Кузутбаева Б.К.??РМАНОВА Г.Т.?ЛЕМДІК ИНТЕГРАЦИЯ..


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
1


ҚАЗАҚСТАН

РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Ш. ЕСЕНОВ АТЫНДАҒЫ КАСПИЙ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНОЛОГИЯЛАР
ЖӘНЕ ИНЖИНИРИНГ УНИВЕРСИТЕТІ











Б.К. КУЗУТБАЕВА

Г.Т. ҚҦРМАНОВА


ӘЛЕМДІК

ИНТЕГРАЦИЯ ҤДЕРІСТЕРІ

(050202


©ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРª МАМАНДЫҒЫНЫҢ

СТУДЕНТТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ОҚУ

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҦРАЛ)

























АҚТАУ,
2011


2


ӚӘЖ

339.924


РЕЦЕНЗЕНТТЕР:

Айтуаров А.К.


Маңғыстау облысы бойынша ішкі саясат басқармасының
бастығы,

Сдыков С.М.


тарих ғылымдарының докторы.


Кузутбаева Б.К., Қҧрман
ова Г.Т.

Әлемдік

интеграция ҥдерістері: оқу
-
әдістемелік қҧрал.


Ақтау: Ш.Есенов
атындағы КМТжИУ, 2011.
-

87

б.


Ӛқу
-
әдістемелік қҧрал ХХ ғасырдағы әлемнің саяси және экономикалық
жағдайына байланысты бірігу немесе интеграция ҥдерістерінің себептері м
ен
даму кезеңдерін қамтыған. Қҧралда алған білімдерін анықтауға бақылау
сҧрақтары ҧсынылған.

Ӛқу
-
әдістемелік қҧрал ©Халықаралық қатынастарª мамандығының студенттері
мен интеграция ҥдерістерімен әуестінушілерге арналған.




Ш.Есенов атындағы Каспий мемлеке
ттік технологиялар және
инжиниринг университетінің Оқу
-
әдістемелік Кеңесінің шешімімен ҧсынылды.
















©
Ш. Есенов атындағы КМТжИУ








3


КІРІСПЕ


Қазіргі

таңдағы халықаралық қатынастардағы интеграциялық ҥрдістер
әлемнің даму тенденциясы мен заңд
ылықтарының негізі болып табылады. XXI
ғасырда әлемдік және аймақтық мәселелерді бірлесе шешу интеграция мен
ғаламдану ҥрдісінің талабымен байланысты болып отыр, яғни ешқандай
мемлекет ӛз мәселелерін жеке шеше алмайтындығын кӛрсетіп отыр.
Шындығында бҥгінг
і таңдағы бҥкіл әлемді интеграциялық бірлестіктер,
одақтар және топтарының жиынтығымен тҥсіндіруге болады. Соның ішіндегі
ең маңызды интеграциялық бірлестік Еуропалық Одақ болып отыр.

Еуропалық интеграция халықаралық ҥрдістердің дамуына әсер етуші ретінде

халықаралық қатынастар дамуының объективті қҧрылымдық негізі, ал әлемнің
саяси жҥйесінің маңызды бӛлігі болып табылады. Сонымен қатар Еуропалық
интеграция бҥгінгі таңдағы ең дамыған интеграциялық ҥрдіс ретінде
қарастырылады.

Экономиканың, қоғам мен мемлек
еттің неолибералды моделі әлем
мемлекеттерін кей жерлерде


ерікті тҥрде, ал кей мемлекеттерде қанатты
зымырандардың кӛмегімен олардың арасындағы шаруашылық байланыстарды
терең интеграциялауға итермелейді. Соңғы онжылдықта бҧл интеграциялық
ҥрдістер бҧрынғ
ы социалистік лагерьдің, Ресейдің және ТМД басқа елдерін
қоса алғандағы мемлекеттерді де қамтып
-
ақ алды. Посткеңестік кеңістіктегі
интеграцияланған экономиканы қҧрудың кӛңілден шықпаған қорытындылары
кӛрсеткендей, бҧл ҥрдісте тек кӛрінбейтін қолға, нарық

стихиясына ғана
сҥйенуге болмайды және экономикалық интеграциядағы жетістіктер кӛптеген
кҥрделі мәселелердің терең ғылыми сарапталуына байланысты. Осы орайда,
шетелдік тәжірибе, яғни интеграциялық ҥрдістерді соңғы онжылдықта емес,
кем дегенде жарты ғасы
р бҧрын жҥзеге асыруға кіріскен елдердің тәжірибесі
КСРО
-
ның бҥкіл халықтары ҥшін ҥлкен мәнге ие.


Латын Америкасында дамудың қазіргі динамикасы мен ары қарайғы
дамудың перспективасына жартығасырлық тарихы бар аймақтық және
субаймақтық интеграцияны
ң

әртҥрлі ҥрдістері айтарлықтай әсер етеді. Қазіргі
заманда бҧл ҥрдістердің ең басты мақсаты континенттің елдеріне қазір
қалыптасып жатқан халықаралық экономикалық қатынастардың жаңа даму
жҥйесі мен тҧтас жалпыәлемдік экономикалық кеңістікте ӛз шаруашы
лық
потенциалына сәйкес орынды бекіту болып табылады. Әрбір ҧрпақтың
техниканы меңгеруі, кезекті технологиялық даму одан әрі
диверсификацияланған шаруашылық кеңістігін талап етеді, оны ҧйымдастыру
ірі капиталды жҧмсаумен байланысты. Қуатты экономикалық ке
шенді
ҧйымдастыру қажеттілігі жеке фирмаларды, ірі корпорацияларды, ҧлттық
мемлекеттерді, енді олардың аймақтық топтарын да ӛз ресурстарын обективті
тҥрде біріктіруге итермелейді.


Экономикалық интеграция


қазіргі Латын Америкасының едәуір ӛткір,
ӛзекті
, сонымен қатар кҥрделі де қарама
-
қайшылықты мәселелерінің бірі.


Кӛптеген жылдар бойы бҧл мәселе қызу даулардың нысаны болып келді. Бҧл

4


мәселе біздің ғасырымыздың ортасынан бастап, бірақ ХХ ғасырдың соңғы
ширегінде, яғни АҚШ, Канада, Мексика және
Оңтҥстік конустың (Меркосур)
Жалпы нарығының қатысуымен еркін сауданың Солтҥстікамерикандық
зонасының қалыптасуымен және 1991 жылы Аргентинаның, Бразилия,
Парагвай және Уругвайдың Асунсьон келісіміне қол қоюларымен
интеграцияның екі әртҥрлі және қарама
-
қа
рсы модельдері белгіленгеннен
бастап ӛзекті болды.


Мемлекеттердің бірігу ісінде осындай маңызды жетістіктерге жетудегі
ӛткен тарихи сҥрлеуін зерттеу кедергілермен қатар, интеграцияның жағымды
факторларын да ашып кӛрсетуге мҥмкіндік береді, ал он
ың ӛзі жіберілген
қателерден аулақ болуға және адамзат дамуының бҧрыс жолынан аулақ болуға
кӛмектеседі.


І БӚЛІМ. ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ ҤРДІСТЕРДІ ЗЕРТТЕУДЕГІ
ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР.



Тарихтан бізге мәлім ең бірінші антикалық интеграциялық форма ретінде
б.д.д. 237
1 жыл 4 мың жыл бҧрын солтҥстік Месопатамиядағы ежелгі Саргон
империясы айтуға болады. Содан бері интеграциялық ҥрдіс адам ӛмірінің
ажырамас бір бӛлігі ретінде. Адам ӛзі жалғыз ӛмір сҥре алмайтын секілді қоғам
да ӛзі оқшау ӛмір сҥре алмайды. Міне, осы инте
грациялық ҥрдістің бастамасы.

Интеграция сӛзінің ҧғымы теориясына тоқталатын болсақ, интеграция
термині алғашқы рет неміс және швед ғалымдарымен ХХ ғасырдың 30
жылдарында қолданылған болатын. Интеграция тҥсінігі қайта қҧру, қосылуды
білдіретін іntegratіo д
еген латын сӛзінен шыққан. Интеграцияны топтық,
әлеуметтік, этникааралық, мемлекетаралық болып бәледі. Сонымен қатар
әскери
-
саяси, ғылыми
-
техникалық, мәдени және т.б. интеграциялар болады.
Интеграция мәселесіне байланысты Барановский В.Г. былай деп тҥсінік

береді:
“Бӛлек ереркше бӛлшектердің біртҧтастықпен байланысты жағдайы және осы
процеске әкелетін жағдай”. Ол интеграцияның ҥш белгісін бӛліп алуды
ҧсынады. Біріншіге, кейбір мемлекетттер арасында бар, осы мемлекеттерге тән,
бір жақты байланыстар мен қатын
астар жиынтығынан байланыстар мен
қатынастарды бӛлу, ерекшелеу жатады. Екінші белгісіне, интеграциялық
процестерде жҥзеге асыратын басқару, яғни интеграциялық тҧтастықтағы
негізделген қимылдар мен реттеушілік, осының барлығы жаңағы ағымдардың,
оқиғалардың

стихиялық дамуынан ерекшеленеді. Ал ҥшіншіне, интеграциялық
кешендегі тҧтастық пен қҧрылымдық бӛлшектердің арақатынасы.


Әлеуметтік

ӛмірге қолданылатын интеграция ҧғымы, кең анықтама,
мәдени, экономикалық, саяси және басқа салаларды қамтиды. Топтық,
әлеу
меттік, этникааралық, мемлекетаралық болып бӛлінеді. Сонымен қатар,
интеграция, саяси
-
әскери, ғылыми
-
техникалық, техникалық тҥрлері бар, яғни
интеграция қазіргі таңдағы қоғам қызметінің барлық салаларын қамтыған.


Интеграциялық ҥрдістің саяси жақтарын з
ерттеу, тҥрлі мелекеттерде
болатын ішкі және сыртқы саяси ҥрдістермен тығыз байланысты. Бізді

5


қызықтырып

отырған мәселе мемлекетаралық интеграциямен байланысты және
халықаралық қатынастар мәселесінің шеңберіне кіреді. Мемлекетаралық
интеграция, мемлекеттер
дің арасындағы интеграциялық ҥрдістің саяси
проблематикасымен байланысты мәселелердің жай
-
жапсарын кӛрсету ҥшін,
зерттеуші ғалымдар саяси интеграция деген ҧғым туралы айта бастады.


Кӛп зерттеуші ғалымдар “саяси интеграция” ҧғымын толық анықтамасын
берген

америкалық политолог Э.Хаас деп санайды. Бҧл терминді ол біренше
ҧлттық жҥйелердің саяси ӛмірінің мҥшелері ӛз қызметінде заңдастырды және
белгілі бір заңы бар жаңа орталыққа бағыттала бастады немесе оны басқа
мемлекеттер қазірге дейін біріккен жалпы теори
я жоқ. Барановский В.Г. айтып
кеткендей: “интеграция дегеніміз дифференциацияланған бӛліктердің
біртҧтасқа байланыстылық жағдайы, сонымен қатар осындай жағдайға алып
келетін ҥрдіс”.Мысалға интеграция ҧғымын жҥйелі функционализмнің негізін
салушы Т.Парсонны
ң

ҧсынысы бойынша екі негізгі компонентті қамтиды:
біріншіден, интеграция элементтерінің ішкі сиымдылығы; екіншіден,
интеграциялық жиынның сыртқы ортадан оқшау тҧратын спецификалық
жағдайын қамтамасыз ету және сақтау.


Халықаралық қатынастар жҥйесіндегі
интеграцияның ең бірінші жҥйелік
сипаттағы қандай да бір біртҧтастық қҧрылуын астарлау қажет. Осы
біртҧтастық қҧрушы элемент қазіргі таңда мемлекет болуы мҥмкін. Мынадай
ой
-
пікірмен келісуіміз қажет “кейбір мемлекеттердің қандай да бір
мемлекетаралық қатын
астардағы жҥйеге енуі, әрдайым олар интеграция
ҥрдісіне кірді дей алмаймыз. Мҧндай жағдайда біз интеграция әр уақыт жҥйе,
бірақ жҥйе әр уақытта интеграция бола алмайды”. Жҥйелілік иерархиялық
элементтердің автономдығы


интеграция және интерация еместің ар
асына
шектеу қойғанда бҧл аса маңызды болмай қалды.


Интеграция ҧғымының теориялық мағынасын сараптауға деген
қажеттілік, Батыс Еуропа және Солтҥстік Америка елдерімен байланысты.
Жалпы, мемлекетаралық интеграция тҥрлі концепциялардың әдістемелік негі
зін
ең бірінші Батыс Еуропадағы халықаралық экономикалық интеграция
теориясының шарттары қҧрады. Қҧралған концепция жоғары дамыған
индустриалды қоғамдастыққа бағытталғаны заңды
-
ақ, ӛйткені соғыстан кейінгі
кезеңде ҥшінші әлемдегі мемлекеттер интеграциялық
ағымға келетіндей әлі
бытыраңқы еді.


Ең бірінші аймақтық интеграция ҥрдісін теориялық тҧрғыдан тҥсіндіруге
тырысқандар 1950 жылғы неолибералистердің ағымында жҧмыс істеген
ғалымдар болды (А.Предоль, В.Репке). Рынок концепциясына сҥйене отырып,
олар, инт
еграция деп бірнеше мемлекеттерді қҧрамына енгізетін біртҧтас
геоэкономикалық кеңістіктің қҧрылуы деді. Мҧны жҥзеге асыру ҥшін сыртқы
сауда және валюта
-
қаржы сферасын мемлекеттік бақылаудан брсату керек. Бҧл
кӛбіне мемлекеттердің қызмет етуіндегі либералды
қ

кӛзқараспен сәйкес келеді,
ол сол кезде Батыс заңдары мен саяси ғылымында болған еді.


Әлемдік

даму ағымы, дамыған мемлекеттеді ҧлттық мҥдделерін тиімді
қорғау формуласын іздеуге итермеледі. Неолибералистердің кӛзқарасы

6


бойынша бҧл жерлегі маңызды нәрсе
аймақтың ішінде біртҧтас кедендік
тәртіпттің қызмет етуіне жағдай жасау және ҥшінші мемлекеттерге біртҧтас
әдіс, қатынас жасап шығару.


Кедендік одақ 1957 жылы қҧрылған Еуропалық Экономикалық
Қауымдастықтың теориялық концепциясы болды.


1960 жылы интегра
ция формасына деген әдістердің қайта қаралуы болды.
Осыған байланысты ғалымдар арасында интеграциялық жҥйенің шеңберін
кеңейтуге деген қажеттілік туды. Кейбір зерттеушілердің жаңа бағытын шартты
тҥрде “дирижистер” деп атады. Бҧл ағымның жақтаушылары, интег
рация
ҥрдісін жҥйелі тҥрде реттеу ҥшін ҧлтҥсті саяси
-
қҧқықтық институттар немесе
институттар тобын қҧруды қолдады. Бҧл әдіс мемлекетаралық интеграция
барысындағы тек қана рыноктық бірлестіктері ғана емес, сонымен қатар
реттеуші органдар мен механизмді қҧру
ды қарастырады. Дәл осы кезде
Американ ғалымы Б.Белаши интеграцияның жҥйелі бес тҥрін атап кӛрсетеді.
Олар:

1.

Еркін сауда аймағы


мҥше
-
мемлекеттер арасында мӛлшерлік және сандық
шектеулер алынған;

2.

Кедендік одақ


жоғарылардан басқа, ҥшінші елдермен сауда
да ортақ ӛлшем
енгізілген;

3.

Ортақ нарық


саудаға шек қоюлармен қатар, ӛндірістік факторлардың
(капитал мен жҧмыс кҥшінің) шек қоюлар алынып тасталынады;

4.

Экономикалық одақ


тауар мен ӛндірістік факторлардың қозғалу еркіндігі
дискриминациясын жою ҥшін жасал
ынатын ҧлттық саясат белгілі тҥрде
сәйкестендірілумен толықтырылады;

5.

Саяси одақ


толық экономикалық интеграция, ҧлттық экономикалық
саясаттар толықтай жҥйелінеді және ҧлттық шеңберден шыққан билік мекемелі
қҧрылады.

Әлемдік

интеграциялық ҥрдістің даму ди
намикысы интеграция теориясының
дирижистік бағытының 1966
-
1970 жылдарда кҥшеюіне жол ашты. Бҧл
бағыттың кӛрнекті ӛкілдері


Р. Купер, Г.Мюрдаль, П.Стриптен, Я.Тринберген,
А.Филип.


Швед ғалымы Г.Мюрдальдің айтуы бойынша рыноктық кӛзқарасты
ҧстанатындардың

теориялық жағдайдағы концепциялары кедей және бай
елдердің дамуын бірдей қылуды кӛздейді, іс жҥзінде поляризация одан ары
кҥрделене тҥспек. Оның айтуынша, бҧл ҧлттық
-
саяси мҥдделердің ықпалымен
айқындалады. Осыған сәйкес ол мемлекеттік реттеу рӛлін және э
кономикалық
координациясын, әсіресе даму темпін және деңгейді біркелкі қылу ҥшін
әлеуметтік саясаттың рӛлін кҥшейтуді ҧсынады. Зерттеудің теоретикалық
негізінде мамандар интеграция концепцияларының ҥш ірі бағытын анықтады.
Бірінші тәсіл, Батыс Еуропалық е
лдердің тарихи, экономикалық және саяси
мҥдделерінің бірлігі. Осыған сҥйене отырып, осы ағымның жақтастары
институцияланған қҧрылым қҧру керектігін айтады. Осы ғасырдың 50 жылдары
американ және бірқатар еуропалық саясаткерлер жаңа концепцияны ҧсынды,
негі
згі мәні әр тҥрлі мемлекеттерді федерацияға қосу. Осы ағым сасат

7


ҧғымында

федерализм деген атқа ие болды. Биліктің федерациялық жҥйесі бір
жағынан тҧрақтылықты және ҧлттық қауіпсіздіктің дамуын қамтамасыз ете
алатын қабілетке ие, ал екінші жағынан әр елдің

ерекшелігін сақтай отырып,
нақты федерация субъектілерінің және ҧлтҥсті органдардың саясаи және
әкімшілік ҧйымдардың қҧзыретін шектеу.


Осы бағыттағы екінші тәсіл: классикалық федерализм және
неофедерализм. Бірінші әдістің жақтаушылары конституцианализм
және
биліктің бӛлінісі идеясына негізделді. Мәні, аймақтық интеграция халықаралық
кӛлемдегі нормативті қайта қҧруға негізделген кезде ғана мҥмкін. Бҧл
ағымның жақтастары федеративтік жҥйенің қҧрылуы интегарцияның ең соңғы
бекеті дейді. АҚШ, Швейцария конф
едерация қызметін мысал ете отырып,
федералистер, федерацияны қҧру біріктіруші мемлекеттердің басқарушы
элитасының шығуы тиіс. Жалпы бҧл әдіс интеграциялық ҥрдісте
конституциялық мҥмкіндіктердің рӛлін жарыққа шығарды, сонымен қатар ішкі
және сыртқы факто
рлардың да. Кейін келе дәстҥрлі классикалық федерализм
әдістерінің жетіспеушілігі теорияның жаңалануын және федералдық
интеграция идеясының жҥзеге асырылу ҥшін кең мҥмкіншіліктерді талап етті.


Неофедералистік концепция әлеуметтік интеграцияға арқа сҥйей
отырып,
саяси және конституциялық деңгейдегі федералдық интеграция ҥрдісінің
біртҧтастығынан туындады. Осы ағымның кӛрнекті ӛкілі американдық
политолог А.Этционе, К.Фридрих. Бҧл ағым бойынша федералистер сияқты
бірден секіру емес кезең кезеңмен болатын ҥрд
іс. Федералистік ҥрдісі саяси
бірлестіктердің тҥрлі жақтарын қамтуы мҥмкін, эволюция барысында сонда
қҧрылымның федералдық принципі бірте бірте кеңейді. Олардың ойынша да
интеграцияның соңғы бекеті федеративтік мемлекет формасындағы саяси
қоғамдастық.


Фед
еративтік интеграция идеясын Еуропалық Одақтың дамуында біраз
байқай аламыз. Қазіргі кездегі тәжірибе кӛрсетіп отырғандай, ҧлттардың
егеменді заңдары және жалпы интеграциялық қҧрылымдардың қайта бӛлінуі
баяу жҥреді. Тіпті кейбір жағдайларда ҧлттық мемлекет
тің ӛкілетінің
пайдасына бӛлініп, кері серпіліс болуы мҥмкін.


Федерализмнің теориялық кемшіліктерінің орнын толтыруға тырысқан
функционалистерді айта аламыз. Олардың ойынша, қазіргі кездегі
индустрияның, коммуникациялық қҧралдарының дамуы халықаралық
ы
нтымақтастыққа жол ашады, ал бҧл ӛз кезегінде функционалды
интернационалды ҧйымдардың қҧрылуына себепші болады. Бірінші кезже
интеграция мемлекет арасындағы қатынастарды реттейтін арнайы
қҧрылымдарда қызмет жасайды. Бҧл мектептің негізін салушылар Д.Метран
и
және А.Клоуд.


Аймақтық интеграция саласындағы тағы бір ірі ағым коммуникациялық
ағым. Бҧл ағымның негізін салушы американдық Карл Дойч. Ол әлемдік
қауымдастықты әр уақытта ӛзара әрекет (коммуникация) және ӛзара ықпал ету
ҥрдісінде болатын және жеңілдік
терге бару мҥмкіншілігі және соған мәжбҥрлеу
механизмі бар тҥрлі саяси топтардың жиынтығы ретінде қарастырады.

8


Интеграция ҥрдісінде негізгі назар “қауіпсіздік қауымдастығын” қҧру жолында
және жағдайына бӛлінуі тиіс.


К.Дойч интеграцияның ең басты қозғаушы

кҥші тек ҧлттық мемлекет
емес, сонымен қатар, партиялық жҥйелер, қысым жасау топтары және басқа
ішкі саяси аренадағы акторлар жатады деп ойлайды. Оның пікірі бойынша
мемлекеттердің ішкі интеграциялануы қауіпсіздік қоғамдастығына қол
жеткізгенде ғана бола
алады. Осыған байланысты осы мектептің
жақтаушылары интеграцияға әсер ететін екі факторды белгіледі:



Біріншіден, қоғамдастықта ӛз қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек. Мҧнда
интеграцияланбаған топтар әр уақытта конфронтация кҥйінде болады.



Екіншіден, белгі
лі бір топтардың потенциалды мақсатына қол жеткізу ҥшін
саяси интеграцияланған қоғамдастық жағдайында барлық мҥмкіншілікті
топтастыру.


Оң нәтижеге жету ҥшін интеграция барысында К.Дойч
интеграцияланушы бірлестіктер арасында, коммуникациялық қҧралдар
арас
ында бір біріне бағыныштылық керек дейді.


Коммуникациялық мектептің ӛкілдері интеграцияланған қоғамдастыққа
апаратын жағдайларды ойла шығарды.
Олар:

1.

Саяси сферада негізгі қҧндылықтарды
ң

сиымдылығы;

2.

ӛмір

сҥруді
ң

белгілі бір тҥрі;

3.

тығыз экономикалық қатын
астарды кҥту;

4.

Интеграция субъектілері арасындағы әкімшілік және саяси мҥмкіндіктер;

5.

Кейбір акторлар бӛлігіні
ң

арасында интенсивті экономикалық даму;

6.

Қоғамны
ң

тҥрлі қабаттары мен тҥрлі аймақтар арасындағы қоғамдық
коммуникацияны
ң

болуы;

7.

интеграциялық топта
рды
ң

арасында саяси элитаны
ң

тарауы;

8.

интеграция субъектілері арасындағы коммуникациялық байланыстарды
ң

кӛптігі;

9.

Ӛзара

коммуникациялық сипат;

10.

Интеграцияланған ке
ң
істіктегі тҥрлі топтарды
ң

о
ң
ай ауысуы;

11.

Интеграция субъектісіні
ң

мінез
-
қҧлқыны
ң

айқындығыны
ң

жоғ
арғы
де
ң
гейлігі.


Бҧл жоғарыда айтылғандар федералистік және функционалистік
мектептерді
ң

айтқандарына келгенімен коммуникацияшылдар әлеуметтік
-
психологиялық факторға артықшылық берді. Интеграцияланушы мемлекет
аймақтарыны
ң

азаматтарыны
ң

сиымдылығы, қоғам
дық сезімін кӛріп білуі
интеграция жетістігіндегі е
ң

ма
ң
ызды шарт.


Біз осылайша, интеграция шығу тегі, ҧғымы және теориясы туралы азды
-
кӛпті баяндадық.


Интеграциялық ҥрдіс әлемде, аймақтарда, мемлекеттерде әр тҥрлі дамуда.
Тарих кӛрсетіп отырғандай қа
ла
-
мемлекеттерден де ке
ң
ірек саяси ҧйымдарды
қҧру қажеттілігі, антикалық әлемні
ң

шаруашылық дамуындағы
қажеттіліктерді
ң

арқасында дҥниеге келді, яғни тауар ӛніміні
ң

дамуы, аймақтар
арасындағы экономикалық байланыс. Осы ӛзгерістер, дамуларды
ң

нәтижесінде

9


Шы
ғыс

Жерорта те
ң
ізінде элинистік мемлекет Римні
ң

Италияны жаулап алуы
Сирануз державасыны
ң

дҥниеге келуіне жол ашты.
Жалпы интеграция және
дезинтеграция экономикада, ғылымда, мәдениетте ауқымды прогрестерге алып
келген. Егер де тарихқа ҥ
ң
ілсек, біз кӛптеген

мемлекеттерді
ң
, империяларды
ң
,
державаларды
ң

қҧрылғанын, ал енді кейбіреулеріні
ң

кҥйрегенін кӛреміз. Бҧл
ҥрдістерді біз интеграция және дезинтеграция деп айта аламыз, бірақ бҧл
жердегі дезинтеграция тоқтап қалу немесе жоқ болып кетуді білдірмейді. Бҧл
жер
де ҥрдіс ӛз ше
ң
берінде қайталана бастайды, яғни бір спираль тәріздес, әр
айналымда кҥшейе тҥседі. Мемелкет әлеуметтік интеграцияны
ң

бір тҥрі ретінде
дҥниеге келді. Әр тҥрлі халықтарды жаулау немесе кҥштеу негізінде біріктіру
ӛз жемісін бермеді. Осы жолмен
қҧрылған

біршама ҧзақ уақыт ӛмір сҥрсе де
сол мемлекеттерді
ң

ішіндегі халықтарды
ң

шаруашылық және мәдениетіні
ң

тҥрлілігі, оларды
ң

ҧлттық сана
-
сезімдеріні
ң

жетіліп, дамуы, бҧл жасанда
қҧрылымны
ң

кҥйреуіне алып келетін. Осы жерде біз КСРО
-
ны мысал ретінде
ай
тып кете аламыз. Біз білетіндей КСРО
-
ны
ң

қҧрамына кіретін халықтар
кҥштеп осы қҧрылымға енгізілген. Бірақ уақыт ӛте келе бҧл ӛз нәтижесін
кӛрсетті. Бізді
ң

осыдан шығаратын тҥйініміз


қандай да болсын халық бір
қҧрылымға жоғарыдан кҥштеп емес ӛз қолдауымен

кіру қажет. Мҧны
ң

мысалы
ретінде тек КСРО емес, сонымен қатар Рим, Византия, Осман, Австро
-
Венгрия,
Британия империяларыны
ң

тағдырын айтуға болады.


Интеграция бҧл белгілі бір жҥйені
ң

қозғалысы және дамуы ҥрдісі, мҧнда
қатысушыларды
ң

саны және ӛзара қаты
насы кҥшейе тҥседі. Бір біріне
қатынасында ӛзіндік кішірейеді, ал дезинтеграция болса, интеграцияға қарама
-
қарсы, яғни қатысушылар саны азаяды, ӛзара қарым
-
қатынас әлсірейді, тарау,
қҧлдырау, жайылу, бӛліну, оқшаулану ҥрдісі. Бірақ дезинтеграция әр уақытт
а
кҥйреу, жойылуды білдірмейді. Яғни кейбір жағдайларда интеграция ҥрдісті
тоқтатушы ретінде немесе кері әсерін тигізуші ретінде болуы мҥмкін.
Интеграция әр уақытта дезинтеграция ҥрдісімен байланысты, бҧл оны
ң

алғышарты немесе салдарлары болуы мҥмкін.


Ин
теграциялық топтар ХХ ғасырды
ң

екінші жартысында әлемні
ң

тҥкпір
-
тҥкпірінде дҥниеге келе бастады. Қазірде дҥние жҥзінде 30
-
ға жуық
интеграциялық бірлестіктер бар. Осыларды
ң

ішінде е
ң

ірілеріні
ң

бірі 40жылдан
астам интеграциялық тарихы бар Еуропалық Одақ.


Бірнеше жыл бҧрын Батыс жарты шарында жа
ң
а интеграциялық бірлестік
НАФТА (Солтҥстік америкалық еркін сауда туралы келісім), мҥшелері АҚШ,
Канада, Мексика.


Латын Америкасындағы МЕРКОСУР, қҧрамында Бразилия, Аргентина,
Уругвай, Парагвай.


О
ң

тҥстік Шығыс
Азиядағы АСЕАН.


Кейбір кедергілерге қарамастан. Батыс Еуропадағы интеграциялық топ
бірқатар ірі жобаларды жҥзеге асыруда ӛзіні
ң

артықшылығын кӛрсетті. Осы
жағдайдан тере
ң

әсер алған ҥшінші әлем ӛздеріні
ң

экононмикалық және саяси
мәселелерін мемлекетаралы
қ

интеграция жолында шешуге тырысты.


10



Азия мемлекеттері және ҥшінші әлемдегі интеграциялық жҥйелерді
сараптау барысында, қызмет жасау барысында оларды
ң

сәтсіздіктерге
ҧшырағанын кӛреміз. Ал Батыс Еуропада дәл осы уақытта сәттіліктерге қол
жеткізді. Бҧл жер
де алым ретінде тек АСЕАН
-
ды айтып кеткеніміз жӛн.
О
ң
тҥстік
-
Шығыс Азия Ассоциациясыны
ң

қҧрылуы сол аймақтағы
Ҥндіқытайдағы қақтығысыны
ң

орын алған кезінде қҧрылды. Яғни, бҧл
қақтығыс субаймақтық топты
ң

қҧрылуында бір бастама болды. Бҧл
халықаралық ҧйымды 1
967 жылы Сингапур, Малайзия, Индонезия, Филипин,
Тайланд мемлекеттері қҧрылды. Бҧл ҧйымны
ң

алғашқы кездегі мақсаты
қауіпсіз дамуға жағдай жасау. Кейін келе, АСЕАН әлеуметтік
-
экономикалық
және сыртқы саяси тҧстарды қамти бастады. АСЕАН сыртқы саяси сферада,

аймақтық қауіпсіздік негізін қҧруда кӛптеген жетістіктерге қол жеткізді,
сонымен қатар Азия
-
Тынық мҧхит аймағындағы тҧрақтылыққа ҥлкен ықпал
етті, яғни тҧрақтылық пен қауіпсіздікті
ң

ке
ң
еюіне себепші болды. Қазіргі кезде
Бруней мен Вьетнамны
ң

қосылумен бҧл

ҧйымны
ң

мҥше саны тоғыз болды.
Бірақ ӛз қызметіні
ң

30 жылдық кезе
ң
і барысында экономикалық сферадағы
жетістіктері жоққа шақ. Сыртқы сауданы
ң

кӛп бӛлігі АСЕАН
-
нан тыс елдерді
ң

ҥлесінде жатыр, яғни біріншіден, Жапония, АҚШ және ЕО елдері. 1997 жылы
Сингапур
дағы тӛртінші жоғарғы де
ң
гейдегі кездесуде Ассоциацияға мҥше
-
мемлекеттер 2007 жылға дейін еркін сауда зонасын қҧруға келісті.


Латын Америкасындағы ірі интеграциялық бірлестік ретінде
МЕРКОСУР
-
ды айтуға болады. 1991 жылы Бразили, Аргентина, Уругвай,
Парагв
ай мемлекеттері қҧрған интеграциялық бірлестік. Бҧл мемлекеттерді
ң

тауар айналымы 1991
-
1995 жылдар аралығында ҥш есе ӛекен. 1994 жылы
жалпы рынок ке
ң
есі қҧрылды. Оны
ң

қҧрамында сыртқы істер министрлері бар
және тҧрақты атқарушы орган, қҧрамында атқарушы ха
тшылығы және он
техникалық комиссия бар. Жалпы рынок тобы қҧрылды, МЕРКОСУР
-
ға
қатысушылар кереметтей жетістіктерге қол жеткізбесе де олар алдағы жылда
интеграциялық ҥрдісті дамытып, кӛптеген жетістіктерге жетеміз деген ҥмітте.


Қазіргі

та
ң
дағы е
ң

дамыған

және басқаларға ҥлгі болатындай жағдайы
бар Еуропалық Одақ туралы айтар болсақ, е
ң

бірінші артықшылығы, жетістігі,
ол соғыстан кейінгі кҥйреген Еуропа экономикасын қалпына келтіріп қана
қоймай, әлемдегі е
ң

дамығандарыны
ң

шығарды. Бҧл ҧйымны
ң

тарихы 1950
ж
ылы Р.Шуманны
ң

Франция мен Германияны
ң

бҥкіл кӛмір мен болат
ӛндірісін, Еуропа халықаралық қатынастарында негізгі қарсыластар арасында
ӛзара сенім де
ң
гейін жоғарылату ҥшін орталықтанған басшылыққа беруді
ҧсынды. Бҧл Германия тарапынан қолдау тапты. Сӛйтіп,

1951 жылы Еуропалық
кӛмір бірлестігін қҧру туралы Париж келісімне Еуропаны
ң

6 елі қол қойды


Бельгия, Нидерланды, Люксембург, Италия, Франция, Германия. Одан ары бҧл
бастама 1957 жылы Еуропалық Экономикалық Қауымдастықты
ң

қҧрылуымен
жалғасты. 1973 жылы б
ҧл

алтылыққа Ҧлыбритания, Ирландия, Дания, ал 1981
жылы Греция қосылып, қҧрамы ке
ң
ейе тҥсті. 1986 жылы Испания, Португалия,
1995 жылы Австрия, Финляндия, Швеция кірді. Қазіргі та
ң
да кӛптеген
мемлекеттер осы ҧйымға тартылуда. Ол за
ң
ды қҧбылыс. Ӛйткені бҧл
ҧйымны
ң


11


тиімділігн, жемісін барлықтары мойындайды. Осылайша бҧл ҧйым қазіргі
та
ң
дағы е
ң

дамыған те
ң
десі жоқ интеграциялық бірлестік.


Қазір

бҥкіл әлем интеграциялануға ҧмтылуда. Техника, мәдениет, білім
барлығы дерлік бір бірімен қабысуда. Адамзат басынан

ӛткерген тҥрлі
қиыншылықтар, жойқын соғыстар, тәртіп, жҥйеге қарамастан, бір б
і
рімен
тығыз қатынаспен бірігуге ҧмтылуда. Мҧны
ң

айқын айғағы ретінде Араб
мемлекеттеріні
ң

Лигасы, Еуропалық Одақ, О
ң
тҥстік Америка мемлекеттеріні
ң

бірлестігі, Азия Тынық мҧхит
аймағындағы елдер бір бірі арасындағы
қатынастарды тере
ң
детіп, тиімді тҥрде саяси және экономикалық мәселелрді
шешуге тырысуда.


Ке
ң
естер Одағыны
ң

ыдырауы жа
ң
а интеграуиялық ҥрдісті
ң

басталуына
жол ашты. Демек, біз бҧл жерден жоғарыда айтып кеткен интег
рация және
дезинтеграция мәселесін кӛреміз, яғни Ке
ң
ес Одағы ішіндегі дезинтеграция
немесе ыдырау процесі жа
ң
а интеграцияға бастама болды. Міне, ТМД
-
дағы
аймақтық интеграцияны
ң

ерекшелігі де осында жатыр, яғни бҧл ҥрдіс
ыдыраған Ке
ң
ес Одағыны
ң

аяқталмаған
дезинтеграциялық ҥрдісімен тығыз
байланысты.


Интеграция дезинтеграциясыз бола алмайды, немесе дезинтеграция
интеграциясыз бола алмайды. Кез келген интеграцияда дезинтеграциялық ҥрдіс
мәселесі туады. Е
ң

біріншіден, әлеуметтік және ҧлттық топтарды
ң
, мемлек
ет
пен аймақтарды
ң

тҥрлі мҥддесімен байланысты.


Тарихтан білетініміздей, әр кезе
ң
де интеграция және ыдырау ҥрдісиері
жҥріп отырған. Бірақ әр уақытта интеграция ҥрдістері басымрақ болған. Кейбір
мемлекеттерді
ң

ҧстанған оқшаулану саясаты, шаралары тиімсіз д
е жеміссіз
болған. Сондықтан да Қазақстан Республикасыны
ң

интеграцияға ҧмтылуы
тарихи за
ң
ды қҧбылыс. Бҧл Қазақстан ҥшін тҧрақтылықты қамтамасыз ететін
ма
ң
ызды бағыт. Е
ң

алдымен тҧрақтылық болмаса, экономикалық
реформаларды
ң

жемісті тҥрде жҥзеге асуы екітал
ай. Қазақстан ТМД қҧрылған
кезден бастап
-
ақ, Достастықты
ң

тағдыры ҥшін айрықша жауапкершілік
танытты. Қазақстан қол жеткізген уағдаластывқтарды бҧлжытпай іске асыруда
жақтай отырып, ТМД
-
ға қатысушы елдерді
ң

интеграциясын тере
ң
дету бағытын
дәйекті тҥрде жҥр
гізіп келеді. Достастыққа қатысты Қазақстан позициясыны
ң

за
ң
дылығы мен ӛмірше
ң
дігін тәжірибе барысы дәлелдеді.


Бақылау сҧрақтары:

1. Латын тілінен ©интеграцияª деген сӛз қалай аударылады?

2. Тарихи тҧрғыдан қандай интеграция бірінші болып есептеледі?

3.
Интеграциялық ҥдеріске қандай факторларәсер етеді?

4.
©Саясиª және ©экономикалықª интеграцияны қалай тҥсінеміз
?







12


II БӚЛІМ. ЕУРОПАЛЫҚ ОДАҚ ШЕҢБЕРІНДЕГІ САЯСИ
ИНТЕГРАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ.


2
.1 Еуропалық итеграцияны зерттеудегі теориялық аспектілер.


Әйгілі

американ экономисті Ф. Махлуп ретроспектива терминін анықтап
ол 1942 жылдан бҧрын пайда болғанын айтады. Бҧл термин халықаралық
экономикалық қатынастарда халықаралық саудада капитал қозғалысында және
қаржы саласында тез қолданыла бастады. ©Саяси интеграци
яныңª тар
мағынасы саяси және ғылыми терминологияға 40 жылдардың аяғы мен 50
жылдардың басында енді.

Саяси интеграция тҥсінігі


бҧл қоғамдық мемлекеттік қҧрылымдардың
мемлекет шеңберінде бірігуі. Мемлекетаралық саяси интеграция биліктің жаңа
институтарыны
ң

қалыптасу жолымен жҥреді. Әртҥрлі зерттеушілердің саяси
интеграция теориялары интеграциялық процесс формалары мен мазмҧнына
қарай ӛзара ерекшеленеді. Еуропа тарихында алуан тҥрлі жобалар болды,
олардың негізінде еуропалық мемлекеттердің саяси бірігу идея
сы жҥзеге асты.

Әр

ғасырда, әр тҥрлі мақсат қоя отырып, қоғам алдында ӛздерінің
интеграциялық жобаларын ҧсынған қайраткерлердің ішінде француз королі
Филипп Пьер Дюбуа ХIV ғасыр, Чех королі Иржи Подебрад ХV ғасыр
публицист Пьер Жозеф Прудон және жазушы Вик
тор Гюгоны айтуға болады.

Алайда бҧл зерттеушілердің Еуропалық мемлекеттерді біріктіру процессі
бойынша барлық ҧсыныстары тек теориялық формада қалып, Екінші дҥние
жҥзілік соғысқа дейін тәжірибе ретінде саяси ӛмірге енбеді. Біріккен
Еуропаның қҧрылуына нег
із болған ҧлттық суверенитетке приоритетті бағыт
негізіндегі ҧлттық мемлекеттердегі Еуропалықтардың кӛңілінен шықпауы
болды. Ҧлттық мемлекеттерді жақтырмаушылық бірінші дҥние жҥзілік соғыста
ҥлкен қҧрбандарға алып келуімен пайда болды. Дәл осы себептер
инт
еграцияның ғылыми мектептерінің қалыптасуы мен Еуропалық
мемлекеттердің бірігу жобаларының пайда болуына алып келді. Бҧл жаңа
әлемдік тәртіп орнату қажеттілігінің дәлелі болды.

Егер біз теориялық интеграцияның пайда болуы мен дамуында маңызды
рол ойнаған т
еориялық бағыттарда хронологиялық тәртіппен тізетін болсақ,
онда олардың арасында бірінші орынды Батыс Еуропалық Федеративтік
Одақты қҧру жақтаушыларын біріктіретін федерализм алады.

Бҧл концепцияның ӛкілдері ӛз Еуропаны біріктіруді жҥзеге асыру идеяларынд
а
федералды принципті пайдаланды. Ол жалпы аймақтық ҥкіметтер жеке салада
тәуелсіз болуын, яғни осылайша билікті бӛлу әдісі ретінде анықталды. Жаңа
біріккен Еуропаның мемлекетаралық органдарының ӛкілеттіктері жеке
мемлекеттердің ӛкілеттіктерімен салыстырға
нда кең болмауы керек. Бҧның
нәтижесінде Э. Уистрич федерализмнің мәні билік қажет жерде оның
орталықсыздандырылуын талап етеді деп есептеді.

Ӛз

кезегінде атақты батыс еуропалық қайраткер, Еуро Одақ шеңберіндегі Ж.
Моннэ ©Еуропаның саяси одағы және экономи
калық интеграцияның жҥзеге

13


асуы қадам
-
қадаммен қҧралу керекª.Сонымен қоса ол тек мемлекеттер
арасындағы қатынасттармен шектеліп қалмауы керек.

Мемлекет
-

ҧлтты қҧрьатын сипатқа қарсы шыққан бағыттың бірі, сондай
-
ақ
федералистік қадамнан айтарлықтай айрық
ша бағыттың бірін кӛрсеткен Д.
Митраниӛз жҧмысының классикалық тҥрінде кқрсеткен функциянализм
теориясы болды, ол мемлекет аралық шиеленстерді шешу жолын табуға
тырысты, бҧл ҥшін федералистердің жасағанындай халықаралық
қауымдастықтың жаңа идеалдық формасы
н іздеудің қажеті жоқ, орындалуы
қажет фунцияларды табу қажет.

Функцианализм жақтастары ӛз интеграциялық процестерді талқылағанда
адам мҥддесі мен қажеттілігін қҧндылығында ескермей қалдырған. Д. Митрани
интернационалды ҧйым ҧлттық мемлекетке қарағанда ад
ам қажеттілігін толық
қанағаттандырады.

Американ саясаттанушысы Карл Дойч ғылымда коммуникациялық қадам
немесе ©қауіпсіздік қауымдастығыª теориясы жасалынды. Бҧл теория қазіргі
заман халықаралық қатынастардың дамуының заңдылықтарын анықтау ашты.

К. Дойч
мемлекет ішіндегі ӛзара қатнастар мен мемлекет ©қауіпсіздік
қауымдастығыª қҧрған кезде халықаралық салада ынтымақтастық паралелін
жҥргізді.

К. Дойч бҧнымен байланысты мемлекеттердің интеграциялық мҥдделерінің
жҥзеге асырылуын, олардың іс
-
қимылдарының жҥзе
ге асырылу
жылдамдығының анықталуын кӛрсету мақсатымен сынаудың нақты жҥйесін
енгізу ҧсыныстарымен шықты.

Процесс ретінде интеграцияның бір қаар сипатты және сапслы ерекшеліктері
байқалады:



уақыт факторына ҥлкен кӛңіл бӛлінеді, инетеграциялық процесс оның
қатысушылары

ӛздеріне тиімді жетістіке жеткен жағдайда есептелуі мҥмкін;



интеграциялық процесс жиі тҥрде кҥш орталығының айналасында пайда
болып дамиды;



интеграциялық процес қатысушылары арасындағы соғыстардың
психологиялық қабылдамауының тереңдеуімен сипа
тталынады;



интеграция даму процесінде саяси партиялар, діни экономикалық топ
мҥдделерінің арасындағы ҧлтішілік сәйкессіздік ӛзінің ҧлтішілік сипатын
жоғалтып барынша тарансҧлттық бола бастайды;



ӛткен

уақыттағы интеграциялық бірігудің сәттілігі кӛбнесе н
егізгі саяси
партиялар немес фракциялардың бірнеше жаңа идеялар және жалпы аймақтық
сипаттағы жоспарлары мен анықталады.

Оңды нәтижелерге қарамастан интеграциядағы коммуникациялық бағыт
кейбір кемшіліктерге ие болды. Ол Хофман, Фридрих, Райкер, Фишер секіл
ді
зерттеушілер тарапынан сынау объектісі болды.

Неофукционалдық анализ саяси интеграцияны зеттеудегі басты бағыттарының
бірі болып табылады. Кӛпшіліктің тҧжырымдауынша Еуропалық
интеграцияның қазіргі дамуы функционалдық емес стартегиясымен

14


жасалынған бағы
тпен сәйкес келеді, ал Еуропалық Одақ осы коцепцияның
негізгі ҧсыныстарын тексеру ҥшін нағыз лаборатория болып табылады.

Неофукционализмнің кӛрнекті ӛкілдерінің бірі және оның қҧрушысы
Эрнст Хаас ӛзінің концепциясын жасауға ҧмтылды, ол ғаламдық емес
айамақ
тық деңгейде болуды кӛзделді.

Ӛзінің

©Еуропаның бірігуі: саяси, экономикалық және әлеуметтік кҥштерª атты
кітабында Хаас саяси интеграцияны оның барысында саяси ӛмірдің
қатысушылары ӛзінің мақсаттары мен саяси қызметін жаңа орталыққа қарай
бағытталғанда па
йда болатын процесс деп анықтама береді. Бҧл жаңа орталық
институттары юрисдикцияға ие болып табылады.

Осылайша саяси интеграция саяси қауымдастықтың ҧлттық мемлекет
ӛлшемімен

қалыптасатын процесс ретінде қарастырады. Хаас мынадай
қорытындыға келеді, яғни
интеграциялық процесстердің дамуы еуропалық идея
бағытымен емес, бірлестіктегі әлеуметтік саяси топтардың прагматикалық
мінез қҧлқынан, тәжірибелік мҥдделіліктен туындайды.

Мҧндай нәтиже іс жҥзінде ғылыми неофункционалистік пікірді интеграция
процесінде эк
ономика ролінің маңыздылығының мойындалуына итермеледі.
Қатысушылар мҥдделерінің прагматизация туралы тезисінің кеңейуі саясаттың
ҥлкен және кіші болып бӛлінуіне алып келеді. Алғашқысы ҧлттық амбицияға
беделділік пайдасына негізделеді екіншісі экономикалық

ӛсуді кӛтеру
қажеттілігімен байланысты. Бҧл жерде тағы да дуализм пайда болады.
Интеграция логикасына кеңейу және жаңа салаларға таралумен қамту тән.
Экономикалық интеграцияның дамуында Хаас және оның жақтаушылары
алмасу тҥсінігін енгізді. Бҧл іс
-
әрекет а
лға қойған мақсатқа қол жеткізу ҥшін
жаңа қималдардың қабылдануымен ғана қамтамасыз етіледі.

Алмасу (spill
-
over) концепциясы фукционалистермен интеграцияның
экономикалық шынжырының теориялық ҥлгісін тҥсіндіру мақсатында
пайдаланылды: еркін сауда зонасының
алдымен кеден одағына, кейін жалпы
нарыққа, сосын барып экономикалық және валюталық одаққа ӛтуі. Сонымен
қатар бҧл теорияның жақтаушылары экономикалық интеграцияның дамуы
институционалды ӛзгерістерге алып келеді және саяси интеграцияны жаңа
деңгейге кӛтере
ді деп тҧжырымдайды.

Сонымен алмасу логикасының мәні экономикалық және саяси интеграцияның
шектеулі бірлігін дәлелдеу және экономикалық одақ саяси одаққа ауысатынын
кӛрсету болып табылады


2
.
2

Еуропалық Одақтың қҧрылуы және оның даму
кезеңдері
.


Қазіргі

таңда кӛптеген халықаралық ҧйымдардың ішінде экономикалық
және саяси тҧрғыдан интеграцияланған жалғыз “Европалық Одақты” айтуға
болады. Европалық Одақтың “туылған кҥні” ретінде , яғни бҥгіндегі қызмет
етуі 1950 жылы 5 мамырда бастау алған.Осы кҥні Франциян
ың сыртқы істер
министрі Робер Шумен, ӛзінің мемлекетінің атынан ,болат пен кӛмірді қолдану
туралы және европалық ҧйым қҧруды ҧсынды.Нәтижесінде бірінші бірлестік



15


1951 жылы 18 сәуірде Еуропа кӛмір және болат бірлестігі (ЕCSC


European
Coal and Steel C
ommunity) (Париждік келісім) туралы келісімге қол қойды және
оны алты мемлекеттің парламенті қолдады: ГФР, Бельгия, Франция, Италия,
Люксембург, Нидерланды. Бҧл келісім
-
шарт Еуропадағы ӛндірілетін кӛмір,
ауыр және жеңіл, темір ӛнімдерін, машина ӛнеркәсібін

дамытып біріктіру
мақсатында жасалынды.

1957 жылы осы келісім
-
шартқа қол қойған елдер Римде бірігіп Еуропалық
Экономикалық Қауымдастық және атом энергетикасы жӛніндегі Европалық
Қауымдастықты қҧруға қол қойды.Бҧл екі қауымдастықты қысқаша біріншісін
“орта
қ

рынок”, екіншісін “Еуроатом” деп атады. Римде келісілгендіктен Рим
келісімі деп аталды.1959 жылы Еуропалық Экономикалық Қауымдастық
Еуропалық Парламентті консультативті ӛкілдік ретінде,киінірек заң шығарушы
орган болып қҧрылды.

1960 жылдың аяғында жоғары
да аталған ҥш келісім шарттың негізінде
Европалық Қауымдастық қҧрылды.Европалық қауымдастықты қҧрудағы басты
мақсат осы елдердегі кедендік тосқауылдарды біртіндеп жою және жалпы сауда
саясатын жҥргізу. Сонымен қатар капиталдың еркін қозғалысы, осы келісім

шарт негізінде еңбек кҥші, ауылшаруашылық ӛнімдері еркін айналысқа
ӛтті.1969 жылы желтоқсан айында Гаагада қауымдастықтың кеңеюі және
интеграцияны одан әрі кҥшейту жӛнінде шешім қабылданды. 1973 жылы 1
-

қаңтарда Европалық Экономикалық Қауымдастыққа Дания,

Ирландия,
Ҧлыбритания, ал 1981 жылы Греция, 1986 жылы Испания мен Партугалия, 1995
жылы Австрия, Финляндия және Швеция қосылды.

XX
ғасырдың

аяғы
XXI
ғасырдың

басында екі блоктың қарсыластық
бағыты бірте
-
бірте Еуропада интеграциялык ҥрдіспен ҥйлесті. Қҧрлы
қтағы

геосаяси ӛзгеріс реформатор елдерден осы елдердің ішкі саяси даму
бағдарламасын қолға алумен қатар сыртқы саясатта басты бағыттарды қайта
қарастыруға

бел байлауға итермеледі. Орталық жӛне Шығыс Еуропаның
(ОШЕ) постсоциалистік елдері НАТО мен ЕО
-
ға мҥ
ше болуға бәрі бірдей, бір
уақытта қолдау кӛрсетті. ОШЕ мемлекеттерінің қҥрылысын ӛзгертуде ӛз
қызығушылығын

кӛрсеткен НАТО
-
ға қарағанда Еуропалық Одақ жаңа
реформатор мемлекеттермен қарым
-
қатынастың дамыту бағытын анықтай
алмады, яғни ол тек экономи
калық ынтымақтастық па, әлде ЕО
-
ға мҥше болу
мҥмкіндігі ме? ЕО
-
ның ОШЕ елдеріне қатысты саясатының қалыптасуы мен
дамуында бірнеше этапты бӛліп кӛрсетуге болады.

80 жж. аяғына дейін ЕО жағынан не Шығыс саясаты, не 12 елді қамтыған
кауымдастықтың жалпыеуроп
алық рӛлі анықталмады. Бҧл уақытта ЕО
-
да
батысеуропалық интеграциясыньщ тереңдеу ҥрдісіне басым

кӛңіл бӛлінді. 1990
жылы Германияның бірігуі жӛне ЕО
-
ға, сонымен қатар НАТО
-
ға Германияның
автоматты тҥрде енуі қауіпсіздіктің батысеуропалык жҥйесін кҥшейтуге
жағдай
туғызды. 1992
-
1993 жж. Маастрихт келісімінің қол қойылу және
ратификациялау қиын ҥрдісі жҥріп жатты, бҧл Еуропалық қауымдастықтың
дамуында жаңа этап болып, осы уақыттан Еуропалық Одақ болып атала
бастады. Шығыс Еуропа елдерінің ЕО
-
ның бҧл ҥрдісіне қ
осылуы, ҧйымның

16


сәтті тереңдеу ҥрдісіне кедергі жасауы мҥмкін еді. Еуропалық Одақ реформатор
елдерге бағытталған Батыс кӛмегіне және кӛмек керсету бағдарламаларын
жасауға баса кӛңіл бӛлді, олар негізінен гуманитарлық кӛмек, сауда жӛне кеден
шегерімдері, ма
кроэкономикалық тҧрактылық сияқты компоненттерді
қамтыды. 1988 жылдан 1993 жылға дейін реформатор елдермен қол қойылған
сауда және ынтымақтастық келісімдері негізінен экономикалық ынты
-
мақтастыққа бағытталған болды. Бҧлар ©бірінші жеткіншектер келісімдеріª

деп
аталды. Басты мақсаты ортақ мҥдде салаларында ©белгілі тҧтас даму және
сауда
-
саяси экономикалық ынтымақтастықты дамытуª болды.

Мағынасына, сипатына қарай жалпы бҧл келісімдер шектеулі сипатта болғанын
айта кету керек. Біріншіден, олар белгіленген уақы
тқа дейін келісілді, ал ҧзарту
туралы келісімге қайта оралудың қажеттілігі, әсіресе шетел инвесторлары ҥшін
қарым
-
қатынастың тҧрақсыздығын білдірді. Екіншіден, Ломе мемлекеттерімен
салыстырғанда ОШЕ мемлекеттері ЕО
-
ның ҥшінші елдермен қарым
-
қатынасының жал
пы иерархиясында әлдеқайда тӛменгі шепке қойылды. Сауда
және ынтымақтастық келісімі Орталық және Шығыс Еуропадағы ӛзгерістерге
аd
-
һос реакция ретінде болды. Еуропалық Одақ Еуропадағы кҥтпеген геосаяси
ӛзгерістерге дайын емес еді және реформатор елдерге қол
дау кӛрсететін
бағытты стратегиясы немесе жана қҧралдары болмады.

Сол уақытта Ӛзара Экономикалық Кӛмек (ӚЭК) және Варшавалык
Келісім Ҧйымының (ВКҦ) қҧлауынан соң саяси және экономикалық жағынан
Батысқа бағытталған реформатор елдер ЕО
-
ға интеграциялык қҧлшы
нысын
айқын білдірді. ЕО
-
ның Шығысқа кеңею мҥмкіндігі батыс ғылыми
әдебиеттерінде 1990 жылдардан бастап талқылана бастады. Басты кӛңіл,
біріншіден, жалпыеуропалық кӛлемде тиімді болатын ынтымақтастыққа
бӛлінді. ЕО және Еуропалық еркін сауда ассоциациясы (Е
ЕСА) бҧрынғы ӚЭК
елдерінің де қосылу шартында Еуропада ынтымақтасатын аймақтарды
тартатын орталық ретінде қарастырылды. 1993 жылы ақпан
-
сәуірде ЕО
-
мен
басталынған ЕЕСА елдерінің қосылуы туралы келісімдер Жалпыеуропалық
біріккен экономикалық кеңіс
-
тікті кҧр
удың мҥмкіндігін жоғалтты.

Алғашқыдағы Еуропалық Одақпен жҥргізілген ОШЕ елдерінің ЕО
-
ға
косылуының шешімін ҧзаққа шегіндіру тактикасы жақын болашақта кеңеюмен
байланысты кӛбейетін шығыннан қашу мен ЕО
-
ның мҥше мемлекеттері
арасында табыс пен шығынды бӛлу
саясатында статус
-
квоны сақтап қалумен
негізделді. Еуропалық Одақ мҥше мемлекеттер позициясынан қарасақ, ОШЕ
елдеріндегі трансформациялық ҥрдіске кӛмекті жҥзеге асыру ҧзақ уақытқа
созылса да жаңа мҥше мемлекеттерге арналған трансферттік тӛлемдер секілді
қа
ржы алпауыты болмас еді. Альтернатива ретінде ЕО мен реформатор елдер
арасында қарым
-
қатынасты қалыптастыру және дамыту бірнеше варианттың
мҥмкіндігін ашты: толық емес мҥшеліктен Ортақеуропалық конфедерация қҧру
мҥмкіндігіне дейін. Бірақ та жоғарыда кӛрсет
ілген варианттардың бірде
-
біреуі
толық мҥшелікті білдірмеді: тек тиімді ынтымақтастық және секторлы
байланыс, ең алдымен сауда интеграциясы. Мҧндай қарым
-
қатынастан кҥтетін
жайт ЕО мен кӛрші елдер арасында шекаралас елдер арасында шекараның

17


ашылуы болар ед
і. Ал ЕО
-
ның институционалдық қҧрылымы, ең алдымен
шешім қабылдау ҥрдісі ӛзгермей қалар еді.

90 жылдар басында ОШЕ елдеріне байланысты ҧзақ мерзімді стратегия
ойластырылмағанымен, Еуропалық Одақ Шығыс Еуропа елдерін ӛзара топтарға
бӛлді. ОШЕ елдеріне қатыс
ты деңгейлі келісім саясаты қолданылды, ол
уақытты ҥнемдеу, кезекті әрекеттерді, қатысушылар тобын және әр тҥрлі
бҧрынғы социалистік блок елдерінің
болашағын анықтауға жағдай жасады.
1991 жылы
ҥш

мемлекетпен Еуропалық келісімдерге қол қойылды: Венгрия,
Пол
ьша және Чехословакия. Осылай, орталық еуропалық елдер ЕО
-
ның
реформатор елдермен қарым
-
қатынас иерархиясында бірінші орынға койылды.
Еуропалық келісімдердің басқа да мемлекеттермен келісілу ҥрдісі тағы бес
жылға созылды. 1996 жылы қол қойылған Словениямен

Келісім бҧл тҥста ең
соңғы шепте болды.

Еуропалық келісімдер ЕО
-
ның сыртқы саясатында классикалық қҧрал
ретінде қарастырылды және ЕО мен ҥшінші мемлекеттер арасында
ассоциациялық форманы қарастырды. Бҧл келісімдер ратификацияланған соң
ОШЕ елдерімен келіс
ілген сауда және ынтымақтастық Келісімі ӛз кҥшін жойды
және ©екінші жеткіншектер келісіміª деп аталды. Еуропалық келісімдер тек
экономикалық мәселелерді қарастырып қоймай, қҧқықтық мәселелерді
қарастырды
. Бҧл ЕО мен ОШЕ елдері арасында саяси диалогқа, экон
омика,
ғылым және техникалық облыста кең ауқымды ықтымақтастыққа негіз болды.
Бҧл келісімдер мақсаты, біріншіден, он жыл кӛлемінде еркін сауда зонасын
қҧру

болды. Еуропалық келісімдер ЕО
-
дан кейбір облыста кейбір мҥше
-
мемлекеттер мҥддесін қорғау мен ОШЕ ме
млекеттеріне нарықты ашу
қажеттілігі арасында теңестіруді табуды талап етті. Бҧл жәйт ©сезімталª
ӛнімдерге

(кӛмір, болат, тоқыма) және ауылшаруашылық ӛнімдеріне
байланысты қиындыктар туғызды.

Солай бола тҧра, Еуропалық келісімдер бас кезінде кеңеюдің не а
лдынғы
шебі ретінде, не жалпыеуропалық саяси және экономикалық кеңістік қҧраудың
жалпы концепциясының бӛлігі ретінде ойластырылмаған болатын. Еуропалык
келісімдер мҥше болудың алдындағы ең соңғы текпешек, бірақ мҥше болуға
қойылған

талаптардың пайда болуын
а негіз болған жоқ. ОШК елдерімен қол
қойылған Еуропалық келісімдер кіріспесінде соңғы мақсат ретінде ЕО
-
ға
мҥшелік деп анықталған. Бірақ оның мерзімі, мҥшелікке қойылатын арнайы
талаптар анықталмады. Сонымен қатар Еуропалық келісімдер ОШЕ
мемлекеттері тал
ап еткен қосымша қаржы протоколын қарастырмады. Ол осы
келісімнің мақсатын жҥзеге асыруда басты қаржы негізіне айналу керек
болатын. Реформатор елдер Еуропалық келісімдер мәнін сапалы кӛтеруді талап
етті. Ӛздерін басқа трансформациялық елдермен салыстыр
ғанда

жоғары
деңгейге қоюға әкелген ассоциациялық

мҥше деңгейінен тек ЕО
-
ға мҥше
болуға деген қҧштарлыққа жетуде мәжбҥр еткен ӛтпелі кезеңді кӛрді.

1993 жылы 21
-
22 маусымда Еуропалық Кеңестің Копенгагендегі
саммитінде "егер ассоциацияланған Оңтҥсті
к және Шығыс Еуропа елдері
мҥшелік болуға байланысты экономикалық және саяси талаптарды орындаған

18


жағдайда Одаққа мҥше бола алатыны" жайлы тарихи серт берілді. Онда
Коммиссияның баяндама негізінде ассоциацияланған мемлекеттермен қарым
-
қатынасында оның жаңа

шеңберлері анықталды. Еуропалық Одақ (алғашында
Еуропалық Қауымдастық кезінде) мҥше болуға қойылатын талаптарды
орындаған барлық еуропалық мемлекеттерге әрқашанда есігінің ашықтығын
мәлімдеді. Осының негізінде Кеңес 1993 жылы бірінші рет коммюникеде ресми

тҥрде ОШЕ елдерінің "Мҥше болуға арналған Копенгаген критерийлері" деп
аталатын бірқатар талаптарды орындаган жағдайда ЕО
-
ға мҥше болу қҧқын
жариялады. Бҧл критерийлер тӛмендегі белгілерімен анықталады:



демократияға, қҧқықтық тәртіпке кепілдік беретін тҧр
ақты институггар
қҧрған, адам және азшылық қҧқықтарын толықтай орындаған;



Одақтың нарықтық кҥш әрекетімен және бәсекелестігімен бәсекелесе алатын;



Экономикалық және валюталық одақты қҧру талаптарын орындау арқылы
мҥшеліктің міндеттерін ӛз мойнына алуға мҥм
кіндігі бар мемлекет ЕО
-
ға мҥше
бола алады.

Соңғы талап ЕО
-
ның жҧмыс істеп тҧрған заңшығару базасын,
әкімшіліктік және қҧқықтық қҧрылымын мойындауды және ҧлттық заңшығару
нормативтік
-
қҧқықтық базасына қажетті шарттарды енгізу керектігін білдіреді.

Еуропалы
қ

келісімдерді жҥзеге асыру процедурасы
-
мҥшелікке ӛтініштен мҥше
болу туралы келісімдерге дейін тәжірибе жҥзінде едәуір кҥрделі ҥрдіс. Мҥше
болудың кҧқықтық шеңбері Еуропалык Одақ туралы Келісімнің 49
-
бабында
анықталған: ЕО
-
ға мҥше болғысы келетін еуропалы
қ

мемлекет Еуропалық
кеңеске мҥше болуға ӛтінішін жібереді.
Б
ҧ
л біржа
қ
ты деклара
циядан кез келген
уақытта жіберуші мемлекет

ратификацияға дейін бас тарта алады. Еуропалы
қ

комиссия тыңдауынан соң және Еуропалық парламент жаңа мҥше
мемлекеттерді қабылдау шеш
імін парламенттік кӛпшілікпен шешім кабылдап,
қ
олдау к
ӛ
р
с
еткен соң, Еуропалық кеңес бір ауыздан ҥміткер мемлекеттермен
мҥше болу туралы келісімді бастау керектігі немесе керек еместігі туралы
шешім қабылдайды. Егер мҥше болуға р
ҧ
қсат

етілсе, Еуро
п
алы
қ

ке
ң
е
с
Еуропалық комиссиямен кеңесе отырып, тиісінше ҥміткер мемлекетпен
келісімді бастайды. Мҥше болу шарты және еуропалы
қ

келісімдерге
қ
аже
тт
і
ӛ
згеріст
е
р ЕО мен ҥміткер мемлекеттер арасы
н
да жҥргізіл
г
ен келісіммен
реттеледі. ОШЕ елдеріне
қ
атысты б
ҧ
л барлық
қ
ол

қоятын мемлекеттердің ішкі
заңшы
ғ
ару жҥйесіне байланысты сол елдердің барлығымен
ратификациялануды талап ететін Еуропалык келісімдер болып табылады.

1990жылдың басында бҧл елдер интеграцияның жаңа кезеңіне кӛшті.
Европалық Кеңестің 1991 жылдың 9
-
10желтоқс
анда ӛткен сессияның
қорытындысында Европалық Одақ келісім шартының жаңа проектісі
жасалды(Маастрихт келісім
-
шарты). Бҧл жаңа Европалық Одақ келісіміне
1992жылы 7
-
ақпанда қол қойылып, заңдық кҥшіне 1993 жылы 7 қарашада
енді.1992жылы ”Ортақ Европалық Эконом
икалық Аймақ” қҧрылды. 1993жылы
Евроодаққа кіретін 8 ел ”Шенген ” келісім
-
шартына қол қойды.“Шенген”
келісім шарты бойынша осы елдердің азаматтары шекарада еркін ӛтіп, сонымен
қаржы айналымын еркін іске асыра алады. Сондай
-
ақ білім және қызмет

19


кӛрсету сала
сында да тең қҧқықтар енгізілді. Ауылшаруашылық және
ӛнеркәсіп ӛнімдеріне біріңғай сҧраныстар мен стандарттар қойылды.

Европалық Одақтың қалыптасуы және қызметтелу принциптерін мына
жағдайлардан кӛруге болады:



Интеграцияның еркіндігі;



Саясаттың еме
с экономиканың ҥстемдік етуі, шаруашылықтың алғы шарттары
ҥшін интеграция жолымен жҥру ;



Кҥшті ҧлттық және жоғарғы органдардың болуы;



Қабылданған

келісім
-
шарттардың заңдар мен шешімдердің

атқарылуын қатал бақылау нәтижелі сот билігі;



Интеграциялық экономиканың бір типтілігі, одақтасудың дамыған
инфрақҧрылымның болуы;



Ҥшінші

сатыдағы елдерге қатысты жҧмсақ саясат. Интеграциялық
ҥрдістердің кӛп
варианттылығы;

1994
-
1997 жылдары Еуропалық Одақтың шығыс интеграциялық
саясатының қалыптасуы жҥрді. 1994 жылы желтоқсанда болған Еуропалық
кеңестің Эссендегі саммитінде жақындасу стратегиясы қабылданады, оның
басты элементтері болып қҧрылымдық диалог, Еу
ропалық келісімдер, Фаре
бағдарламасы және Ақ кітап, сонымен бірге жалпыодақтық бағдарламаларға
қатысу

кӛрсетіледі.

Қҧрылымдық

диалог консультативті сипатта болды. ЕО
-
ға мҥше болуға
дайындаудың саяси инструменті ретінде ойластырылған ол дайындау
жағдайында

қарым
-
қатынасты тиімді басқаруды қамтамасыз ете алмады. 1995
жылы Еуропалық комиссиямен шығарылған ОШЕ
-
нің ассоциацияланған
мемлекеттерін ЕО
-
ның Ортақ нарығына интеграцияға дайындау туралы Ақ
кітап ҥміткер мемлекеттердің бәсекелестік, тҧтынушылар қҧқын қо
рғау,
қоршаған ортаны қорғау, әлеуметгік қорғау облыстарын қҧқықтық және
қҧрылымдық

адаптациялануына бағытталды. Жалпы адаптация
лык шаралар 23
секторға бӛлінді. Ақ кітаппен
кӛрсетілген жайттар Еуропалық келісімдерге
қарағанда ҥміткер мемлекеттер ҥшін мінде
тті емес еді. Ақ кітап ҥміткер
мемлекеттер ҥшін ЕО
-
ның тәжірибесін қабылдау мен жҥзеге асыруда кӛмек
қҧралына айналуы тиіс еді. Бірақ ҥміткер мемлекеттерден мҥше
мемлекеттердің ӛзімен

орындалмаған кҧқықтық жайттарды орындау талап
етілді, ҥміткер мемлек
еттер Ҧлыбритания мен Дания мемлекеттерінің рҧқсат
етілгендей арнайы салаларға (әлеуметтік протоколға, Шенген келісіміне
қосылмауы
) қатыспау мҥмкіндігіне кепіл беру қарастырылмады.

Еуропалық кеңестің Мадридтегі оты
рысында (1995 жылы желтоқсанында)
ҥмітке
р
мемлекеттермен алты айдан соң белгіленген 1996 жылы болатын
ҥкіметтік конферециядан соң мҥше болу туралы келісімді бастау туралы шешім
қабылданды
. Еуропалық комиссия кеңеюдің геосаяси салдары жайлы
©XXI
ғ
.
арналған кҥн тәртібіª атты аралық баяндама ҧсынды.

Баяндамада кеңеюден
туатын мынадай мәселелер қарасты
рылды: жаңа ҧйымдагы еуропалық
қауіпсіздік
архитектурасы мәселелері, кеңеюден тыс
жатқан мемлекеттермен,
яғни Ресей, Украина,
Тҥркия және Жерорта теңізі елдерімен ©басталынған

20


диалог, ынтымақтастық және
серіктестік саясатынª әрекеттендіру. ЕО
-
ның
мҥше мемлекеттерінің әр тҥрлі геосаяси мҥдделерін ескере отырып, Шығысқа
қарай

кеңею ЕО
-
ның Жерорта теңізі аймағында әрекетінің кҥшеюін теңестіру
қажет еді.

ЕО
-
ның 1997 жылы маусымда болған Ҥкіметтік конференцияс
ында қол
қойылған Амстердам келісімінде ЕО
-
ның институционалдық реформалау
мәселесі шешілмеді, оның шешілуінен ЕО
-
ның кеңеюі тікелей байланысты
болды. 1997 жылы шілдеде

Еуропалық комиссия ҥш бӛлімнен тҧратын

©2000
жылға арналған кҥн тәртібінª шығарады. Оны
ң

біреуінде ЕО
-
ның кеңеюі
мәселесі қарастырылады және 1995 жылы Мадрид саммитінің тапсырмасымен
Еуропалық миссиямен қҧралған ҥміткер мемлекеттерге
арналған кеңестер
қарастырылды,
оған ОШЕ елдерінің мҥше болу талаптарын орындалу

шындығы негіз болды.

©2000
жылға арналған кҥн тәртібіндеª Еуропалық комиссиямен қарастырылған
кеңестер Еуропалық кенестің 1997 жылы Люксембургтегі отырысында қолдау
тапты
Кеңес ОШЕ бес ҥміткер мемлекетінің мҥше болу келісімінің басталуы
туралы шешім қабылдады, ол Эстония, Польша
. Чехия, Словения және
Венгрияны (©Люксембург тобыª елдері) қамтыды. Шешім
негізі

ретінде
©ҥрдістік ҥлгіª болды, ол бойынша мҥше болу туралы келісімді жҥргізу ОШЕ
он елінің арасында бірте
-
бірте жҥргізудің градациясы жҥргізілді. Бірақ
келісімдерд
ің бітіру мерзімі және ҥміткер мемлекеттердің ©Люксембург
тобыменª мҥше болу туралы келісімге қол қою белгіленбеді, ол жағдай басқа
ҥміткер

мемлекеттерге тән жағдайда келіссӛздер ҥрдісіне қосылуына жол ашты.
Осылайша, Еуропалық кеңес Еуропалық комиссияға Б
олгария, Румыния,
Словакия, Литва жӛне Латвиямен мҥше болу туралы дайындық шараларын
ҥдейту

қҧзіретін берді. Бҧл елдерде экономикалық реформалар жҥргізу ҥшін
Фаре бағдарламасы кӛлемінде қосымша 100 млн. евро кӛлемінде қаржы
бӛлінді.

Соңғы кезең, яғни 1998
-
2004 жылдары ЕО
-
ға ҥміткер мемлекеттердің
мҥше болу мерзіміне қатысты келіссӛздер ҥрдісінің басталуымен, сонымен
қатар

кеңеюдің жаңа елеулі деңгейге ӛту ҥрдісімен сипатталады. Люксембург
саммитінің шешімін жҥзеге асыруда жақындасу стратегиясы жаңа элемент
©Мҥше болу ҥшін серіктестікпенª (МБС) толықтырылып, Жақындасу
стратегиясының ҥдеуі деп аталды. 1998 жылы 25 наурызда Еуропалық кеңес әр
10 ҥміткер мемлекетке арнайы жасалған ©Мҥше болу ҥшін серіктестікª
бағдарламасын қолдады. ©Мҥше болу ҥшін серіктестікª б
ағдарламасының
мақсаты ауқымды және белгілі мерзімде ЕО басшылығымен мҥше болуға
дайындық ҥрдісін қҧрылымдады. ЕО тарапынан ҥшінші елдерге әрекет ету
мҥмкіндігінің болуына қарамастан ©МБСª бағдарламасы не ЕО
-
да, не ҥміткер
мемлекеттерде талқылаулар туғызға
н жоқ.

Еуропалық комиссия ©МБСª бағдарламасын ӛзгертуге қҧқы бар екенін
айта кету керек, бҧл қҧжат ҥміткер мемлекеттермен қол қойылмағандықтан
бағдарламаның қҧқықтық деңгейі осы мемлекеттерге байланысты
анықталмаған.


21


©Мҥше болу ҥшін серіктестіктеª бекітілг
ен мақсаттар ЕО
-
ның тәжірибесін
қабылдау Ҧлттық бағдарламаларында және мақсаттарды жҥзеге асыру
жоспарында анықталған. Алғашқы Ҧлттық бағдарламалар ҥміткер
мемлекеттермен Еуропалық комиссияға 1998 жылы мамырда ҧсынылды.
Бағдарламаларда қатысатын персонал с
аны туралы, басымдылықтарды жҥзеге
асыруда қолданатын қҧралдардың кӛлемі туралы мәліметтер қарастырылған.
Фаре бойынша

бӛлінетін қаржыны әр шараны жҥзеге асыруда бӛлуде
Еуропалық Одақ белгілі басымдылықтарға, санкция (бҧл шара ешқашан
қолданылған

емес) қо
лдануда да әсер ете алды.

1998 жылы 30 наурызындағы Люксембург шешіміне сәйкес Лондонда ОШЕ
елдерінің ЕО
-
ға мҥше болу туралы келіссоздер ҥрдісі салтанатты тҥрде
ашылды, оның басты элементтері тӛмендегідей сипатта болды:

1.


©15+11ª ЕО
-
ның барлық қызметі бойын
ша мәселелерді талқылайтын және
қҧрылымдық диалогы алмастырған кӛпжақты кездесулер;

2.

Барлық он ҥміткер мемлекет бойынша
мәлімет жинау (screening), бҧл жерде
бірінші толқын ҥміткерлері аналитикалық тексерулерді тезірек және екіжақты
негізде жҥргізсе, екінші

толқындағы елдер баяуырақ, кӛпжақты деңгейде
жҥргізілуі тиіс болды;

3.
Еуропалық комиссияның ҥміткер мемлекеттердің жетістігі жайлы, Еуропалық
кеңестің мҥше болу туралы келіссӛздерді бастауға байланысты кеңестері жайлы
жыл сайынғы баяндамасы;

4.
Қаржылық

қҧралд
арды кҥшейту және ©Мҥше болу ҥшін серіктестікª
бағдарламасын енгізу арқылы ЕО мен ҥміткер мемлекеттердің жақындасуына
кӛмекті ҧлғайту;


Келіссӛздер мҥше болу туралы ҥкіметаралық конференция тҥрінде,
негізінен ҥміткер мемлекеттердің сыртқы істер министрлер
орынбасары
деңгейінде ӛткізілді. ЕО тарапынан ЕО
-
ның Комитет мҥшелерінің тҧрақты
ӛкілдері қатысты. ЕО
-
ның заңи
-
қҥқықгык негізі acquis және транспаренттілігіне
байланысты қарапайым (білім, туризм) немесе кҥрделі (Ортақ нарық, Ортақ
аграрлы саясат, юстиция ж
әне

ішкі істер облысында) келіссӛздерді талап ететін
31 бӛлімге бӛлінді. Келіссӛздерге дейін болашақта кездесетін мәселелерді
анықтау ҥшін acquis аналитикалық талдау жҥргізіледі. Еуропалық комиссия
ҥміткер

мемлекеттермен екі немесе кӛпжақты отырыстарда кей
бір сфераларда
ЕО
-
ның әрекет ететін заңи
-
қҧқыктық базасын қолдану және жҥзеге асыру талап
етілетін талаптар анықтады. Жалпы, ЕО мен ҥміткер мемлекеттер келіскен
жағдайларда да ол тек алдын ала келісілген деп тҥсініледі және тек келіссӛздер
ҥрдісінен

соң ға
на бір пакет

ретінде кабылданды. Осыдан соң Еуропалык Одақ
туралы келісімнің екінші бӛлімінің 49 бабы бойынша, мҥше болудың дәйекті
шарттарын бекітетін ЕО мен ҥміткер мемлекет арасында мҥше болу туралы
келісімге қол қойылуы тиіс еді.


1999 жылдың аяғына де
йін ҥміткер мемлекеттердің бірінші толқынымен
келіссӛздер тек техникалық стадияда болды. 1999 жылдың желтоқсанына дейін
31 бӛлімнің 23
-
і ашылып, оның ішінен алдын ала Эстониямен сегізі,
Польшамен, Венгриямен, Словениямен тоғызы және Чехиямен оны жабылды.

22


Ҥ
міткер мемлекеттер мҥше болуға қатысты конференциялар ӛте баяу, алдын
ала шешілген позициямен жҥргенін сынға алды. ЕО ӛзін келіссӛздерде 15 мҥше
мемлекеттің алдын ала белгіленген позициясымен әрекет етіп, іс жҥзінде
позиция ӛзгеруіне, тӛтенше жауапқа еркін
дік әрекетінің жоқтығын
айкындатып, ӛте қиын серіктес екенін кӛрсетті.

Косово шиеленісі ЕО
-
ның кеңею саясатын қайта қарастыруға алып келді.
Еуропалық комиссия бҧл кеңеюді Еуропада бостандық пен қауіпсіздік,
демократия және қҧқықтық мемлекет, экономикалык ӛ
су және ӛмірдің
жақсаруына жол ашатын ең сай келетін қҧрал деп жариялады. Косоводағы
соғыс уақытша ҧмытылып кеткен кеңеюдің саяси және стратегиялық
қҧлшынысын

оятты. Ол ОШЕ
-
нің барлық он ҥміткер мемлекетімен мҥше болу
туралы келіссоздердің ҥрдісіне тез қоз
ғалыс

берді, ол туралы шешім 1999 жылы
желтоқсанда Хельсинкиде болған Еуропалық кеңестің саммитінде кабылданды.
Осылай, барлық он ҥміткер мемлекет мҥше болудың саяси талаптарын
орындағандықтан, мҥше болу туралы келіссӛздер ҥрдісіне қосылды. Екі топқа
бӛлу
алынып тасталып, ЕО
-
ға мҥше болу тек ҥміткер мемлекеттердің барлық
мҥше болу талаптарын орындай алуына байланысты болды. Бірақ Хельсинки
шешімінде де келіссӛздер ҥрдісінің аяқталуының тура мерзімі анықталмады,
тек Еуропалық Одақ тарапынан жаңа мҥше мемлеке
ттерді 2002 жылдың аяғына
дейін қабылдауға дайын болатынына уәде берілді.


Кеңеюге барар жолда сәттілік Еуропалық кеңестің 2000 жылы болған
Ниццедегі саммитінде болды. Ниццедегі келісім ЕО
-
ның мҥше мемлекеттері
санының 15
-

тен 27
-
ге ӛсу мҥмкіндігіне байлан
ысты кең ауқымды
институционалдық реформаларды қарастырды. Ал дәлірек, Еуропалық
комиссияның, Еуропалық кеңестің, Еуропарламенттің реформалауы,
Еуропалык кеңестің шешім қабылдау қҧзыретінің кеңеюі, әр тҥрлі
мемлекетаралық процедуралардың қарапайымдалуы қар
астырылды. Бірақ сол
кездегі Еуропалық комиссияның тӛрағасы Р. Проди Ниццедегі саммит
қорытындысын

©жартылай қанағаттанарлыкª деп атады. Оның ойынша, ЕО
шеңберіндегі келіссӛздер тәсілі плюралистік кейіпте болуы тиіс. Сонымен
қатар

кеңейетін ЕО
-
ның кӛрші ме
млекетгерді де қосуды кӛздейтін аймақтық
серіктестікті ҧйымдастыру қажет.


Институционалдық реформаларды кӛздегенімен Ницце келісімі ЕО
-
25 ӛмір
сҥре алуын қамтамасыз ететін процедураларды қарастырмады. Ницце
келісімінің ратификациялануы 2002 жылдып аяғына
дейін созылып кетті.
Ирландия 2001 ж. референдумда ратификацияға қарсы дауыс берді. Бҧл жағдай
белгіленген уақыттағы кеңеюге қатер тӛндірді, себебі 2002 жыл
-
дын аяғына
дейін алда келе жатқан ҥміткер мемлекеттермен келіссоздерді аяқтау
жоспарланған болатын.

Ирландияда қайта рефереидум 2002 ж. казан айына
Еурокеңестің желтоқсанда болатын Копенгаген саммитіне қарсы белгіленген
болатын. Бҧл жолы Ирландия ©ияª деп дауыс берді, бірақ ол ҥшін ҧлттық
саясаткерлер, ЕО ӛкілдері тарапынан кең ауқымды идеологиялық ҥгіт
теу
қызметі жҥргізілді.

ЕО мен ҥміткер мемлекеттер арасындағы 2002 ж. желтоксанда Копенгагенде

23


болған қиын және ҧзак келіссӛздер нӛти
-
жесі ©бҧрын соңды болмаған тарихи
оқиғаª
-

ОШЕ
-
нің сегіз мемлекетімен
-

Польша, Чехия, Венгрия, Словения,
Эстония, Латвия
, Литва және Словакия
-

мҥше болу туралы келіссӛздердің
аякталуы туралы шешім болды. Мҥше болу туралы келісімді ратификациялау
ҥрдісі

толассыз жалғасса, бҥл мемлекеттер 2004 жылдың 1 мамыр айында ЕО
-
ның толықканды мҥшесі болатыны жорамалданды. 2003 ж. ақпа
нда Еуропалық
комиссияға мҥше болу келісімі туралы соңғы кеңесті ҥсынды. Оны
Еуропарламент кӛпшілік дауыспен қолдап, Еурокеңес біржакты шешім
қабылдады
. Осыдан соң мҥше болу туралы келісімге Еуропалық кеңестің
саммитінде қол қойылды. Келісімге кол кою 200
3 жылдың 16 сэуірінде Афин
каласында Еурокеңестің отырысында болды. Осыдан соң келісім ЕО
-
ның 15
мҥше мемлекетімен жоне ҥміткер мемлекеттермен ратификацияланды.

ЕО
-
ға мҥше болған сон ОШЕ мем
-
лекеттері бірден толығымен мҥше болған
жок екенін айта кету керек
. Мҥше болу туралы келісімде ӛтпелі кезеңді енгізу
жорамалданды. Ол келісімнің жарты бӛлімін шамамен 250 ӛзгертпелер
камтылы. Әсіресе қоршаған орта (48 ережелер), салык, ауыл
-
шаруашылық және
кӛлік сияқты бӛлімдерде ӛтпелі ережелер кӛп. Ҧзағырақ ӛтпелі кезе
ңдер

қоршаған орта салаларында (кейбір жағдайда 2015 жылға дейін), сонымен қатар
жаңа мҥше мемлекеттер азаматтарымен жер сатып алу ҥшін (7
-
12 жыл)
қарастырылды.

Демократиялық даму жолын таңдаған ОШЕ елдері еуропалық
мемлекеттердің интеграциялық ҥрдісіне қо
сылу мҥддесін білдірді. Жаңа
мемлекеттерді қабылдау ӛте қиын және ҧзақ ҥрдіс екеніне карамастан
Еуропалық Одақ жаңа ҥміткерлердің бетін қайтармады. Интеграцияның кеңеюі
оның стратегиясының бағыты болып табылады. 2003 жылы 16 сәуірде Афина
қаласында

ЕО
-
ға о
н жаңа мемлекет қабылдау туралы ресми қҧжатка қол
қойылып, 2004 жылы 1 мамырында олар (Венгрия, Кипр, Латвия, Литва,
Мальта, Польша, Словения және Чехия) толыққанды мҥше болды. Ал 2007
жылы 1 қаңтарда Румыния және Болгария муше болды. Бҧл оқиға белгіленген

талаптарға ҥміткер мемелекеттердің сай келуі туралы, ҧлттық заңшығару
жҥйесіне еуропалык заң, норма, ережелерді енгізуді қамтыған он жылға
созылған қиын келіссӛз ҥрдісін аяқтады және осымен бірге олардың әмірінде
жаңа кезеңнің басталғанын білдірді.


2.
3
Е
уропалық Одақ шеңберіндегі саяси интеграциялық мәселелер.


Қарқынды

экономикалық даму кӛрінісі жанында Евроодақтың саяси
сферадағы интеграциясы баяу жҥруде. Дегенмен, Брюссель осы сферадағы
интеграциялық процеске қолдау кӛрсетудің белсенді әрекеттеріне тал
пынуда.

Саяси интеграцияның тереңдеуі.

Саяси интеграцияны тереңдете тҥсу процесі Евроодақтың дамуындағы анық
кӛрінетін ҥрдіс болмағанымен, осы бағытта Евроодақты одан әрі дамыта
тҥсудегі ең амбициялық мақсаттар мен міндеттер қойылып, белсенді әрекеттер
жас
алуда. Осы ретте саяси одақ ретіндегі Евроодақтың қалыптасуындағы он

24


жылдық кезеңінде бірлестіктің дамуында жетістіктер де, сонымен қатар
келеңсіз сәттердің болғандығын айта кету керек.

Доктриналық тҧғыр. Саяси сферадағы интеграциялануға талпыну
Евроодақта

экономикалық қоғамдастықтың қалыптасуының бастапқы
уақытынан
-
ақ жасалынды. Ол кезде саяси одақ, ортақ сыртқы саясат және тіпті
ортақ қорғаныс саясаты концепциялары ҧсынылғанымен, осы ҧсыныстардың
барлығы сол уақыттың обьективті жағдайларына сәйкес келмеді

және
қоғамдастықтың барлық мҥшелері тарапынан қажетті қолдауды таба алмады.

Аталмыш процесс Маастрихт қаласында 1992 жылы 7 ақпанда европалық
интеграцияланудың ҥш басты бағытын белгілеген Европалық Одақ туралы
келісім шарттан кейін шынайы кӛрініске ие бол
ды:

1. Экономикалық интеграция

2. Ортақ сыртқы саясат және қауіпсіздік саласындағы саясат

3.Юстиция және ішкі істер саласындағы ынтымақтастық

Міне осы ҥш тҧғыр Евроодақтың интеграциялану процесінің негізі болып
табылады, және осы орайда сыртқы саясат пен қ
ауіпсіздік саласындағы саясат
ең амбициялық тҧғыр болып табылады.

Мәселен, келісім шарт бойынша, Евроодақтың негізгі мақсаты ©… бірдей
дипломатия мен қауіпсіздік саясатын жҥргізе отырып, халықаралық аренадағы
ӛз рӛлін ойнауª болып табылады.

Келісім шарттың

11 бабы Ортақ сыртқы саясат пен қауіпсіздіктің


ОССҚ
-

бес
негізгі принципін бӛліп кӛрсетті:



Одақтың ортақ қҧндылықтары мен негізгі принциптерін қорғау;



Одақ қауіпсіздігін нығайту;



бейбітшілікті сақтау және халықаралық қауіпсіздікті нығайту;



халықаралық ы
нтымақтастыққа қолғабыс ету;




емократия мен заң ҥстемдігі, адам қҧқығы қҧндылықтарын дамыту.

Маастрих келісім шарты ОССҚ
-
ның келесідей екі басты қҧралын анықтады:



ортақ позициялар: мҥше


мемлекеттер қандай да бір нақты мәселе бойынша
ӛзінің ҧлттық саясаты
н Одақ позициясына сәйкес жҥргізуге міндеттеме алады;




ОССҚ


ның басшылығымен мҥше
-
мемлекеттердің қолданатын бірлескен
әрекеттері.

1999 жылы Евроодақтың саясат сферасындағы мҥмкіндіктерін
айтарлықтай кҥшейте тҥскен Амстердам шартына қол қойылды. Осыған де
йін
болған сыртқы саясаттың қҧралына тағы бір қҧрал қосылды


бҧл біртҧтас
стратегияны жасақтау мҥмкіндігі. Мәселен, шартқа сәйкес, Европалық Кеңес
осы Одаққа мҥше
-
мемлекеттердің ортақ мҥдделері бар елдер мен аймақтарға
қатынаста бірдей стратегия қабылдайд
ы. Осындай қысқа мерзім ішінде
Евроодақ Ресейге, Украинаға және Жерорта теңізі аймағына қатынаста біртҧтас
стратегияны жасақтады.

Қҧқықтық

тҧғыр. Соңғы уақытта Евроодақта қҧқықтық негіздерді
реформалауға белсенді әрекеттер жасалуда және соның нәтижесінде ҥ
стіміздегі
жылдың 17
-
18 маусымында ӛткен Брюссель саммитінде ҧйымның тарихында
бірінші рет біртҧтас Европалық Одақ Конституциясы қабылданды. Аталмыш

25


қҧжат

оларға қол қою осыған дейін стандартталған халықаралық
-
қҧқықтық
процедуралар шеңберінде ӛткен, ҧйымда

жҧмыс атқарып отырған
қҧрылтайшылық қҧжаттарды алмастырудан туындады. Соңғысы классикалық
тҧрғыдағы халықаралық ҧйымдарға тән, алайда кҥннен
-
кҥнге Евроодақтың
ерекше ©квазифедеративтіª табиғатымен келіспей отыр.

Саяси қатынаста Конституциялық шарттың қабы
лдануы саяси
интеграцияны тереңдету жолындағы маңызды қадам болуы тиіс, және Рим
декларациясында кӛрсетілгендей Европаны одан сайын ©біріккен, ашық және
демократиялықª қыла тҥсуге шақырады. Европалық елдердің саяси бірігуі
Европаны біріктіре тҥсуге және он
ың бірегейлігін нығайта тҥсуге мақсатталған.

Институционалдық тҧғыр. Азаматтармен тікелей сайланатын Европалық
парламент, мҥше
-
елдердің ҥкіметтерін кӛресететін Европалық Кеңес, атқарушы
орган болып табылатын Европалық Комиссия, және басқа да заңды ҧлттықта
н
жоғары органдар ретіндегі европалық билік органдары жҥйесінің негізгі
институтарының ӛмір сҥруі мен қызмет атқаруы саяси интеграция ҥшін жақсы
институционалдық тҧғырдың бар екеніне дәлел бола алады. Оның ҥстіне,
Евроодақ ортақ конституциясы, қарулы кҥште
рі мен іс жҥзіндегі біртҧтас
жоғары билік


Европа президенті бар федерацияға ӛтуді жоспарлап отыр.

Алайда, қоғамдастықтың саяси дамуында бірқатар кемшіліктер де бар.



Саяси шешімдерді қабылдау процесіне қанағаттандырарлық парламенттік
бақылаудың жоқтығы.

Е
гер, 1950 жылдың бас кезінен бастап, интеграциялық процестердің
нәтижесінде атқарушылық компетенцияларын ҧлттық деңгейден Евроодақ
деңгейіне беру орын алған болса, ал ҧлттық парламенттерден Европарламентке
парламенттік есеп беруге ӛту алға баспай отыр. Евр
опалық парламенттің
проблемасының ӛзі сонда, кез
-
келген мҥше
-
мемлекеттің ӛзінің ҧлттық
ҥкіметіне қатынаста атқарушы биліктің ҥстінен бақылау жасайтындай
ӛкілеттілігі жоқ. Мәселен, Европарламент Комиссияның жеке мҥшесін
жҧмыстан босата алмайды


осы ретте і
с жҥзінде оның Комиссияны толық
қҧрамында жҧмыстан босатуға қҧқығы бар.



Евроодақ институттарының жеткіліксіз ашықтығы мен легитимділігі.

Мәселен, сайлаушылардың евросайлауларға келуінің тӛмен деңгейімен
байланысты Европарламент ӛзіне қатынастағы тӛмен сені
мнен және
легитимділіктің жеткіліксіздігінен зардап тартады.

Евроодақтың кӛптеген азаматтарында Евроодақтың мандаты мен
жауапкершілік сферасы туралы ескі, тіпті қате тҥсінік қалыптасқан. Бір
жағынан, Евроодақта қабылданған бюрократиялық ереже мен технократ
тық
тілді қарапайым, арнайы дайындалмаған адамдардың шынында да тҥсінуі
қиын. Ал екінші жағынан, Евроодақты ҧлттық азаматтар ҥшін ашық және
жақындата тҥсу ҥшін ҧлттық білім және ақпарат қҧралдары жҥйелері аса
қҧлықтық таныта қоймайды.



Интеграциялық бірлест
ік деңгейінде лайықты есеп беру жҥйесінің, сонымен
қатар азаматтарды саясатқа тарту тетіктерінің жоқтығы.


26


Осы кемшіліктердің барлығы Евроодақ институттарына реформа
жҥргізудің қажеттілігін кӛрсетіп отыр. Бҧл мәселе евроодаққа кіретін елдердің
саны жиырмада
н асқан кезде және қазіргі кҥнде жҧмыс істеп отырған шешім
қабылдаудағы бірауыздылық принципін, квота бойынша басқарушы
органдардағы ӛкілдік пен олардың қолдарында бар дауыс санын қайта қарау
қажеттілігі туындаған кезде одан сайын ӛзекті бола тҥседі.

Сыртқ
ы саясат пен қауіпсіздік саласындағы саясат.

Европаның саяси консолидациялануындағы маңызды бағыттардың бірі
ортақ сыртқы саясат пен қауіпсіздік саясатын қалыптастыру мен жҥзеге асыру
болып табылады. Бҧл салада Брюссель ӛзінің алдына бірқатар стратегиялық
міндеттерді қойып отыр.

Біріншіден, әлемде ҥлкен салмағы бар тҧрақты Европаны қҧру ең маңызды
міндет болып табылады. Балкандағы соғыстар, Шешенстандағы тҧрақсыздық
бҥкіл Европадағы бейбітшілікке, демократия мен адам қҧқығын сақтауға
қолдау кӛрсетудің қажет
тілігін кӛрсетеді. Осы ретте Евроодақтың кеңеюі
Европаның экономикалық қуатын кҥшейтуге ғана емес, сонымен бірге
Европадағы жікке бӛлінушілік дәуіріне соңғы нҥкте қою мақсатынан
туындайды.

Екіншіден, Евроодақтың сыртқы саясаты әлемдік экономикадағы ӛзінің
экономикалық салмағын кҥшейте тҥсуге бағытталған. Әлемдегі ең ірі сауда
серіктесі ретінде Евроодақ ӛзінің әлемдегі бәсекелесуге қабілеттілігін сақтап
қалуға ҧмтылады, және бір мезгілде әсіресе дамушы елдерге пайда алып келуі
тиіс халықаралық сауда ережелер
ін одан әрі либерализациялау жолы арқылы
әлемдік коммерцияның дамуына қолдау кӛрсетеді.

Ҥшіншіден
, Евроодақ ӛз позициясын оның ӛмірлік мҥдделері қауіп
астында тҧрған және дағдарысты ситуацияларда тиімді ҥн қататын кҥш кӛрсету
шараларын пайдалану мҥмкіндігі
н нығайтуға ҧмтылады. Егер кешеге дейін
Евроодақ сыртқы саясатты дипломатиялық, экономикалық және коммерциялық
салаларда жемісті жҥзеге асырып келген болса, енді Одақ гуманитарлық және
бітімгершілік міндеттерді орындауды да ойға алып отыр. Сондықтан, Ортақ

сыртқы саясат пен қауіпсіздік саясатының шеңберінде қауіпсіздік пен
қорғаныстың Европалық саясаты тез қарқынмен қалыптасуда. Осы ретте,
Брюссель бір мезгілде ӛзінің ықпал ету сферасына жақын жатқан аймақтардағы
бейбітшілік пен тҧрақтылыққа қолдау кӛрсету
жауапкершілігінің ҥлкен ҥлесін
ӛз қолына алуға тілек білдіріп отыр.

Сыртқы саясат дипломатиямеен, саудамен және қауіпсіздікпен
шектелмейді. Одан бӛлек, олардың ішіндегі кӛбі европа азаматтарының ӛміріне
тікелей ықпал ететін және Евроодақтың қалған әлеммен
қатынасын

айқындайтын басқа да бірқатар мәселелер бар. Мәселенің дені СПИД
-
пен және
аштықпен кҥресуден бастап, миграция кӛшкінін басқару мен есірткімен және
террорирзммен кҥресуге дейінгі аралықты қамтиды.

Әлемдегі

экономикалық және саяси ӛзгерістер Брюссе
лді ӛзінің сыртқы
саясаты мен басымдықтарын ҥнемі жетілдіріп отыруға мәжбҥр етеді. Евроодақ
бҧған басқа мемлекеттермен байланысын кеңейте және тереңдете отырумен,

27


осындай қатынастарға экономикалық, сауда және саяси қҧрамдастарды енгізу
жолымен қол жеткізуг
е тырысады.

Маастрихт келісім шарты қабылданған кезеңнен бергі уақыттар аралығында
ООСҚ
-

ны дамыта тҥсу жолындағы айтарлықтай ілгері басушылықты кӛрсете
кетуге болады.

Біріншіден, 1993 жылдан бастап Евроодақтың Министрлер Кеңесі
Балканнан Шығыс Тиморға дей
інгі сыртқы саясат мәселелері бойынша

70


шақты резолюциялар қабылдады. Евроодаққа мҥше елдер қабылданған
резолюциялардың ережелерін ҧстанады, ал тӛрағалық етуші ел БҦҦ мен басқа
да халықаралық ҧйымдардағы Евроодақтың позициясын қорғайды.

Екіншіден, Евроо
дақтың кӛптеген елдермен ынтымақтастық туралы серіктестік
қатынастары мен уағдаластықтары бар. Негізгі серіктестері Евроодақ олармен
жоғары деңгейдегі кездесулерді тҧрақты ӛткізіп тҧратын АҚШ, Жапония, Ресей
және Канада болып табылады.

Ҥшіншіден
, Евроодақ
гуманитарлық кӛмек пен қаржылық қолдау
кӛрсететін ірі орталық ретінде белсенді әрекеттер жасайды. Евроодақтың
халықаралық кӛмегі Африка, Кариб және Тынықмҧхит аймақтары, Орталық
және Шығыс Европа, посткеңестік кеңістік, Таяу Шығыс, Жерорта теңізі
аймағы, А
зия және Латын Америкасы елдеріне бағытталады.

Тӛртіншіден, Европалық Одақ ӛз маңайындағы және басқа да аймақтардағы
қақтығыстарды

шешу қабілетін нығайта тҥсу ҥшін нақты қадамдар жасауда.
Мәселен, НАТО
-
мен ынтымақтаса отырып, қысқа мерзім ішінде бейбітшілі
кке
қолдау кӛрсету және басқа да бейбіт міндеттерді орындау ҥшін тез
қимылдайтын әскери кҥштерді қҧруды қалыптастыру кӛзделіп отыр. Мҧндай
кҥштер полициялық операцияны, шекараларды қорғау мен азаматтарға
гуманитарлық кӛмек кӛрсетуді қамтитын Евроодақтың қа
зіргі кҥнде қолында
бар мҥмкіндіктерін кӛбейтетін болады. Осы ретте Евроодақтың таяу уақытта
қауіпсіздік сферасында жасаған қадамдарының арасынан Мадридтегі
террористік әрекеттерден кейін терроризм бойынша ауқымды Декларацияның
қабылдануын айта кету керек.

Соңында, бесіншіден, сыртқы саясат пен қауіпсіздік саласындағы ортақ
саясаттың қызмет ету фактісінің ӛзі қоғамдастықтың дамуындағы ҥлкен
жетістік, ӛйткені аталмыш сфера ғана мемлекеттік тәуелсіздік ҥшін ең маңызды
және ауыр мәселелердің бірі болып табылад
ы.

ООСҚ шеңберінде жасалып жатқан Келісім шарттарды бекіту, ортақ стратегия
қабылдау
, бірлескен әрекеттерді орындау және басқа да әрекеттер, Европалық
Одақтың саяси эволюцияна және Одақтың қазірдің ӛзінде халықаралық сферада
ортақ актор ретінде шыға бастағ
андығын кӛрсетеді.

Қазіргі кҥнде Евроодақтың саяси дамуында Одақтың әлемдік аренадағы
геосаяси амбициясының кҥшею ҥрдісі анық байқалып отыр. Евроодақ біртҧтас
Евроапаның атынан сӛйлеуге, әлемдік және аймақтық процестерге ықпал ететін
халықаралық жҥйенің же
текші акторы болуға ҧмтылып отыр. Дегенмен
Европалық Одақтың сыртқы саясаты мен қауіпсіздік саласындағы саясатын

28


консолидациялау мен жҥзеге асыру процесінде мынадай кҥрделі жайттар
кӛрініс береді.



Қауіпсіздік

саласындағы саясатты жҥзеге асырудағы әскери
-
те
хникалық
потенциалдың әлсіздігі



Европалық Одақтың стратегиялық рӛлінің әртҥрлі тҥсінігі

Қауіпсіздік саласындағы саясатты жҥзеге асырудағы әскери
-
техникалық
потенциалдың әлсіздігі.

Европалық қарулы кҥштердің дамыту Евроодақтың саяси дәрменділігін
және қауіп
сіздіктің ӛзекті мәселелерін шешудегі оның ҥлкен дипломатиялық
мҥмкіндіктерін нығайтуға мақсатталған. Егер 1990 жылдардың бас кезінде,
КСРО
-
ның ыдырауы мен тікелей әскери қауіптің жоғалуымен, дипломатияның
©жҧмсақª кҥші халықаралық мәселелерді шешу ҥшін ба
тысевропалық елдерге
жеткілікті секілді болып кӛрінсе, кейіннен жаңа қатерлер мен тәуекелдердің
пайда болғандығы белгілі болды.

Косовадағы соғыс европалық елдердің европалық қауіпсіздіктің ӛзекті
мәселелерін АҚШ
-
тың кӛмегінсіз дербес шеше алмайтындығын кӛр
сетті.
Европаның әскери шығыны АҚШ


тың әскери шығынының ҥштен бірін
қҧрайтын кезде, ал оның НАТО
-
дағы әскери кҥшінің жалпы салмағы 10
-
20%
қҧрайтындығын ескерер болсақ, Евроодақтың әскери кҥш ретіндегі әлсіздігі
тҥсінікті болады. Осы ретте, Евроодақ, кҥшт
ердің жаңа ғаламдық
арақатынасындағы ӛзінің кҥш полюсі ретінде қалыптасуына бҧдан кейін осы
тәуелділіктің тосқауылға айнала беретіндігі тҧжырымына келді. Сондықтан
Брюссельдің алдынан Евроодақтың мҥддесі зонасында туындайтын қатерлерге
тез және дербес ҥн қ
ату ҥшін ӛзінің жеке қарулы кҥштерін қҧру міндеті пайда
болды.

Осы мақсат 2003 жылдың соңына таман 60 мың әскерден тҧратын тез
қимылдайтын

жалпыевропалық әскери кҥшті қҧру туралы 1998 жылдың
желтоқсанында европалық елдер Сан Малода келіскен кезде қалыптаст
ы.
Осындай шешімнің қабылдануындағы басты кҥш Ҧлыбритания мен Франция
болды.

Қазіргі

кҥнде европалық тез қимылдау кҥштері қалыптасу ҥстінде,
дегенмен аталмыш идеяның қаншалықты жылдам және тиімді жҥзеге
асатындығы бірқатар себептерге байланысты әлі белгісі
з.

Біріншіден, евроодақтың қолында ауқымы мен тиімділігі бойынша
американдық армиямен теңесетін ортақ европалық аримяны қҧруға мҥмкіндік
беретін жеткілікті қаржылық және әскери
-
техникалық ресурс жоқ. Европалық
елдердің бюджеттеріндегі әскери шығынды ҧлғайт
у ҥшін, оның ҥстіне ©суықª
соғыс кезіндегідей тікелей әскери қауіп жоқ кезде, қоғам келісімін алу қиынға
тҥседі.

Екіншіден, басқару принципінде және ҧлттық стратегиялық мәдениетте
ерекшеліктер бар. Мәселен, Франция, Нидерланды, Бельгия, Испания мен
Италиян
ың армиясы кәсіби негізде болса, Германия әлі де әскери борышты
сақтағысы келеді. Сонымен қатар европалық елдердің ішінде НАТО


ға
қатынаста ерекшеліктер бар. Европалық армияның қҧрылуы аталмыш ҧйымды

29


алмастыру мақсатын қоймағанымен, евроодақтың кӛптеген
елдеріне қарағанда
Франция альянске аса мән бермейді. Және осы ретте Одақ мемлекеттерінің
аймақтық басымдықтары мен мҥдделері де бір
-
бірінен ерекшеленеді. Дегенмен,
Евроодақтың барлық мемлекеттері ҥшін ортақ ҥрдістің бар екендігін де айта
кету керек: жаңа
қатерлер

мен тәуекелдердің пайда болуы жағдайында
Европада ©қауіпсіздік саясаты саласындағы мәселелерді шешудің
ортақевропалық мәдениетінеª ҧқсас ағым пайда бола бастауда.

Европалық Одақтың стратегиялық рӛлінің әртҥрлі кӛрінісі

Ортақевропалық сыртқы саясат
тың дамуы мен дербес қарулы кҥштердің
қалыптасуы Европаның стратегиялық рӛлі мен оның мҥдделерінің әртҥрлі
тҥсінілуімен қиындай тҥседі. Егер Франция, Германия секілді Европаның ірі
мемлекеттері Евроодақты әлемдік аренадағы маңызды геосаяси кҥшке
айналдыруғ
а мҥдделі болса, бҧл мҥддені ондағы шағын мемлекеттер қолдай
қоймайды, және бҧл ӛткен тарих пен белгілі бір европалық халықтардың
менталитетінің ерекшеліктерімен тҥсіндірілуі мҥмкін.

Алайда Одақтың позициясындағы ерекше бӛліністі трансатлантикалық
қатынаст
ар мен Ресеймен қатынас тудырады.

Евроодақтың дамуының тағы бір ҥрдісі оның кеңеюі болып табылады. Осындай
ауқымды қадам бірлестіктің экономикалық потенциалын кҥшейте тҥсуді ғана
емес, сонымен қатар оның саяси дамуына да септігін тигізуі керек. Европалық
с
аясаткерлердің ойлары бойынша, осы процесс мынадай артықшылықтарды
береді:

Стратегиялық жобада одақтың кеңеюі Евроодақтың әлемдік саясаттағы
рӛлін кҥшейте тҥсуге мҥмкіндік береді. Евроодақ ӛз территориясын
географиялық жағынан айтарлықтай ҧлғайтты, ал онда
ғы

тҧрғындар саны
қазірдің ӛзінде 490 миллион адамды қҧрайды. Осы потенциал Одақтың әлемдік
қоғамдастықтағы салмағын кҥшейте тҥсетіні анық.

Евроодақтың кеңеюінің тағы бір маңызды тҥрткісі европа қҧрылығындағы
демократия, тҧрақтылық пен гҥлдену белдеуінің ҧ
лғаюы болып табылады, ал
мҧның батыс европалық ммелекеттердің дамуы ҥшін маңызды шарт екендігі
анық. Кеңею ӛзінің қҧқықтық жҥйесіне жаңа мемлекеттерді тарта тҥсуге және
оларға демократияландыру сферасында тікелей ықпал етуге мҥмкіндік береді.

Бір европалық

саясаткердің айтқанындай, европалық демократия достық пен
экономикалық қолдау кӛрсететін қолын соза отырып, Мюнхен
келіспеушілігінен кейін бізді дәл 60 жылға тастап кеткен аймаққа қайта оралып
жатыр.

Евроодаққа кірген мемлекеттердің ӛзіне келер болсақ, эк
ономикалық
сферадағы ҥлкен артықшылықтардан бӛлек, жаңа мҥшелер мемлекеттік
шекараларды кҥзету барысында басқа европалық елдердің прокуратуралары,
соттары мен полицияларымен ӛзара әрекеттесуде тығыз ынтымақтастық жасау
мҥмкіндігін алады.

Алайда бҧл процест
ің артықшылықтары да, және келеңсіз зардаптары да
бар.


30


Біріншіден, одақтың кеңеюі шешім қабылдау тетіктерін одан бетер
қиындата

тҥсуі мҥмкін, ӛйткені Евроодақтың кеңейтілген қҧрамында
консенсуске қол жеткізу одан сайын ҧзаққа созылатын процеске айналады.
Е
вроодақ осындай жағдайда қандай да бір маңызды шешімдерді қабылдауда
тиімділігі аз қҧрылым болып қалуы мҥмкін. Дегенмен осы бағытта қазірдің
ӛзінде шешім қабылдау тетіктерін реформалауға талпыныстар жасалуда.

Екіншіден, одақтың кеңеюі мынадай линиялар бойы
нша бӛлінетін
Европаның фрагментациялануына әкеліп соғуы мҥмкін:

Ҥлкен

және шағын мемлекеттер. Одақтың кеңеюі ҥлкен және шағын
мемлекеттер арасындағы саяси теңқҧқықтылық мәселесін тереңдете тҥсуі
мҥмкін. Осы мәселе Евроодақтың шағын мемлекеттері ірі мемлек
еттердің
қоғамдастықтағы саяси ҥстемдігіне қарсылық кӛрсеткен кезде осыған дейін де
болған. Осы ретте Париж бен Берлин оның дамуының негізгі бағытын
айқындайтын Евроодақтың ©ядросыª болып табылады және олар Евроодақтың
ішіндегі ӛздерінің саяси мәртебесінен

бас тартуды ойларына да алмайды. Ал
қазіргі кҥнде шағын мемлекеттердің саны кӛбейе тҥскендіктен, бҧл болашақта
жаңа тҥсінбестіктерге алып келуі мҥмкін. Мәселен, қазірдің ӛзінде Польша
Орталық
-
Шығыс Европадағы маңызды ел ретіндегі ӛз мәртебесіне сәйкес
кел
етін рӛл мен ықпал етуге ҧмтылуда. Поляк қоғамы жақында ғана
айтқанындай, Евроодақ ортақ сыртқы және қорғаныс саясатын керек етеді,
дегенмен бҧл саясат Франция президенті Жак Ширактың немесе Германия
канцлері Герхард Шредердің саясаты болмауы тиіс.

Бай жән
е кедей мемлекеттер. Евроодақ осы тҧрғыда интеграциялану,
экономикалық және әлеуметтік даму деңгейінде ҥлкен айырмашылық бар бай
және кедей мемлекеттердің ©таптық қоғамынаª ҧқсайды. Осыған байланысты
евроодақтың интеграцияланудың әртҥрлі дәрежесіндегі бірн
еше субаймақтық
топтарға фрагментациялануы мҥмкін. Тіпті осындай ©әртҥрлідеңгейлікª идеясы
европа Конституциясында кӛрініс табуы да ғажап емес.

Евроорталықтық немесе проамериканизм. Евроодаққа жаңа мҥшелердің
қабылдануы

жалпыевропалық сыртқы саясаттың бағы
ты туралы
келіспеушіліктерді одан сайын кҥрделендіріп жіберуі мҥмкін. Мәселен,
Ирактағы соғыс мәселесі бойынша Орталық және Шығыс Европадағы бірқатар
мемлекеттердің әрекеттері Евроодақтың саяси интеграциялану болашағы мен
халықаралық аренадағы одақ мәртебе
сі ҥшін дҥдәмал факторға айналды.
Ирактағы операцияның басталар алдында Евроодаққа кірген сегіз ел
Вашингтонның Иракка қарсы әскери кҥш қолдануын қолдайтындығын
білдіретін мәлімдеме жасады, бҧл ӛз кезегінде Париж бен Берлин тарапынан
қолдауға ие болмады. О
лардың бірқатары ӛздерінің әуе кеңістіктерін
американдық әскери ҧшақтарға ашты, ал Польша тіпті ӛз әскерін әскери
операцияға тікелей қатысуға жіберді.

Евроодақты біріктірудегі ©двигательª ретінде мойындалған Германия мен
Франциядан іргені алыс ҧстай отырып
, одаққа жаңадан кірген мемлекеттер
американдық бағыттағы саясаттарын кҥшейте тҥсуде. Ал Вашингтон болса,
олардың арасындағы ерекшеліктерді одан бетер ашып кӛрсетіп және жаңа

31


мҥшелердің дербес рӛл ойнауын қолдай отырып, қазірдің ӛзінде Европаны
©жаңағаª жә
не ©кӛнегеª бӛліп ҥлгерді. Ал бҧл АҚШ
-
қа осы мемлекеттер
арқылы Евроодақтың болашақтағы саясатына ықпал етуге мҥмкіндік береді.

Ирак проблемасы Евродақта 15 мҥше болғанның ӛзінде саяси одақты
қалыптастыру бағытындағы жолдың қаншалықты ауыр екендігін кӛрсет
іп
берді, ал жаңа мҥшелердің қабылдануы сыртқы және қорғаныс мәселесіндегі
Евроодақтың ішіндегі бӛлінуді одан сайын кҥшейте тҥсуі мҥмкін. Ал ӛзінің
таза экономикалық қоғамдастық ретіндегі мәртебесінен енді ғана ӛтіп жатқан
Евроодақ ҥшін бҧл тым қауіпті.

Бҧ
дан бӛлек, жаңа мҥшелердің Ресейге қатынасы мәселесі де қандай да
бір қиындықты тудырады. Әлі де ©посткеңестік синдромдыª тартып отырған
Орталық
-
Шығыс Европа мен Балтық елдері қауіпсіздік сферасындағы
ынтымақтастықта кӛрші Ресейге емес, АҚШ
-
қа сенеді, ал с
ыртқы саясатта олар
НАТО мен АҚШ
-
қа арқа сҥйейтіндері анық. Мәскеу болса, осы мемлекеттерде
Евроодаққа кіру туралы келіссӛздер кезінде біршама тыншыған антиресейлік
кӛңіл
-
кҥйлер, Ресеймен ынтымақтастықты дамыту жӛніндегі инициативалар
ҥшін кейіннен бӛгет б
олмайды ма деп қауіптенуде, және бҧл Евроодақ ҥшін де
жеміссіз болар еді. Сондықтан да қазіргі уақытта Ресей мен осы мемлекеттердің
арасындағы қатынастың жаңа форматын қҧру міндеті аса ӛзекті мәселе болып
табылады.

Еуроодақтың белгілі бір кӛлемде кеңеюі еу
ропалық интеграция
шеңберіндегі мемлекеттер суверенитеті мен ҧлттық біртектілігінің ара
-
қатынасы туралы сҧрақты қояды.

Бҧл мәселеленің қойылуының маңыздылығы саяси интеграция
Еуропалық саяси қауымдастықтың қҧрылуы қажеттілігіне толықтай тоқтам
жасауымен
тҥсіндіріледі. Бҧны интеграцияланған Еуропаның саяси қҧрылысы
жӛніндегі Еуропада 2000 жылдың кӛктем мен жазындағы полемикадан кӛруге
болады.

Еуропалық саяси қауымдастық мәселесі бҧрыннан қойылып келе жатқан
мәселе. Ол
XX
ғ
. 50
-
ші жылдарының басында Еуропал
ық Кӛмір және Болат
Бірлестігі қҧрылғаннан кейін
-
ақ пайда болып, сауда, экономика және валюта
саласындағы интеграциялық ҥрдістер жетістігіне қарай маңызды бола бастады
және бҧл уақыт келді де.

Еуропалық саяси қауымдастықты қалыптастыру ҥрдісінде еуропалықт
ар
қандай Еуропаны қалайды деген сҧрақ маңызды болмақ. "Еуропа
-
мемлекеттер
немесе "Еуропа
-
отан? Саяси формасы анықталмаған жаңа Еуропада
мемлекеттер
-

суверенитеті қалай ҥйлеспек және бҧл жағдайда олардың ҧлттық
идентификациясы қалай сақталмақ?

Интеграция
-

ӛзіндік ерекшеліктерін сақтай отырып біртҧтас толықты қҧрайтын
компоненттердің жақындасуы. Саяси тілде бҧл аймақ елдерінің біртҧтас
экономикалық, валюталық, сауда және ең бастысы ҧлттық ерекшеліктерді
сақтай отырып саяси ансамбль қҧруын, жақындасуын білд
іреді.

Сонымен Еуропада еуропалық интеграция процесінде экономика, саясат
және рухани ӛмірдің жарасымды ҥйлесімін байқауға болады. Бҧл ҥйлесімді

32


жарасымдылық мемлекеттер суверенитетін, еріктілігін және кез
-
келген кҥш
кӛрсету белгілерінін болмауын, адамды,
оның меншігін, бостандықтарын,
қҧқықтарын және сенімін қҧрметтеуте негізделген. Еуропалық интеграцияның
жетістігін тҥрлі конфессиядағы шіркеулердің, әрине ең алдымен процесіне
қатысты рим католиктік шіркеунің қатысуымен және ҧстанымымен тҥсіндіруге
болады.

Экономикалық интеграция және саяси интеграция тҥсініктеріне
еуропалық интеграцияны толық ететін, яғни экономикалық, саяси және рухани
интеграция ҥйлесімдігін кӛрсететін рухани интеграция ҧғымы қосылады.

Сонымен қатар Орталық және Шығыс Еуропа және Балтық
елдері ҥшін
қауіпсіздік пен қорғаныс мәселесі де маңызды орын алады. Бҧл мәселелердің
шешімін олар НАТО және ЕО қалыптасып жатқан тез қимыл кӛрсету кҥштеріне
енуден табуда.

Еуропалық Одақ ӛз қатарына Орталық және Шығыс Еуропа және Балтық
елдерін қабылдай о
тырып, бірқатар ӛз мҥлделерін де басшылыққа алады. Ең
алдымен Еуропалық Одақ халықаралық қатынастар мен халықаралық қҧқықтың
субъектісі болғандықтан ол Еуропа қҧрлығының барлық елдерін біріктіре
отырып, Еуропалық Одақ бҥткіл Еуропа атынан сӛйлемек.

Европал
ық Одақ ӛзіне дамудың екі ҥрдісін белгіледі: интеграциялық
процестерді саяси одақ қҧру тарапына қарай тереңдете тҥсҥ және европалық
интеграциялану зонасын жақын маңайдағы мемлекеттерге кеңейте тҥсу.

Осыған орай, Европалық Одақтың бҧдан кейінгі дамуының ҥш
жолы болуы
мҥмкін.

1. Евроодақтың экономикалық және саяси гҥлденуі. Евродақ кеңейе отырып,
қысқа

мерзімдік уақытша шығындарға қарамастан жаңа мҥше
-
мемлекеттердің
экономикаларын сәтті интеграциялайды және ӛз қуатын айтарлықтай
кҥшейтеді. Брюссел бір мезгілд
е барлық 25 мемлекетті бір тҧтастыққа біріктіре
алады және сыртқы саясат мәселесі бойынша келіспеушіліктерді шешімін таба
отырып, халықаралық аренадағы кҥшті актор ретінде әрекет ете алады.

2. Экономикалық гҥлдену және саяси тоқырау. Кеңеюден кҥтіп отырған

экономикалық артықшылықтарды ала отырып, Евроодақ бәрібір кӛптеген жаңа
мҥшелердің постсоциалистік сырқаттарын жеңуге жағдайы болмайды. Бҧл
жоспарда бар кеңейгенге дейін қол жетпеген европалық институттарға реформа
жҥргізуді және ортақ Конституцияны қабыл
дауды тежейді. Ал мҧндай
жағдайда Евроодақ халықаралық қатынастарда ҧйымдасқан саяси кҥш ретінде
әрекет ете алмайды.

3. Экономикалық және саяси тоқырау. Бҧл жағдайда жаңа экономикаларды
табысты ©қорытып жібереª алмағандықтан, Евроодақ біртҧтас европалық
эк
ономикадан гӛрі, жекелеген экономикалардың фрагментарланған әртҥрлі
деңгейдегі одағына кӛп ҧқсайды. Евроодақ экономикалық интеграцияланудағы
бірқатар қиындықтарға қарамастан, саяси тҧрғыда дамуға бос ҧмтылатын
болады.

Ситуация соңғы екі жол бойынша ӛрбитін

жағдайда одақтың одан ары
кеңею процесі (Болгарияны, Румынияны, Хорватияны, Украинаны және Шығыс

33


Европаның бірқатар елдерін кіргізу) уақытша кейінге қалдырылады. Бҧл
жағдайда кеңею идеясының дискредитациялануының ӛзі Евроодақ ҥшін қауіпке
айналары сӛзсіз.

Алайда, осындай қауіптерге қарамастан, қоғамдастықтың ҥлкен
интеграциялық, оның ішінде кеңею сферасындағы тәжірибесінің арқасында
Европалық Одақтың барлық инициативалврының табысты болатындығына
ҥлкен негіздеме бар. Табысты экономикалық интеграция Евроода
қты

әлемнің
маңызды экономикалық орталықтарының біріне айналдыра алғандықтан,
европалық елдер саяси сферада да белсенді саяси одақты орнатуға қажет ӛзара
тҥсіністікке қол жеткізу ҥшін барлық әрекеттерін жасап отыр.


2.
4
Еуропалық Одақ шеңберіндегі саяси ин
теграциялық ҥрдіске
Трансатлантикалық қатынастың әсері.


Әлемдегі

жаңа стратегиялық жағдайда бірқатар батысевропалық елдер
мен АҚШ НАТО бойынша одақтастар болғанымен, олар халықаралық
проблемаларға қатынаста әрқашан ортақ кӛзқарасты ҧстанбайды, ал тіпті ке
йде
мҥлдем қарама
-
қарсы позицияларды ҧстанады.

Егер Ҧлыбритания НАТО шеңберінде де, екіжақты негізде де,
Вашингтонмен тығыз одақтастық қатынасты қолдауға бейім болса, Франция,
және қандай да бір дәрежеде Германия, тек европалық мҥдделерге жауап
беретін сыр
тқы саясатты жҥргізуге шақырады. Осы екі мемлекет қандай да
болмасын бір мемлекеттің ҥстемдігінсіз кӛпполярлы әлемді қҧруға шақырады.
Осындай ҧстанымдар айтарлықтай дәрежеде евроодақтың сыртқы саясаттағы
амбициясын тыңайтып отырады.
Мәселен, 2003 жылы 2 на
урызда
Еврокомиссия жаңа инициативаны кӛтерді


©Кеңейген Европа


кӛршілік.
Біздің шығыстағы және оңтҥстіктегі кӛршілерімізбен ынтымақтасудың жаңа
шеңберлеріª. Аталмыш инициатива Оңтҥстік пен Шығыс Жерорта теңізі
аймағын, бірқатар посткеңестік мемлекеттер
ді қамтитын евроодақтың геосаяси
ықпал ету зонасын айқындайды. ©Кӛршілерª тізіміне Ресей, Украина,
Белоруссия және Молдова, сонымен қатар Марокко, Алжир, Тунис, Ливия,
Египет, Сирия, Ливан, Палестина, Израиль кіреді. Ал осы ықпал ету зонасы
АҚШ мҥддесінің
де сферасы болып табылатындықтан, евроодақтың дербес
геосаяси амбициясының жҥзеге асуына ол аса мҥдделілік таныта қоймайды.

Трансатлантикалық алауыздық Вашингтон мен оның одақтастарының
Ирактағы әскери операцияға дайындалу мен оны жҥзеге асыру барысында
әс
іресе анық байқалды. Германия мен Франция әскери операцияға мҥлдем
қарсы шықты, ал Ҧлыбритания, Испания, Италия және бірқатар
шығысевропалық елдер Ирак компаниясына қатысты. Кейіннен Брюссель
соғыстан кейінгі Иракты қалпына келтірудегі орталық орынды БҦҦ


ға беруге
талпынғанымен, одан ештеңе шығара алмады. Осының барлығы Евроодақтың
сыртқы саясат пен қауіпсіздіктің ортақ саясаты сферасындағы дағдарысын
тудырады. Осы орайда айтар болсақ, Европа елдері экономикалық қатынаста
бір
-
бірімен ешқашан дәл осындай д
әрежеде

тығыз байланыспады, және

34


Евроодақ қҧрылғаннан бергі уақытта ҧйымның ішіндегі саяси жікшілдік дәл
осындай дәрежеде анық кӛрінбеген еді.

Еуропалық Одақ пен трансатлантикалық қатынастар жӛнінде мәселе қозғағанда
Еуропалық Одақ пен Ресейдің қатынастары
на тоқталған жӛн. ХХ ғасырдың 90
жылдары Ресей Еуропалық Одақтың тең қҧқықтық әріптесі болып, ол
экономикалық, ғылыми және техникалық потенциалдар, сондай
-
ақ еуропалық
континенте тҧрақтылық орнатуда ҥлкен роліне байланысты қол жеткізді. Оған
қоса, Еуропалы
қ

Одақ Ресейдің алғашқы сауда әріптесі болып, онымен 1995
жылы 1 қаңтарда Финляндия мҥше болған соң ҥлкен территориясына ие. 1994
жылы шілдеде Кофуда қол қойылған әріптестік және ынтымақтастық тҥсінігі
ҧлт тусінігін ерекше жақсы тҥсінікте және екі жақты са
яси диалогты енгізген
1989 жылғы сауда және әріптестік келісімімен орнатылған механизмді әрі қарай
дамытады. Әріптестік жӛніндегі келісімнің ратификациялануы созылып жатқан
соң, сауда және әріптестік жӛніндегі жағдайлардың бір бӛлігін жҥзеге асыру
ҥшін уа
қытша

келісім жасалды. Қазіргі уақытқа дейін әріптестік жӛніндегі
келісім ратификацияланбаған , 1997 жылға қарай еркін сауда аймағын қҧру
жӛніндегі келіссӛздер басталуы керек еді. Келісі ЕО
-
тың бірнеше мҥше
мемлекеттерінің тарапынан ратификацияланбады, ола
рдың ішінде Германия
Федеративті Республикасыда бар, сондай
-
ақ Думаның қарсы сӛздері негізінде
Ресей тарапынан да бекітілген жоқ.


Қазіргі

таңда Ресей мен Еуроодақ арасындағы әріптестік Ресей
Федерациясының бҧл одаққа мҥше болу болмауына байланыссыз тҧрғы
да
орындалатын бағдарлама болып, Ресей мҧндай жағдайда ӛз экономика
саясатында толық еркіндікке ие болады. Ол Еуроодақтың қатаң итеграциялық
заңдылықтары мен шектеулерінен еркін болады.


Ресей мен ЕО арасындағы маңызды экономикалық әріптестік аспектісі ре
тінде
Ресей мен Францияның бір топ экономисттері қаржыгерлер және саяси ӛкілдер
дайындаған ©Ресей жобасыª алынған. Жобаның авторларының айтуынша ,оның
алғашқы мақсаттарының бірі Ресейдің ифрақҧрылымын қайта қҧру мен
коммуналдық қызметтер саласында болуы м
ҥмкін

еді. Бҧл оның Еуропалық
деңгейге жетіп қалуға және Ресеймен ЕО арасында ортақ еуропалық
экономикалық кеңістік қҧруға шарттар туғызатын еді . Бағдарламаның жҥзеге
асуы Ресей ҥшін ҥлкен маңызға ие болатын еді. Экономиканың қҧрлымдық
қайта қҧрылуына б
асты қадам болатын еді және Ресейлік пен шет елдік жеке
тікелей қаржы қҧрлымдық салмақты пайда ҥшін материалды шарттар туғызуы
мҥмкін. Бҧл денсаулық саласымен білім беру саласында тҥпкілікті ӛзгерістерге,
яғни ресейліктердің ӛмір сҥру деңгейінің жоғарлауын
а алып келетін еді.

©Ресейлік жобаныңª мақсаты қҧрлымдық қайта қҧрлымының алғашқы деңгейін
белгілеу, ең алдымен халықтың денсаулығын қорғауға қатысты және
ауруханалар мен емханаларды қазіргі деңгейдегі медициналық жабдықтармен
қамтамсыз ету , халықты компь
ютерлік сауатсыздықтан арылту мақсатында ең
алдымен ауылдық жерлерде жаппай мектептерді компьютерлеу.

Жобаның екінші бағыты энергожҥйенің тҥпкілікті модернизациясы,
электроэнергияны ҥнемдеудің жаңа тәсілдерін қолдану .


35


Ҥшінші

бағыты


қҧбырлық транспорт жҥ
есінің кеңеюі және жақсаруы , ол
арқылы тасмалданатын азық
-
тҥлік шығыны азаятын еді, сондай
-
ақ жылу
беруді қамтамасыз ету , теңіз суын тазалау , қоқыспен қалдықтарды қайта
ӛңдеу.


ЕО ҥшін ©Ресейлік жобаª басқа себептермен қызығушылық туғызады.
еуропа АҚШ
тан экономикалық ӛсім мен ӛндіріс саласында ғылыми
жетістіктерді қолдану жағынан аратта қалып отыр. Бҧл еуропалық жҧмыс
кҥшінің толық жҧмыспен қамтылмағанымен, әсіресе оның компьютерлік
қамтамасыз етілу тӛмен болуына байланысты. Еуропалық жҧмысшы кҥшінің
1
0
-
15% жҧмыссыздығы, бҧл маңызды экономикалық ресурстар адам
капиталының жоғалуы. Еуроодақ ҥкіметі жҧмыссыздарға жәрдем ақы тӛлеуге
миллиарттаған долл. жҧмсаса, жҧмыстағыларға жоғары салық салып, қаржы
салымы фодының потенциалын тӛмендету арқылы экономикалы
қ

ӛсуін
тӛмендетеді. Бҧл уақытта АҚШ экономикасы толық жҧмыспен қамтылған
деңгейде жҧмыс істеп, ӛсім жағынан бір рекордтан екінші біреуіне ӛтуде.

Жаңа келісімде ЕОтың соңғы кеңеюі қамтылады. Айта кетер жайт, Орталық
және Шығыс Еоуропеаның елдерінің ЕОқа е
нуі ресейлік металлургтар ҥшін
оның нарығындағы нарықтық ҥлестің жоғалуын аңғартты. Келісім болаттан
жасалған ӛнімдерге қатысты болғандықтан Ресей компаниялары ЕОқа
жартылай фабрикаттарды кіргізіп, олрды Еуропалық зауттарда қайта ӛңдей
алады.Мҧндай тактика
ға

©Северстальª және ©Евразª компаниялары ӛтіп,
олардың Еуропада ӛз болат ӛңдеуші активтері бар.



1968 жылы сауда және даму байынша БҦҦ конференциясы
Преференциялардың ортақ жҥесі (ПОЖ) қҧруды ҧсынған болатын, оның
шеңберінде дамыған елдер бір жақты т
әртіпте

дамушы елдерге тарифтік
льготалар ҧсына алатын еді.ПОЖ бҧл елдерде кедейшіліктің жоюдың бірден
бір жолы еді.


ПОЖ 10 жылдық цыклмен жҧмыс істейді.Соңғы кезең 1998 жылы басталып
2005 жылы 31 декабрде аяқталды. ЕО ойынша ПОЖ бір жақты заң шығарушы
ин
ициатива болып, 179 елге льготалық кедендік режим ҧсынады .Тек қана
даиыған елдер жоғары табысқа ие Жапония ,АҚШ ,Канада,Швейцария және т.б
ПОЖ жҥесіне енгізілмеген .


2006 жылы 1қаңтарда ПОЖның жаңа жҥесі жҧмыс істейді.Алдыңғымен
салыстырғанда преференци
я саны бестен ҥшке қысқарған.Преференциялар
жалпы жҥйе шеңберінде ӛнімнің нарықта бәсекелесе алатындық қабілетіне
байланысты. ПОЖ регламенті бәсекелесе алмайтын ӛнімдерге салықсыз кіру,
ал бәсекелесе алатын ,мысалыға металл ӛнімдеріне 3.5% қысқартуды
қар
астырады. Алдыңғы ПОЖ жҥйесі секілді, жаңа регламентте бенефициар
-
елдерді шығаруда қарастырады және осы ел тауарларын бӛлу градациясын да
қарастырады.Алайда жаңа ПОЖ жҥесінде градация механизмі ӛңайлау.
Бенифициар ел ПОЖ жҥйесінен шығарылады, егер ол Әлем
дік банк кӛрсеткіші
бойынша жоғары табысты ел деп танылса және бес ең ірі тауар бӛлімдері ПОЖ
шеңберінде экспорттың 75%тын қҧраса . ПОЖдың жаңа регламенті
шеңберінде, болімдердің іріленуі аясында бірден ҥш ӛнім преференция

36


жҥйесінен шықты: химиялық ӛнімдер
,целюлоза
-

қағас ӛндірісінің ӛнімі,
металлдар және ӛдан жасалатын ӛнімдер.Бҧл ӛнімдердің ПОЖдан шығуы
экспортерлер ҥшін ЕОта импорттық салықтың 3.5%қа жоғарлағанын білдіреді.


ПОЖ жаңа режимі ЕОтың ӛндірісінің талаптарына жауап береді:
Қытай,Ҥндістан сияқт
ы ПОЖ ірі бенифициарларға қатысты преференцияларды
қысқарту, немесе белгі бір тауар тобының қысқаруы.ЕО Ҥкіметі сондай
-
ақ
Оңтҥстік Америка (Аргентина,Бразилия ,Парагвай,Уругвай ) елдерін льготалық
кедендік салық жҥйесінен ПОЖ схемасы шеңберінде шығакруға ҧ
мтылуда
және ортақ схема шеңберінде оларға преференцияны қысқартуды қарастыруда.
2004 жылы ЕОқа мҥше болған елдерге кедендік тариф кӛрсеткіштерді кӛтеру
жӛніндегі Ресейдің жағдайын жеңілдету мақсатында ЕО Ресейдің ПОЖ жҥйесін
қолдаушы ел статусында қалуға
келісті.Алайда бҧған қарамастан, ПОЖның
жаңа Регламенті алюминнен жасалған ӛнімдерге референцияны жояды .


Сонымен қатар, ПОЖның жаңа нормалары Ресеймен ЕОарсындағы
жасалған, оның кеңеюімен ӘЫК ның жаңа мҥше мемлекеттерге қатыстылығы
жоніндегі келісімді бҧ
зады.Ресей тауарлары ҥшін преференция келісімі
бойынша, әсіресе алюмин ӛнімдері ҥшін ПОЖ шеңберінде сақталады.Ресей
тарбы бҧл шарттарды ӘЫК нің жаңа елдер таралуы ҥшін қажетті алғы шарт
деп біледі.Олардың ЕОқа енуі осы елдерге импортталатын Ресей ҥкімдер
іне
кіріс салықтарының айтарлықтай ӛсуін болжайды, ол ӛз кезегінде Ресей
экспортының ӛсіміне әсер етеді.ПОЖ режимінің ресейлік экспорты Ресей
компаниялары ҥшін сақталуы маңызды. ПОЖ режимінің ӛзгеру есебінен
химиялық,металлургиялық жәгне целюлозалық
-
қағазд
ық саласы преференция
жҥйесінен шықты. Соңғысы 3.5%ке импорттық салықты тӛмендету басқа
салалар ҥшін сақталып, оларға ЕОта ресейлік экспорттық 15% тік бағаға сай
келеді.2005 жылы экспорт кӛлемінің 1069 млрд еуро ПОЖ режимінің астына
оның тек бір болігі 15
млрд еуро ғана жатты. Осылайша Ресей ҥшін ПОЖ
режимінің толықтай жойылуы Ресей ҥшін жылына 500 млн еуро жоғалту
мҥмкіндігі бар.


Ресей мен ЕО дамуының перспективаларын анализдей ЕОтың Ресейге деген
прогматизмінің ӛскенін кӛруге болады.Бҧған дәлелдер:сауда
ның льготалық
режимін ҥнемі қысқарту, REACH жҥйесін енгізу,ӘЫК ін Ресейдің ДСҦға кіру
аясында қайта қарау.Бҧл жағдайда Ресей басқа сыртқы эконгомикалық
әріптестерге жақындауы қажет.Мҧндай ӛзгеріс Ресейдің позицияларының
әлемдік аренада нығаюына алып келе
ді. ЕОқа салмақты бәсекелес елдер Ресей
ҥшін Азиялық аймақ елдері шығуы мҥмкін.Әрине, бірден Батыстан Шығысқа
қарай ауысу ҥшін уақыт және инфроқҧрлымды қалыптастыру ҥшін
инвестициялар қажет.Дегенмен, ертеме кешпе оны істеу қажет.

Европалық елдер Европалық

Одақтың сыртқы саясатындағы Ресейдің рӛлін
әрқалай бағалайды. Осы ретте Ирактағы соғыстың Берлин мен Парижді
Ресеймен ерекше жақындата тҥскенін айта кету керек. Егер соған дейін
Германия мен Ресейдің арасындағы қатынас тек экономикалық сипатқа ие
болып ке
лсе, Ирактағы соғыстың әсерінен олар әскери
-
саяси ӛлшем ала
бастады. Екі мемлекет те бір
-
біріне әртҥрлі мәселелер бойынша ӛзара қолдау

37


кӛрсетіп отырады. Мәселен, Берлин Ресейдің ©сегіздіктіңª толық мҥшесі
болуына қолдау кӛрсетуге шақырса, Мәскеу Германияны
ң

БҦҦ


ның
Қауіпсіздік Кеңесінің тҧрақты мҥшесі болу мҥддесіне қолдау кӛрсетеді.

Евроорталықтық Франция да Ресейді сенімді әріптес ретінде кӛреді және оның
болашақтағы әлем тәртібі туралы концепциясына қатынастағы мҥддесіне дҧрыс
баға береді. Мәселен, 200
3 жылы Санкт
-
Петербургте ӛткен басшылардың
кездесуінде Владимир Путин, Герхард Шредер мен Жак Ширак, олардың
пікірінше әлемдегі тҧрақтылыққа қатер тӛндіретін біржақты әрекеттерге қарсы
шықты.

Осы ретте осынау ҥш ірі мемлекеттің жақындасуы АҚШ


ты аса қуан
та
қоймайды. Мәселен, ©Вашингтон Постª газетінің айтуына қарағанда, Ирактан
кейінгі ©АҚШ әкімшілігінің ҧлыдержавалық стратегиясы ҥш ӛсиетті
басшылыққа алады: Францияны жазалау, Германияны елемеу және Ресейге
кешірім жасауª. Ағылшындардың позициясы да амери
кандықтардың
позициясына жақындау. АҚШ пен Ҧлыбритания ӛздерінің Ресеймен қатынасын
жақындата тҥсуге ҧмтылып отыр. Дегенмен Мәскеу Вашингтонмен
конструктивті сҧхбатқа ҧмтылатын болса да, Ирак мәселесін БҦҦ шеңберінде
шешудегі Мәскеудің ҧсынысы Вашингтон әк
імшілігімен еленбей
қалғандықтан, кӛпполярлы әлемге бағытты ҧстанады.

Осылайша, әсіресе ортақ сыртқы саясат пен қауіпсіздік саласындағы
саясат сферасында саяси интеграцияны тереңдете тҥсу процесі қиындықтарға
толы. Европалық елдердің мҥдделерін ҥйлестіру Е
вропалық Одақтың
стратегиялық рӛліне қатынастағы әртҥрлі ҧстанымдардың болуымен кҥрделене
тҥседі. Европаның ірі мемлекеттерінің араларын бӛліп тҧратын осындай
линиялар европа елдерінің сыртқы саясаттағы позицияларын айтарлықтай
тежейді, ал бҧл Одақ кеңейге
ннен кейін одан бетер қиындай тҥседі.


Бақылау сҧрақтары:

1.
Еуроодақтың қҧрылу себептерін ата
.

2.
Еҥродақтың қҧрылымын жікте
.

3.
Еуропарламенттің қызметтері
.















38


I
II


БӚЛІМ
.

ЛАТЫН АМЕРИКАСЫНДА ХХ ҒАСЫРДАҒЫ
ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ ҤРДІСТЕРДІҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
.


3
.1 Латынамерикан континентіндегі интеграцияның алғышарттары.



Латын Америкасының экономикалық және саяси дамуының спецификасы
кӛп жағдайда Еуропамен салыстырғанда буржуазиялық прогресс жолына кеш
тҥсуімен анықталды. Ескі және Жаңа әлемнің дам
уындағы соңғы деңгейлердің
арасындағы ӛте ҥлкен айырма латынамерикан елдерін бір әлемдік
шаруашылық кешенге алдымен отарлау жолымен, кейін әлемдік
капитализмнің алдыңғы қатарлы орталықтарының теңсіз қатынастары арқылы
қосылуын алдын
-
ала анықтап бе
рді. Аймақтың капитализмге тез кӛшуінің
негізі ретінде оны перифериялық аграрлы
-
шикізаттық буын ретінде әлемдік
капиталистік нарыққа бейімдеу болды.



Ескі қҧрылымдардың қҧрамдас бӛліктерін жаңаға интеграциялауға
қабілеттілігі осы мемлекеттерд
ің буржуазиялық прогресске бейімделуін
жеңілдетіп, жылдамдатып, оларды сырттан келетін жаңа формаларды
қабылдауға бағынышты етіп қойды. Бҧл жайтты мәдениет, әлеуметтік
психолгия, идеологияға қатысты да айтуға болады. Барлығының нәтижесінде,
тӛрт ға
сыр ішінде
-
ақ XVI ғасырдың басынан ХХ ғасырдың басына дейінгі
уақытта Латын Америкасы алғашқы қауымдық қҧрылыстың тас ғасырынан
және ежелгі шығыс типіндегі ерте ӛркениеттерден ӛндірістік капитализм
сатысына тарихи секіріс жасады, бҧл ҥшін Еуропаға
мыңдаған жылдар қажет
болған.


Бҧл ҥрдістердің кері жағы ретінде ескі, дәстҥрлі қҧрылымның
интегрциялық элементтерінің жаңаның аясында ерекше ӛміршеңдігі болды.
Бҧл буржуазиялық ҥрдістің жеделдеуімен қатар оның консервативті
варианттарының б
асым болуына апарды.


Бҧл қоғам дамуының қарама
-
қайшылығын кҥшейтті.


ХХ ғ. басында аймақ экономикасы экстенсивті аграрлы
-
экспортты сипатта
болды. Ӛндірістік капитализмнің қалыптасуы осы экономиканың негізінде
жҥзеге асты. Бҧл әлеуметтік
-
экон
омикалық дамудың жалпы келбетін
кҥрделендірді. Ауылдарда латифундизм билік етті. 1 мың га. Артық жер
иелеріне Аргентина, Бразилия, Мексика, Чили елдерінің ауылшаруашылық
игіліктерінің 80%
-
ы келді. Мҧндай жағдай басқа елдерде де байқалды. Жердің
і
рі массивтері біраз қолдарда ғана шоғырланды.


Латынамерикан елдерінің ӛндірістік капитализмге ӛтуі әлемдік
капитализмнің еуропалық державалар мен АҚШ
-
ң империалистік
экспансиялаумен трестер мен синдикаттар сатысына ӛтуімен сай келді. Шетел
компания
ларының Латын Америкасына басып кіруі мҧнда фабрика
-
зауыттық
ӛндірістің қалыптасуымен қатар жҥрді.


Латын Америкасына шетел инвестицияларының ағылып келуі
капитализмнің жедел дамуында, теміржол желісін жасауда, ауыл
шаруашылығының, ӛндіруші ӛндіріст
ің, сауда, қаржы жҥйесінің дамуында

39


маңызды роль атқарды. Осының нәтижесінде шетел компаниялары бҧл
салаларда бекітілді. 1914 ж. Латын Америкасындағы шетел капиталы 9 млрд.
долл. асты, оның 5 млрд. долларын британ инвестициялары қҧрады. Аймақта
ірі кап
италға Франция мен Германия ие болды. АҚШ
-
ң Латын
Америкасындағы капиталы бірінші дҥниежҥзілік соғыс қарсаңында 1,2 млрд.
долл. асты. Шетел компанияларының экономиканың шешуші буындарындағы
басым позициялары латынамерикан республикаларының егеменді
гіне қауіп
тӛндірді.


Экономикалық даму деңгейі бойынша бірінші орынға шыға отырып, ҧлы
державаға айналып АҚШ батыс жарты шарда гегемонияға ҧмтылды. Ең
алдымен Вашингтон ӛз назарын Орталық Америка мен Кариб бассейніне
тікелей геосаяси қызығуш
ылықтарының зонасы ретінде аударды. АҚШ бҧл
субаймақ елдерін тек экономикалық тҧрғыда емес, саяси ықпал етіп, әскерімен
қамтуға ҧмтылды.


Осында орналасқан кішігірім елдердің территориялық
жақындығы, әлсіздігі мен дәрменсіздігі мҧндай жоспарларлың
жҥзеге асуын
жеңілдетті.


Латын Америкасындағы ӛз экспансиясын негіздеу ҥшін Вашингтон АҚШ
президенті Монромен 1823 ж. 2 желтоқсанында жарияланған Монро
доктринасын қолданды. Онда айтылғандай, АҚШ ©Еуропа елдерінің
Американ континенті елдерінің

ісіне саяси немесе басқадай араласудың
барлығын жауыздық акциялары ретінде қарастырадыª делінген. Ӛз уақытында
Монро доктринасы Латын Америкасы елдерін еуропалық державалар
қателерінен сақтауда оң роль атқарды. XIX ғасырдың аяғында ол АҚШ
-
ң
Латы
н Америка елдерінің халықаралық қатынастардағы қызығушылықтарын
білдіріп, қорғау қҧқығы ретінде талқылана бастады (АҚШ
-
ң мемлекеттік
хатшысы атымен аталған Олни доктринасы, 1895 ж.).


Вашингтонның Латын Америкасындағы интервенционистік саясаты Т
еодор
Рузвельттің (1901
-
1909) президенттігі кезінде ресми негізделді. 1904 жылы ол
АҚШ
-
ң Монро доктринасына сәйкес Батыс жартышарында ©халықаралық
полицейлік қызметтерді орындауғаª қҧқығы туралы жариялады. Оның
©жҧмсақ лебіз білдірсе де, қолда ҥ
лкен қолшоқпар болуы керекª деген
фразасы кең таралды. Бҧл саясатты АҚШ
-
ң У.Тафт (1909
-
1913), В.Вильсон
(1913
-
1921) президенттері да жалғастырды.


АҚШ
-
ң экспансионистік саясатының нәтижесінде бірінші дҥниежҥзілік
соғыс қарсаңында олар Панама, Д
оминикан Республикасы, Гаити, Куба және
Никарагуаның экономикасында мықты басымдыққа ие болды. Мәселен,
©Юнайтед фрут Кºª американ компаниясы Орталық Америкада ҥлкен
территорияларға, банан және басқа плантацияларына, қайта ӛңдеуші
зауыттарға, темі
ржолдарға , айлақтар мен басқа шаруашылық обьектілерге ие
болды, ӛзі ©Анакондаª, ©Жасыл қҧбыжықª атына ие болды. Бҧл мемлекеттер
АҚШ
-
ң жартылай отарына айналды.



АҚШ ӛз басшылығымен американ мемлекеттерінің одағын қҧру жоспарын
жасады. Осы мақса
тпен ©панамериканизмª, ©континенталды ынтымақтастықª,
АҚШ пен Латын Америкасының ©тағдыр ортақтығыª идеялары қолданылды.

40


1889
-
1890 ж.ж. Вашингтонда американ мемлекеттерінің I Халықаралық
конференциясы ӛтті. Одан АҚШ ҥлкен ҥміт кҥтті. Бірақ, панамерикан о
дағы
идеясын латынамерикан мемлекеттерімен кҥдікпен қабылданды. Сауда
-
экономикалық ақпаратпен ӛзара алмасу қызметтерімен шектелетін американ
республикаларының Коммерциялық бюросы жасалды. Мехикодағы II
Американаралық конференцияда (1901
-
1902) бюро а
мерикан мемлекеттерінің
халықаралық бюросына айналып, қызмет аясы кеңейді. IV Американаралық
конференция (Буэнос
-
Айрес, 1910ж.) Халықаралық бюроны Панамерикан
одағы деп ӛзгертіп, АҚШ
-
ң Монро доктринасын американ мемлекеттерінің
сыртқы саясатының нег
ізгі принципі ретінде мойындау ҧсынысын
қабылдамады.


Осылайша, Вашингтонның басты мақсаты, яғни ӛз гегемониясымен
американ мемлекеттері саяси ҧйымын қҧруға қол жеткізе алмады.


Екінші дҥниежҥзілік соғыс жылдары кезінде латынамерикан елдері
антифашистік коалицияның соғысқа қатысушы елдерін стратегиялық
материалдармен, шикізатпен қамтамасыз етіп отырды.


Аймақ елдері әскери,
әскери
-
теңіздік, ауа базаларын қҧруға кӛмек берді.
1945
ж. латынамерикан
республикаларының территориясында АҚШ
-
ң

92 ірі соғыс базасы болды.
Латынамерикан республикаларында АҚШ
-
ң әскери миссиялары әреке етті.
Вашингтон оларды әскери техника, қару
-
жаракқпен қамтамасыз етіп,
жергілікті офицер кадрларын дайындауға кӛмектесті.


Соғыстың аяғында, 1945 жылдың
8 наурызында Чапультепек (Мехикодағы
резиденция атымен) конференциясы ӛтті. Ол қабылдаған ©Чапультепек актісіª
соғыстан кейін де континент елдерінің ӛзара кӛмек және ынтымақтастық
принципінің, олардың кез
-
келгеніне қарсы агрессия қаупі тӛнгенде бірігіп

қорғану принципінің сақталуын бекітті. Жыл сайынғы консультативтік
жиналыстармен қатар, тӛрт жылда бір рет американаралық конференцияларды
мемлекет басшылары деңгейінде шақырып отыру шешілді. АҚШ мемлекеттік
хатшысы Клейтонның ҧсынысымен ©Эконом
икалық хартияª қабылдады, ол
халықаралық сауданың ӛсуіне кедергі жасайтын кедендік барьерларды
біртіндеп алып тастауды, шетел капиталына кепілдікті, экономикалық
дискриминацияға жол бермеуді қарастырады. Осы шарттарды АҚШ Латын
Америкасының индустри
ализациясына кӛмектесуге уәде берді.


Соғыстан кейінгі уақытта Латын Америкасының дамыған капиталистік
мемлекеттері ретінде Аргентина, Уругвай және Чили сияқты Оңтҥстік
конустың елдері қалды. Бҧлар дамыған әлеуметтік қҧрылымға, жақсы
ҧйымдасқан

және белсенді жҧмыс класына ие, урбанизацияланған елдер еді.


Бҧл топқа территориясы мен халқы бойынша аса ірі елдер Бразилия мен
Мексика да кірді. Бҧл екі мемлекеттің соғыс жылдарынан кейінгі дамуы
динамизммен ерекшеленіп, осының арқасында ӛ
німнің жалпы кӛлемі
бойынша Аргентинаны озды, дегенмен Аргентина жан басына келетін ӛнім
және урбанизация деңгейі бойынша алдыда еді. Кейін бҧл топқа Анд
субаймағының елдері
-

Венесуэла мен Колумбия енді

.


41



Екінші топты анділік ҥш республик
а


Перу, Эквадор, Боливия қҧрады.
Оларда оңдеуші ӛндіріс әлсіз дамып, ауыл шаруашылығы басым болды.


Ҥшінші

топты Гаити, Парагвай, Кариб бассейнінің кіші территориялары
қҧрады. Мҧнда ауыл шаруашылығы жақсы дамыды, дамыған ӛндіріс болмады,
са
уатсыздық, кедейлік етек жайған еді. Ҥшінші топ елдері ӛз жағдайымен
отарлы және тәуелді әлемнің афроазиаттық елдеріне жақын еді.


Латын Америкасының едәуір дамыған елдері капитализм мен әлеуметтік
-
саяси ӛмір деңгейі бойынша Оңтҥстік Еуропа ел
деріне жақындады. Дегенмен
тҧтас алғанда, аймақ елдері Батыс Еуропа және Солтҥстік Американың
алдыңғы қатарлы капиталистік мемлекеттерінен артта қалды және шетел
компаниялары сыртқы нарыққа ҥлкен тәуелділікке ие еді.


Саяси ӛмірдің тҧрақсызды
ғы
, зорлық
-
зомбылық Оңтҥстік және Орталық
Америка республикалары ҥшін соғыстан кейінгі уақыттағы тән сипат еді.
Арбитр және гарант маңызды саяси роліне армия ие болды.


Қарулы кҥштер
конституционалды ҥкіметтерге қысым кӛрсетіп, саяси кҥреске қатысты
,
әскери диктатураны ҧзақ уақытқа орната отырып, бір ҥкіметті екіншісімен
ауыстыра отырып мемлекеттік тӛңкерістер жасап отырды. Әскерилердің
билікке келуі армияның саяси мәселелерге араласуын кҥшейтті.


Тҧрақты конституциялық режимді және едәуір д
амыған партиялық
-
саяси
қҧрылымды елдерге (Чили, Уругвай, Мексика, Коста
-
Рика) армия соғыстан
кейінгі уақытта саясатқа тікелей қатысудан шеткері тҧрды.


40
-
50 жылдары Латын Америкасы тарихында экономикалық тҧрғыда,
әсіресе басты елдерде жергіл
ікті ӛндірістің тез ӛсуімен сипатталды. Бҧл
негізде ҧлттық буржуазияның кҥшеюі, оның жоғары тӛбесінің
монополизациясы, ӛндірістік пролетариаты қатарының ӛсуі байқалды.
Осымен бірге аймақтағы АҚШ позициясы кҥшейді. Латынамерикан
республикаларының соғ
ыстың аяғы мен соғыстан кейінгі алғашқы жылдары
саяси дамуы демократиялық кҥштердің сәттіліктерімен сипатталды.
Дегенмен, 40 жылдардың соңына қарай, ©қырғиқабақ соғыстыңª басталуымен,
Орталық және Оңтҥстік Америка елдерінің әскери
-
саяси әріптестігі
нің
кҥшеюімен басқарушы класс саясатында реакциондық тенденциялардың
кҥшеюі орын алып, диктаторлық режимдердің зонасы кеңійді.


Екінші дҥниежҥзілік соғыс Латын Америкасына, әсіресе Еуропадан
ӛндірістік тауарлар мен шетел капиталының келуінің кҥ
рт қысқаруына әкелді.
Әлемдік нарықтағы Оңтҥстік және Орталық Америка елдерінің аграрлы
-
шикізаттық ӛнімінің қҧны жоғарылады. Олар ҥшін тиімді сыртқы
экономикалық коньюнктура соғыстан кейінгі алғашқы жылдары да сақталды.


1947
-
1948 ж.ж. Латын Ам
ерикасында жағдай оң кҥштер пайдасына
ауысады. Бҧл, ең алдымен әлемдік саясаттағы ©қырғиқабақ соғысқаª
байланысты болды. Оның басталуымен континент мемлекеттерінің әскери
-
саяси әріптестігінің ары қарайғы дамуы мен сақталуы ©халықаралық
коммунизмª

тӛндіретін қауіп тҧрғысынан тҥсіндірілді. 1947 жылдың 2
қыркҥйегінде бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жӛніндегі американаралық
конференциясында ӛзара кӛмек туралы Американаралық келісімге қол

42


қойылды

(Рио
-
де
-
Жанейро келісімі). Оның қатысушылары

қауіпсіздік
мәселелерінде бір
-
бірімен әріптестікте болып, қарулы кҥш қолдануға дейін
шараларды ҧжымдық тҥрде қабылдауға міндетті еді. Сол арқылы соғыстан
кейінгі әлемде алғашқы әскери
-
саяси блок қалыптасты.


Боготадағы IX Американаралық конф
еренция (1948 ж. сәуір
-
маусым) Рио
-
де
-
Жанейро Келісіміне қатысушылардың саяси одағын қҧруды аяқтап,
американ елдерінің Ҧйымы (ОАГ) қҧрылды. Оның мақсаты Батыс
жартышарда бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, қатысушылардың дауларын
реттеу, агрессия
ға

қарсы бірігіп әрекеттерді ҧйымдастыру, саяси,
экономикалық, әлеуметтік, ғылыми және мәдени әріптестікті дамыту еді.
Ағымдағы мәселелерді шешу ҥшін сыртқы істер министрлерінің
жиналыстары ӛтіп тҧруы керек еді. ОАГ тҧрақты атқарушы органы
Вашингто
ндағы ОАГ кеңесі болды.


Боготадағы Конференция ©Америкада демократияны сақтау мен қорғау
туралы Декларациясынª қабылдады, ол ОАГ
-
ға аймақтың қандай да бір елінде
©коммунистік қауіпкеª қарсы акциялар қабылдауға қҧқығын берді.


Континентте

қалыптасқан жағдай латынамерикан қоғамында
©географиялық фатализмª теориясының таралуына әкелді. Оған сәйкес, Латын
Америкасының географиялық орналасуы және оның солтҥстік кӛршісіне
тығыз тәуелділігі АҚШ
-
қа қарсы тҧрудың кез
-
келген амалын сәтсіздік
ке
ҧшыратады. Осыдан, аймақ елдеріндегі оң ӛзгерістер тек АҚШ
-
пен
компромисс және әріптестік арқылы болады деп қорытынды жасалды.


70 ж. аяғы мен 80 ж. алғашқы жартысы


Кариб бассейніндегі
деколонизация ҥрдісі жаңа табыстарға жеткен кез. Ҧлыбрит
анияның бҧрынғы
алты отары тәуелсіздік алды: Доминика
(1978), Сент
-
Люсия (1979)
,

Сент
-
Винсент ж
әне

Гренадины

(1979), Белиз (1981),Антигуа және Барбуда (1981),
Сент
-
Кристофер және Невис (1983).


АҚШ
-
ң интеграцияға американаралық сипат беруге тырысуына қ
арамастан,
латынамерикан елдері 60 жылдары АҚШ
-
ң қатысуынсыз аймақтық және
субаймақтық интеграцияға табан тіреді. Оған тікелей ықпал еткен Еуропалық
ортақ нарық. 1960 ақпанында Монтовидеода Аргентина, Бразилия, Мексика,
Уругвай, Чили, Парагвай ж
әне

Перудің қатысуымен еркін сауданың
латынамерикан ассоциациясын (ЛАСТ) қҧру туралы келісімге қол қойылды.
1961 жылы келісімге Колумбия мен Эквадор, 1966 жылы Венесуэла, 1967
жылы Боливия қосылды. Нәтижесінда ЛАСТ
-
қа 11 мемлекет енді. 1960
жылдың желт
оқсанында Гватемала, Гондурас, Сальвадор, Никарагуа енген
Орталықамерикандық жалпы нарық (ЦАОР) пайда болды. 1962 жылы оған
Коста
-
Рика қосылды. 1961 жылы экономикалық интеграцияның
Орталықамерикандық банкі дҥниеге келді.



ЛАСТ және ЦАОР
-
ң мақс
аты кедендік пошлиналарды біртіндеп тӛмендету
және ӛзара сауданы кеңейте отырып ортақ нарыққа қол жеткізу. Дегенмен
сыртқы сауданың ҧқсас қҧрылымы, кедей материалдық база, ішкіаймақтық
байланыстардың нашарлығы, жеке мемлекеттердің даму масштабтары

мен

43


деңгейлеріндегі ҥлкен айырма интеграциядағы жедел табыстарға ҥміттенуге
мҥмкіндік беріледі.


Саяси интеграцияға тенденция 1964 ж. желтоқсанындағы Латынамерикан
парламентінің қҧрылуынан кӛрінді. Бастамашылары Перу АПРА
-
сы,
христиан демократ
тары және т.б. реформистік партиялары болды. Оның
міндеті аймақ елдеріне Латынамерикан қауымдастығын қҧрғанға шейін
интеграцияға қолғабыс ету еді.


1969 жылы еркін сауданың Латынамерикан ассоциациясының (ЛАСТ)
ішіндегі интеграциялық ҧйымдар
дан басқа Колумбияя, Эквадор, Перу,
Боливия және Чили мен Венесуэла сияқты Анд елдерінің субаймақтық одағы


Анд тобы қҧрылды. Анд мемлекеттерінің әріптестігі антиимпериалистік
бағытқа ие болды. 1971 ж. Анд тобы мҥшелері шетел капиталының ықпал ет
у
сфераларын және тҥсімді шетелге шығаруды шектейтін шешім қабылдады.
Ҧлттық экономиканы дамыту, сондай
-
ақ шетел компанияларын біртіндеп
ҧлттық капиталы басым компанияларға ауыстыру шаралары қарастырылды.
ЛАСТ
-
пен қатар 1975 жылы 25 мемлекет қатыс
қан

Латынамерикандық
эконом
икалық жҥйе (ЛАЭС) жасалды.


Бірқатар елдер қосылмау Қозғалысына бет бҧрды. Ол 1961 ж. қалыптасты.
Алғашында оған Азия мен Африканың дамушы елдері кірді. Югославия мен
Куба да қалмады. Қозғалыстың басты принциптері ҧл
ы державаларды әскери
блоктарына қатыспау, ҧлттық тәуелсіздік ҥшін кҥресті қолдау, барлық
мемлекеттерді бейбіт ӛмір сҥру жағдайындағы дербес сыртқы саясатты
ҧстану. Келесі жылдары бҧл қозғалыс ҥлкен кҥшке айналды. 1970 ж. оның
қҧрамында 63 қатысушы

мемлекет және 9 бақылаушы мемлекет болды. 60
жылдары Батыс жартышардан оған тек Куба ғана кірсе, 1970 ж. Гайана,
Тринидад және Тобаго, Ямайка, 1973 ж. Аргентина, Перу, Панама кірді.
Сонымен қатар, Қозғалысқа бақылаушылар ретінде 7 латынамерикан ел
і,
Мексика, Венесуэла, Колумбия қосылды.


3
.2 ХХ ғасырдың екінші жартысындағы американаралық
(панамерикандық) жҥйенің генезисі мен эволюциясы



Американ мемлекеттері арасындағы қатынастар жҥйесінің қалыптасуы ХХ
ғасырдың бҥкіл бірінші жартысын алды
. Панамерикандық ӛзара
әрекеттестіктің саяси дәстҥрі ©ассиметриялы ӛзаратәуелділікª феноменінің
пайда болуына әкелген бірқатар факторлардың ықпалымен болған тарихи
жайттарға толы ортада қалыптасты.


Қуат

пен ықпалдың, экономикалық потенциал м
ен салмақтың
ассиметриясы
-

АҚШ пен Латын Америкасы мемлекеттері арасындағы
қатынастар жҥйесінің негізі еді. Ассиметрия, әрине, бір кездері халықаралық
қатынастар тәжірибесінде сирек болатын деңгейге жетіп, бір кездері бірқатар
факторлар ықпалынан

теңесіп, уақыт бойында эволюцияға ҧшырады.


Елдік специфика да айқын байқалды. ХХ ғасырдағы АҚШ пен Орталық
Америка арасында қалыптасқан қатынастар кешенінде бҧл қарапайым

44


ассиметрия емес, қуат пен ықпалдың сәйкессіздігі еді. Оңтҥстікамерикан
дық
гигант елдер: Бразилия және Аргентинамен қарым
-
қатынастар мҥлдем ӛзге
шамаларда еді.


1947 жылы Рио
-
де
-
Жанейродағы Консультативтік жиналыстағы қол
қойылған мәтін анализі кӛрсеткендей, ол, әрине, соңғы жылдары әдебиетте
талқыланып келгендей

агрессивті әскери
-
саяси блок емес еді. ©Рио
-
де
-
Жанейро Пактісіª Дания, Гренландияға жататын территорияларды, сондай
-
ақ
Канаданың территориясы мен Кариб бассейніндегі бірқатар еуропалық
метрополиялардың отарлық иеліктерін қамтитын территорияның 300 ми
льдік
қауіпсіздіктің арнайы зонасын орнатса да сыртқы экспансиясына жатпады.
©Америка әлемінеª қауіп тӛнген жағдайда ҧжымдық әрекет ету механизмі
халықаралық қҧқыққа қайшы келеді делінбеді. Оны толық қабылдау 1947
жылы ӛз
-
ӛзін ақтады, ол кезде жаңа
ғана

басталған ©қырғиқабақ соғысª
қандай сценариймен ӛрбитіні белгісіз еді.


Егер АҚШ ҥшін аймақтық жҥйенің қалыптасуы 1947 жылдың
тамызындағы Рио
-
де
-
Жанейродағы Консультативті жиналыста аяқталса,
Латын Америкасы ҥшін бәрі енді ғана басталуда

еді. Боготадағы II
Американаралық конференцияның екі айлық марафоны американ
мемлекеттерінің Ҧйымының Жарғысына қол қоюмен аяқталды.


Отандық әдебиетте МДВП және ОАГ Жарғысының мәтіндері жақсы
талданған болатын. Басты мән берілген акцент Екі
нші дҥниежҥзілік соғыстан
соң кҥшейіп алған АҚШ Латын Америкасын қысып алып, аймақ елдеріне ӛз
шарттарын таңып қойғандығына жасалды.


Американаралық жҥйенің басты конструкцияларының ©қҧрылысынª
талдау бірқатар қорытындыларға әкеледі. Американаралық жҥйе АҚШ
-
ң кҥш
жағынан басымдылығын бейтараптауы тиіс қҧқықтық алаңға шығаруға
қызығушылық танытқан Латынамерикан мемлекеттерінің

ӛздерімен
©инициацияландыª.




Сондай
-
ақ, 30 жылдары анық байқалған қарым
-
қатынастар ассиметриясын
теңестіру инерциясы да маңыздылыққа ие. Басты Латынамерикан елдері бҧл
©жаңа теңдіктіª ©бір мемлекет


бір дауысª деген принципке сҥйене отырып
заң
ды тҥрде тіркеуге тырысты. ОАГ
-
ң БҦҦ
-
мен салыстырғандағы ҥлкен ішкі
демократизмі кӛзге тҥседі. ОАГ Жарғысында БҦҦ
-
ң Қауіпсіздік Кеңесі
сияқты едәуір ықпалды мҥше елдерден тҧратын қандай да бір органды қҧру,
не вето қҧқығы қарастырылмаған еді.



МДВП мен ОАГ Жарғысын жасауда латынамерикан делегациялары
басқаны кӛздеді. Олар Екінші дҥниежҥзілік соғыстан соң нӛмір бірінші
супердержаваға айналған АҚШ
-
пен одақтық қатынастар латынамерикан
мемлекеттеріне ҥлкен саясатқа шығуын жеңілдетіп,
олардың әлемдік
сахнадағы мәртебесін және салмағын кӛтеріп, экономикалық ӛсу ҥшін
жағымды жағдайлар жасайды деп есептеді.


Тҧтас алғанда американаралық жҥйе жобасы жеткілікті тҥрде амбициозды
және әлемдік практикада теңдесі жоқ еді. Америка
н мемлекеттерінің
қатынастарын нақты қҧқықтық арнаға салып, оның халықаралық іс
-
әрекетінің

45


барлық жақтарын регламенттеу міндеті болған кӛпдеңгейлі халықаралық
ҧйым қҧралды.


Американаралық қатынастардың реалиилері кӛріне бастады: АҚШ және
Оңтҥс
тіктің мемлекеттері арасындағы қуат пен ықпалдың ассиметриясы кенет
ӛсті. ХХ ғ. АҚШ осы жылдардағыдай ешқашан қуатты емес еді. Жалғыз
ядролық супердержава бола отырып, әлемдік сауданың 1/3 бақылай отырып
солтҥстік ӛзінің гегемониялық мақсаттарын
жасырмады. Ассиметрияны
теңестіру мен қатынастардың горизонталды жҥйесін жасаудың орнына қатал
вертикалды бастама келді. АҚШ
-
ң экономикалық және әскери
-
саяси қуаты
Батыс жартышар мемлекеттерімен қатынастарда тікелей проекциялана
бастады.


40
-
50 жылдар АҚШ
-
ң Батыс жартышарда толық билік ету кезеңі еді.
Ықпал етудің, гегемонияның аймақта шарықтауы еді.


Ӛзара

кӛмек жӛніндегі американаралық келісім қабылданғаннан соң біраз
жылдан соң
-
ақ АҚШ ҥшін жартышар қауіпсіздігінің ҧжымдық
механизмі
ретінде мәнін жоғалтқан еді.


АҚШ
-
ң 50 жылдары аймақтағы басты міндеті стратегиялық шикізат пен
Панама каналы арқылы теңіз коммуникацияларының қауіпсіздігін сақтау ҥшін
саяси кво
-
статусын қамтамасыз ету еді.



Осылайша, Вашингтон

40 жылдардың соңы мен 50 жылдардың басында
американаралық жҥйенің бҧрынғы каркасының аясында аймақ елдерімен
қарым
-
қатынастарда қатаң вертикалды модель қҧруға тырыты. Бҧл модель
ӛзінің шарықтау шегіне Каракастағы (1954ж, наурызы) Х Американаралық
ко
нференцида жетті, онда АҚШ
-
на Гватемала, Мексика, Уругвай және
Аргентинаның делегацияларының қарсылығына қарамастан ©Американ
мемлекеттерінің халықаралық коммунизмнің араласуынан саяси тҧтастығын
сақтаудағы ынтымақтастық Декларациясынª мақҧлдауға қол же
ткізді.
Декларацияның мәне жҥйе ішінде дисциплинаны қатайту және коммунистік
қозғалыс орнаған елге қарсы ҧжымдық әрекет жасауда еді. Осыдан бірнеше
жылдан соң Гватемаладағы Х.Арбенстің реформистік ҥкіметі қҧлады.


Осы сәттен бастап американар
алық жҥйедегі тенденциялардың қатынас
маятнигі кері кетті. Бҧл орталық пен жҥйе перифериясының
қатынастарындағы қақтығыс потенциалының ӛсуімен шартталды.


Екі Америка арасындағы қарама
-
қайшылықтардың ӛршуіне алғаш
импульсті 40 жылдары баста
лған латынамерикан аймағының АҚШ
-
ң сыртқы
саяси приоритеттері шкаласындағы орнын қайта қарау еді.


Қытайдағы

революцияның жеңісі, КСРО
-
ң Шығыс Еуропадағы ықпал ету
зонасының кеңеюі және 40 жылдардың аяғы мен 50 жылдардың басында
белгілі болғ
ан кеңес
-
қытай стратегиялық альянсының перспективасы АҚШ
-
тан жаһандық бағдарларын ӛзгертуді талап етті.


Бҧл аймақтың тылдық зонаға айналуы американаралық қатынастардың
температурасын ӛзгертті және де кӛп кҥттірмей американаралық жҥйе кҥрде
лі
дағдарысқа ҧшырады. Оның негізіндегі континенталдық ынтымақтастық
концепциясы дағдарысқа ҧшырады, ӛйткені аймақтың ӛзі АҚШ
-
ң

46


стратегиялық қызығушылықтары шкаласындағы мәнін жоғалтты. 50
-
60
жылдары американаралық жҥйе екі жаққа да керексіз болып

қалды. Жҥйені
кубалық революция ©сақтап қалдыª. Дәл осы қырғиқабақ соғыс оның аман
қалуына импульс берді.


60 жылдар
-

Батыс жартышарының мемлекеттерінің халықаралық
қатынастарының бҥкіл жҥйесіне ықпал еткен екі ірі тарихи эксперименттің
ба
сталу кезеңі еді. Мәселе, ©жеке алынғанª Куба аралдық мемлекетінде
социализм қҧрылысы мен бҧл жолға Дж. Кеннедидің ҧсынысымен ©Прогресс
ҥшін одақª бағдарламасы аясында бағдарламасы аясында ©бейбіт реттелетін
революцияныª қарсы қоюға тырысу жайлы.



Дегенмен, қанша кҥш жҧмсағанмен Вашингтон ҥшін ©партияныңª басынан
-
ақ ҧтылған Куба қоғамына тамырлары тереңдеп, енген антиамериканизмді
Ф.Кастро сәтті тҥрде басқарушы тәртіптің идеологиясына айналдырды.
Кубаның ©басқа лагерьгеª ӛтетіндігі айдан ан
ық еді.


70 жылдардағы едәуір дамыған интеграциялық ҧйымдардың бірі, әрине,
Анд пактісі еді. 1969 жылы қол қойылған Картахен келісімі алты Анд елінің
(Боливия, Венесуэла, Колумбия, Перу, Эквадор, Чили) интеграция ҥрдісіне
бастама берді. Сонымен
қатар

бҧл жылдары Анд тобы таза экономикалық
ҧйым аясынан шықты. Ҧйым қҧрылымына сыртқы істер министрлерінің
Одағы, Анд Парламенті, Анд соты және т.б. органдар кірді.


Сонымен қатар, онжылдықтың басында Анд тобы АҚШ
-
ң американаралық
жҥйені қай
та қҧруға ҧмтылудағы басты оппонентіне және солтҥстік
американдық шикізат корпорацияларының қызығушылықтарына нҧқсан
келтіруге бағытталған бірқатар ҧжымдық акциялардың инициаторына
айналды. 1971 жылы Картахен комиссиясының қабылдаған ©24 шешіміª
ш
етел инвесторларының пайданы сыртқа аударуын біршама азайтты.


1974 жылы Г.Киссинджер Латын Америкасымен тең партнерлыққа
сҥйенген ©жаңа диалогтыª жариялады. Мәселе аймақта дипломатиялық, сауда
және әскери миссиялар санын азайту жолымен саяси а
раласуды тӛмендету,
кӛмек кӛлемін азайту жайында еді. Бҧл маневрдің кӛп жағдайда сәтті
болғанын мойындау керек. 70 жылдары американ компанияларының меншігін
национализациялау жҥзеге аспады. Сонымен қатар, Латынамерикан нарығы
ҥшін батысеуропалық е
лдердің және Жапонияның бәсекелестік кҥресінің
ӛршуіне қарамастан, аймақтағы американ инвестицияларының кӛлемдері ӛсті,
мәселен 70 жылдары кӛлем ҥш есеге артты.


Тҧтас алғанда АҚШ бҧл кезеңде ӛздерінің жоғары бейімделгіштік
қабілеттіктерін кӛр
сетіп, бірнеше мәрте американаралық қатынастардың
дағдарыстық қҧбылыстарының ӛткірлігі басылды. Дегенмен, бҧл саясаттың
конструктивті бастамасы жоқ еді. Американаралық жҥйе ӛз әрекет
қабілеттілігінен айырылып, екі ортадағы диалог форумына айналды
.




Латынамерикан курсын қайта қҧру Дж.Картердің (1976
-
1980) ірі сыртқы
саяси акцияларынан басталды. Мәселе, ең алдымен Панама каналының
мәселелерін шешу жайында еді. Оның ҥкіметі 1903 жылғы АҚШ
-
қа каналы
келісімшартын қайта қарау және Панама
ның да, АҚШ
-
ң және Латынамерикан

47


мемлекеттерінің де қызығушылықтарын қамтитын жаңа келісімшартқа
отыруды ҧсынды. Осылайша, 1977 жылдың 7 қыркҥйегінде АҚШ президенті
Дж.Картер және Панама лидері генерал О.Торрихас Батыс жартышардың
кӛптеген елдеріні
ң

басшыларының қатысуымен жаңа келісімшартқа қол
қойды, оның мәні канал зонасындағы американ әскерінің болуын біртіндеп
демонтаждау және оны 1999 жылдың 31 желтоқсанына қарай Панама
республикасының толық юрисдикциясы мен басқаруына беруде еді.


Дж.Картер администрациясында Орталық Америка сияқты жақын жатқан
және геосаяси маңызды ауданда ©адам қҧқықтарыª саясатын жҥзеге асыруда
бірқатар қиындықтар туындады. Ақ ҥй бірнеше мәрте Орталық Американың
да, Оңтҥстік Конустың да режимдерін адам қҧ
қықтарын

бҧзғаны ҥшін сынға
алған болатын. Осы елдердегі оппозициондық саяси кҥштермен байланыстар
орнатылды. 1977 жылы тамызда Вашингтон Аргентина, Чили, Уругвай және
Парагвайдың әскери режимдерін қазіргі заманғы техникалық кҥрделі
жабдықтармен қам
тамасыз етуге эмбарго енгізді. 1977 жылдың ақпан
-
наурызында Аргентина, Уругвай және Бразилияның ізімен Гватемала мен
Сальвадордың әскери режимдері Вашингтонның олардың ішкі істеріне
араласуына қарсы протест белгісі ретінде американ әскери кӛмегінен

бас
тартатындықтарын жариялады.


70 жылдардың аяғы американаралық жҥйенің фрагментациялана
бастауымен сипатталды. Ол, отыз жылдан артық ӛмір сҥріп, ол Қҧрама
Штаттарға да, Латын Америкасына да керексіз болып қалды. Кӛптеген
оңтҥстік американ
мемлекеттері саяси бағдарларына қарамастан,
континенталды ынтымақтастық принциптеріне еруден бас тартып, әскери
-
саяси функцияларды шектеп, қауіпсіздік жҥйесін экономикалық жағынан
толықтыруды ҧсынды.


Американаралық қатынастардың терең дағдарыс ф
азасына енуін ©шығыс
-
батысª конфронтациясының кезекті толқыны және 1980 жылы билік басына
келген Р.Рейганның ҥкіметінің аймақты неоглобализм стратегиясына
максималды тҥрде интеграциялауға ҧмтылуы кҥшейтті.


Осылайша, он бес жылға дерлік уақы
ттан соң, АҚШ жаңа
латынамерикандық жағдайларға, ең алдымен осы ауданда ӛз ықпалының
тӛмендеуіне бейімделуге тырыса отырып, аймақта кҥш
-
қуатын қалпына
келтіруге бағдар алды. Идеологтар идеологиялық гармонияға оралу және
американаралық институттарды

кҥшейтуді Латын Америкасын ©Шығыс
-
Батысª конфронтациясының кезекті ағымына ендіруден кӛрді. Р.Рейганның
латынамерикан аймағындағы курстың негізіне салынған, ©80 жылдардағы
Жаңа американаралық саясаттыңª мәні осыда еді.


Оның ең басты жетістіг
і орталықамерикандық қақтығыстың едәуір қауіпті
және соғыстан кейінгі кезеңдегі реттелуі қиын қақтығыстардың біріне
айналуында еді. Сонымен қатар, Орталық Америкадағы біржақты кҥш курсы
американаралық жҥйенің жаңаруына әкелмегенімен қатар, ӛз іс
-
әрекет

қабілеттілігінен айрылды. Жҥйедегі бейбітшілік орнату мен қақтығыстарды

48


шешу қызметтерін ©орталықтыңª саясаты тҧйықтап тастады. Саяст тәртіпті
қалпына келтіруге тырысу айқын сәтсіздікке ҧшырады.


Бҧл ӛткір қақтығыс жӛнінде американарал
ық әрекеттстік жҥзеге аспауымен
қатар, он жылдықтың ортасына қарай Контадора тобы, кейін Рио тобына
қҧралған басты мемлекеттер американаралық жҥйенің шеңберінен тыс
бейбітшілік пен саяси тҧрақтылықты ҧстап тҧрудың жаңа механизмдерін
жасауға кірісті.


Орталық Америка мен Кариб бассейнінде 80 жылдардың басында
жағдайдың ушығуымен бір уақытта Аргентина мен Ҧлыбритания арасында
Фолкленд (Мальвин) аралдары ҥшін қарулы қақтығыс орын алды.
Американаралық қатынастардың контексінен онжылдықтар бойы

тыс болып
келген ағылшын
-
аргентин дауы 1982 жылы оның эпицентрінде болумен қатар,
американаралық жҥйе аясындағы әскери
-
саяси байланыстардың бҥкіл
жҥйесінің бірден қҧлауына әкелді.


Алдыңғы онжылдықтағыдай АҚШ тағы да Аргентинаның Фолкленд
аралда
рына егеменді қҧқықтарын қорғап, Ҧлыбританияның әрекеттері мен
ЕО
-
ң санкцияларын даттайтын резолюцияны қабылдауға бағытталған
латынамерикан дипломатиялық прессингіне жолықты. 1982 жылдың 26
сәуірінде ОАГ елдерінің сыртқы істер министрлерінің конс
ультативті
жиынында қабылданған резолюция шағын мазмҧнына қарамастан, Біріккен
Корольдыққа әскери әрекеттерді шҧғыл тоқтатып, американаралық
бейбітшілік пен қауіпсіздікті бҧзуы мҥмкін акциялардан аулақ болу талабын
қойды. Резолюция дауыстардың ба
сым кӛпшілігімен қабылданды. Тек АҚШ,
Колумбия мен Тринидад және Тобаго дауыс бермеді.


1982 ж. 29 мамырында қабылданған екінші резолюцияда АҚШ ҥкіметіне
Аргентинаға қарсы санкциялардан бас тартып, Американаралық келісімдегі
ӛзара кӛмекке сәйке
с Ҧлыбританияға материалдық кӛмек беруін қою талап
етілді. Резолюцияға 17 мемлекет дауыс берді, қарсы ешкім болған жоқ, АҚШ,
Колумбия, Тринидад және Тобаго, Чили дауыс бермеді.


Оңтҥстік Атлантикадағы даудамай американаралық жҥйенің 80 жылдардың

басына қарай ӛзінің басты қызметтерін жоғалтып, тағы да отыз жылдан соң
екі Америка арасындағы дипломатиялық кҥрес алаңына айнала бастағандығын
кӛрсетті.


80 жылдар батыс жартышарда халықаралық қатынастар жҥйесінің жаңа
қҧрамдас бӛлігінің дҥни
еге келу кезі еді. Мәселе саяси диалог пен
коалициондық дипломатияның таза латынамерикандық қҧрылымдарының
қалыптасуы жайлы.


Аймақ елдерінің коалициондық дипломатиясына алғашқы импульсты 80
жылдардың басында Орталық Америкада қақтығыстың ӛткір

эскалациясы
берді.


1983 ж
. қаңтарында Мексика, Колумбия, Венесуэла және Панама Контадора
тобын қҧрды. Ол осы аймақты демилитаризациялау мен онда шетел әскерін
шектеуге негізделген бейбіт реттеудің ӛз жоспарын ҧсынды. 1985 жылы
Аргентина, Бра
зилия, Перу және Уругвай атынан ©Контадораны қолдау

49


тобыª қҧрылды, бір жылдан соң екі топ жиылып, Рио тобын қҧрды, ал ол ӛз
қатарында АҚШ
-
ң кҥрделі саяси контрагентіне айналды.


Дәл сол сәтте, яғни американаралық жҥйе енді қҧлауға қалғанда 199
0 ж.
Дж.Буш администрациясы жариялаған атақты ©Америкалар ҥшін бастамаª
дҥниеге келді. Жоба негізінде батыс жартышарды тҧтас сауда
-
экономикалық
және инвестициялық кеңістікті қалыптастыру жатқан ©Аляскадан Отты жерге
дейін сәттілік пен гҥлденудің б
ір зонасынª жасауды қарастырды.


Бір қарағанда, АҚШ
-
ң Латын Америкасы жаққа бҧлайша кенет бағдарлануы
АҚШ
-
ң басқарушы элиталарында қҧндылықтарды кезекті асыра бағалаумен
ғана шартталмады, сондай
-
ақ американ экономикасы да, тҧтас қоғам да екі
А
мерика арасындағы ӛзара тәуелділік компоненттерінің әсерін сезе бастады.


Олардың арасынан, сауда
-
экономикалық компонентті ерекше ажыратуға
болады. Латын Америкасындағы қаржы
-
экономикалық дағдарыстың АҚШ
экономикасына ықпалы алғаш 1982 жылы айқын

кӛрінді. 1983 ж. ӛзінде ғана
Мексикадағы дағдарыс АҚШ экономикасы ҥшін жҥздеген мың жҧмыс орнын
жоғалтуға әкелді. Мексика 25 млрд. долл. қарыз болған американ банктерінің
халі мҥшкіл еді. Мексиканың қаржы
-
экономикалық ©коллапсыª осы елдегі 10
ми
ллиардтық американ инвестициялары ҥшін тікелей салдарға ие болды.


Ары қарайғы уақытта, АҚШ
-
ң Латын Америкасындағы қаржы
-
экономикалық дағдарысқа тәуелділігі одан әрі айқындала бастады. ©Форрин
Афферсª журналындағы мәліметтер бойынша, осы онжылд
ықта АҚШ әр жыл
сайын осы дағдарыстан 20
-
30 млрд. долл. жоғалтып отырған, ал мҧның ӛзі
жҥздеген мың жҧмыс орнын жоғалтумен қатар жҥрді.


80 жылдары бҧл проблемаларға қоса, ӛзара тәуелділіктің басқа да
компоненттері де қосылды. Мәселен, осы он
жылдықта АҚШ
-
ты Оңтҥстіктен
миграциондық толқын бас салды. Мҧнда мәселе кӛршілес Мексикадан, заңсыз
миграцияның кенет ӛсуінде ғана емес, Орталық Америкадағы қақтығыс АҚШ
-
на миграциялауға ҥлкен тҥрткі болды. Тек Сальвадордан ғана босқындар саны
500

мың адамнан асты. Кариб бассейні елдерінен мигранттар ағымы кенет
артты. Осыған байланысты әлеуметтік сферада, есірткі және қару
-
жарақ
контрабандасымен кҥресте, қылмысты ауыздықтауда жаңа ӛткір мәселелер
туындады.



Тҧтас алғанда, ©Америкалар ҥші
н бастамаª немесе ©Буш жоспарыª, әрине,
бір мезгілде туындаған жоқ. Ең алдымен, ол басқарушы элита
ойшылдарының біршама ӛзгерген жаһандық әлемдік контекстке реакциясы
ретінде болды. ©Қырғиқабақ соғыстыңª басылу ҥрдісі экономикалық қуаттың
жаңа полюст
ерінің ӛсуші ықпалын кӛрсетті. 1993 жылға қарай Батыс Еуропада
бір ортақ нарықтың қалыптасу ҥрдісі аяқталуы керек еді, ал мҧның ӛзі
американ профессоры М.Розенбергтің жазғанындай, бҧл ҧйымға қалыптасушы
жаңа әлемдік экономикалық жҥйеде орталық рольді

қамтамасыз ететін
болады. ©Тынық мҧхит эрасыª Азия
-
Тынық мҧхиты аумағына сауда және
қаржы ағымдарын ығыстырып, Жапонияны әлемдік қаржы лидері және жаңа
мегаблоктың орталығы ретінде болуға әкеле жатты.


50



©Америкалар ҥшін бастамаª американаралық
қатынастарды

біршама
қозғалтты. ХХ ғ. алғаш Вашингтон бір интеграциялық кеңістік қҧрудың басты
инициаторы болды. Тек 1991
-
1992 ж.ж. АҚШ Латын Америкасы мен Кариб
бассейнінің бҥкіл интеграциондық топтарын қамтитын еркін сауда зонасын
қҧру туралы ж
ақтаулы келісімге қол қойды.


90 жылдардың басындағы американаралық қатынастарды қазіргі кҥнгі
жағдайлар тҧрғысынан қарағанда, ©Буш жоспарыª да, одан кейінгі
демократиялық, республикалық администрациялардың қадамдары да басқаға
қарамағанда тиім
ді саяси
-
демократиялық маневр болған деген қорытындыға
келуге болады. Жҥйенің орталығы периферияға жылжып қана қоймай, ӛзінің
нақты әрекеттерімен керіні дәлелдеді. Сондай
-
ақ қырық жылдан соң Латын
Америкасының Вашингтонның жаһандық стратегиясына
жаңа ©қосылуыª 80
жылдары тоқтап қалған американаралық диалогқа басқа контекст берді.



АҚШ
-
ң Латын Америкасына қатысты бағдарының тағы бір дәлелі, 1991 ж.
Мексиканы 1988 ж. қҧрылған еркін сауданың американ
-
канадалық зонасына
қосу туралы келіссӛ
здердің басталуы еді.


Батыс жартышардың 34 мемлекетінің 1994ж. Майамиде кездесуі АҚШ
-
ң
және аймақ елдерінің жақындасу тенденциясының шыңы еді. Саммит
нәтижесінде ©Даму және гҥлденуге бағытталған серіктестік принциптерінің
Декларациясыª және д
е 100 пункттен тҧратын ©Әрекеттер жоспарыª
қабылданды.


Дегенмен, бҧл бағыттағы жылжу инициаторлардың ойларындағыдан
шықпай, мәселелерге толы болды. Клинтон администрациясы Чилиді НАФТА
-
ға қосуды қамтамасыз ете алмады. Және де біршама табысқа жетк
ен Оңтҥстік
Конустың Ортақ нарығы (МЕРКОСУР) шын мәнінде аймақтық мегаблокқа
айналды, ол бір панамерикандық интеграциондық кеңістікті қҧрудың
солтҥстік американдық жобасының орнына ӛзінікін ҧсынды

.


90 жылдардың басында американаралық форум
дардың басты
тақырыптарының бірі ретінде демократиялық жҥйелерді қолдаудың аймақтық
механизмдерін қҧру мәселесі еді. Ӛз қатарында американ мемлекеттерінің
ҧйымы ҥшін демократиялық дамуды қамтамасыз ету жаңалық емес еді. Және
де мемлекеттердің д
емократиялық қҧрылымы принципін бекітуде ОАГ БҦҦ
-
н
біршама басып озды.


Бҧл принциптің қырық жылдан астам уақыт бойы жҥзеге аспауының басты
себептерінің бірі американаралық жҥйе басынан ©Шығыс
-
Батысª қуат
схемасына біріктіріліп келуі еді. Қҧрам
а Штаттар Realpolitik аясында қандай да
бір режимге қатысты басты критерий ретінде ©коммунистік қауіпкеª қарсы
әрекеттегі лояльдылықты қарастырды.

Аймақтың кӛпшілік елдерінің басшылары АҚШ
-
ң ©демократияны қорғауª
бойынша ҧжымдық акцияны ҧйымдастыруғ
а тырысуларының әрқайсысында
оның ӛзіне жағымсыз саяси режимді жойып, ӛз лагерінде тәртіп орнатуға
ҧмтылуын кӛрді. Олар ҥшін араласпау принципі басты стратегиялық міндетке
айналды. Бҧл жағынан режимдердің де, диктатуралардың да
қызығушылықтары сай

келді де олардың 70 жылдардағы ОАГ Жарғысында

51


©идеологиялық плюрализмª принципін бекітуге бағытталған кҥресінде жҥзеге
асты.


ХХ ғасырдың соңғы он жылдығының басында демократиялық жҥйелердің
қауіпсіздігі мәселесі, әсіресе Рио Тобының арқасынд
а, ОАГ
-
ң кҥн тәртібіне
енгізіліп, онда орталық тақырыптардың бірі ретінде орын алды.


АҚШ ҥшін аймақтағы жаңа жағдай ӛте тиімді болды. Ӛйткені ол
©қырғиқабақ соғыстыңª қалдықтарынан толығымен арылуға мҥмкіндік берді.
Дәстҥрлі американ қҧндылықт
арына оралудың кӛрінісі болып 90 жылдардың
басынан бастап демократиялық қҧрылым және адам қҧқықтары жиырма
жылдан соң қайтадан Вашингтонның аймақтағы басты міндеттері ретінде
алға қойылуы табылды. Б.Клинтонның администрациясы осы принциптерді
ең
жоғары етіп қойды.


Онжылдықтың басында ©кҥштеп демократизацияландырудыңª басты
обьектісі Куба болды. 90 жылдардың басында американ
-
куба қақтығысы
тҧрақты тынышсыздық кҥйінен шықты. 1992 жылдың мамырында Дж.Буш,
Когресспен мақҧлданған, сауда
-
эконо
микалық санкциялардың қатаңдауын
қарастыратын, ©Торричелли Актісіª ретінде белгілі ©Кубада демократияны
қолдау Актісінеª қол қойды.


Латын Америкасы елдерінің кӛпшілігі ©Торричелли Актісініңª
қабылдануына абайлықпен қарады. Бҧл кез, аймақта солтҥ
стік американдық
интеграциялық блогына қосылу эйфориясының шыңы еді. Сондай
-
ақ, соғыстан
кейінгі бейбітшіліктің жойылуынан кейін Латын Америкасы АҚШ
-
пен бірге
-
бір қалды және жаңа геосаяси жағдайда бейімделу жолдарын іздеді. Осының
барлығы аймақтың

басты елдерінің сыртқы саяси курсына тежеуші ықпал
етті. Сонымен қатар, бірқатар мемлекеттер, ең алдымен Мексика, Колумбия,
Бразилия заңның экстерриториалды сипатына сын білдірді. Дегенмен, кӛптеген
мемлекеттер Кубаның енгізген, 1992 ж. қыркҥйекте

БҦҦ ГА сессиясындағы
резолюция жобасына дауыс беруден бас тартты. Ол жоба АҚШ
-
ң аралдың
экономикалық блокадасын қатайту шараларын сынға алған еді.


Дегенмен, бір жылдан кейінгі дауыс беру мҥлдем басқа болды.
Резолюцияны қолдаған латын
-
кариб мемлек
еттерінің саны екі есеге ӛсіп,
жиырма беске толды. Келесі жылдары да, мәселен 1999 ж. 157 мемлекеттің
ішінде резолюцияны 28 латын
-
кариб елдері қолдады. АҚШ пен Израиль ғана
кері дауыс берді.


Ең басында, 1995 ж. сенатор Дж.Хелмс пен Д.Бертон жа
сап, 1996 ж. 12
наурызда Б.Клинтон қол қойған Кубамен азаттық және ынтымақтастық
туралы Заңға аймақтың кӛпшілік елдерінің реакциясы теріс болды.
©Торричелли Актісіª кҥткен нәтижелер бермеген жағдайда және кубалық
басшылардың экономикалық жағдайды

тҧрақтандыруға және тіпті 1994
-
1995
ж.ж. экономикалық ӛсімге қол жеткізуге мҥмкіндік туған кездегі енгізілген заң
жобасы эмбаргоны біршама қатайтуға бағытталған еді.



Тҧтас алғанда, 90 жылдардың аяғына қарай Батыс жартышарда
©демократияны алға
бастыруª саясатында бір
-
бірімен жанаспайтын екі
кӛзқарас орын алды. Бірі, Қҧрама Штаттардың ©кҥштеп демократизациялауª

52


бойынша біржақты шаралары, енді бірі, Латын Америкасының басты
мемлекеттері ҧстанған, ОАГ арқылы кҥш қолданусыз кӛпжақты ықпал ету

еді.


Аймақта кез
-
келген бір жақты шараларды ӛткір қабылдауды аймақ
елдерінің кӛпшілігінің Хелмс
-
Бертон заңын қабылдамауы ғана кӛрсеткен жоқ.
Бҧған қатысты НАТО
-
ң 1999 ж. наурыз
-
мамырындағы Югославияға қатысты
әскери акциясына реакцияны айтуға

болады. Рио тобы, шын мәнінде
бомбалауға қарсы шығып, Солтҥстік Атлантикалық альянсты халықаралық
қҧқықты бҧзғаны ҥшін кінәлаған жалғыз аймақтық ҧйым болып шықты.


1999 ж. Комиссия кӛпжақты бағалау механизмін (ММО) мақҧлдады. ОАГ
-
ң Бас Хатшыс
ы С.Гавирия ӛзінің жыл сайынғы баяндамасында атап ӛткендей,
ММО Батыс Жартышарда есірткі бизнесімен кҥрестегі ортақ кҥш жҧмсауды
бақылауға бағдарланған. Ортақ жауапкершілік, кешенді кӛзқарас және
ҧлттық заң шығаруды қҧрметтеу принципіне негізделг
ен ММО санкцияларды
қолдануға емес, есірткімен соғыстағы әріптестікке бағдарланған еді.


ОАГ ГА
-
ң Гватемаладағы (1999 ж. 6
-
8 маусымы) сессиясында жаңа
ҧжымдық механизм


терроризммен кҥрес бойынша Американаралық комитет
қҧрылды.


Жҥйе аясында ж
аңа қҧрылымдардың іс
-
әрекетінің тым қысқа мерзімі,
ӛкінішке орай, олардың шынайы тиімділігі жайлы белгілі бір қорытынды
жасауға мҥмкіндік бермейді. ММО қҧру, сӛзсіз, осы облыстағы кӛпжақты
әріптестікті ретке келтіру жолындағы маңызды қадам болды. Ба
ғалау

критерийлері жасалып, халықаралық сараптаушылар тобының жҧмысқа
кіріскендігі жӛніндегі фактінің ӛзі латынамерикан мемлекеттерінің
кӛпшілігінің есірткімен кҥресте ортақ кҥш жҧмсауды арттыруға шынайы
қызығушылық білдіргендіктерін кӛрсетеді. Оған

қоса, АҚШ ол істі қандай да
бір кӛпжақты органға функцияларды бергілері келмеді. Және де Кҧрама
Штаттар ӛз ҧлттық қызығушылықтарын қамтамасыз етуде американ
шарттарында бірігіп әрекет етуді қатаң талап етіп қана қоймады. Ол шарттар
ҧлттық мемлекет
тің барлығы дерлік жақтарын қамтыды: конституциялық
қҧрылым, сот жҥйесі, әскери
-
азаматтық қатынастар, әлеуметтік саясат, банк ісі.
Осы позициялардың барлығы бойынша аймақ елдері есірткімен кҥрестің
американдық стратегиясына ерулері міндетті болды. Ос
ының ӛзі қарсы әрекет
ету мен бас тарту реакциясын тудырғаны сӛзсіз.


ХХI ғасырға АҚШ пен Латын Америкасы мәселелердің ҥлкен жҥгімен енді,
ол мәселелер бойынша олардың позициялары жаңа әлемдік тәртіпті әртҥрлі
кӛруден бастап, бір жақты сертификаци
ялар, сауда протекционизмі,
мигранттардың қҧқықтарын кемсіту сияқты нақты мәселелермен аяқтағанда
сәйкес келмейді. Бҧл тізімді ары қарай жалғастыра беруге болады және
осының бәрі бір халықаралық
-
қҧқықтық кеңістік аясында кӛпжақты негізде
қайшылықтар мен

ӛзара әрекеттестікті шешуге септігін тигізетін жҥйенің
қажет екендігін кӛрсетті.





53


3
.3 Латын Америкасындағы ХХ ғ. 80
-
90 ж.ж. интеграциялық ҥрдістердің
ерекшеліктері





90 жылдардың басында аймақтың Аргентина, Бразилия, Мексика
сияқты ірі елдерін
ің дамуында тҧтас Латын Америкасына тән қҧбылыстар
орын алды. 80 жылдардың оқиғаларында басқарудың конституционалдық
формаларын кеңейту мен бекітуге тенденция кӛрінді. Бірақ, орнатылған
демократиялық режимдердің консолидациясына әлі ерте еді. Ӛт
кір әлеуметтік
және экономикалық тҧрақсыздық сақталды. Армия мен консервативті кҥштер
биліктің тікелей тҧтқаларына қашықтап, ӛз ықпалды позицияларын ҧстап
тҧрды. Кей жағдайларда саяси тҧрақсыздық сақталып, ушығып отырды. Тҧтас
алғандағы латынамерикан
республикаларының әлеуметтік
-
саяси дамуында
біршама оң алға басулар орын алды.



Конституциондық ҥкіметтер алдында диктатуралардың басқаруының
негативті салдарын жою және модернизация саясаты тҥскен дағдарыстан шығу
жолдарын іздестіру міндеті тҧрд
ы. Оған қол жеткізу оңай емес еді.
Валютаның жеткіліксіздігі, жиі, импортты және қажетті ӛндіріс қҧрал
-
жабдығын шектеуге мәжбҥрледі.
1988 ж
. жеке латынамерикан капиталының
аймақтан тыс суммасы
400

млрд. долл. жетті. Қарыз елдер ӛз қарыздары мен
оның пай
ыздарын ӛтеу ҥшін жаңа қарыздар алуға мәжбҥр болды. Бірақ, аймақ
елдерінің тӛлеу қабілеттілігінің нашарлығынан Латын Америкасына 80
жылдары қарыз бен несие ағымы 4 есе азайды. Бҧл экономикалық ӛсудің
тежелуіне әкеле жатты. Латын Америкасындағы ВВП
1984
-
1986 ж.ж. жылына
орташа 3,6%
-
ға, ал 1987
-
1989 ж.ж.


1
-
кем пайызға ӛсті. 1990 ж. ВВП
Бразилия, Аргентина, Перу есебінен 1%
-
ға жуық азайды. Венесуэла, Колумбия,
Коста
-
Рика, Сальвадор мен Чилиде 1990 ж. ВВП ӛсті. 1990 ж. басына қарай
жан басына келет
ін ӛнім кӛлемі кӛпшілік елдерде 1980 жылдан тӛмен болды.
Соған сәйкес 80 жылдарды латынамерикан елдері ©жоғалтылған он жылдықª
деп атап кеткен. Жан басына келетін ВВП бойынша Латын Америкасы
Африка мен Азияның дамушы елдерінен ҥш есе алда болса, әлемн
ің жоғары
дамыған елдерінен 7
-
9 есе артта қалды.Инфляция шарықтау шегіне
жетті:орташа, аймақ бойынша ол 1986 жылы 65%
-
ға, 1988 ж. 470%, 1989 ж.
1200%
-
ға жетті.



Латын Америкасындағы интеграция ҥрдістері әртҥрлі формада дамыды.
10 оңтҥстікамерикандық

республика және Мексикадан қҧралған еркін
сауданың Латынамерикан ассоциациясы (ЛАСТ) 1980 ж. интеграцияның
Латынамерикан ассоциациясы (ЛАИ) болып ӛзгертілді. Басты назар енді
нақты салалар бойынша ӛндірістік кооперациялау мен экономика және
экспо
ртты дамытудың ортақ бағдарламаларына аударылды. 80 жылдардың
ортасына қарай ішкі аймақтық экспорттың ҥлесі Латын Америкасы жалпы
экспортының 16%
-
н қҧрады. 1990 ж. маусымында ЛАИ мҥшелері ортақ
кедендік пошлиналарды 10
-
20%
-
ға қысқыртуды және бірқа
тар
протекционистік шараларды алып тастауды шешті. Латынамерикан парламенті
қызмет атқарып тҧрды. 1992 жылы желтоқсанда Сан
-
Паулуда оның

54


штабпәтері ашылды. Орталықамерикандық ортақ нарық (ЦАОР) 80 жылдары
субаймақтағы қақтығыстық жағдай кесірінен ә
рекетсіз еді. Бірақ, 80
-
90
жылдардың тоғысында Орталық Америкадағы интеграциялық байланыстар
ояна бастады.


Латынамерикан экономикалық жҥйесі (ЛАЭС) аясында әріптестік
дамыды. ЛАЭС дамушы елдермен экономикалық қатынастардағы теңсіздікке
қарсы шықты.


1976 жылы қҧрамынан Чили шығып кеткен субаймақтық Анд тобы 5
мемлекеттен (Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу және Боливия) қҧралып
қалды. Ол шетел капиталы ҥшін шектеулерді жҧмсартты. 80 жылдардың
аяғында оның іс
-
әрекеті біраз оянып, қатысушылары ара
сындағы ӛзара сауда
ҧлғайды. 1990 ж. қарашасында бес анд елінің басшылары еркін сауда зонасын
қҧруға, кеден барьерлерін жоюға, бір кеден одағын қҧрып, экономикалық
дамуды координациялауға келісті. Бҧл жоспарды жҥзеге асыру 1995 ж. қол
жеткізілді. Ола
р есірткі бизнесімен ортақ кҥрес пен қҧршаған ортаны қорғауға
шықты. Анд тобы жалпы аумағы 4,7 млн. км², халқы 95 млн. адам, ВВП
-

115
млрд. елдерді біріктірді.



1978 Бразилия, Анд елдері, және де Гайана мен Суринамнан қҧралған
Амазонка пактісі пайда бо
лды. Оның мақсаты Амазонка бассейнінде
климаттық тепе
-
теңдікті сақтау, игеру және экологиялық қорғауда әріптестікте
болу.


1984 ж. маусымында Колумбияда он бір елдің экономика, қаржы және
сыртқы істер министрлерінің ішкі қарыз және де басқа экономикалы
қ

және
саяси мәселелер бойынша конференциясы ӛтті. Картахен тобы мҥшелерінің
кездесулері ҥнемі болып тҧратын болды, бірақ оның іс
-
әрекеті аз тиімді боды.
Бҧл оның жеті мҥшесін (Аргентина, Бразилия, Мексика, Венесуэла, Колумбия,
Перу, Уругвай) оған па
раллельді 1986 жылы Рио
-
де
-
Жанейро тобын қҧруға
мәжбҥр етті.


1986

жыл тамызында Аргентина


Бразилия интеграциясы қҧрылды.
Оның мақсаты, Оңтҥстік Американың екі ірі республикаларының арасында
болған бәсекелестікті, олардың экономикалық қуаттарын бірік
тіру мен
ауыстыру еді. Бҧл интеграцияда ядролық энергия және гидроэнергетика,
автомобиль жасау, электроника және т.б. облыстарда ӛндірістік кооперация
дамыды. 1991 жылы 26 наурызда Аргентина, Бразилия, Уругвай және
Парагвайдың басшылары Асунсьонда Амер
иканың оңтҥстік елдерінің ортақ
нарығын (МЕРКОСУР) қҧру туралы келісімге қол қойды.


Интеграциялық ҥрдістер Кариб бассейнінде де дамыды, онда 1973
жылдан бастап Кариб қауымдастығы ӛмір сҥрді, оған ағылшынтілді
мемлекеттер мен Кариб бассейніндегі Ҧлыб
ританияның территориялары кірді.
Кариб қауымдастығы аясында Кариб Ортақ Нарығы әрекет етті, оның мақсаты
ӛз мҥшелері арасындағы кедендік пошлиналарды біртіндеп тӛмендетіп, жою,
бір кедендік саясатты жасап, даму жоспарларын координациялау. Кариб ортақ
нар
ығының ішінде жергілікті Шығыс Кариб ортақ нарығы бар болатын. Оның

55


Гренада, Доминика, Сент
-
Винсент және Гренадины,

Сент
-
Люсия

сияқты

мемлекеттері 1991 жылы саяси интеграциялық одақ қҧруды шешті.


Солтҥстік кӛршілермен экономикалық жақындасу идея
сы Латын
Америкасында 1990 жылы ӛткір талқылана бастады. АҚШ президенті Дж.Буш
1990 жылы 27 маусымда Батыс жартышарда ©жаңа экономикалық әріптестікª
идеясын ҧсынды. Ол АҚШ, Канада және Латын Америкасынан қҧралатын еркін
сауда мен инвестициялар зонасын

қҧрып, оның американаралық ортақ
нарықтың негіздерін қалайтынына ҥміттенді. Американаралық даму банкінде
Латын Америка мемлекеттеріндегі экономикалық бағдарламаларды
қаржылаудыру ҥшін арнайы фонд қҧрып, экономиканы ©либерализациялауª
мен сыртқы сауда
жолына тҥсетін елдердің қарыздарын сызып тастау
қарастырылды. Буштың бастамасы кӛптеген латынамерикан ҥкіметтері
тарапынан оң баға алды. Мексика 1990
-
1991 жылы АҚШ
-
мен қҧрамына
Мексика, АҚШ және Канада кіретін (НАФТА) еркін сауданың солтҥстік
американ
дық зонасын қҧру туралы келіссӛздер жҥргізе бастады. 1992 жылы
бҧл келісімге қол жеткізіліп, 1994 жылы 1 қаңтарынан бастап кҥшіне енді.


1993 жылы қаңтарда АҚШ президенті орнына ие болған демократ
Б.Клинтон Вашингтонның Батыс жартышарында еркін сауда

режимін дамыту
мен демократияны бекітуді тек аймақ елдері экономикалық реформаларды
белсендендірген кезде ғана жалғастырады деп жариялады.


18 латынамерикан мемлекетінің Қытаймен дипломатиялық қатынастары
бар еді, ал олардың ӛзара тауар айналымы 1989

жылы 3 млрд. долл. асты. ҚХР
ӛкілі Ян Шанкунның Мексика, Бразилия, Аргентина, Чили мен Уругвайға
тарихта алғаш келуі Қытайдың Латын Америкасымен әріптестігін бекітті.
Жапония және т.б. Азия
-
Тынықмҧхиттық аймақ елдерімен байланыстары
артты.


Латынамери
кан елдері Латын Америкасында ядролық қарусыз зона
туралы Тлателолько келісімінің тиімді тҥрде сақталуына кҥш салды. Оған 80
жылдардың аяғында аймақтың 27 мемлекеті қол қойған болатын. 1991 жылы
Аргентина мен Бразилия ӛз территорияларында ядролық қ
аруды жасау, игеру
және орналастырудан бас тартатын екі жақты келісімге қол қойды. 80
жылдардың екінші жартысында Бразилия, Аргентина, Уругвай ҥкіметтері
оңтҥстік Атлантиканы бейбітшілік пен әріптестіктің ядролық қарусыз зонасына
айналдыру ҥшін шықты.



3.4

Қазіргі халықаралық қатынастардағы Латын Америкасы


90 жылдар Латын Америкасы ҥшін осы аймақтың мемлекеттерінің
халықаралық іс
-
әрекетіне біршама ықпал еткен, саяси және экономикалық
салада сапалы алға басулардың он жылдығы болды. ©Жоғалт
ылған
онжылдықтыңª салдарын бастан ӛткерген соң аймақтың кӛпшілік елдері
экономикалық ӛсім жолына тҥсті. Егер де аймақ бойынша ВВП ӛсімінің
орташа кӛрсеткіші жылына 2% шамасында болса, Мексика, Чили, Аргентина,

56


Бразилия сияқты алдыңғы қатарлы елдерде он

жыл сайын минимум екі есеге
ӛсіп отырды.

Мҧндай экономикалық жетістікке қол жеткізу аймақтың кӛптеген
елдерінің онжылдықтың алғашқы жартысында жасаған қҧрылымдық
ӛзгерістерінің арқасында еді. Олардың негізінде экономиканы ашу бойынша
шаралары жатыр ед
і, мәселен сауда режимін либерализациялау, қаржы жҥйесін
сауықтандыру, меншіктендіру. Осы жылдары белсенді сыртқы сауда
саясатына кӛшкен еді. 1990
-
1996 ж.ж. аймақтың алдыңғы қатарлы елдерінде
сыртқы сауда ӛсімінің темпі әлемдегі ең жоғарылардың бірі

еді. Осы жылдары
жағымды инвестициялық климатты жасау бойынша бірқатар шаралар
қабылданды. Латын Америкасына шетел капиталының ағымы он жылдықтың
ортасына қарай жыл сайын орташа 50 млрд. долл. қҧрады.

Онжылдықтықтың аяғында орын алған ©азиаттықª қа
ржы дағдарысы
Латын Америкасын да айналып ӛтпеді. Ол, әсіресе, Бразилияда кҥшті болып,
онда 1998 ж. шетел инвесторларының қаржы нарығынан қаржылардың кері
ағуы кҥшейді. Тҧтас алғанда, 1998 ж. аймақтағы экономикалық ӛсім темптері
1997 жылғымен салыст
ырғанда екі еседен кӛп қысқарды. Соған қарамастан,
қаржы дағдарысы 90 жылдары болған алға секірістің нәтижелерін толық
сызып тастай алмады.

Бірқатар ӛзгерістер әлеуметтік
-
саяси даму облысында да орын алды.
Ӛткен онжылдықтың ортасында басталған де
мократизация мен басқарудың
азаматтық тҥріне кӛшу ҥрдісі конституциондық режимдерді тҧрақтандыруға
әкелді.


Батыс Жартышардағы халықаралық қатынастардың анықтаушы
белгілерінің арасында, әрине, ең алдымен интеграциялық ҥрдістердің кенет
белсенденуін атап ӛ
ту керек. Оған кҥшті серпіліс берген ©Америкалар ҥшін
бастамаª еді. Онжылдықтың басында
-
ақ ол АҚШ
-
ң латынамерикан елдерімен
қатынастарын жақсартқан еді. 1991 жылдың ӛзінде
-
ақ Қҧрама Штаттар еркін
саудаға кӛшу жӛнінде келісімдерге сол кездегі бар суба
ймақтық ҧйымдармен
отырды, мәселен Кариб Ортақ Нарығы (КАРИКОМ), Орталық американдық
интеграция жҥйесі (СЦАИ), Анд пактісі, Оңтҥстік конустың Ортақ нарығы
(МЕРКОСУР), еркін сауданың Солтҥстік американдық зонасы (НАФТА).

АҚШ
-
ң латынамерикан аймағына ҥлк
ен қызығушылығы келесі
факторларға байланысты еді. Қырғиқабақ соғыс аяқталған соң екі кҥшті
экономикалық мегаблок, яғни Батыс Еуропа мен АТР
-
де, қалыптасқан еді.
Экономикалық және саяси қуаттың жаңа полюстерінің қарқынды қалыптасу
фонында американ эк
ономикасындағы қиындықтар байқалды. Осыған
қатысты солтҥстік американдық нарықты қалыптастыру американ
экономикасына жаңа дем беріп, арзан жҧмыс кҥші мен Мексика мен
Канаданың табиғи ресурстарына қол жеткізуге мҥмкіндік берер еді.


©Америкалар ҥ
шін бастаманыª оятқан маңызды жағдай
-

аймақтың қалған
бӛлігі арасындағы ӛзара тәуелділіктің ӛсу ҥрдісі еді. Бҧл қатыстағы айтулы
алға жылжулар 80 жылдары болды. Қҧрама штаттар, алғаш рет Латын
Америкасындағы қаржы
-
экономикалық дағдарыстың салд
арының ӛздеріне

57


әсерін

сезгендей болды. Ол сауда кӛлемінің азаюына байланысты жҥздеген
мың жҧмысшылардан айырылуда, оңтҥстіктен заңсыз миграцияның
бақылаусыз ағымынан кӛрінді.

©Екі Американыңª ӛзара тәуелділігінің кҥшеюінің тағы бір факторы есіртк
і
бизнесі мен наркотрафик мәселелерінің кешені еді. Батыс Жартышарда
есірткінің әлемдегі ең ірі ӛндірушілері Колумбия, Перу, Боливия, мен
Мексика орналасқан. Онжылдықтың басына қарай Қҧрама Штаттар
наркотрафикпен кҥресті ©американ ҧлтының болашағы
менª тікелей
байланысты, ҧлттық қауіпсіздіктің басты проблемаларының бірі ретінде
жариялады.

Оңтҥстік пен Солтҥстіктің ӛзара тәуелділігінің ӛсуі американ
-
мексикан
қатынастарында айқын кӛрінді. Мексиканың НАФТА
-
ға қосылуы
онжылдықтар бойы ©ҥнсізª инт
еграциямен дайындалған еді, соның
нәтижесінде екі жақты қатынастардың кҥрделі кешені қалыптасты. НАФТА
-
ға
қосылуға қатысты келіссӛздер ҥрдісі 1993 ж. аяқталды. Мҧның ӛзі ©ҥлкен
жетілікª мҥшелерінің, яғни АҚШ және Канада мен дамушы Мексиканың
интеграц
иясы бойынша ӛте ҥлкен тарихи эксперименттің басталғанын білдірді.

Тҧтас алғанда, 90 жылдардың алғашқы жартысын ©екі Американыңª
жақындасу кезеңі, американаралық қатынастардың гармонизацияның кезі
деуге болады. Нәтижесі немесе ол қатынастардың шыңы ре
тінде 1994 ж. 10
-
13
желтоқсанында Майамидегі отыз тӛрт мемлекет басшыларының кездесуі еді.
Дегенмен, саммитті дайындау кезінің ӛзінде
-
ақ оның міндеттеріне кӛзқарас
әртҥрлі болды. Қҧрама Штаттар кездесу тематикасын Б.Клинтон
администрациясының саяс
атының дәстҥрлі постулаттары аясында тҧйықтауға
тырысты. Олардың ішінде НАФТА
-
ға басқа мҥшелерді алу жоқ еді.

Латынамерикан мемлекеттері саммиттен нақты сҧрақтың жауабын кҥтті:
АҚШ еркін сауда зонасын қалайша кеңейтпекші? Кездесу нәтижесінде 2005
жыл
ға

қарай еркін сауданың Панамерикандық зонасын қҧру жарияланды.

Тҧтас алғанда, 90 жылдардың бірінші жартысы американаралық
қатынастарда

центрге тартқыш тенденцияның басымдылығымен сипатталды.
Қырғиқабақ соғыстан кейін ҚШ Латын Америкасына біржолата бет бҧр
ады
деген ҥміт ҥзілмегендей болды. Сондықтан да аймақтың кӛпшілік елдері ҚШ
-
ң
©бірполярлы әлемдік тәртіптіª қҧру қадамдарына байсалдықпен қарады. Бҧл, ӛз
қатарында 90 жылдардың басында сыртқы саяси белсенділіктің белгілі
мӛлшерде шектелуіне әкелді.

Деге
нмен, Майамидегі саммиттен соң кҥтулердің орнына еркін сауданың
континенталдық зонасы мен тҧтас әлемдік тәртіп болашағына қатысты
прагматикалық баға берулер келді. Ең алдымен, бҧл Мексикадағы
жағдайлармен байланысты еді. Иияпас (1993 жылы желтоқсанда) штат
ындағы
кӛтерілістен соң қаржылық нарықтың бҧзылуы мен тҧрақты Мексикан
песосының қҧлауы орын алды. Әрине, Мексиканың еркін саудасының
Солтҥстікамерикандық зонасына қосылуы мен бҧл елдің саяси және
экономикалық тҧрақсыздыққа ҧшырауының арқасында ешқандай ба
йланыс
жоқ. Бҧл Мексикан қозғалысында тереңдеп кеткен қарама
-
қайшылықтардың

58


нәтижесі болған болар. Бҧл жағдай Вашингтонды тағы да Мексиканы ©алып
шығуғаª мәжбҥр етті. Мексикадағы тҧрақтылық


АҚШ
-
ң ҧлттық
қауіпсіздігінің дәстҥрлі компоненті екенін атап ӛту

керек.

Тҧтас алғанда, онжылдықтың ортасына қарай НАФТА
-
ң кеңесі
мәселелерге толы еді: АҚШ конгресі бҧл ҧйымға Чилидің кіруіне жол бермеді,
ал бҧл мәселе 1994 жылы іс жҥзінде шешілген сияқты болатын.

Сонымен қатар, халықаралық қатынастарда басқа интеграци
ялық ҧйым


Оңтҥстік конус елдерінің ортақ нарығы (МЕРКОСУР) елеулі рӛл атқара
бастады. Ол Батыс жартышардың едәуір дамыған интеграциялық блогына
айналды және де ол Латын Америкасының территориясының 60%
-
н, халқының
46%
-
н, ВВП
-
ң шамамен 50%
-
н қамтыды.

90 ж
ылдардың екінші жартысына қарай МЕРКОСУР экономикалық
потенциалы бойынша тӛртінші орындағы интеграциялық блогқа айналды, ВВП
кӛлемі бойынша АСЕАН елдерімен теңесті. Онымен қатар аймақтан тыс
байланыстар белсендене бастады. 1995жылы 15желтоқсанда Мадридте
М
ЕРКОСУР мен Еуропалық Одақ арасындағы әріптестік туралы келісімге қол
қойылды.

Онжылдықтың ортасында еркін сауданың ортақконтиненталдық зонасын
қҧруға

қатысты екі келіс орын алды. ҚШ мен Канада НАФТА
-
ға әрбір жаңа
мҥшенің қосылуын жеке қарастыруды ойласа,
МЕРКОСУР елдері
келіссӛздердің блокаралық сипатын ҧсынды.

1998 жыл сәуірінде Сантьягода, Чилиде Америкалар басшыларының
екінші саммиті ӛтті, ол еркін сауданың ортақконтиненталдық зонасын қҧрудың
схемасы мен графигін нақты белгілеп, ең бастысы екі топ және
оның лидерлері


ҚШ мен Бразилия арасындағы қайшылықтарды жоюы керек еді. Бірақ, бҧл
толық орындалған жоқ. Қорытынды қҧжаттарды 2005 жылға қарай Батыс
жартышарда бір интеграциялық кеңістікті қҧру туралы шешімді бекітетін
жалпы бағдарлар ғана кӛрініс тапты.

90 жылдардың ортасына алдыңғы қатарға Рио Тобының шығуы тән еді.
80 жылдары Орталық Америкадағы қақтығысты реттеуге ҥлкен ҥлес қосқан
Контадора тобының ізбасары ретіндегі ол халықаралық қатынастарды ықпалды
мҥшесіне айналды.

Оның іс
-
әрекетінің сипаты мҥше
-
елдердің басшыларының 1997 жылы
қыркҥйектегі Асунсьон қаласындағы 11
-
ші кездесуінің мазмҧнынан кӛрінді.
©Асунсьонның мемлекеттердің егемендігі және заңды теңдігі туралы
Декларациясыª
-

негізгі қҧжатында жаңа, әділетті әлемдік тәртіпті
қалыптастырудың жалп
ы принциптері жасалып, демократиялық
қҧндылықтарға, адам қҧқықтарын қҧрметтеуге адалдық аталды. Сондай
-
ақ,
қару
-
жарақты заңсыз сату және наркотрафикпен кҥрес сияқты мәселелерге
ерекше кӛңіл аударылды.

Демократияны қорғау және ©біржақты шараларª мәселелер
і бойынша
жеке декларациялар қабылданды. Ол екі мәселе де ерекше назар аударуды
қажет етеді. Бірінші жағдайда, мәселе онжылдықтың басында
-
ақ орын алған
©демократияның ҧжымдық қауіпсіздігіª жҥйесін жасау идеясы жайлы.

59


Асунсьонда қабылданған декларацияда

атап ӛтілгендей, заңды тҥрде сайланған
ҥкіметті қҧлату немесе Рио Тобы елдерінің бірінде демократиялық
процедураларды бҧзуды басқа мҥше
-
елдердегі демократияға тӛнген қауіп деп
қаралып, ҧжымдық санкциялар қабылдануы керек.


©Біржақты шаралардыª сынау
келтірілген Декларацияның бӛлігі назар
аудартады. Онда ҚШ туралы тікелей айтылмаса да, АҚШ
-
ң 90 жылдары басқа
елдерге қатысты қолдана бастаған саяси және сауда
-
экономикалық санкциялар
тәжірибесі туралы мәселе қозғалды.


Аталған декларацияда Майами
дегі саммитте жарияланған американаралық
қатынастардың принциптеріне сай келмейтін шара ретінде 1996 ж. 12 наурызда
СИТА
-
да қабылданған Кубаның сауда
-
экономикалық блокадасын қатаңдатып,
осы елмен байланыстағы шетел компанияларына қатысты санкцияларды
қара
стыратын Хелмс
-
Бертон заңы келтірілген. Осыған байланысты Рио Тобы
1996 жылы мамырында
-
ақ заңды ӛткір сынап, Гаагадағы халықаралық Сотқа
жҥгінуді шешкен болатын. Сол жылдың маусымында Панамадағы ОАГ
-
ң Бас
Ассамблеясының XXVI шҧғыл сессиясында Рио Тобыны
ң

бастамасымен
Вашинтонның акциясын сынға алып, Американаралық заң комитетіне оған
қҧқықтық баға беруді ҧсынған резолюция қабылданды.


Панамадағы (1998 ж. қыркҥйек ) кездесуде 12 латынамерикан мемлекеті
біржақты санкциялар мен ҧлттық заң шығарудың эк
стерриториалдылығы
мәселелеріне қайта оралды. ©Панама Декларациясындаª Хелмс
-
Бертон заңы
©жалпы қабылданған қҧқықтық нормалар мен халықаралық қатынастардың
принциптеріне қайшы келушіª деп сипатталды. Кіріспеу принциптеріне қайшы
келетін, егемендікті тҧ
рпайы бҧзушы ретінде ©Касабланка операциясыª да
аталды.

Рио Тобының аймақтан тыс байланыстарын да, мәселен, мҥше елдердің сыртқы
істер министрлерінің Еуропалық Одақ ӛкілдерімен ҥнемі кездесіп тҧруларын
атап ӛту керек. Осылайша, 1998 жыл ақпанындағы кезде
суде 1999 жыл
маусымында Рио
-
де
-
Жанейрода Рио Тобы басшылары мен Еуропалық Одақ
мҥшелерінің алғашқы кездесуі туралы шешім қабылданды, ол кездесу
трансатлантикалық диалогты жоғары дәрежеге кӛтеруі керек еді.


Рио Тобының іс
-
әрекетіне тағы бір тән
белгі бар еді. Б.Клинтон
администрациясы жағынан НАТО
-
ң Югославияға қарсы кҥш кӛрсету акциясы
мәселесі бойынша қуатты қысымның астында бола отырып, Бразилия мен
Аргентина Ресейдің 1999 жылдың 30 наурызындағы бомбалауды тоқтатып
келіссӛздер ҥрдісін жа
ндандыруды талап ететін ҧсынысына қарсы дауыс
берді. Онымен қоса, Рио Тобының бір аптадан соң Косово бойынша бірігіп
шағым жасады, онда НАТО БҦҦ жартысының бірқатар баптарын айналып ӛтіп
әрекет етті делініп, әуе шабуылдары блогынша қапалану білдірілг
ен. Бҧл
эпизод кӛрсеткендей, Латынамерикан мемлекеттері Қҧрама Штаттармен ©бірге
-
бірª қалғанның орнына біріге отырып, ӛздерін сенімді сезінді.


90 жылдары Ресейдің Латын Америкасымен кӛпжақты негізде әріптестіктің
перспективті тҥрлері пайда болды.

1992 жылы Ресей ОАГ
-
де тҧрақты

60


бақылаушы мәртебесін игерді. 1995 жылы ОАГ мен ТМД арасында
байланыстар басталды.


Кӛпжақты қатынастардың тағы бір формасы ретінде Ресейдің Рио Тобымен
диалогы болды, ол негізінен БҦҦ
-
ң Бас Ассамблеясының сессияларында
ӛрбіді
.
Мәселен, 1997 ж. 24 қыркҥйегінде БҦҦ
-
ң жыл сайынғы сессиясы аясында
Е.М.Примаковтың Рио Тобының ©координациялық ҥштігініңª мҥше елдерінің
сыртқы істер министрлерімен кездесуі ӛтті. БҦҦ Бас Ассамблеясының 52
-
ші
сессисының барысында жақтар Ресей м
ен Рио Тобының қазіргі заманғы
әлемнің кӛпполярлы қҧрылымын қалыптастыру мәселелеріндегі
кӛзқарастарының жақындығын атап ӛтіп, екі жақтың сыртқы істер
министрлерінің консультациялары механизмін қҧру туралы шешім қабылдады.


1996 ж.
ТМД мен МЕРКОСУ
Р арасында байланыстар басталды. Бҧл
қатынастар барысында бҧл екі интеграциялық ҧйымдар арасында сауда
-
экономикалық байланыстарды ҧлғайту және осыған сәйкес ҧйымдастырушы
инфрақҧрылымды қҧру мәселелері қарастырылды.


Тҧтас алғанда 90 жылдардың екі
нші жартысы ресей
-
латынамерикан
байланыстарының белсенденуі, әріптестік сферасының ҧлғаюы мен
серіктестіктің жаңа формаларын іздеу сипатында болды.


Оңтҥстік Америкадағы интеграциялық ҥрдістердің белсенденуінде
МЕРКОСУР
-
ң орны бӛлек. 1991ж. Аргентин
а, Бразилия, Парагвай және
Уругваймен қҧрылған Оңтҥстік конус елдерінің ортақ нарығы қысқа уақыт
ішінде аймақтық Интеграцияның негізгі мҥшелерінің біріне айналды. Қазіргі
уақытта МЕРКОСУР


Латын Америкасының ірі интеграцияланған нарығы
болып табылады
. Онда халықтың 45%
-
ы, ВВП
-
ң 50%
-
ы, тікелей шетел
инвестицияларының 40%
-
ы, тауар айналымының жиынтық кӛлемінің 60%
-
ы,
және континенттің сыртқы сауда кӛлемінің 33%
-
ы шоғырланған. Елдер
арасындағы ӛзара тауар айналымы 1991 ж. 3,5 млрд. долл., 1995 ж. 11
,5
млрд.долл. жетті.


МЕРКОСУР
-
ң бой алып, дамуы қиындықсыз емес. Қойылған міндеттерге
қарамастан, мҥше елдер белгіленген кҥнге (1995ж. 1қаңтар) аймақ іші
саудасында тарифтерді толық алып тастауға қол жеткізе алмады. МЕРКОСУР
-
ға кірмейтін елдерден тауа
р импортына бір сыртқы тарифті бекітуге де
уақытында қол жеткізілмеді.


МЕРКОСУР келісімі сауданы қару
-
жарақпен, соғыс техникасымен,
радиоактивті материалдармен, қҧнды металлдармен реттеу және азаматтардың
денсаулығы мен адамгершілігін, ҧлттық мәдени
мҧраны қорғауға бағытталған
рестриктивті шаралардан басқа жағдайларда тарифті емес шектеулерді алып
тастауды кӛздейді. Дегенмен, МЕРКОСУР
-
ң тарифті емес шектеулер бойынша
жҥргізіп отырған кҥрделі де, ауқымды ісі әлі аяқталған жоқ.


Шартталғандай, 1995
ж. 1 қаңтарынан бастап блоктың сыртқы
шекараларында ҥшінші елдерден импортқа ортақ кедендік тариф (ОТТ) әрекет
ете бастады.


МЕРКОСУР
-
дағы интеграция ҥрдісі кедендік одақтың қалыптасуының
аяқталмағандығына қарамастан аймақтағы едәуір дамыған болып
табылады.

61


Зонаішілік экспорт кӛлемі 1991
-
1995 ж.ж. 5,1
-
ден 15,8 млрд. долл., яғни 3
еседен кӛпке артып, Латын Америкасы мен Кариб бассейні елдерінің
экспортының жартысына дерлігін қҧрады. МЕРКОСУР мҥше елдердің сыртқы
саудасының сапалық кӛрсеткіштеріне

оң ықпал етіп, ӛндірістік экспорттың
ӛсуіне септік тигізді. Бразилияда кәсіпкерлердің 70%
-
ы ӛз іс
-
әрекеттерін осы
нарық аясында жҥзеге асырады.


МЕРКОСУР
-
ң блок елдері экономикасын тҧрақтандыратын ҧйым ретіндегі
маңыздылығын атап ӛту керек. Инфляци
яны ҧстап тҧру импортты ӛсіру
арқылы жҥзеге асырылды, тарифтік саясатты реттеу экономикалық қҧлдырау
темптерін тӛмендетуге септігін тигізді.


Интеграцияның елеулі жетістіктері ҧйымдағы кемшіліктерді бҥркей
алмайды. Мәселен, оларға кӛлік инфрақҧрылымын
ың нашар дамуы
мәселелерін, валюталық реттеу, еңбек заң шығару сҧрақтарын жатқызуға
болады. Ҥлкен қиындықтар ҧлттық экономикалардан елдердің мҥшелігіне
байланысты туындайды. Интеграциялық ҥрдістер мен жеке салалар арасында
келіспеушіліктер пайда болады.
Сондай
-
ақ, әлеуметтік сферада да МЕРКОСУР
-
ң алдында кҥрделі міндеттер тҧр.



МЕРКОСУР
-
да интеграцияның перспективалары тҧтас алғанда
субаймақтың ішінде және сыртында бақылаушылармен оң бағалануда.
Интеграцияның тереңдеуі мен дамуының басты шарттары

-

блоктың
экономикалық және қаржылық тҧрақтылығын кҥшейту. Сараптау
мамандарының ойынша, МЕРКОСУР елдері арасындағы ӛзара сауда ӛз
шыңында. Әріптестіктің жаңа, едәуір прогрессивті формаларын микродеңгейге
енгізу қажет. Бҧл ҥшін МЕРКОСУР аясында
ҧйымдастырушылық

сипаттағы
шаралар, мысалы блок елдері арасындағы сауда дауларын шешу ҥшін арнайы
трибунал қҧру шаралары қолданылуда.


Континенттің басқа интеграциялық ҧйымдарының ішінен ЦАОР, яғни
Орталықамерикандық ортақ нарық ҧйымын бӛлуге болады
. Оған Гватемала,
Гондурас, Коста
-
Рика, Никарагуа мен Сальвадор кіреді. Сондай
-
ақ КАРИКОМ
немесе Кариб қауымдастығы да жеткілікті тҥрде дамыған интеграциялық топ
болып табылады.

Бақылау сҧрақтары:

1.
ІІ дҥниежҥзілік соғысынан кейінгі Латын амеркидағы
саяси және
экономикалық жағдай
.

2.
ОАГ
-
тің Латын Америкадағы рӛлі
.

3.
Латынамерикандық интеграциялық бірігулер мен АҚШ
-
тың ӛз
-
ара қарым
-
қатынасы
.

4.
Латын Америкадағы шет ел капиталының ықпалын шектеуге қандай
интеграциялық ҥрдістер әсер етті?







62


I
V

Б
ӚЛІМ
.
ПОСТКЕҢЕСТІК КЕҢІСТІКТЕГІ ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ
ҤДЕРІСТЕР


4
.
1

ТМД интеграция негізінің қалыптасуы және дамуы



Ке
ңе
стер Одағыны
ң

ыдырауы ХХ ғасырды
ң

со
ң
ындағы е
ң

елеулі
оқиғаларды
ң

бірі. Ол жа
ң
а тарих беттеріні
ң

бастамсына алып келген оқиға
десек шатаспайм
ыз деп ойлаймын. Әр тҥнні
ң

артынан кҥн келеді демекші бҧл
одақты
ң

ыдырауы жа
ң
а тәуелсіз мемлекеттерді
ң

пайда болуына алып келді.
Әрине, оны
ң

кері салдарлары болды. Орныққан экономикалық, саяси, мәдени
қатынастарды қайта орнату жа
ң
а тәжірибесіз мемлекеттер
ҥшін о
ң
айға
соқпады. Бірақ оны
ң

о
ң

жақтары да болды. Ол 70 жыл бойы отарда болған,
мәжбҥрлі интеграция ҥрдісіне тҥскен мемлекеттер ҥшін, әлемдік
қауымдастыққа ӛздерін жа
ң
а, тәуелсіз, демократиялы, зайырлы мемлекеттер
ретінде кӛрсетуге мҥмкіндік туды. Алыс
-
жақын шет елдермен қатынас орнатуға
мҥмкіншілік туды. Кӛпшілікті қызықтырған, дҥниені
ң

бір бӛлігін ӛз уысында
ҧстаған одақты
ң

ыдырау себебіне тоқталар болсақ.


КСРО
-
ны
ң

ыдырауына алып келген басты себеп


билікті
ң

кҥшті
орталықтандырылуынан. Екіншіден, КСР
О
-
ны
ң

орталық билігі бҧқаралық
кӛпшілікті
ң
сана
-
сезіміні
ң

әсіресе, ҧлтты
ң

қайта ӛрлеп дамуы мен ӛсуіні
ң

за
ң
дылығын мойындамағандығынан. Ҥшіншіден, ӛзіні
ң

дҧрыс екендігіне
сенген басқарушы элита әлеуметтік тӛмен адамдарды
ң

мәселелрін ты
ң
даудан
және тҥсінуден

қалды. Орталықпен одақ республикаларыны
ң

мҥдделері кӛп
нәрселерде сәйкес келе бермейтін болды. Бҧларды
ң

бәрі әлеуметтік
наразылықтар тудырып, қоғамны
ң

деформациясына алып келді. “Қайта қҧру
ң

кезіндегі “реформаторлар” қоғамды жа
ң
аша басқаруға қабілетсіз бо
лып шықты.
Қоғам саяси және мемлекеттік жетекшілерден тҥбегейлі ӛзгерістер кҥтті. Бірақ
ол бітпейтін саяси талқыламаларға тҥсіп, нәтижесіз қалып жатты. КСРО
ыдырауыны
ң

тағы бір себебі ол оны
ң

қҧрылымдық бӛлімдеріні
ң

иерархиялығында. Бӛлек этникалық қауымда
стаықтар әр тҥрлі бағыныштылы,
тәуелділік сатысына қойылды.


Қоғамны
ң

кӛп бӛлігінде осы тәртіпке деген наразылығы кҥшейе тҥсті. Дәл
осы ҥрдіс КСРО ӛміріні
ң

со
ң
ғы 5 жылыны
ң

әлеуметтік саяси динамикасын
анықтайды. 1986
-
1987 жылдардағы жариялылық жетекші
элитаны
ң

артықшылығы мен ӛмір жағдайын ашқан кезде жай қарапайым адамдарды
ң

оларға қарсы ашу
-
ыза сезімі кҥшейді. Бҧларды
ң

барлығы ҧйымдастырылған
және жҥйелі қоғамдық қарсылық қозғалыстарына алып келді. Ортаға шыққан
ҧлттық мәселелер орыс “отаршылдары” ме
н “жергілікті” ҧлт ӛкілдеріні”
арасындағы немесе кӛршілес ҧлттарды
ң

арасындағы қақтығысқа алып келді.


1990 жылды
ң

24 шілдесінде ақпараи қҧралдарына жа
ң
а одақты
ң

келісіміні
ң

алғашқы жобасы ҧсынылды. Рыноктық экономикаға кӛшумен тығыз
байланысы бар, жа
ң
а ф
едеративті келісім республикаларды
ң

қҧқын ке
ң
ейту
керек болды. Тура бір жылдан кейін 1991 жылы 24 шілдеде Горбачев
салтанатты тҥрде “Одақты” келісім бойынша жҧмыс аяқталды
ң

және
“қосыламын деушілерге” есігіміз ашық деп жариялады. Армения, Грузия,

63


Латвия, Л
итва, Молдова, Эстония бҧл келісімге қосылмайтындықтарын
білдірді. Орталық Азиялық мҧсылман елдері орталыққа ӛз ойларын білдірмей,
екі жақтық келісімдерге отырды.


1991 жылы 19 тамызда ТАСС, КСРО
-
дағы тӛтенше жағдайлар бойынша
мемлекеттік комитетті
ң

қҧрыл
ғаны туралы жариялады (ГКЧП). Оны
ң

қҧрамына КСРО
-
ны
ң

вице
-
президенті Г.Н.Янаев, премьер
-
министр В.С.Павлов,
президентті
ң

жанындағы қорғаныс ке
ң
есіні
ң

жетекші орынбасары
О.Д.Бакланов, ішкі істер министрі Б.К.Пуго, қорғаныс министрі Д.Т.Язов,
мемлекеттік қау
іпсіздік комитетіні
ң

жетекшісі В.А.Крючков және т.б. Бҧл жа
ң
а
келісімге қол қоюға кедергі жасауға бағытталған саяси дағдарыс. ГКЧП
оппозициялық партия мен қозғалыстар және бірнеше газеттерді
ң

қызметтеріне
тиым салу туралы шешім қабылдады. ГКЧП
-
ны
ң
қҧрылуын
а жауап ретінде
Москва, Ленинград және т.б. қалаларда кӛптеген демонстрациялар мен
митингтер болды. Осы ГКЧП
-
ні
ң

қызметіне қарсыларды
ң

басында РСФСР
-
ді
ң

президенті Б.Н.Ельцин және басқа Ресей Федерациясыны
ң

жетекшілері тҧрды.
Ельцинні
ң

жарлығымен ГКЧП
-
ні
ң

қҧрылуы мемлекеттік тӛ
ң
керіс шарасы
ретінде қарастырылып, атқарушы билікті
ң

одақтық органдары РСФСР
президентіне қайта бағындырылды. 22 тамызда ГКЧП жойылды. Оны
ң

мҥшелері және басқа да қызметкерлері сотталды. 23 тамызда Ельцинні
ң

жарлығымен РСФСР террит
ориясында Компартияны
ң

қызметі тоқтатылды. 24
тамызда Горбачев ӛзіні
ң

ЦК КПСС бас хатшылығынан кететіні туралы
жариялады және ЦК мҥшелеріне ӛз ӛзін таратуға шақырды. Одақтас билік
органдарыны
ң

қызметі тоқтатылды. Москвадағы орталық билік Ресей
жетекшілігін
е ӛтті. Латвия, Литва, Эстония КСРО
-
дан шығу туралы жариялады,
оларды
ң

тәуелсіздігі КСРО
-
ны
ң

ресми жетекшісі тарапынан 1991 жылы 5
қыркҥйекте танылды. Тамыз дағдарысы дезинтеграция ҥрдісін кҥшейтіп,
КСРО
-
ны
ң

ары қарай ыдырауын тездетті. 1991 жылы 1 желтоқс
анда
Украинаны
ң

80 пайызы ӛз республикаларыны
ң

тәуелсіздігі ҥшін дауыс берді.
Бір аптадан кейін Ресей, Украина, Белоруссия президенттері Минскіде
жиналып, “Ке
ң
ес Одағы енді жоқ” деп жариялады. Олар “Тәуелсіз Мемлекеттер
Достастығы” қҧрылғаны және “бҧрынғы
КСРО елдері ҥшін ашық” деп
жариялады. 21 желтоқсанда Алматыда ТМД
-
ға 8 республика қосылды,
осылайша олар КСРО
-
ны
ң

ыдырағанын айғақтай тҥсті.


Ӛзіні
ң

13 жылдық ӛмірінде ТМД кӛптеген сынақтардан ӛтті. Е
ң

бастысы
кӛпшілікті
ң

“ӛлі туылған бала“ деген кӛріпке
лділіктерге қарамастан ол ӛз
ӛмірін жалғастыруда. Жа
ң
а тәуелсіз мемлекеттерді
ң

саяси, экономикалық
тәуелсіздіктерін алғандықтары, бҧрынғы одақ республикаларыны
ң

бірігу
идеясын жоққа шығармады. Тіпті ӛзара ынтымақтастықты
ң

бҧл тҥрі одан ары
тере
ң
дей тҥсіп,
бірнеше біріккен саяси қҧжаттармен, белгілі бір істерде әсіресе
экономикалық сферадағы қатынастармен толыға тҥсті.


ТМД ӛз ӛмірі кезінде бірнеше кезе
ң
нен ӛтті:

1.

Бірінші кезе
ң

-

1991 мен 1993 жылдар аралығы. Одақтас Республикалар
саяси тәуелсіздігін алады.

Мемлекеттілігін, қаржы
-
экономикалық, кеден,
шекара қҧрылымдарын бекітеді. Бірақ оларды
ң

халықшаруашылық кешені

64


біртҧтас экономикалық ке
ң
істікте, бір валютамен ӛз жҧмысын жалғастырып
жатады.

2.

Екінші кезе
ң

-

1993
-
1996жылдар. ТМД мемлекеттері ӛздеріні
ң

саяси
егемендігін нығайта тҥседі, ӛз беттерімен халықаралық қауымдастыққа кіреді,
ӛздеріні
ң

ке
ң
ес одағына кірмеген жақын кӛршілерімен шаруашылық
байланыстарын орнатады. Ал Достастық ше
ң
берінде бірге келісілген
шешімдерге байланысты қатынастар ауырлай тҥседі. Кӛп
теген келісілген заттар
орындалмай қалады. Бірақ кейбір мемлекеттер тығыз қатынастар орнатуға
деген талпыныс байқалады, мысалға кеден одағы, Орталық Азиялық
Экономикалық қауымдастық.

3.

Ҥшінші кезе
ң

1997 жылдан басталады. Достастықты
ң

бҥкіл мҥшелері
дағдарыс
ты мойындайды. Осы дағдарыстан шығу жолдары мен ортақ мақсат
-
мҥдде қарастырыла бастайды. Кейбір мемлекеттер, ғалымдар ТМД
-
ні
ң

барлық
атқарушы органдарын біріктіріп, бірінші орынға экономикалық
ынтымақтастықты қоюды, еркін сауда, кеден, тарифтік зонасын қҧр
уды
валюталық одақ идеясын ҧсынады.


ТМД
-
дағы қиыншылықтар мҧнымен жойыла қоймайды. Интеграциялық
мақсаттар екінші орынға кетіп, кӛп елдер ҥшін ӛздеріні
ң

саяси
-
экономикалық
егемендіктері ма
ң
ыздырақ болып кетеді. Нәтижесінде Достастық қарам
-
қайшы
жағдайда,

тіпті тоқырауға жақын қалады. Қазіріг та
ң
да Достастық әр тҥрлі
саяси кҥштер тарпынан айтылып жатқан кӛптеген сындарға тап болуда.
Ӛйткені, біріншіден, Ке
ң
ес Одағыны
ң

қҧлауына ӛкініш білдіретін саяси топтар
жағы. Оларды
ң

сындары, бҧрынғы шекара ше
ң
берінде

бір мемлекет қҧру деген
келмеске кеткен ҥміттерге негізделген. Бірақ ТМД қҧрылғанны
ң

алғашқы
кезінен бастап
-
ақ бҧл мәселелерді мақсат етпеген болатын. Е
ң

ма
ң
ыздысы,
айтылып ӛткендей, жа
ң
а мемлекеттерді
ң

қҧрылуы мен нығаюы болатын. Ал
екіншіден, ТМД бір ха
лықтық шаруашылық жҥйе ыдырағаннан кейін кӛп
шығындарсыз одақты
ң

кезіндегі интеграциялық байланыстарды сақтай отырып,
экономикалық бӛлінуді жҥзеге асыра алмаған ҥшін сынады.


КСРО
-
ны
ң

ыдырауына байланысты желік пайда болғаны да тҥсінікті.
Ӛзін
-
ӛзі басқа
ру мен ҧлттық идеялар бірінші кезекке шыққанда экономикалық
проблемаларға назар аударуды
ң

қажеті жоқ сияқты кӛрінді. Бірақ кейінгі
оқиғалар сауық
-
сайрандармен қатар нанны
ң

да қажет екендігін кӛрсетті.
Экономиканы айналып ӛту қиын, ол ӛз сӛзін айтпай тҧрмай
ды. Осы негізде
интеграция мен ӛзара іс
-
қимыл идеялары туындай бастайды.


Белорусты
ң
, Ресейді
ң

және Украинаны
ң

1991 жылы 8 желтоқсанда
Беловеж келісіміне қол қоюы және соны
ң

ізінше 13 желтоқсанда Орталық Азия
республикаларыны
ң

Ашхабадта кездесуі бҧрынғы К
СРО аумағында бір бірінен
оқшау тҧрған словян және тҥрік одақтарыны
ң

қҧрылу қаупін туғызды. Осы
жағдайда Н.Назарбаев оқиғаны
ң

осылайша дамуына жол бермеу ҥшін барлық
кҥш
-
жігерін жҧмсады. 21 желтоқсанда Қазақстан Президентіні
ң

ҧсынысы
бойынша Алматыда 11 т
әуелсіз мемлекеттеріні
ң

басшыларыны
ң

келіссӛздері
ӛтті. Осы кездесу қорытындысыны
ң

шын мәнінде тарихи сипаты болды:

65


“Мәртебелі уағдаласушы тараптар Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын
қҧрды”.Бҧл факт Алматы декларациясында жарияланды.


Жа
ң
а елдерді
ң

мемлеке
ттілігін қалыптастырумен қатар оларды
ң

ӛзара
қарым
-
қатынастарыны
ң

о
ң
тайлы ҥлгісін іздестіру процесі де жҥріп жатты.
Қазақстан ТМД қҧрылған кезден бастап Достастықты
ң

тағдыры ҥшін айрықша
жауапкершілік танытты. ТМД елдерімен те
ң

қҧқықты, ӛзара тиімді қарым
-
қатынастарды орнату және дамыту Қазақситандық сыртқы саясатты
ң

аса
ма
ң
ызды міндеттеріні
ң

бірі болды.


“Независимая” газетіне берген сҧхбатында Н.Назарбаев Қазақстанны
ң

Президенті былай деген болатын: “ТМД елдері ҥшін интеграция,
ынтымақтастық экономикалық

қажеттілік қана еме, бҧл керек десе
ң
із жа
ң
а
рухани психологиялық тҧрақтылық, ерте
ң
гі кҥнге деген сенім”. Кҥрделі
экономикалық кезе
ң

жағдайында іс жҥзінде барлық ке
ң
естен кейінгі
мемлекеттерде оларды
ң

келісілген іс
-
қимылын, сындарлы ынтымақтастығын,
ӛзара
қолайлы ымыраға келу шешімдерін іздестіру айрықша ма
ң
ыз алды.
Кӛптеген тәуелсіз мемлекеттер ынтымақтастық және ӛзара тҥсіністік болмаса,
тҧрақтылықты сақтау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, экономикалық
реформасынсыз әлемдік қоғамдастыққа ену мҥмкін емес еке
нін тҥсінді. Осы
жағдайларды ескергенде ғана интеграцияға балама жоқ деп айтуға болады.


Бҧрынғы Одақты
ң

мемлекеттері арасындағы қатынас бірінші кезе
ң
де
біркелкі болмады, тіпті бірінші кезде қарама
-
қарсы болды. Егер де Ресей,
Белорус, Қазақстан, Ӛзбекстан
, Қырғызстан белсенді тҥрде Достастық идеясые
қолдаса, Украина позициясы қарсы, ал Тҥркменстан бҧл мәселеден ӛзін алшақ
ҧстады. Молдова жалпы Достастық қағидаларымен келісті, Армения ТМД
ше
ң
беріндегі қатынастарды нағайтуға тырысты, бірақ Әзірбайжанмен ара
дағы
қақтығыстарды
ң

нәтижесінде оны
ң
интеграциялық ҥрдістегі рӛлі әлсіз болды.

Мҧндай қатынастарды
ң

мәні тҥсінікті
-
ақ: бҧл жа
ң
адан қол жеткізген
саяси тәуелсіздік пен экономикалық егемендікті жоғалтып алу қаупі; саяси
партиялар мен қозғалыстар тарапынан к
ҥшті қысым ӛткір идеологиялық және
ҧлтаралық қарам
а
-
қайшылықтар және т.б.


Сол кездегі Достастық жағдайына Қазақстан Республикасыны
ң

Президенті Н.Ә.Назарбаев былай деп баға берді: “оқиғаны
ң

даму барысында
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы қатысушы мемлекет
терді
ң

“ӛркениетті
тҥрдегі ажырасу” органына айналуда. Бҧл ҥрдісті басқа интеграциялық жӛнге
бағытталып талпыныстары ӛз нәтижесін бермеді”.


Ке
ң
естен кейінгі аймақта интеграция осылайша дамып жатты және ол
Батыс Еуропада болып жатқан ҥрдістерден ерекшел
енеді.
Бҧл ерекше
-
ді
салыст тҥрде мынадай сипатта кӛрсетуге болады:



Еуропалық Қоғамдастыққа интеграцияны тәуелсіз ӛмір сҥруді
ң

ҧзақ
мерзімдітарихы бар егеменді мемлекеттер жҥзеге асырды. Достастықты
бастапқы кезе
ң
де біртҧтас тоталитарлық мемлекеттен бӛлінг
ен және егемедігін
қҧқықтық тҧрғыдан рәсімдеуді мақсат еткен мемлекеттер қалыптастырды.



Еуропалық Қоғамдастыққа интеграцияны нарықтық экономикасы дамыған
мемлекеттерді
ң

(
әртҥрлі деңгейде болса да
) интеграциясы ретінде жҥзеге

66


асырылды. Достастықта ашық нар
ықтық экономикаға ӛтпелі кезе
ң
дегі
мемлекеттерді
ң

интеграциясы жҥзеге асырылды.




Еуропалық Қоғамдастыққа интеграция бірнеше онжылдықтарды
ң

ішінде,
негізінен мемлекеттерді
ң

саяси шешіммен айқындалатын кӛлбеу экономикалық
байланыстарға қарқын беру арқылы эв
олюциялық жолмен дамыды.
Достастықтағы интеграцияны
ң

мәні жа
ң
а нарықтық жағдайдағы сауда
экономикалық байланыстарды дамытуда оларды егеменді мемлекеттерді”
интеграциялық қатынастарыны” де”гейіне дейін жеткізуінен кӛрінді.

Әлемні
ң

саяси картасында жа
ң
а мемл
екеттерді
ң

пайда болуы, оларды
ң

Достастыққа бірігуі осы елдерді
ң

тәуелсіздігін қорғауды қамтамассыз еткен
жоқ. Ҧжымдық қауіпсіздік жҥйесін қҧру, КСРО сияқты қуатты әскери
державаға ыдырағаннан кейін пайда болған бос ке
ң
істікті толтыру қажеттігі
туындады. 1
992 жылы 15 мамырда ТМД
-
ң

бес мемлекет басшылары қол қойған
Ҧжымдық қауіпсіздік туралы шарт осы бағыттағы ма
ң
ызды қадам болды,
аталған шарт Қазақстан мен Ресейді
ң

бастамасы бойынша қаралды. Шартқа
қатысушы мемлекеттер мен аралық қатынастарда кҥш қолданатын
дардан
немесе кҥш қолданатын қаупін тӛндіруден бас тартатын міндеттемелерін
қуаттады. Олар ӛздеріні
ң

арасындағы және басқа мемлекеттермен арадағы
келіспеушіліктерді бейбіт жолмен шешуге міндеттеді. Шартқа ТМД
-
ң

9 елі қол
қойып, оған Украина, Молдава және Т
ҥркменстан ғана кірген жоқ.

Бҧл шартты
ң

4 бабы НАТО
-
ны
ң

жарғысына ӛте ҧқсас, және БҦҦ Жарғысыны
ң

51 бабына сәйкес жасалынған. Бҧл бап қатысушы тараптар ҥшін ерекше ма
ң
ыз
алды. Бҧл бап бойынша
:

Егер қатысушы мемлекеттердің бірі қандай да бір
мемлекеттің н
емесе мемлекеттер тобының тарапынан шабуылға ҧшыраса, онда
бҧл осы шартқа қатысушы барлық мемлекеттерге қарсы жасалынған
басқыншылық ретінде қаралатын болады. Қатысушы мемлекеттердің кез
-
келгеніне қарсы басқыншылық актісі жасалынған жағдайда басқа барлық
қ
атысушы мемлекеттер әскери жағын қоса алғанда, оған қажетті кӛмек
кӛрсетеді, сондай
-
ақ БҦҦ Жарғысының 51 бабына сәйкес ҧжымдық қорғанысқа
арналған қҧқықтарын жҥзеге асыру тәртібімен ӛздерінің қарауында бар
қҧралдарымен кӛмек кӛрсетеді.”

Ӛркениетті елдерд
ің экономикалық және саяси интнграцияға ҧмтылуы
бҥгінгі таңдағы обьективті немесе заңды қҧбылыс. Мемлекеттердің
жақындасуы дҥниежҥзілік дамудың жаңа дәрежесін айқындады., сондай
-
ақ
қоғамдық ӛмірдіңбасқа да салаларында жаңа сапалық ӛзгерістерге қол жеткізіп

отыр. Олардың қатарында, бірінші деп, дҥниежҥзілік дамуда бейбітшілік
принциптері ҥстем болып, интеграцияның саяси қақтығыстарды шешудің
бейбіт механизмін жетілдіре тҥседі. Екіншіден, дҥниежҥзіндегі мемлекеттердің
ӛзара капитал алмасу, халықаралық сауданы
ң дамуы және сыртқы
экономикалық саясаттың либерализациялану прцесі жҥруде. Бҧл соңғы кездегі
әлемдік дамудың заңдылықтарының бірі болып отыр. Ҥшіншіден, соңғы
жылдары мемлекетаралық экономикалық дамуды реттейтін бірнеше
механизмдер пайда болды. Олар кеден
дік, сауда
-
саттық, валюталық тағы да
басқа. Тӛртіншіден, жоғарғы техникалық және информатикалық даму еңбек

67


ӛнімділігінің артуына әкеліп отыр, бҧл ӛз тарапынан ауқымды нарықтық
кеңістікті қажет етеді. Тауар айналымының ӛсуі, оның жолындағы әр тҥрлі
кедергіл
ерді жойып, бір елден екінші елге ауысып отыруды қажет етеді.
Бесіншіден, қазіргі кезде дҥниежҥзілік сауда рыногындағы бәсекелестіктің
ауқымы мен сапасы ӛзгерді. Экономикалық мықты мемлекетпен бәсекелестік
әлсіз мемлекеттердің бірігуін қажет етеді. Сондықт
ан да, Қазақстанның және
ТМД
-
ң басқа мемлекеттерінің интеграциялық дамуы экономикалық
қажеттілігінен, оған сәйкес экономикалық және саяси жағдайдан туындап
отырған процесс.

Бҥгінгі таңда Еуразия басты саяси кҥрес алаңына айналып отыр. Қазір
Азия мен Еуроп
аға бӛлек саясат ҧстануға мҥмкін емес. Осы жағынан алып
қарағанда Еуропалық интеграцияның және ҧжымдық дипломатия стратегиясы
ТМД ҥшін ҥлкен тәжірибе болатыны сӛзсіз. Еуропалық Одақтың сыртқы
саясатының негізі 1957 жылы Рим келісімшарты, 1992 жылы Маастрих
т және
1997 жылы Амстердам шарттарында бекітілді. Еуропаның Ҧжымдық
дипломатиясының кӛрінісі “2000 жылдың кҥн тәртібі” деп аталатын қҧжатта
айқындалған.

Интеграция


ТМД
-
ң ӛмір сҥруінің негізгі қажеттілігі екендігі даусыз.
Аймақтық интеграцияның пайдасын к
ӛріп отырған елдердің қатарында ЕО
басқа, Оңтҥстік Азияны жатқызуға болады. Бҧл аймақ 60
-
80 жылдардағы
әртҥрлі қақтығыстардың ошағы болғаны белгілі. Бҥгінде АСЕА
-
ға мҥше елдер
тҧрақты дамудың ҥлгісін кӛрсетуде.

ТМД
-
ң қҧрамында аймақтық интеграцияның даму
тенденциялары бҥгінгі
кҥннің шындығы. Бҧл жалпы ТМД
-
дағы геосаяси, геоэкономикалық дамуға
әсерін тигізуде. Аймақтың интеграцияға Орталық Азияның және ҥштік одақтың
қҧрылуын жатқызуға болады. Қазақстан, Қырғызстан және Ӛзбекстан
президенттерінің белсенділіг
імен Орталық Азия мемлекеттерінің Одағы және
оны жҥзеге асыру механизмдері: Мемлекетаралық Кеңес, Атқарушы Комитет
қҧрылды. Бҧл Одақ ортақ экономикалық кеңістікті қалыптастыруға міндетті.
Сондай
-
ақ бҧл Орталық Азия мемлекеттерінің сыртқы әлеммен байланысы
н
нығайту, аймиқтық экономикалық дамуын қамтамассыз етуі қажет.

Орталық Азиядағы интеграция тек экономикалық емес сонымен қатар әскери,
саяси
-
гуманитарлық ақпараттық және қауіпсіздік деңгейде дамуда. Осыған
айғақ ретінде біз 1994 жылы 30 сәуірде Шолпан
-
Ат
ада (Қырғыз Республикасы)
қабылданған “Қазақстан, Қырғызстан және Ӛзбекстан Республикаларының
ортақ экономикалық кеңістікті қҧру туралы” келісімді айта аламыз. Бҧл
бойынша Қазақстан, Қырғызстан және Ӛзбекстан халықтарының ортақ тарихи
негізінде және ӛзара
дамуды тереңдету ҥшін, ортақ экономикалық
қатынастарды дамыту мақсатында ӛзара тауар, капитал және жҧмыс кҥшінің
еркін алмасуы ҥшін, жер қойнауларының шикізат ресурстарын тиімді
пайдалануы ҥшін сондай
-
ақ ТМД
-
ның экономикалық дамуы туралы
кодекстерді жҥзеге

асыра отырып, Қазақстан, Қырғызстан және Ӛзбекстан
Республикалары ӛзара ортақ экономикалық кеңістік қҧруға келісті делінген.


68


Бҧл Одаққа ТМД
-
ң басқа да мемлекеттері еркін қосылу “процедурасы”
қабылданған. Кейін осы ҥшін Одаққа Тәжікстан да мҥше болды. Орт
а Азия
Республикаларының ТМД қҧрамындағы аймақтық дамудағы ынтымақтың тағы
бір кӛрінісі 1995 жылы Ыстықкӛлде ӛткен конференция. Мҧнда “Ыстықкӛл
Декларациясына” қол қойды.

Ыстықкӛлде ӛткен конференция Орталық Азиядағы интеграциялық ҥрдістерге
жаңа серпін бе
рді. Бҧл конференцияда “іс
-
қимыл жоспары” қабылданған
болатын.

ТМД
-
дағы жаңа қалыптасып отырған жағдай Қазақстан, Қырғызстан,
Ресей, Беларусия мемлекеттерінің 1993 жылы Тӛрттік Одағының қҧрылуына
алып келді. Қазақстан мен Қырғызстан сияқты кӛп ҧлтты мемле
кеттер ҥшін бҧл
одақтыңӛзіндік маңызы зор. Тӛрттік Одақтың қҧрамындағы мемлекеттер
Кедендік одақ қҧрып 1993
-
1995 жылдар аралығында тауар айналымының ӛсуі
байқалды. Мысалыға, 1995 жылы Кеден Одағына мҥше елдер мен Белорусьтің
арасындағы тауар айналымы
-

18
пайызға, Қазақстанның
-

40 пайызға, Ресейдің
-

12 пайызға жетті. ТМД
-
ң басқа мемлекеттермен салыстырғанда 2 пайызға
артық. 1996 жылы кӛрсеткіштер: Белорусь


27 пайыз, Қазақстан


31 пайыз,
Қырғызстан


44 пайыз, Ресей


17 пайыз, яғни 7 пайызға ӛскен.

Ке
ден Одағы кейінрек дамып, кеңейіп қазір де ол Еуразияның экономикалық
қауымдастық. Бҧл жаңа ҧйым. Оның Кедендік Одақтан кӛптеген
артықшылықтары бар. Олардың бірі ол ҧйымдасқан бір бірлескен. Қазіргі таңда
бҧл ҧйым ӛзінің даму жолында. Осы жылдың, яғни 2003

жылдың 19 сәуірінде
бірінші экономикалық форум ӛтті. Бҧл форумның нәтежиесінде Бірлескен
Декларация қабылданды. Декларация мемлекетаралық экономикалық
қатынастарды тереңдетуге бағытталған.

ТМД қҧрамындағы аймақтық интеграцияның дамуы барысында Грузия,
Ук
раина, Әзірбайжан,Молдова және Ӛзбекстанның бірлестігі ГУУАМ
қҧрылған. Бҧл саяси
-

экономикалық сипаттағы бірлестік. Белорусь және
Ресейдің арасындағы Одақ, Орталық Азиялық экономикалық қауымдастық,
ЕурАзЭқ. Міне, бҧлардың бәрі ТМД
-
дағы интеграцияның дамуы
н кӛрсетеді.

ТМД
-
ң қҧрылуымен байланысты жаңа геосаяси ахуалға әсер етуші
факторлардың бірі Каспий теңізі мен Каспий мҧнайын тасымалдау болып отыр.
Әйгілі саясаттанушы З.Бжезинский “Каспий


ХХІ ғасыырдың кілті” деп атап
кӛрсеткен болатын. Осыған орай

президент Н.Назарбаев былай деген: ”Каспий
бейб
і
т интеграция нег
і
з
і
не айналуы қажет. Тек бір
-
бірімізге хабарлай отырып
кҥш
-
қуатымызды бріктіріп, кҥшті пайдалы механизм қҧра аламыз.Осы
жағдайда ғана алдымыздағы барлық кедергілерді жеңе аламыз.”

Кеңес одағ
ының ыдырауы тарих беттерінде ӛшпес із қалдырды, ол ӛзінің
қҧрылу оқиғаларымен, ыдырау тарихымен кӛп зерттеушілердің
қызығушылығын тудырды. Қазіргі кездегі Кеңес Одағының мҧрагері Тәуелсіз
Мемлекеттер Достастығын айта аламыз. Бірақ ТМД
-
ның КСРО
-
дан
айырмаш
ылығы кӛп, соның бірі ол жаңа тәуелсіз мемлекеттердің бірлестігі,
кҥштеп біріктірілген емес, әр мемлекет ӛзінің даму жолын ӛзі таңдаған. Соның
бірі интеграция. Бҧл мемлекеттер интеграция жолында бірігіп келешекке бірге

69


аттанбақ. ТМД қҧрылғандағы кӛп сарапш
ылар оны “ӛлі туған бала” деген
баламалар берсе де, ТМД әлі кҥнге дейін бар, яғни бҧл мемлекеттердің
ынтымақтастығының кепілі. ТМД ӛзіні
ң

пісіп
-
жетілу жолында келеді.



4
.
2

ТМД интеграциясына әсер ететін факторлар



Қазақстан

тәуелсіздігіне қол жеткізгенне
н кейін, егеменді халықаралық
субъектісі ретінде алған мҥмкіндіктерін толықтай пайдалануға бар кҥш

жігерін
жҧмсай бастады. Біздің мемлекетіміз сыртқы саясаттық шараларды дайындауға
кірісті, соның ішінде ең бірінші ”Жақын шетелге” байланысты, яғни ТМД
-
ға
қа
тысушы мемлекеттерге.


Н.Ә.Назарбаев “Тәуелсіз газетпен” сҧхбатттасқан кезде “ТМД елдері
ҥшін интеграция, ынтымақтастық тек қана экономикалық пайда ғана емес керек
десеңіз, қажетті рухани


психологиялық тҧрақтылық жағдайды, ертеңгі кҥнге
сенімділік деген
болатын”.


Достастықтың басты мақсаты


саяси, экономикалық және әлеуметтік
мәселелерді бірігіп шешіп, ӛзара тиімді жағдайларда бҧрынғы Кеңестік
республикалардың интеграциясын қамтамасыз ету.


Қазақстанның

сыртқы саясатындағы стратегиялық алғы міндеттердің

бірі


Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатынасушы мемлекеттермен
ынтымақтастық. Осыған сҥйене отырып, Қазақстанның саяси және
экономикалық міндеттерді шешу, тәуелсіз принципі негізінде Достастық
территориясындағы қауіпсіздікті сақтау мәселесіндегі бірле
стік, территориялық
мызғымастық пен мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау ҥшін, Достастық
шеңберіндегі байланыстарды нығайтуды қолдап отыр.


Бҧл бағыттағы жҧмыс екі деңгейде жҥргізіліп жатыр: екі жақты
қатынастар мен ТМД шеңберіндегі кӛпжақты байланыстард
ы дамыту.
Қазақстан ТМД
-
ға мҥше
-
мемлекеттер интеграциясын кҥшейту, қол жеткізген
келісімдерді жҥзеге асыру бағытын ҧстанып келеді. Достастыққа байланысты
Қазақстан ҧстанған позициясының заңды әрі ӛміршеңдігін, тәжірибе жеткілікті
тҥрде дәлелдеп береді.


Ке
ңес

Одағы ыдырауы ТМД мемлекеттеріндегі ӛндірістік салалардың
әлсіреуіне, бағаның тым қымбаттануына, тоқтаусыз инфляцияға, халықтың
кӛпшілігінің ӛмір сҥру деңгейінің тӛмендеуіне, яғни бір сӛзбен айтқанда
әлеуметтік

экономикалық дағдарысқа алып келді.


Қазі
ргі таңда барлық республикалар жетпіс жыл ішінде қалыптасқан
әкімшілік жетекшілік бір орталықтан басқаратын экономикалық жҥйесінен бас
тартып отыр. Оның ҥстіне экономикалық шындық егемендіктің жаңа белгілерін
талап етуде, ал ол болса ерікті ынтымақтастықта

жатыр. ТМД елдерімен
бҧзылған Қазақстан байланыстарын қайта қалпына келтірудің шарты


нарықтық әрбір шаруашылық субъектісінің кӛтерме және жеке айналымдар
бӛлімдеріне ену мҥмкіндіктері болып табылады. Бҧл онсыз да монополияланған
экономикада жаңа монопол
иялы қҧрылымдардың пайда болуынан сақтайды.


70



XXІ ғасырға ӛту, барлық елдерде отындық шикізат және энергетикалық
ресурстарды қолданудың ҧлғаюымен, оларды шығарудағы табиғи жолдардың
нашарлауымен капитал сиымдылығының қарқынды ӛсуімен бірге жҥріп жатыр.
Осы
себепті басқа жағдайларда жалпы қоғамдық ӛндірістің капитал
сиымдылығы ӛсіп, ол оның тиімділік деңгейіне және халықшаруашылық
нәтижелердің дамуына теріс әсерін тигізді. ТМД
-
ның барлық елдеріндегі
ӛндірістердің тӛмендеуінің ауқымдары және ҧзақ мерзімді ағым
дардың пайда
болуы, осы саладағы жағдайды одан әрі қиындатып, отындық

шикізат пен
энергетикалық мәселелерді басты факторға айналдырып отыр. Республикалар
арасында байқалатын, бір жағынан, олардың бір

біріне тығыз шаруашылық
тәуелділікпен, ал екіншіден, меж
еленіп бӛлінудің басталуымен сипатталатын,
территориялық еңбек бӛлінісі мәселесі, анализ барысында ӛте зор маңызға ие
болып отыр.


ТМД республикаларының шаруашылығының ӛзара байланысының
интеграциялық кҥш

қуаты, нарықтық экономикаға дейінгі КСРО
-
да ӛндіріл
ген
даму моделі принциптер негізінде қалыптасқан біркелкі геосаяси және
мәжбҥрлі экономикалық кеңістік шарттарда ҧсталынып тҧр:

1.

Шикізат, энергия, дайын ӛнімдерді пайдалану аудандары мен еңбек
кҥштерінің шоғырлану кӛздерінің жақын орналасқанын ескере отырып
, елдің
барлық территориясында ӛндірісті тиімді орнату.

2.

Қоғамдық

ӛнімнің тиімділігін қамтамасыз ететін, салалық және
территориялық ҧзақ уақыттағы жоспарлау мен болашақты болжау
принциптерімен ҥйлескен экономикалық аудандардың мамандандырылуы мен
комплексті

дамуы;

3.

Экологиялық тепе
-
теңдікті, қоршаған ортаны қорғауда;

4.

Барлық республикалар мен ел аймақтары экономикалық дамуын бір деңгейде
теңестіруде;


ТМД елдерінде Кеңестік уақытта сыртқы экономикалық байланыстар мен
экономикалық интеграцияның оң әсерін, ал од
ан кейінгі кезеңде олардың теріс
әсерін сезінбеген қандай да бір халықтың шаруашылық саласы болмаған
шығар.


ТМД
-
ның басқа мемлекеттері сияқты, Қазақстанда осы жылдардың
ішінде экономикалық қатынастарды қайта ӛзгерту ҥшін батыл шараларды
қолдануға кірісіп,

жетекшілік экономикадан нарықтыққа ӛту жолында едәуір
алға басты. Ескі жҥйенің негіздерін жойып, ӛндірісті кҥштеп қҧрастыру мен
ҧйымдастыру, ресурстарды, мҥліктік игіліктер мен еңбекті бір орталықтан бӛлу
жҥйесі жойылды. Сыртқы саудадағы “Темір перде” жой
ылып, елдің
экономикасына шет елдік инвесторлардың саны тоқтаусыз қҧйылуда.


Интеграцияны жақтаушыларды, ең алдымен Қазақстанның табанды кҥш

жігерінің нәтижесінде Достастық қызметін жетілдіру жолдарын іздестіру жаңа
бірлестіруші мақсаттар мен міндеттерді ә
зірлеу, сахнаға бірінші кезекте
экономикалық қана емес, саяси ынтымақтастықты да шығару сияқты оң
сипаттағы ҥрдістер белең алды. Қазақстанның ҧсынысы бойынша ТМД
мемлекеттері интеграция органдардың қызметін жетілдіруді қолға алды.

71


Жылдардағы әр тҥрлі интег
рацияның болуы туралы Н. Назарбаевтың
тҧжырымдамасы тҥпкілікті танылды, мҧның ӛзі тҥрлі аймақтың қҧрылымдар
нысанында жҥзеге асты.

Тҥрлі жағдайларға байланысты ТМД елдерінің басшылары Достастықтың
мақсаттары мен міндеттерін бір мәнді қабылдай алмады. Біре
улерге
Достастықтың КСРО шеңберіндегі республикалар мәртебесінен толық
дербестік жолындағы аралық кезең сияқты кӛрінді. Мҧндай елдер ТМД
-
ғы
шартты мҥшелік сақтай отырып, барлық кҥш

жігерін басқа мемлекеттермен
экономикалық және саяси ынтымақтастыққа бейімд
еуге бағыттады.


Кейде Достастықтағы ортақ жҧмыстан бірте

бірте шет қалу және
интеграциялық жобаларды қабылдамау саясаты осы елдердің жаңа геосаяси
және геоэкономикалық қҧрылымдағы ӛз орнын бағалау ерекшелігін туындатты.
Интеграциялық жобалар жеке экономик
алық проблемаларды жемісті тҥрде
шешуден гӛрі, оларды шешуге қаражат бӛліп, назар аудандарға кедергі
келтіреді деген де пікір болды. Достастық елдерінің арасындағы қарым

қатынаста сенім білдірудің болмауы белгілі бір деңгейде ТМД
-
ның тиімді
жҧмысына кедерг
і келтірді деп айтуға болады, Ресейдің зор экономикалық,
адамдардың және әскери әуелетінің болу фактісі оның басқа мемлекеттермен
тең қуатты қарым

қатынас қҧру ниетінің шынайлығына бірқатар елдердің
кҥмәнін туғызды. Кӛп жағдайда мҧндай кҥдіктің орын алуын
а жекелеген
ресейлік саясатшылардың жауапсыз, кейде арандату сипатындағы сӛздері себеп
болды.


Жалпы бҧрынғы Кеңестер Одағы мемлекеттерінің дамуын мынадай
кезеңдерге бӛлеміз: сексенінші жылдардың аяғы


Кеңес Одағының ыдырауына
саяси және экономикалық жағд
айлардың тууы, тоқсаныншы жылдар


бҧрынғы
КСРО территориясында жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы, келесі
ғасырдың бірінші он жылдығы


осы мемлекеттердің интеграциялық
жақындауы.

Қазірше

аймақтық бірігулердегі ӛзара байланыста әркімнің әр тҥрлі дең
гейдегі
ӛз мҥшелері бар. Әлемдік тәжірибені еске сала отырып, бҧл жайттарға
байыппен қарау қажет, ӛйткені бҧл да бір интеграцияның басқаларға зиян
келтірмейтін бір жолын қарастыру сияқты қабылдау қажет. Бҧл тіпті
тәжірибенің жиналуына, белгілі бір ҥлгі нем
есе бағыт жасап шығаруға
кӛмектеседі.


Интеграция (латын тілінен аударғанда іntepratіo


қайта қҧру, толықтыру)
-

ӛзара тәуелділік, бір бҥтінге жҥйелі тҥрде бірігу және осыған қарасты
байланыстардың болуы, жақындасу, ҧйымдастырудың, салалардың,
аймақтардың
, елдердің бірігуі. Экономикалық интеграция


мемлекеттердің,
аймақтардың шаруашылық ӛмірінің интернационализациялануы.


Интеграция ҥрдісі тіпті саяси


экономикалық қҧрылымы орнығып болған
мемлекеттердің [ЕО] ӛзінде оңай ҥрдіс емес, ал енді ауыспалы экон
омикалы
мемлекттердегі интеграция


одан да кҥрделі, ҧзақ және қарама
-
қайшы. Ӛйткені
оның барлық қатысушыларына, ӛз әріптестерінің, кӛршілерінің мҥдделерін
ӛзіндікі сияқты сыйлау керек, рыноктың әріптестерімен тек қҧқықтық

72


ӛркениетті

мінез

қҧлыққа бейімдел
уі қажет, рыноктың экономикадағы
басқармада жаңа тәсілдерін қолдану қажет, осы жағдайда ғана интеграцияның
артықшылығы, болашағы бар.


Аймақтық интеграция, сараптамалар кӛрсетіп отырғандай қазіргі әлемдік
дамудағы заңдылық болып табылады. Оның ең басты ини
циаторы немесе
бастаушысы ЕО
-
тың тәжірибесінен, тіпті соңғы кездегі Солтҥстік америкалық
сауда блогының тәжірибесіне алып қарасақ, кҥшті экономикасы бар
мемлекетпен бағалаған. Олар тіпті уақытша шегінулер мен ағымдарға
қарамастан, ҥлкен аймақтық рынок қҧру
ға

тырысады. ТМД аймағында біз
осындай мемлекет деп немесе осы аймақтағы интеграцияға зор әсері бар Ресей
факторын айтпай болмас. Ресей бҧл


ТМД халқының жартысы және
Достастықтың жалпы ҧлттық кірісінің 60 пайыздан кӛбін қҧраушы.


Збигнев Бжезинский Ресе
йдің ықпалы жайылған Еуразияның сол
бӛлігіндегі тарихи ролін былай деп баға берді:“Бҧл мемлекет жылдар бойы бір
уақытта экономикалық дамуының территориялық экспансиясы да, қҧралы да
болды. Бҧл сонымен қатар Батыс европалық мемлекеттердің дәстҥрлерінде
қалы
птасқандай, ӛзін таза ҧлттық қҧралмын деп ойламады, бірақ “орыс идеясы”
бар арнайы ҧлт ҥсті миссиясын орындаушы деп айқындады. Бҧл “орыс идеясы”
әр тҥрлі салаларда діни, геосаяси және идеологиялық шеңберде жҥрді. Енді
қазір ол ӛз территориясының этникалық
кӛлеміндегі кішірейген кезде оған осы
миссияны орындатудан бас тартты.


Бірақ әйтсе де Ресейдің ролі тіпті қҧлдырап кетті деп те айта алмаймыз.
КСРО
-
ның ыдырағанына қарамастан Ресей ӛзінің саяси маңыздылығымен
әлемдегі болып жатқан істерге әсері бар және о
ның БҦҦ
-
ғы Қауіпсіздік
Кеңесіндегі ролін де ҧмытпауымыз қажет. Оның геосаяси жағдайы мен
ядролық қаруына қарамай
-
ақ, Ресейдің ресурстық жағдайын, ғылыми
-
технологиялық қамтамасыз ету, шикізат қорын ескерсек онда оны әлі де болса
мықты держава деп қорықпай а
йта аламыз.


Қазіргі

заманның геосаяси дамуы Ресейді дҥниежҥзілік саяси даму
орталық бірі ретінде қарастыруды талап етеді. Осы тҧрғыдан Ресейдің сыртқы
саясатының басты бағыттарын анықтайтын болсақ, олардың ішінде ең
алғашқылардың бірі ретінде ТМД шеңберін

атауға болады. Бҧнда, негізінен, екі
жеке дара сегмент
-

“Батыс” және “Оңтҥстік шығыс” бағыттары айқын
байқалуда. Екінші бағыт Еуропа, Испания елдері, Қытай мен Индия. Ҥшінші
бағытқа “атлантикалық ӛркениет” және Жапонияны, ал тӛртінші негізгі бағытқа
Латы
н Америка, Африка, Тынық мҧхит экваториясын жатқызуға болады.


Ресей дипломатиясы қазірдің ӛзінде бірнеше кҥрделі мәселелерді
шешімдерге мәжбҥр болып отыр, олардың ішінде:

Ресей шекаралары ашық және қорғау мҥмкіндігі тӛмен болып отыр;



Ресейге экономикал
ық дағдарыс және аймақтық сепоратизм оның халық
беделін тӛмендетіп жіберді;



Ресейдің ішкі саяси кҥштерінің ӛзара кҥресінің шиеленісуі болып отыр;



Дҥниежҥзілік саяси кҥштер тепе

теңдігінің ӛзгеріcі дҥниежҥзілік дамуға да
ӛз әсерін тигізіп отыр.


73



Бҥгінде ТМД

шеңберіндегі Ресей дипломатиясының болашағы туралы
біркелкі пікір жоқ. Мысалы: Ресейлік ғалымдар В. Загладин мен Мунтян “ТМД
-
ң ыдырау қаупі бар, бҧл орайда Достастықтың шекаралары қайта қаралуы
мҥмкін. Осының салдарынан Славян халықтарының Ресейге миграци
ясының
кҥшеюі, оның геосаяси стратегиясының әлсіреуіне алып келеді”


деген болжам
айтуда. Сондықтан халықаралық қатынастар бойынша ресейлік мамандар Ресей
ҥшін ең тиімдісі ТМД мемлекеттермен саяси қатынастарды жалғастырып,
олармен халықаралық субъектінің
тең праволық мҥшесі қҧқында диалог
жҥргізуді қажет деп санайды. Бҧл орайда Ресей бірнеше кҥрделі
проблемалармен кездесіп отыр. Біріншіден Орта Азиядағы мҧсылмандық
фактор.


Ресейдің Азиядағы саясаты XVІІ ғасырда қалыптасқан болатын. Содан
бері бҧл аймақ он
ың сыртқы саясатының негізгі байланысы болып келеді. Біз
мҧны 1819
-
1820 жылдары Н.Н.Муравьевтің Туркмения мен Хиуаға әскери

ғылыми экспедициясынан кейін жазған 1822 жылы “Путешествие в
Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 годах гвардия генерального штаба капит
ана
Николая Муравьева, посланного в сии страны для переговоров” еңбегінен кӛре
аламыз. Осы есептің негізінде Ермаков Несселродқа жазған хатында Ресей ҥшін
Шығыс Каспий аймағындағы саяси бағыттардың болашақта маңызы зор деп
кӛрсеткен болатын. Бҥгінде Ресейд
ің бҧл аймақтағы саяси ықпалы туралы бір

біріне қарама

қайшы бағыт бар. Бірінші бағытты қолдаушылар Ресейге Орта
Азиядан кетеу керек десе, екінші бағыт Ресей Орта Азиядағы тҧрақтылықтың
кепілі болу керек және “исламдық” қозғалыстарға тойтарыс беру керек де
йді.


Біз білетіндей КСРО ыдырағаннан кейін әрбір мемлекеттің алдында ӛз
сыртқы саясатының бағытын белгілеп алу мәселесі тҧрды. Кейбір мемлекеттер
ӛз саясатын батысқа бҧрмаласа, екіншілері шығысқа қарай бет алды. Біздің
мемлекет басшысының кӛрегендігінің а
рқасында мемлекеттің сыртқы саясаты
кӛп векторлы болып жарияланды. Міне, дәл сол уақыттарда Ресейдің де
сыртқы саясатында белгісіздіктер, батысқа бҧрмалаушылық байқалады. Бірақ
тәжірибе кӛрсете келе батыс пен қатар шығысты да ҧмытпау керектігін
кӛрсетті.
Біз бҧны Ресей президенті Путиннің баяғы саясатты жалғастыруын
Индия мен Кубаға деген қатынасынан кӛре аламыз, яғни ескі дос еш уақытта да
артықшылық етпейді.


ТМД шеңберіндегі Ресей факторрының ӛзектілігінің тағы бір кӛрінісі
орыс тілді жҧрттың мәселесі б
олып табылады. 1993 жылы статистика бойынша
ең кӛп орыс қауымы Қазақстанды мекендейді. Елдің жалпы саны 6,2 млн. адам.
Бҧл фактордың интеграцияның дамуына пайдалы факторлармен қоса кері әсер
етуі бар екенін атап ӛту қажет.

Бҥгінде Ресей Федерациясының ішкі

тҧрақтылығы анық сыртқы саясатының,
соның ішінде ТМД
-
ға байланысты саясатқа тікелей немесе жанама әсерін
тигізуде. Сол себептен де ТМД
-
ң Ресейсіз ӛмір сҥруі мҥмкін емес дейтін
қағидалармен келісетін болсақ, ондағы сепаратизмге жол бермеу қажет.


Алғашқы ж
ылдардағы “әлсіз Ресей” болса, онда Қазақстан кҥшейеді
деген сӛзін растамай шықты, яғни “әлсіз Ресей”, ”әлсіз Қазақстан“ ал кҥшті

74


”Ресей“ ”кҥшті Қазақстан“ екенін дәлелдеп берді. Демек Ресейдің кҥшті болуы
тек Қазақстан емес бҥкіл ТМД мемлекеттерінің эконо
микалық, қауіпсіздігінің
тҧрақтылығына бірден бір әсер етуші фактор екенін біз кӛрдік.


Кеңес Одағы ыдырауынан кейін тәуелсіз мемлекеттер алдында қоғамдық
ӛмірді тҥбегейлі ӛзгерту, кӛп жылдар бойы қалыптасып қалған экономикалық,
гуманитарлық байланыстарды
бҧзбай, сақтай отырып ҧлттық мемлекетті
нығайту және қҧру мәселесі тҧрды. Баяғы Одақтас мемлекеттермен арадағы
қатынасты қайта орнату және әлемдік қауымдастық алдында ӛркениетті
егеменді мемлекет ретінде таныту керек болды.


Біртҧтас шаруашылық кешенінің ж
ойылуы, егеменді қаржы

экономикалық жҥйенің қҧрылуы, экономика жҥйесіндегі қайта қҧрулар,
приватизация, ӛндірістік экономикалық қызметтің либерализациясы жаңа
мемлекеттердің тауар ӛндірушілері және қызмет кӛрсету, ӛнеркәсіп арасындағы
қатынастың алдында ж
аңа ситуация туғызды. Осы негізге тән негізгі сипаты:



Сауда әріптестерінің талғамдағы еріктілігі, пайдалы, ҧтымды байланыстарды
ізденудегі мҥмкіншілік, сыртқы экономикалық қызметтің либерализация
жағдайында алыс шетелдерден тауар

шикізат кӛздеріне деген ш
ығыстың
болуы;



Ӛндіріс

кӛлемінің бірден қҧлдырауы нәтижесінде тауар қолдану кӛлемі де
тӛмендеді, халықтың тӛлемақылық қабілеттің тӛмендеуі, алыс шетелден
бәсекеге тҥсе алатын арзан тауарларға рыноктың ашылуы;



ТМД мемлекеттерінің әр қайсысы жаңа ақша енгізг
ендігінен, ӛнеркәсіп,
ӛндіріс орындарының тӛлемақылық қабілетінің қиындауы, жоғары инфляция,
айналымның жоғалуы, кейбір ТМД мемлекеттерінің қаржы тҧрақсыздығы;



Ӛндірістің

кӛбісіне шетелдіктердің несие беру, ал бҧлар баяғы қалыптасқан
қатынастар мен коопера
циялық байланыстарды дамытуды қаламады, ТМД
мемлекеттерінің шикізатына Батыс қызығушылық білдіріп отырды, алып
кетуге, шығаруға талпынды;



Халықаралық экономикалық қаржы институттарының ықпалы бірден ӛсті,
олар ішкі тауар ӛндірушілерге әр уақытта тиімді бо
ла бермейтін ӛздерінің
айтқанын орындата бастады;



Жаңа егеменді мемлекеттер ӛзара саудадағы тауарға тарифтік, тарифтік емес
шектеулер қоя бастады (кеден салықтары, алым, салым, квота т.б.);



Рыноктық экономикаға кӛшудегі әр тҥрлі желіс. Әр мемлекетте әр тҥр
лі
заңдық, қаржы

салықтық шарттардың пайда болуы.


Міне, осылардың бәрі жаңа тәуелсіз мемлекеттер арасындағы
қатынастарға кері әсерін тигізіп, интеграциялық ҥрдістің тежеушісі болды.


Бірақ осыған қарамастан баяғы біртҧтас шаруашылық комплекс
негізіндегі б
айланысты қолдана отырып ТМД мемлекеттері интеграциялануға
тырысуда.


Қазақстан

ТМД мемлекеттерінің экономикалық интеграциясы идеясын әр
уақытта қолдайды. Достастық бізге демократияның далуына керекті саяси және
әлеуметтік экономикалық жағдайларды жасауды
қамтамасыз

етеді, ТМД
-
ның
әрбір нҥктесінде болатын қандай да бір қақтығыс жағдайда бір бірімізге

75


хабарлай отырып жҥзеге асыратын шараларды жасауға кӛмектеседі. Менің
ойымша [Назарбаев] Достастық Одақтың қирауының нәтижесінде болған
экономикалық және әлеуме
ттік дағдарысты минимумға дейін жеткізуге қабілеті
бар. Бірақ ӛткенге оралу деген туралы сӛз болмауы керек. Әрбір мемлекет
егеменді даму жолындағы ӛз талғамдарын шешті. Бҧл талғам шексіз қҧрметке
лайық және ешкім оған кҥмәндануға қҧқы жоқ.


ТМД


бҧл мемл
екет емес, бҧл табиғи жағдайда қалыптасқан
мемлекеттердің аймақтық қатынасы механизмі екенін тҥсінуіміз қажет. Мҧны
тек ЕО
-
мен салыстыра аламыз, айырмашылығы тек Европалық мемлекеттер
егеменді дамыған болған кезде интеграция идеясына келсе, Достастық
мемл
екетінің әр біреуі империяның бір бӛлігі болған, қҧтылмас альтернатива
ретінде.


ТМД мемлекеттерінің интеграциясына кедергі жасайтын факторлар
мыналар:

1)

Жаңа мемлекеттердің жҥйесін қҧрудағы ҧлтшылдықтың ӛсуі;

2)

Жалпыодақтық мҥлікті соның ішінде әскери мҥлікті

бӛлісу процесі;

3)

Бҧрынғы билік жҥйесіндегілер мен неонационалистер және мҧсылман
фундаменталистері арасындағы билікке деген тартыс;

4)

Этника аралық қақтығыс (Карабах, Оңтҥстік Осетия, Абхазия)


Интеграциялық қарым

қатынасқа оң әсерін беретін блоктар болса, ӛ
зара
толықтырушы шикізат базасының болуы, бҧл ӛзіне шикізат тҥрінің барлығын
енгізеді. Достастықтың дамыған жиынтық ғылыми
-
техникалық потенциалын
тиімді пайдаланған кезде жаңа тәуелсіз мемлекеттердің экономикасындағы
қайта қҧрудың пайдалылығын кӛре алады.


Бҧл интеграцияға сонымен қатар, географиялық жақындық, біртҧтас
инфраструктураның болуы ең алдымен транспорт және байланысты
жақындығы, біртҧтастығы оң әсер етеді. Экономика саласындағы мамандар мен
жоғары квалификациялық кадрларды дайындаудағы бір шартта
р мен
стандарттардың болуы.


Ал енді интеграциялаушы (біріктіруші) және дезинтеграциялаушы
(айырушы) факторға тоқтала кетер болсақ:

а) біртҧтас одақтас мемлекет шеңберінде:

Интеграциялаушы фактор: 1) барлық әлеуметтік


экономикалық қызметпен
бірге жоспарл
ы


директивалық жҥйе басқармасындағы біртҧтас тоталитарлы
мемлекет.

2) Одақтың специлизациялық және кооперациялық, республикалар ӛнеркәсіп
және сыртқы толық қызмет арасындағы сауда


экономикалық, тауар


ақша
ағымы, шикізат қатынасындағы орталықтанған ба
сқарма;

Дезинтеграциялаушы фактор: 1) біртҧтас мемлекет және біртҧтас шаруашылық
кешеннің ыдырауына алып келген экономикалық қҧрылымның әкімшілік
жоспарлық социалистік әдістің тиімсіздігі;

2) Экономикалық тиімділігін ескерместен қҧрылған ӛндірістік

техн
ологиялық
кооперациялық байланыстардың кӛбінің жалғандығы;


76


б) Рыноктың экономикасы бар жаңа егеменді мемлекеттердің қҧрылу
негізіндегі ӛтпелі кезең:


Интеграциялаушы фактор
:

1
)
технико

технологиялық және
инфраструктуралық байланыстар, мамандық және кооперац
ияның сақталуы.
Бҧларсыз дайын ӛнімді шығару және кӛптеген ҧлттық экономикалық ӛнеркәсіп
кешендерінің ӛзіндік қызмет етуі мҥмкін емес.



Дезинтеграциялаушы фактор: 1) Рыноктық қатынастар мен сауда


экономикалық байланыстарға кӛшу кезіндегі шикізат жеткіз
удегі тиімсіз
кооперациялық байланыстардың ҥзілуі;

2) Жаңа мемлекеттердің салық, бюджет, валюта, кеден және басқа да ӛзара
сауданы шектейтін әкімшілік, салық, тарифтік шаралармен ӛзіндік қаржы


экономикалық жҥйесінің қҧрылуы;

3) Достастықтың ең жетекші ел
і Ресейдің интеграциялаушы ролінің тҥсуі,
қоғамдық

саяси, демократиялық және экономикалық дамудағы шынайы
нәтижелердің болмауы, ал бҧл ӛз кеэегінде ТМД басқа мемлекеттеріне тартушы
кҥші бола алуы мҥмкін еді.

в) Экономикалық жағдайды тҧрақтандырудың келесі
кезеңі:


Интеграциялаушы фактор: 1) шаруашылықтың экономикалық жҥйесінің
жақындығы біртҧтас территориялық

шаруашылық және экономикалық
инфрақҧрылымның сауда


экономикалық байланысының тиімділігі;

2) Интеграцияланған біртҧтас экономикалық кеңістікте бірлес
кен тауар ӛндіру
қолдау шартындағы шикізатты ӛндіру және тасымалдау рыногындағы дамып
келе жатқан экономикаға деген ӛзара қажетттілік, әлемдік экономикалық
рыноктағы дамыған мемлекеттер бәсекесіне мен аймақтың экономикалық
бірлестіктерге бірлесе тӛтеп беру
.


Дезинтеграциялаушы фактор: 1) ӛз мҥдделерін мен тауар ӛндірушілер
мҥдделерін қорғау, біртҧтас әлемдік шаруашылық қҧрылымға енуші жаңа сауда


экономикалық инвестициялық байланыс векторлары мен егеменді
мемлекеттердің экономикалық ӛзіндік дамуы;

2) тауар

ӛндіруші және жаңа мемлекеттердің экономикасы арасындағы
рыноктың бәсекелестік қатынастың одан әрі дамуы; шикізат рыногы және арзан
шикізат ҥшін кҥрес; алыс шетелдермен жаңа оптималды транспорттық


коммуникациялық байланыстарды қҧру.


ТМД
-
дағы интеграци
ялық ҥрдіске әсер еттетін факторлардың тағы біреуі
ол сыртқы және ішкі фактор. Сыртқы фактор дегеніміз ол аймақтан тыс жатқан
мемлекеттердің аймақтың ішіндегі мемлекеттер ара қатынасына әсер етуі. Бҧл
мемлекеттер ең алдымен экономикалық пайданы кӛздеген м
емлекеттер. Ал енді
ішкі фактор ол осы аймақтағы мемлекеттердің бір
-
бірімен бәсекелестігі. Мысал
ретіндегі Орталық Азия мемлекеттері аймағындағы жағдайды айтуымызға
болады. Орталық Азия мелекеттерін мынадай кезеңге бӛлуімізге болады: 1994
-
96 ж.ж. институци
оналды кезең деп сипаттап, тҥрлі органдардың қҧрылғанын
кӛреміз. 1996
-
98 ж.ж. аралығы “салқындық” бҧл кезеңде қабылданған барлық
қҧжаттардың бәрі дерлік орындалмайды. Ҥшінші ол 98 жылдан бастап қазірге
дейін. Бҧл аймақтағы саяси жағдайға кӛп әсерін тигізет
ін Астана мен Ташкент

77


арасындағы бәсекелестік. Бҧл фактордың Орталық Азиядағы ролі ӛте зор. Бҧл
теке тірестік бәсекелестікті Анкара, Тегеран, Вашингтон, Мәскеу қолданып
қалғылары келеді, яғни посткеңестік аймақта әлі де болса саяси, экономикалық
жағдайларғ
а саяси кӛшбасылар мен элитаның ықпалы зор.

ЕО тәуелсіз мемлекеттердің интеграциясы нәтижесі болса, ал ТМД болса, бір
кездері біртҧтас мемлекеттердің дезинтеграциясының нәтижесінде қҧрылды.
ТМД мемлекеттері әлі кҥнге дейін қандай да болсын бір ҧлтҥсті қҧры
лымдарға
сенімсіздікпен қарап, оларды баяғы “Одақтық орталық қҧру” шарасы ретінде
қарастырады.


ЕО
-
тағы саясат келеді кетеді, ал интеграцияға деген бағыт сол қалпында.
Қоғамдастықтың тарихында не болмады! Еуропаның валюталық жҥйесін 1978
жылы ГФР канцлері
социал демократ Гельмут Шмидт пен Францияның саяси
спектрінің оң қанатының ӛкілі президент Жискар Д‱Эстен қҧрады, бірақ екі
елдің саяси бағытын ӛзгерткен 1981
-
82 жылдардағы сайлаулардың нәтижесінде
валюталық саясатты одан әрі консерватор Г.Коль мен Франсу
а Миттеран сәтті
жалғастырып алып кетті және ешқандай саяси катаклизмді кӛрмейміз.
Европалық интеграцияның барысына белгілі бір тҧлғалар әсер ете алмайды.


Интеграциялық ҥрдіске қауіп тӛндіретін тағы бір айта кететін жайт ол
әлемдік державалар мен аймақт
ық мемлекеттердің геоэкономикалық мҥдделері.
Тәжірибе кӛрсетіп отырғандай, мемлекет шекарасының жақынында бағалы
тіпті стратегиялық маңызды қайнар кӛздердің орналасуы, бҧл аймақты
қақтығыстар кӛзіне айналдарып жіберуі мҥмкін. Сондықтан президентіміз
ӛзіні
ң

сӛзінде атап кӛрсеткендей Каспий бейбіт интеграция кӛзіне айналуы
қажет. Тек бір
-
бірімізге хабарлай отырып, кҥш

қуатымызды біріктіріп кҥшті
пайдалы механизмін қҧра аламыз, осы жағдайда ғана алдымыздағы барлық
кедергілерді жеңе аламыз.


Сӛзімізді қорытынд
ылай келе біз ТМД интеграциясына әсер ететін
сыртқы, ішкі факторларды атап, ашып кӛрсетуге тырыстық. Бҧдан нәтиже,
оңайлықпен еш нәрсе келмейтінін кӛреміз. Әр уақытта кедергілер,
қиншылықтар болады. Мәселе бҧл қиыншылықтарға байланып қалмай, оны
жеңу одан
әрі

даму. Міне, менің ойымша ТМД мемлекеттері ӛздерінің
интеграциялық даму жолдарындағы қиыншылықтарға бірде жеңіліп бірде
жеңіп ӛз ӛмірін жалғастыруда.


4.3

Орталық Азиядағы Экономикалық Қауымдастық


XXІ ғасыр адамзат тарихындағы ең дҥбірге толы кезеңі.
Әрине
, сол
дҥбірлі оқиғалардың бірі де Кеңес Одағының социалистік лагерінің ыдырауы.
Әлемдік қауымдастықтың қатары жаңа тәуелсіз мемлекеттер қатарымен толыға
тҥсті. Бҧрынғы Одақтас мемлекеттердің ӛз тәуелсіздіктерінің аясында
экономикалық және әлеуметтік қ
иыншылықтармен бірде жеңіп, бірде жеңіліп
дамып келеді. Қазіргі таңда жаңа тәуелсіз мемлекеттердің саяси
егемендіктерінің халықаралық саяси стадиясының орнығуы аяқталды деп
айтуға болады, тек бҧл ғана емес қаржы
-
валюта, әлеуметтік
-
экономикалық

78


жҥйелері де
қҧрылып

бітті. Жаңа қҧрылған мемлекеттер арасындағы
қатынастар ҥзілуге шақ қалды. Кӛп жылдар бойы орныққан экономикалық
байланыстар да әлсірей бастады, ал бҧл болса ӛз кезегінде әрбір жаңа
мемлекеттердің экономикасына кері әсерін тигізді.

Орталық Азиядағы
интеграциялық ҥрдістің, әлеуметтік ӛмірдің
интернационализациялануы мен интеграциланушы мемлекеттердің ҧлттық,
мемлекеттік қауіпсіздігін нығайтуға деген қажеттіліктің салдарынан туған
халықаралық қатынастар жҥйесіндегі жаңа ағым. Бҧл тақырыптың, Орталық
Аз
иядағы интеграциялық ҥрдіске кіретін әрбір мемлекеттің дамуында
тҧрақтылық пен қауісіздікті қамтамасыз ету немесе жағдай жасауында да ӛз
ӛзектілігін атап кӛрсетуге болады.

Президент Н.Назарбаев Қазақстан халқына ©Қазақстан


2030ª жолдауында:
©Ҧлттық мҥдде
лерді қорғауды. Сондай
-
ақ таяудағы және алыс
перспективалардағы кҥштердің тепе
-
теңдігін қамтамасыз етудегі біздің озық
қаруымыз


интеграция саясаты, бірінші кезекте Қазақстанның,
Қырғызстанның және Ӛзбекстанның арасындағы Орталық Азиялық Одақты
нығайтуға
қарсы

тҧру емес, басқа мемлекеттің істеріне араласпау, келісімге
келу актілері ҥстем болуы тиісª
-

деп атап кӛрсетті.

Орталық Азиялық интеграциялық ҥрдістің ерекшелігі жаңа тәуелсіз
мемлекеттің тарихының, мәдениетінің, әлеуметтік
-
саяси, экономикалық
негіз
дердің ҧқсастығында. Бҧл аймақтағы этнотерриторялдық жҥйенің
кҥрделілігі кейбір халықаралық немесе аймақтық қақтығыстың ошағына
айналуы мҥмкін және осы мәселелерді шешуде интеграциялық ҥрдістің
тереңдігі басқа қажетті әдістермен қатар ол да шешуші роль атқ
аруы мҥмкін.

Орталық Азиядағы су ресурстары мемлекеттер арасында теңдей бӛлінбеген. Ірі
-
ірі деген ӛзендердің басы, ортасы, аяғы әр тҥрлі мемлекеттерде орналасқан.
Тәуелсіздікті алғаннан кейін бірінші жылдардың ӛзінде
-
ақ бҧл мәселе ӛз
ӛткірлігін аңғартқан б
олатын. Осы аймақтағы ең ірі гидрологиялық
жағдайлардың бірі Арал болып табылады. Әрине бҧл мәселелерді
интеграциялық қҧрылым шеңберінде бірге отырып шешкен шешім ең дҧрысы
деп ойлаймын.

Орталық Азиядағы интеграциялық ағымның спецификалық
ерекшеліктерінің
бірі аймақтағы барлық Мемлекеттердің теңіз
-
транспорттық
коммуникациясына жолдың болмауы. Бҧл аймақтарда кейбір державалардың
болуы баланстың бҧзылу мҥмкіншілігін тудырады, ад бҧл ӛз кезегінде ҧлттық
қауіпсіздікке кері әсерін тигізуі мҥмкін, ал интеграциялы
қ

ҥрдістер барлық
жағдайда айтылғандарға жауап ретінде және қатысушы топтардың
геостратегиялық мҥдделерінің ӛзара байланыстылықты, яғни корреляцияны
талап етеді.

Назарбаев ТМД елдері ҥшін интеграциялық ынтымақтастық
экономикалық қажеттілік қана емес, бҧл к
ерек десеңіз жақсару, тҧрақтылық,
керек десеңіз ертеңгі кҥнге деген стимул деп кӛрсетті.

Қазіргі

таңда әлем ӛзара интеграциялық жҥйе ҥрдісінде дамуда. Әлемнің
кӛптеген аймақтарында сауда, экономикалық, валюталық, кедендік және саяси

79


бірігулер болып жатыр.
Бҧл объективті және заңды ҥрдіс. Интеграция қазіргі
таңда әлемдік дамудағы кҥшейіп келе жатқан тенденцияның бірі. XXІ ғасыр ол


интеграция ғасыры. Интеграциялық ҥрдістің ӛзара бағыныштылығын сезіну
адамға әлемдік және аймақтық мәселелерді шешуге кӛмектесе
ді.

Бҧрынғы Кеңестік республикалар ӛз тәуелсіздігін алғаннан кейін ішкі және
сыртқы саясатын, саяси, экономикалық, әкімшілік, қаржылық реформалар
жҥргізу жолымен жасай бастады. Бҧрынғы Кеңестер Одағының қҧрамына
кірген мемлекеттердің алдында кҥрделі таңдау

тҧрды:



Қол

жеткізілген егемендікке шҥкіршілік ете отырып, оқшау қалу;



Кҥшті мемлекеттің ықпалына қалып, олардың шикі зат кӛзіне айналу;



Біріккен Еуропаны мысал, ҥлгі ете отырып, бҧрынғы Кеңестер кеңістігінде
жаңа еуразиялық даму орталығын қҧру.

Осылайша б
ҧрынғы

КСРО территориясында жаңа интеграциялық топтар
пайда бола бастады: Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы, Кедендік Одақ,
Орталық Азиялық Кеңес, ГУУАМ т.б.

Экономика сӛз жоқ, интеграцияның анағҧрлым маңызды қҧрамдас бӛлігі болып
табылады. Тарихи қалыптасқа
н шаруашылық байланыстар, сондай
-
ақ геосаяси
жағдайдың ерекшелігі жиынтық экспорттық және транзиттік
-
кӛліктік әлеуметті
тиімді пайдалану қажеттілігін талап етеді. Оның ҥстіне жоғарыда кӛрсетіп
кеткен екі жақты негізде шеше алмайтын мәселелер бар. Атап айтс
ақ,
суэнергетикалық ресурстарын және транзиттік
-
кӛліктік әлеуетін келіскен тҥрде,
сондай
-
ақ ҧтымды пайдалану, ауқымды экологиялық, яғни Арал теңізі
ауданындағы апаттың салдарын бірлесіп еңсеру; аймақтық қауіпсіздіктің
тиімді жҥйесін қҧру; терроризмге, дін
и экстремизмге және есірткі бизнесіне
қарсы кҥрестегі бірлескен қызметті ҥйлестіру туралы болып отыр.

Орталық Азия мемлекеттерін аймақтық интеграциялау идеясы Біртҧтас
Экономикалық Кеңістік қҧру туралы (БЭК) шартқа 1994 жылы 30 сәуірде қол
қоюмен нақты жҥз
еге асты. Қатысушылары Қазақстан, Қырғызстан және
Ӛзбекстан (1998 жылы 26 наурыздан бастап Тәжікстан шарттың толық қҧқықты
қатысушысына айналды).

Бҧл келісімнің 1 бабы бойынша былай делінген: ©Біртҧтас Экономикалық
Кеңістік Қазақстан Республикасын, Қырғызт
ан Республикасын, Ӛзбекстан
Республикасы араларындағы, 1994
-
2000 жылдарға Қазақстан Республикасы,
Қырғызтан Республикасы, Ӛзбекстан Республикасы арасында экономикалық
интеграцияның тереңдеуі ҥшін бірлескен бағдарламаны жҥзеге асыру
мақсатында қҧрылып отыр,

бҧл бойынша тауар, қызмет кӛрсету, жҧмыс
кҥшінің еркін қозғалысына, бірлескен кредиттік
-
есептік, бюджет, салық, баға,
кеден және валюта саясатын қамтамасыз етеді.

Шартты дамыту тҧрғысында 1994 жылы шілдеде президенттердің
шешімімен Мемлекетаралық Кеңес жә
не оның негізгі институттары
-

Премьер
-
министр кеңесі, Сыртқы Істер Министрінің кеңесі, Қорғаныс Министрлер
кеңесі және олардың тҧрақты қызмет істейтін жҧмыс органы
-

Атқару комитеті
қҧрылды. Атқарушы комитетке координациялық
-
кеңестік, болжау
-
сараптау,
ақп
араттық қызмет және Мемлекетаралық Кеңес пен оның институттарының

80


шешімдерінің орындалуын бақылау, қадағалау жҥктелді. Әрбір мемлекет
Мемлекетаралық Кеңесте бір дауысқа ие. Шешім
-

жалпының келісімімен
-
консенсус арқылы жҥзеге асады. Премьер


министр , Сы
ртқы Істер
Министрлерінің кеңесі, Қауіпсіздік Министрінің кеңесінің мәжілісін жарты
жылда, бір реттен кем болмауы тиіс.

Сӛз болып отырған уақытта Орталық Азия ынтымақтастық және даму
банкын қҧру туралы келісімдерге қол қойылды, оның капитала қатысушы
мемле
кеттердің ҥлестік жарналарынан қалыптасады. Сонымен бірге Орталық
Азия елдеріндегі экономикалық реформалар деңгейіндегі елеулі айырмашылық,
Орталық Азия Одағының біршама оқшаулығы осы ҧйымның шеңберіндегі
жҧмыстың жаңа нысандарын қажет етті. Сондықтан Мемл
екетаралық Кеңестің
мәжілісінде (1998 жылы 17
-
18 шілде) аймақтық бірлестіктің жаңа атауы


Орталық Азиялық Экономикалық Қауымдастығы (ОАЭҚ) бекітілді.
Мемлекетаралық кеңес 1996 жылы тамызында Ресейді байқаушы ретінде
қабылдады, 1999 жылы шілдесінде тап осы
ндай мәртебені Грузия, Тҥркия және
Украина алды.

Әлемнің

жетекші мемлекеттерінің Орталық Азия мен Закавказға деген
қызығушылықтары бірнеше себептермен тҥсіндіріледі:



Біріншіден, олардың территориясы арқылы әуе
-
коммуникациялық жолар
ӛтетін Азияның геострате
гиялық маңызды жерінде орналасқан;



Екіншіден, бҧл аймақта


жер қазба байлықтары


қымбат металдар, темір
рудалық шикізат, энергетикалық ресурс, соның ішінде Каспий ҥлкен
қызығушылық тудырып отыр;



Ҥшіншіден
, бҧл аймақ ӛте ауқымды, аз игерілген дайын ӛнімні
ң

рыногы, ол
табиғи ресурстарды ҧтымды пайдаланған сайын ӛсе тҥспек;



Тӛртіншіден, жаңа тәуелсіз мемлекеттің ӛндірістік содерасында ықпалды
позицияны ҧстана отырып, әсіресе экспорт, транспортта, кӛрші мемлекеттер
мен аймақтарға экономикалық жағдайларына әсе
р етуге болады;



Бесіншіден, дәстҥрлі кӛп ғасырлар бойы Ресей ықпалы мен ресей
экономикасымен байланыстың әлсіреуі. Сондықтан аймақтың ӛзіндік дамуына
қажеттілік, басқа саяси және экономикалық кҥштердің ықпалын тез
қабылдағыш;

Орталық Азиялық мемлекеттеріні
ң

тәуелсіздік алуы мемлекетаралық
ынтымақтастық пен аймақтық интеграция мәселелеріндегі жаңа стратегиялық
тәсілдерді айқындауды қажет етті.

Орталық Азия елдерінің тиісті шарттары мен келісімдерінің орындалуына
талдау жасау олардың саяси, сауда
-
экономикалық
, әскери мәселелерін кең
ауқымы бойынша ынтымақтастықты дамытудағы ҧмтылсыын кӛрсетеді.
Қазақстанның ҧстанымы ӛзара тиімді байланыстарды және әртарапты
ынтымақтастықты дамыту, тереңдету жӛніндегі қарқынды жҧмысты
жалғастыру қажеттігіне кӛңіл бӛлуінен кӛрін
еді. Бҧл Орталық Азия халқының
тҥпкі мҥдделеріне жауап береді.

2000 жылы 14 маусымдағы Душанбедағы ОАЭҚ мемлекетаралық
кеңестің Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Ӛзбекстан президенттері

81


Қоғамдастықты

дамыту перспективалары мен Орталық Азия аймағының су

энергетикалық ресурстарын бірлесіп пайдалану туралы ой
-
пікір алмасты.
Тараптар халықаралық су энергетикалық консорциумын қҧру туралы келісімге
қол қоюға қатысты Қазқстанның ҧсынысын қабылдады, консорциум аймақтың
барлық мемлекеттері мҥдделерінің жолында т
рансшекаралық ӛзендердің су
ресурстарын ҧтымды пайдалануды қамтамасыз етеді.

ОАӘҚ шеңберіндегі интеграцияны тереңдетуге ҧмтыла отырып, президенттер
2005 жылы кезеңге дейін арналған қоғамдастықтың даму стратегиясын бекітті.
Бҧл қҧжат экономикалық ӛзара іс
-
қимылдардың

тӛмендегідей басымдық
берілетін бағыттарда қатысушы мемлекеттердің кҥш
-
жігерін жҧмылдыруды
кӛздейді.



Сауда
-
экономикалық байланыстарды жандандыру
;



Су және энергетикалық ресурстарды бірлескен тҥрде және ҧтымды
пайдалану
;



Кӛліктік
-
коммуникациялық
жҥйені дамыту саласында келісілген саясаттарды
жҥргізу
;



Қалыптасқан

шаруашылық байланыстарды жетілдіру және импортты
алмастыратын ӛндірісті дамыту
;



ОАЭҚ елдерінің халықтар арасындағы гуманитарлық мәдени байланыстарды
кеңейту ҥшін мейлінше қолайлы жағдайлар
ды қамтамасыз ету.

ОАЭҚ мемлекеттерінің 2002 жылы дейінгі кезеңге арналған біртҧтас
экономикалық кеңістікті қалыптастыру жӛніндегі бірінші кезектегі іс
-
қимылдарының бағдарламасы бекітілді. Қазақстан, Қырғызстан, Ӛзбекстан,
Тәжікстан ең алдымен еркін сауда
аймағын, сосын тауарлардың, қызмет
кӛрсетудің және капиталдардың ортақ рыногына шыға отырып, кеден одағын,
тӛлем және валюта одақтарын кезең
-
кезеңмен қҧру арқылы экономикалық
интеграция мен ӛзара іс
-
қимылдарды тереңдетуге уағдаласты.

Мемлекетаралық автокӛл
ік жолдары мен теміржол траспортында,
транзиттік жҥкті ҥшінші елдердің рыногына шығаруды қамтамасыз етуде;
Транс
-
Азия
-
Европа (ТАЕ) жолдарын жобалауда оң нәтижелер бар.
Мемлекетаралық жерлерді жалға беру, автокӛлікті, фармацевтикалық ӛндірісті
және денсаул
ық сақтау салаларында келісімдер бар және олар жҥзеге
асырылуда.

Егер Еуропа қҧрлығының тарихына кӛз жҥгіртсек, ол қҧрлық бҥгінгі
кҥнге дейін бірнеше ауыр соғыстар мен конфронтациялар , кӛптеген елдерге
әрқашан қауіп тӛну жағдайында кҥш кешу сияқты аласапы
ранға толы жолды
жҥріп ӛткенін кӛреміз. Алайда, бҧл қиындықтың барлығы тек интеграциялық
процестердің арқасында ауыздықталғаның байқаймыз. Мысалы: Еуропаның екі
ірі мемлекеті Германия мен Францияны алатын болсақ, екі ел тарихында да қан
тӛгіс соғыстар болғ
ан олар 1870, 1914
-
1918, 1939
-
1945 жылдардағы соғыс. Бҧл
соғыстар тек Еуропаны емес, бҥкіл әлемді тітіркендірді. Франция және
Германияның сол кездегі басшылары де Голь мен Адэнауэр ол мемлектеттердің
қауіпсіздігін конфронтациялар мен соғыстардан бас тартып
, экономикалық
ынтымақтастық жолына тҥсу керектігін сезініп, Еуропа бейбіт дамуға бет алды.

82


1951 жылы Еуропаның Болат және Кӛмір ҧйымы 1957 жылы ©Орталық Рынок
қҧру туралың Рим келісімінен кейін Еуропаның интеграциялық ҥрдісі серпіліс
алып, 1993 жылы Мааст
рихт келісімі бойынша Еуропалық Одақ қҧрылды.

Немесе АСЕАН мҥше елдерінің аймақтың интеграциялық тәжірибесін алайық.
Оңтҥстік
-
Шығыс Азияның бҧл аймағы 60
-
80 жылдары ©ҧрыс даласың болатын
(Вьетнам соғысы, Камбоджа шиеленісі, т.б. қарулы қақтығыстар). Бҧл ел
дердің
арасындағы жанжалдар себебі негізінен экономикалық жайттардан туындаған
еді, мысалы, балық аулауға байланысты шекаралық тартыстар, су және орман
ресурстарын қолдану т.б. Сонымен бірге бҧл аймақтағы ірі кӛлемдегі
соғыстардың болуына сыртқы факторлар
да әсер еткен болатын, яғни ©қырғи
қабақң соғысы кезеңі, аймақтан тыс мемлекеттің тікелей араласуы.

Дегенмен, 90 жылдары АСЕАН
-
ның сәтті қҧрылуы нәтижесінде бҧл аймақ
жайлап, әсіресе, Ҥндіқытай жарты аралы, соғыс даласынан рынокқа айналды.
Оңтҥстік
-
Шығыс А
зияда геосаяси парадигмадан геоэкономикалық
-
парадигмаға ӛту кезеңі болды. Аймақтың ынтымақтастығын одан әрі нығайтуға
ҧмтылысы АСЕАН
-
ға мҥше елдердің 1992 ж 2 қаңтарда болған ІV
конференциясында Сингапур Декларациясына қол қоюдан байқалады.

Экономикалық и
нтеграцияның маңыздылығы жӛнінде айта келе, АҚШ
-
тай ірі, кҥшті мемлекеттердің де мҧндай бағытқа мҧқтаждығы бар екенін айта
кету керек. Бҧған дәлел, АҚШ, Мексика және Канада қҧрған экономикалық
НАФТА ҧйымы. Экономикалық ахуалы мықты бола тҧра, ӛз арасында
э
кономикалық ынтымақтастықты кҥшейтуді жолға қойған бҧл елдердің
ҧстанған экономикалық бағыты интеграциялық ӛмір саясатының маңызын
арттыра тҥседі. Осы айтылғандардың бәрін тҥйіндей келе, әлем бҥгінде


ғаламдық, аймақтық блоктар диынтығы. Орталық Азия мем
лекеттері де ӛзекті
мәселелерді бірігіп шешуге, интеграциялануға талпынуда.

Орталық Азия мемлекеттерінің тәуелсіздік алуы нарықтың экономиканы
қҧруда

жаңа стратегиялық қадамдарды сонымен бірге мемлекетаралық
ынтымақтастық және интеграциялық процестерді жед
елдетуі, заман талабына
сай қҧруға бағытталады. Орталық Азиялық мемлекеттерінің экономикалық,
әлеуметтік және экологиялық мәселелердің ҧқсастығы елдердің шешімін табуда
ынтымақтастықты тереңдетуді талап етеді. Ортақ шекаралар, кӛліктік және сол
сияқты комм
уникациялық байланыстың болуы, табиғи шикізат қорының
молдығы, ӛнеркәсіп ӛндірісті кооперацияға, біріккен кәсіпорындар қҧруға жіне
агроӛнеркәсіптік кешендер қҧруға алғышарттар жасайды.

Кейбір мамандар, ТМД аймағындағы, Орталық Азия мемлекеттерінің
интеграц
ияға ҧмтылуы, Москвамен арадағы саяси ойын деп санайды. Әрине
бҧл инициативалардың осы саяси астарын тҥсінуге болады, бірақ оларды
интеграцияға итермелеп отырған объективті, аймақтық шарттарды
ҧмытпауымыз керек. Бҧрынғы Кеңес Одағының саяси, мәдени, әлеуме
ттік
-
экономикалық бӛлшегі болған, Орталық Азия мемлекеттерінің, басқа
интеграциялық топтарға қарағанда кӛп артықшылығы бар. Олардың діні,
мәдениеті, тарихы,ділі бір мемлекеттер.


83


Орталық Азияның геосаяси аймағы, кейбіреулердің осы аймақты
мҧсылман Солтҥстік

зонасына немесе ©Оңтҥстік Еуразияª субконтинентіне
жатқызуға тырысқандығына қарамастан, біз білеміз бҧл аймақ ӛзінің оңтҥстік
кӛршісінен әлде қайда ерекшеленеді. Аймақтағы саяси тәртіп зайырлы
исламдық ықпал саяси сфераға әсері ©мҧсылмандық фактордыңª
©эк
ономикалық фактордыңª орнына келетіндей кҥшті емес.


Саяси интеграция интеграциялық ҥрдістің осы аймақтағы айрылмас бӛлігі.
Әрине
, бҧл аймақ геоэкономикалық, геосаяси мҥдделердің тоғысқан жерінде
ораналасқандықтан мҧнда сыртқы державалардың ықпалы зор. Әле
мдік
тәжірибе кӛрсетіп отырғандай мемлекет шекарасының жанында бағалы, тіпті
стратегиялық маңызды қайнар кӛздердің орналасуы, бҧл аймақты қақтығыстар
кӛзіне айналдырып жіберуі мҥмкін. Сондықтан бҧл аймақтағы барлық
мемлекеттерге тиімді ҧстаным интеграция.
Бҧл аймақтағы интеграциялық ҥрдіс
баяу да болса, ӛз ӛмірін жалғастыруда.


Бақылау сҧрақтары:

1.
Қазіргі

таңда посткеңестік мемлекетерінің ынтымақтастығы қандай деңгейде
орнатылған?

2.
Бҧрыңғы КСРО мемлекеттер арасында қақтығыстық жағдай байқалама?

3.
Пост
кеңестік кеңістіктегі жаңа акторлар
.


























84


Қолданылған

ә
дебиеттер тізімі

Деректемелер

1.

Алматинская декларация. Сборник документов под ред. К.Токаева.
Алматы,1998.
І

том. С.103

2.

Договор об учреждении Евразийского экономического сообщества .
ред.
Колегия Г.А.Рапота. Первый Экономический форум. Москва, 2003. С.95

3.

Договор о создании Единого экономического пространства между
Республикой Казахстан, Кыргызской Республикой и Республикой Узбекистан.
Сборник документов под ред. К.Токаева. Алматы, 1998
.
ІІ

том. С.250

4.

Заявления глав государств Республики Белорусь, Республики Казахстан,
Кыргызской Республики, Российской Федерации и Республики Таджикистан об
учереждении Евразийского экономического сообщества. Информационный
бюллетень ЕврАзЭс

1. Сборник до
кументов определяющих правовую основу
деятельности ЕЭС. Алматы, 2001. С.5

5.

Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств.
Сборник документов под ред. К. Токаева. Алматы, 1998.
І

том. С.103

6.

Соглашение о создании Содружества Независимых
Государств. Сборник
документов под ред. К. Токаева. Алматы, 1998.
І

том. С. 99

7.

Соглашение о сотрудничестве и взаимопомощи в таможенных делах.
Сборник документов под ред. К. Токаева. Алматы, 1998.
ІІ

том. С.278

8.

Соглашение о Таможенном союзе
(
Республики Каза
хстан, Республики
Белорусь и Российской Федерации
)
.
Сборник документов под ред. К. Токаева.
Алматы, 1998.
ІІ

том. С.284

9.

Соглашение о создании зоны свободной торговли.

Сборник документов под
ред. К. Токаева. Алматы, 1998.
ІІ

том. С.233

10.

Устав Содружества Не
зависимых Государств.
Сборник документов под ред.
К. Токаева. Алматы, 1998.
І

том. С.105


Мерзімдік басылымдар

11.

Бектепов Б. Десять шагов к интеграции // Гудок, 1998, 23 май.

12.

Вашанов В.А. экономическая эффективность интеграции // Вестник
Содружества, спец.вы
пуск. 1998, декабрь. С.65

13.

Иванов Ю.О. О международных сопоставлениях ВВП России и других
стран СНГ// Вопросы Экономики.1998,№
1.

14.

Иннарбаев Е. Интегративные процессы на постсоветском пространстве в
контексте Евразийской идеи // Евразийское сообщество. 1999,

3.

15.

Исингарин Н. Выбор в пользу единения сравнивая интеграционные
процессы стран ЕС и СНГ // Евразийское сообщество. 2000,

3
апрель.

16.

Исингарин Н. Для становления нормального таможенного союза
потребуется два
-
три года // Панорама. 1997, 29 май.

17.

Назарбаев
а Д.Н. Взаимодействие стран членов СНГ и проблемы интеграции
//Экономист.2001,

12.

18.

Огневск В.В. СНГ на фоне геостратегической карты России// Саясат, 1996.


Арнайы әдебиