прыгожай, добрай, ласкавай... Ён раптам схапі яе руку і ста цалаваць. Яна вырвала, занепакоілася.
- Што ты гэта, Даніла, звар'яце, ці што?.. Я ж не поп, што ты мяне  рукі цалуеш...
Даніла зірну на яе жаркім, пакутным поглядам.
- Гануля! Я дужа люблю цябе... Я... сам не ведаю... Ты - усё... Ты жыццё маё...
Яго твар пакрывіся. У голасе слёзы чуваліся. Мужчынскія - дзіныя і мнагазначныя.
Гануля мочкі абняла яго, з пяшчотай прытуліла да сваіх грудзей.
Ён плака, як дзіцёнак. А яна гладзіла яго калматую галаву, супакойвала.
- Ну чаго ты, Даніла... Кінь... Што з табой зрабілася? Раскажы лепей...
Як супакоіся, ён уста, пахадзі па хаце.
- Знаеш, Гануля... Я табе без смеху скажу, сур'ёзна... Я не перажыву, калі ты кінеш мяне... Я не здужаю перажыць гэтага...
- Адкуль ты зя, што я цябе кінуць збіраюся?..
- Гануля, я бачы сёння. Я ля дзвярэй ста. Ты з Змітровічам...
- А, во што... ха-ха-ха!..
Яна весела, гучна рагатала.
- Дык во ты чаго? Ну, гэта ж глупства, Даніла. Пажартавалі трохі... Прада, ён мне трохі падабаецца... Хлопец нішто - спрытны...
- Я знаю...
- А кінь ты, Даніла. Мала што... На кожную драбязу вагу звяртаць... Ну, хадзі лепей, сядзем поплеч, пагамонім аб чым-небудзь другім.
Даніла се, абня яе, з каханнем глядзе у шэрыя іскрыстыя вочы.
- Гануля, сонейка маё... Ты аджывіла мяне, але, мусіць, ты й загубіш...
- Зно ты сваё, кінь!..
- Ды не, Ганначка... Я ведаю, я чую. Ну ты ж, скажы па прадзе, ад шчырага сэрца... Змітровіч табе падабаецца?.. Так?
- Ну, ладна...
- Магчыма, што ты яго палюбіш... Толькі па прадзе скажы: магчыма ж гэта?
- Ну, няхай сабе магчыма... Ну дык што?..
- Ты кінеш мяне.
- Як гэта кіну? Мы астанемся прыяцелямі, будзем памагаць адзін аднаму, адзін аднаго падтрымліваць...
- Не тое гэта...
- Ай, які ты, Даніла! Ну, ці ж можна быць нюняй гэткай? Трэба бадрыцца, вышэй галаву трымаць. Няжо ж так аслабе, што не можаш смела, бадзёра зірнуць на жыццё?.. Сорамна. Табе ж не прывыкаць. Ты - работнік, радзіся  працы, у працы зрос... Слухай, Даніла, ведаеш што?.. Кінем мы пра гэта... Во што... Абяцай мне, што не паддасіся, што засёды будзеш смела, бадзёра глядзець на сё, што не будзеш урывацца  што-небудзь адно, у адзін куточак, а будзеш шырэй глядзець: тут дрэнна, дык там добра; тут пуста, дык там пона... Во так! Ну, дык абяцай мне гэта... Добра? Абяцаеш?.. Ну ты, мужчына!..
Яна палажыла яму на плечы свае рукі і парта глядзела на яго вясёлым, задорным поглядам. Ён пачу, як і яму робіцца весела. Усміхнуся...
- Ладна. Я папрабую. Абяцаю табе, мая галубачка. Паваюем яшчэ...
 
8
 
Снег... Снег... Снег...
Разам пасыпася, як з вялізнага каша. Сняжынкі беленькія, кволенькія замітусіліся мітульгой у гулліва-вар'яцкіх скоках...
- Гэй, беражыся! Дарогу нам! Аблепім, спаём, беллю пабелім... Усё!
І пабялілі... Зямлю атулілі кодрай мяккай, пухкай. А на будынкі, на дрэвы - бровы белыя панавесілі, дзядамі сівымі зрабілі...
Людзі хаджалыя твары хаваюць: не хочуць гарэзлівых пацалунка спрытных сняжынак. Але ці ж ад іх схаваешся - гэткія пройды... Залезуць пад шапку, за канер, разліюцца вільгаццю, мыюць чалавека гвалтам... Во якія дасціпныя!..
Але людзі не злуюць. У кожнага твар вясёлкай грае. Куды ж там... Светла, прыгожа... Чысценька, як у свята. Весела!..
У гэты першы зімовы дзень Даніла  сваёй хаце сядзе.
Свята... Жонка сышла некуды, дзеці  спальні дурэюць. А Даніла ля акна.
Акно на гароды. Пакуль воку відаць - белы прасцяг чыстым абрусам. На ім прыкрымі плямамі - праслы, дрэкі. А далеч там усё апавіта туманам. Гэта сняжынкі спляліся  цэлую хмару, загараджваюць, хаваюць ад вачэй, жартаніцы, што дзеецца там далёка.
Даніла якраз у тую шэра-бялясую заслону нерухомым поглядам упяся. Не бачыць нічога, бо весь у думках. А вочы так у прасцяг узіраюцца. Толькі бачаць адну бель - новую, свежую.
У гэтую бель душа просіцца, хоча зліцца з ёй, сама  бель абярнуцца. Каб памыцца, пачысціцца, каб свежай стаць, маладой.
Данілу немаведама што  галаву лезе...
...Каб пайсці туды, у туманную далеч... туды, за заслону за снегавую... Ісці, ісці... Усё далей і далей. Каб аставалася ззаду сё гэта будзённае, нуднае, каб нешта новае, невядомае, непазнанае агарнула. Каб новае жыццё. Такое, як у казцы... Не, не  казцы... Такое, як яны з Ганнай малявалі. Такое, як Ганна, бо яна новая і непазнаная... Яна дзіная, чароная... І зараз уваччу  Данілы пастала яна - Ганулька. Тая, за якой пайшо услед, якая вабіць непераможнай, цудонай сілай. Ганулька любая, дарагая... Усё жыццё яго...
- А калі раптам... кіне...
Сэрца  Данілы холадам сціснулася.
- Не, не можа гэтага быць. Не павінна... Не будзе... бо калі будзе, тады... немаведама... страшна...
Даніла ста, трахану галавой. Захадзі нервовым крокам па хаце.
Ахапіла нецярплівасць, трывога.
Хутчэй трэба што якое рабіць. Во зараз жа, не марудзячы... Трэба схапіць, заладаць шчасцем... і жыццём... А як?..
Ён азірнуся накола, быццам шукаючы, з чаго пачынаць. І зараз жа агнём працяло:
«Тут... Во тут трэба рабіць што... Трэба канчаць. Дзеці... Эх, каб не яны! Тады б усё было ясна, зразумела. Тады б не цягнула назад, не прыціскала б да долу нейкая вага, да якой ланцугамі прыкуты».
Дзеці... Бедныя, гаротныя...
Даніла прыслухася. З спальні нёсся вясёлы рогат дзяцей. Яго пацягнула да іх, захацелася бачыць, прыгалубіць...
Увайшо у спальню. Дзеці змоклі, сціхамірыліся, быццам спалохаліся. Адвыклі.
Ён узя меншую Маньку на рукі. Яна падалася, мочкі прытулілася да яго.
- Дзетачка роднае... Гаротніца мая маленькая! - шапта Даніла, носячы дачку па хаце.
Хацелася нешта сказаць - добрае, ласкавае, але не было сло. Толькі з пяшчотнай ласкай прыціска да сваіх грудзей: здавалася, што гэта не дачка, а частка яго грудзей, частка сэрца.
Потым се на крэсла, Сцёпку к сабе падазва. Пасадзі на калені. Сцёпка таксама да яго прытуліся.
- Што, дзеткі, можа, казку вам збаяць?
- Збай, татачка! - у адзін голас прагукалі.
Ён пача:
- У далёкай-далёкай старонцы, там, дзе ніколі зімы не бывае, дзе сонейка свеціць засёды, там жы адзін волат. Цяжка яму жылося, бо не ме ён волі. Спакон веку ён бы прыкуты да каменя магутнымі, цяжкімі ланцугамі. Яны спавівалі сё яго цела і былі гэткія моцныя, што нават павярнуцца не давалі. Ён часта напружвася, хаце парваць ланцугі, але толькі глыбачэй уядаліся яны  цела. Ён стагна і плака... Якраз каля таго каменя, да якога бы ён прыкуты, выраслі дзве кветкі. Такія, што юцца каля якога-небудзь прадмета, нібы хмель наш. Толькі яны былі гэткія прыгожыя-прыгожыя. І вось яны абвіліся вакол таго волата. Яны прыбралі яго, аздобілі і давалі яму вялікую цеху сваім хараством. Ён палюбі іх больш за сё на свеце, бо яны быццам палягчалі яго няволю... Але прыйшо час, і ланцугі з'ела ржа. Волат зрабі апошнюю патугу, і яны рассыпаліся. Вольна здыхну волат, радасна, смела зірну накола і шука толькі напрамку, куды б пайсці. Бо ён бы вольны і магутны. І вось тады ён убачы, што тыя кветачкі, якія абвівалі яго, засталіся цэлыя, бо яны былі маладыя і гібкія. Ён папрабава іх заблытаць, але бачы, што прыраслі яны да яго цела сваім голлейкам. Яму так шкада было гэтых кветачак, што ён дога дума, ці парваць іх, а самому пайсці  вольны свет, ці застацца, каб не згубіць іх маладога жыцця. Бо ён дужа-дужа іх палюбі...
Даніла змок. Углыбіся  думкі. Сцёпка азва яго:
- Татка! А яму ж можна было выкапаць іх з карэнькамі і панесці з сабой туды, куды сам хаце ісці...
Бацька зірну на сына кахаючым поглядам.
- Прада, сынок... Ён так і зробіць...
- Як зробіць?
Але  гэты момант ляпнулі дзверы - матка прыйшла. Даніла пакіну дзяцей, сам выйша з спальні і зно ста хадзіць узад і перад. У яго жо склася замер канчаткова пагаварыць з Арынай.
Трэба кончыць, парваць гэтую блытаніну.
Арына  кухні нешта парадчыла. Зараз увойдзе, пачнецца...
- Ну, няхай. Апошні раз.
Арына вайшла, спынілася, убачышы яго.
- Прыйшо... каб па табе трасца хадзіла! Чаго табе трэба? Ты ж адрокся ад усяго, ты ж змяні сваю сям'ю... Чаго ты прыходзіш сюды? Чаго ты мучыш мяне?
Даніла перапыні яе:
- Слухай, Арына. Кінь лаяцца. Я хачу з табой сур'ёзна пагаварыць...
Яна раз змокла, спалоханая. Яна дагадалася, аб чым хоча ён гаварыць. Яна кожны дзень чакала гэтага, хоць аб гэтым баялася думаць, бо яшчэ не згубіла надзеі на добры канец. І вось яно падышло...
- Ну, гавары, - сказала дрыжачым голасам.
- Я, Арына, больш не магу зносіць гэткага жыцця. Я многа дума аб гэтым і рашы, што жыць з табой я не магу...
- Ну? - крыкнула яна з адчайным голасам.
- Я цвёрда надума развесціся...
Арына раптам загаласіла.
- Божухна-бацюхна! Да чаго дажылася... Ці дзеля гэтага ж я кахала яго, ці ж дзеля гэтага я замуж пайшла, каб цяпер сорам убачыць... Шлюха гэта, разлучніца праклятая! Абваражыла яна яго, ачмуціла...
- Арына, не чапай яе. Яна не вінавата... Не дзеля яе гэта. Проста жыццё гэта мне не  змогу. Не здавальняе мяне...
Арына раз схапянулася.
- Дык жа не! Не будзе гэтага, не будзе!.. Ты дума - так проста ад мяне адкараскаешся? Не!.. Я - няхай, дык жа дзеці ёсць... Што ж ты сабе гэта дума: напладзі, а цяпер - на, кармі, гадуй... Не, пачакай!..
- Дзяцей я к сабе вазьму.
- Што? Дзяцей? Ад роднае маткі? Каб я ды дзяцей сваіх аддала? На пагібель, на смерць? Ды няхай у мяне рукі, ногі паадсыхаюць, калі я кіну дзетак сваіх!.. Родныя мае, залаценькія! Хадзеце сюды, на бацьку зірнеце, як ён кідае сям'ю сваю, як ён вас, сваіх дзетак, зракаецца...
Сцёпка з Манькай ля дзвярэй. Плакалі - горка, адчайна...
Даніла нічога больш не сказа. Узя шапку і выйша з хаты...
Ён хаце цяпер пайсці да каго параіцца, як пачаць справу аб разводзе. Але куды, к каму? Дога перабіра у думках сваіх сябруко.
«Змітровіч», - раптам у галаве мігнула.
І пацягнула да яго. Захацелася бачыць, паглядзець на яго, прыгледзецца, палюбавацца на яго - маладога, прыгожага. Можа, з зайздрасцю? Ну дык што ж!..
Даніла пайшо перш у клуб, але там не было Змітровіча. Пайшо на кватэру - там заспе.
Змітровіч сядзе за сталом, нешта піса. Як убачы Данілу, ветла сміхнуся.
- Здаро, дзядзька! Як гэта затрапі сюды?..
Як ні прыслухвася Даніла, але не пачу у голасе Змітровіча нічога такога, апроч прыяцельскай ветласці. Сам трымася нацягнута, афіцыяльна.
- Па справе прыйшо.
- Ну, ладна... Справа справай, але сядай перш... Як маешся?
- Нічога сабе...
- Як з жонкай? Ваюеш?
- Вось аб гэтым і прыйшо да цябе. Сёння канчаткова гавары з ёй, надума ужо развесціся. Прыйшо да цябе папытаць, як гэта зрабіць...
- Во! Дано пара... Я ж каза табе... А як яна, згодна?
- Не.
- А, дык гэта праз суд трэба. Напісаць заяву, ну й грошай ладнага заплаціць. Але гэта глупства... Калі не хопіць - выручым... Заяву ведаеш, як напісаць?.. Не?.. Сядай, пішы, я прадыктую...
Даніла ста пісаць. Як скончы, зараз жа йсці нарыхтавася. Хоць і некуды было, хоць і не хацелася нікуды йсці, але  Змітровіча таксама не хаце заставацца.
Змітровіч затрымліва.
- Пастой, куды ты... Пасядзі троху, зараз гарбату згатуем, нап'ёмся па-халасцяцку.
- Не, трэба яшчэ  адно месца зайсціся. Некалі...
Ён развітася і наладзіся выходзіць, але  гэты момант адчыніліся дзверы і  пакой убегла Ганна.
- Андрэй! - яшчэ на парозе крыкнула яна свежым, вясёлым голасам, і гэта слова нажом разнула Данілу.
«Андрэй... не Змітровіч», - падума.
- А, Даніла, - заважыла Ганна. - Здаро! А ты як сюды трапі?.. Хлопцы! - звярнулася яна да абодвух. - На спектакль пойдзем! Чаго вы седзіцё тут, як тараканы  запеччы?.. Пагода якая! Снегу жо - во пакуль... Мяккі, пульхны, як вата. Так і хочацца пакачацца... Ну, жывей! Даніла, чаго тупіся? Марш!..
Даніла мочкі глядзе на яе, любавася. Было чагось сумна, маркотна.
Яны пайшлі разам. Як выйшлі з хаты, Ганна з вясёлым смехам адбегла, схапіла снегу  жменю і шыбнула  Змітровіча. Той - у яе. І пачалі  снежкі гуляць...
Даніла йшо у задуме. Зайздрасць гадзюкай у грудзёх шавалілася. Ён дума:
«Жыццё маладых любіць».
 
9
 
Праз тыдзень бы суд. У гэты дзень Даніла не пайшо на работу. Хадзі усё па горадзе. Без усякае мэты, так сабе, бо не мог заставацца на месцы. Рупіла сё, турбавала тое, што будзе сёння.
Раз-поразу  суд заходзі, хоць і зна, што толькі пад вечар яго справа разбірацца будзе.
Хадзі Даніла па вуліцах горада, утупішыся, і сё дума. Дума, што вось сёння кончыцца адно, а затра - другое. Затра ён будзе зусім вольны. Зусім, зусім як птушка... Не, не як птушка, як вецер, во гэты, што шугае па заголлю, што круціць віхрам... Ён вольны і малады.
А затра і Даніла будзе такім. Тады - куды хоця, тады се дарогі адкрыты. Тады жыццё пачнецца.
Затра, затра... Толькі хутчэй бы вось гэта кончылася. Гэта прыкрае, нялюбае... Людзі будуць глядзець, слухаць. Будуць шаптаць адзін аднаму, будуць і  вочы соллю кідаць. Будуць смяяцца зларадасна. Эх, прыкра... Хутчэй бы мінулася гэта, кончылася пакута!
А тады - дзяцей у дзіцячы дом, няхай там растуць, развіваюцца, да жыцця новага гатуюцца. Выцягнуць толькі іх з багны. А сам... Вольная праца, вольны адпачынак... І Ганна. Яна будзе з ім, яна не кіне. Толькі хутчэй, хутчэй! Каб не спазніцца, каб не прамінула, не згінула шчасце...
І Даніла, сам таго не прыкмячаючы, ішо усё шыбчэй і шыбчэй, быццам і сапрады спяшы за шчасцем. Схамянецца, азірнецца накола, на апранутыя  зімовую бель вуліцы, быццам сам сабе задзівіцца, куды ён рупіцца так, - а потым ізно углыбіцца  думкі, ізно пад уплывам іх шпаркага лёту сё падбаляе і падбаляе ходу.
Як ужо  паветры ледзь прыкметна разлілося рэдзенькае валакно змроку, Даніла ізно падходзі к будынку народнага суда.
У досыць раскошным пакоі было пона людзей. Як увайшо Даніла, усе нацэліліся  яго цікавым поглядам. Зашапталіся.
Адразу цямі Даніла, што сабраліся на яго паглядзець, яго цікавую справу паслухаць. Дасадна зрабілася і прыкра. Нахмурыся, але смела, проста ста усіх азіраць.
Шука вачмі Ганну - ці не прыйшла... Не, няма. Замест яе жонку бачы. Сядзіць у кутку, акружаная суседкамі. І з ёй яны... дзеці. Прытуліліся палахліва да маткі.
- Нашто прывяла! Нашто душы псаваць дзіцячыя!..
І злосць на Арыну выбухнула  Данілы.
Се у другім кутку на зэдлік, абапёрся аб сцяну, задумася. Прыемна ціхамірыла стрымленая аднамерная гутарка. Драмаць захацелася.
Але зараз усе зняліся. Выйша суд з бакокі. Суддзя ста чытаць прыгавор па папярэдняй справе. Няважна слуха Даніла дакучліва-нудныя словы...
...Укра... Паказанні сведак... Па стацці...
Лягчэй стала, як кончы. Паселі се. І Даніла. Суддзя зя з вялізнай кучы адзін сшытак і абвясці важным, але нудным, змораным голасам:
- Слухаецца справа грамадзяніна Данілы Кірылава Чаборскага па заяве яго аб развязанні браку з грамадзянкай...
Данілу скрозь зямлю праваліцца захацелася - гэтак было не па сабе. Усе паціхлі  напружнай нерухомасці. Толькі мочкі перабягалі вачмі з яго на Арыну і назад.
А потым вальней стала, як суддзя пача дапытваць, як пайшло звычайным ладам.
На запытанне суддзі, ці згодна на развод, Арына скрозь слёзы пачала жаліцца на свой лёс, на тое, што чакае яе, на гаротную долю дзяцей... Суддзя перапыні яе:
- Аб гэтым потым...
І звярнуся да Данілы:
- Якія вы маеце прэтэнзіі на агульную вашу маёмасць і чым можаце забяспечыць жыццё вашых дзяцей?
Даніла ста.
- Таварыш суддзя! Я нічога не хачу і нічога не вымагаю. Мне нічога не трэба. Няхай ёй усё застаецца. Вось толькі дзеці... Дзяцей я хочу сабе зяць. Я прашу суд зрабіць гэта. Я маю на гэта пэныя прычыны...
І ён пача гаварыць аб выхаванні дзяцей, аб тым, у якія абставіны трапяць яны, калі застануцца пры матцы, і г. д. Дога і горача гавары. Арына колькі разо памыкалася перапыніць яго, але суддзя яе суніма.
Як скончы Даніла, суддзя запыта Арыну, ці згодна яна аддаць дзяцей. Тая зно палілася плоймай рэзкіх, слязлівых сло, перамешаных з жорсткай кляцьбой. Пра яе згоду і гутаркі не магло быць. Ледзь уціхаміры яе суддзя.
- У гэтай справе мы павінны прыслухацца да голасу саміх дзяцей. Іхная прыхільнасць вырашыць спрэчку. Дзеці, вы да каго хочаце пайсці: да таткі ці да мамкі?
Глыбокая ціша агарнула пакой. Усе погляды абярнуліся туды, адкуль палахліва глядзелі сумныя вочкі. Даніла зняся, падася да іх. Голасам, поным шчырае ласкі, пяшчоты, пакліка:
- Дзетачкі! Сцёпка, Манечка! Пойдзем ка мне!
Яны мачалі, спалоханыя. Суддзя яшчэ раз запыта:
- Ну, ды к каму ж вы хочаце: к мамцы ці к бацьку?
- К мамцы, - праказалі ледзь чутна і раптам абодва горка, жаласна заплакалі.
Нервовы гоман прабег па пакоі. Даніла да суддзі рвася:
- Таварыш суддзя! Дазвольце сказаць...
- Пачакайце! - перапыні той. - Мы чулі жо вашыя словы, і сё будзе прынята пад увагу.
Яшчэ колькі дробных запытання.
- Суд выходзіць на нараду...
Бурлівая гаворка напоніла пакой. Усе напераспехі дзяліліся ражаннямі, выказвалі свае думкі, загадвалі на тое, які прыгавор будзе.
Даніла се на сваё месца, у куток. Нервова церабі бараду, разважа, што можа пастанавіць суд. Ён не дума раней, што так абернецца справа. Ён бы перакананы, што дзеці з ім застануцца. А цяпер - усё перавярнулася. Толькі астатнія словы суддзі давалі надзею. Пэна ж, і сапрады суд прыме пад увагу яго словы, не дапусціць, каб дзеці загінулі  багне беспрасветнага мадзення.
Дога цягнулася нарада. Нецярплівасць усіх ахапіла. Але вось адчыніліся дзверы. Усе сталі, замярцвелі  напружным чаканні. Толькі чутна было сударгавае хліпанне дзяцей...
- Імем Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі... - аднатонна-рачыста зычэ голас суддзі.
Даніла з нецярплівасцю прапуска міма вушэй усе непатрэбныя словы, напружна жда, калі пра дзяцей... І вось - «...дзеці, як выказашыя відавочную прыхільнасць да маткі, астаюцца пры грам. Арыне Чаборскай. На іх пракорм і выхаванне гр. Даніла Чаборскі павінен кожны месяц выдаваць па пятнаццаць рублё...»
І далей зно непатрэбныя, нудныя словы. А тыя - важныя, прыкрыя - усё звінелі вушшу  Данілы, перапляталіся з акракамі думак.
Усё... Усё парвалася. Нават тыя кветкі, што прыраслі да цела, да сэрца. З каранём вырвалася старое...
І дужа балюча, цяжка было. Стая, аслупянелы, як і суд кончыся, як і людзі пачалі разыходзіцца. Потым паціху, як лунацік, выйша з пакоя. Не бачы, што се дарогу яму ступаюць, што се глядзяць на яго - хто з гненай усмешкай, хто з спачуваннем. Не чу, як услед яму ляцелі не надта прыемныя словы...
 
10
 
Выйша Даніла і ста ля парога. Куды ісці? Куды прыхіліцца?
На дварэ зіма спраляла сваю першую буяную вечарынку. Вецер - злы, як шалёны сабака, - штурха, шкумата, абдава сцюдзёнымі хвалямі снегу. Па вуліцах - цемень, завея. Холадна, непрытульна.
І пацягнула Данілу туды, у цёплы, прытульны куточак, дзе жаркая ласка, дзе шэрыя вочкі... К Ганне пайшо.
Пайшо шпарка, паспешна, з нейкай асалодай акунушыся сім сваім тулавам у жорсткія парыванні сустрэчнага ветру. Жадалася чагось вострага, балючага. І прыемна было адчуваць, як вецер сцёбае па твары жменямі шурпатага снегу.
Яшчэ здалёк убачы, згада ветлы агеньчык у Ганнінай кватэры. Стрымліва сябе, каб не пабегчы грунь, бо нешта сярэдзіне бушавала, штурхала наперад.
Вось і дом. Узбег па старых, расхістаных ганках, у цёмных, трухлявых сенцах намаца знаёмыя дзверы.
У кухні абдало густой цеплю. Бліснула  шчэлку святло з Ганнінага пакоя, і галасы пачуліся.
«Ёсць нехта», - падума Даніла.
Паморшчыся ад дасады і з нейкай невыразнай трывогай адчыні дзверы.
«Змітровіч!» - маланкай жыганула  мазгах.
Сядзяць поплеч на ложку. Абодва з усмешкай глядзяць на яго. Твар у Ганны гарыць: вочы, апавітыя салодкай млявасцю, гараць глыбокім, страсным агнём. Сукрыстымі змейкамі звіслі на твар пакалмачаныя валасы.
Яшчэ нічога не зразуме Даніла, а жо пачу, што - канец, што ён тут непатрэбны. Стая у парозе і мочкі з глыбокім жалем глядзе на Ганулю. Быццам у астатні раз хаце наглядзецца на яе, пацешыцца яе хараством. Быццам разлучася з ёй назасёды...
Цяжка было, нутро балела. Быццам з сэрца выцісну нехта се сокі, кро выцягва з жыла. Здавалася, што валішся весь у бяздонную процьму, дзе жудасна-пуста, дзе ані косачкі свету, дзе страшна...
Змітровіч з Ганнай звярнуліся да яго, у адзін голас спыталіся:
- Ну, як?
- Кончана.
- А дзеці?
- У яе засталіся.
- Ну! раскажы, як было...
Але Данілу не хацелася расказваць. Здавалася, што й тут простая цікавасць, як там, у тых чужых, далёкіх людзей, што на судзе.
- Ат! - нецярпліва махну рукой і се на зэдлік - хмуры, пахілы.
Запанавала напружна-прыкрая ціша. Даніла чу, што на яго глядзяць, як на хворага, баяцца варушыць яго нутро. Але чу таксама, што і Змітровіч і Ганна гатовы зрабіць цяпер для яго сё, што ён захоча. Бо хвораму засёды дагаджаюць.
Ён хворы... Вядома - хворы. Гора - таксама хвароба. Калі нутро сё крышыцца, калі руйнуецца сё сярэдзіне - гэта цяжкая, апасная хвароба. А раз хворы - ён мае права на вагу. Ён можа папрасіць, патрабаваць, каб Змітровіч пайшо, бо цяжка пры ім, бо хочацца з Ганнай застацца. З ёй напэна лягчэй яму будзе. Мо яна яму зелля якога знойдзе - яна ж разумная, добрая... Любая яна, блізкая, дарагая...
І ён проста сказа:
- Гануля, я хачу з табой адзін на адзін застацца...
Змітровіч адразу зняся.
- Я пайду.
Яны перакінуліся з Ганнай мнагазначным поглядам. Ганна выйшла разам з ім - правесці яго. Даніла зна, што яны там зговар вядуць, як з ім абысціся.
«Няхай сабе! Усё рона...»
Ганна вярнулася, села з ім поплеч, але не кратала яго. Не знала, пэна, з чаго пачаць, баялася, каб яшчэ горш не раскалупаць рану. Даніла чу гэта. Каб не мучыць яе і сябе, пача першы:
- Значыць, Гануля, зроблена справа. Я цяпер вольны - разарва путы...
Памача трохі.
- А ведаеш, Ганна, нярадасна нешта... Можа, што дзеці... Шкада іх... Гэткія любыя, мілыя...
- Гэта пакуль што, Даніла. А потым абыдзецца. Галонае - напоніць жыццё, каб не было пустое... А то, вядома, цягнуць будзе да старога, маркотна будзе і цяжка.
- Чым жа напоніць? Гэта ж - усё, я ж толькі гэтым і жы... Дзетачкі... асабліва яны. Я гэтак люблю іх... Чым я здолею іх замяніць?..
Ён задумася.
- Ведаеш, Ганна...
Ён раптам узрушыся, схапі яе за руку.
- Я на цябе спадзявася, я веры у цябе, я дума - ты мне паможаш, ты падтрымаеш мяне, ты заменіш мне страчанае...
Яна мякка сміхнулася.
- Даніла! Дык гэта ж неразумна... Якая ж карысць, якая выгада? Ты адны путы хаце змяніць на другія? Ты хаце вырвацца з багны сям'і, каб у другую трапіць?
- Ды не, Гануля, не так... З табой іначай. Ты ж не такая, ты разумееш... Ты сама жывеш поным жыццём, у цябе гэткія інтарэсы, як у мяне. Я не так дума, як ты гаворыш. Я мары аб прыгожым, шырокім жыцці...
Колькі хвілін абодва мачалі. Потым ён пача нізкім, сціснутым голасам у відавочным абуджэнні:
- Дык, Ганна... Значыць, не будзе так? Ты не будзеш маёй... ну, не жонкай... прыяцелькай, сябрам, але зусім, каб усягды, каб жыць разам, разам працаваць...
- Мы будзем, як і раней, прыяцелямі. Будзем памагаць адзін аднаму...
- Не, не тое... не так... Ты разумееш мяне, Ганулька, толькі не хочаш прызнацца... Ну, скажы проста, канчаткова: не будзе так, як я кажу?
- Не, не будзе.
- Чаму?
- Я сама люблю волю... Я знаю, што дрэнна так будзе...
- Ізно ты не тое гаворыш. Ты не хочаш сказаць... Ганулька, я ж сам бачу, я ж разумею. І чаму ты не хочаш мне шчыра сказаць усё як ёсць... Ты... Змітровіча любіш...
- Ну, няхай сабе й так... Я люблю яго... моцна люблю, бо ён прыгожы, разумны, ён... падабаецца мне...
Даніла мочкі зняся.
- Ладна. Я пайду, Ганулька!
У яе вачах бліснула трывога.
- Куды ты, Даніла? Чаго табе па начы бадзяцца... Ты  мяне пераначуй.
Ён заважы яе трывогу. Усміхнуся.
- Ты не бойся, Гануля. Я ж помню твае словы: тут дрэнна, дык там добра; тут пуста, дык там пона... Дабранач!..
Ён выйша на вуліцу. Цемень, вецер, завея. Відаць, на сю ноч зіма разгулялася.
У канцы вуліцы бялясай міргаючай плямай ліхтар свеціцца. Даніла проста на яго падася. Ён зна, што гэты ліхтар якраз проці Янкеля. Зна таксама, што  Янкеля двор заезджы, што там можна пасядзець, пагрэцца...
Вось толькі спяць, можа? Не, яшчэ свецяцца вокны. Даніла паляпа. Адчыні Янкель, пазна яго і ветла запрасі у хату. Там не было нікога, толькі на лацы спа нейкі падарожны. Даніла се за стол, пакла галаву на далоні. Слуха, як ные, ссе штось усярэдзіне. Думаць не дума, бо  галаве было пуста, нібы павымецена сё. Толькі слуха, як садніла сэрца...
Янкель падышо да яго.
- Можа, перакусіш чаго, Даніла?
У голасе спагада чулася. Даніла рукой махну.
- Нічога не хачу.
Потым, нібы спомнішы штось, схапі за руку Янкеля.
- Слухай! Можа... выпіць ёсць што?..
Янкеле твар у патаемную смешку расплыся.
- Пашукаем...
Дано жо не пі Даніла. Не любі піць. Але цяпер узрадавася, што можна выпіць. Мо палягчэе?..
Ён пі не закусваючы. Пі чарку за чаркай, але не лягчэла. Нешта ссала, цягнула. Нешта балюча тачыла сэрца.
Потым растала нешта сярэдзіне, разлілося, ахапіла агнём усе грудзі, к горлу падышло, перасела  ім, аж дыхаць цяжка... Потым слёзы з вачэй пакаціліся. Многа слёз!.. І жаласна-жаласна стала.
Даніла плака, схілішы на стол галаву. А як узня яе, пачу, што круціцца. «П'яны», - падума.
І яшчэ пі, каб зусім ап'янець, каб не помніць нічога. У галаве буйнымі хвалямі віхася зялёны туман. Унутры нешта здымалася, бурліла, штурхала, рушыла з месца. Хацелася пабегчы, паскакаць, дагнаць кагосьці...
Вылез з-за стала і, хістаючыся, пайшо з хаты. Дзіна, смешна стала, калі Янкель хаце затрымаць. Ганна тож не пускала. Баяцца... А чаго - немаведама...
На вуліцы весела. Снег гэты, бель бяскрайняя... Круціцца сё, скача  шалёным карагодзе... Вецер жартуе. З-за вугла выскачыць, шпургане  твар ахапкам снегу і нацёкі...
Ну ладна... жартуй, шпургай... Ты ж малады, вясёлы. Даніла тож малады. Ён тож жартаваць, гуляць хоча... Ён - разам з ветрам, разам з гэтай раз'юшанай беллю...
Даніла спыніся ля Ганнінае хаты. Хістаючыся падышо пад акно, абапёрся рукамі аб сцяну.
Агонь яшчэ ёсць. Не спіць. Во тут яна, блізка... Зусім блізка, у колькіх кроках... Каб пранікнуць праз сцяну... Тады абняць яе, цалаваць... бо тут жа яна, во-во, зусім блізка... Яна ж дужа добрая, ласкавая такая, яна салодка мее галубіць... Хіба паляпаць у акно? Ці згадае - хто?.. Але не, не варта. Не трэба... Трэба пайсці, не кратаць яе... Няхай! Яны абодва маладыя... няхай...
Ён адштурхнуся ад сцяны, пайшо далей па вуліцы. Куды - не зна. Ды ці не сё рона? Трэба ж ісці куды-небудзь... Як выйша за горад, у цёмнае поле, спыніся на момант, азірнуся.
Цемра. Завіруха. Штурхае гуллівы вецер, рагоча, вочы снегам жорсткім, шурпатым запарушвае. Чаго яму трэба? Што ён ісці не дае?..
Гэты снег... Бель гэта... І сярэдзіне - тож бель, бо ружовае знікла. Нічога няма - адна бель...
Але ж трэба ісці... Цёмна, заслона перад вачыма - калючая, чорная. За заслону трэба - там светла... Далей трэба йсці...
Ногі вязнуць у снезе. Цяжка. А мо гэта не дарога? Дзе ж дарога? Чаму ён не па дарозе ідзе? Дарога ці не?.. Трэба пашчупаць, няйначай... Нагой не пазнаеш таго, што рукой. Толькі нагнуцца, і адразу бачыш: ці дарога ці не?..
Даніла нагнуся і - забурыся. Устаць не мог.
Дый навошта ставаць? Добра так, мякка, прытульна. Галава так прыемна круціцца, у вачах квяцістыя, прыгожыя палосы віхаюцца... Мо гэта тыя пасы, што  заводзе колы злучаюць?
А во й Ганулька. Нахілілася з радаснай усмешкай. Абнімае рукамі мяккімі, прытуляе да сябе, песціць, галубіць...
Якая яна любая!..
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Завіруха атуляе, укрывае Данілу пухаваю беллю. Вецер шалёны хатурную песню спявае...

 "*.
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·

·

·

·

·

·

·

·

·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·љBђ Заголовок 2Bђ Заголовок 315

Приложенные файлы

  • doc 4781872
    Размер файла: 592 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий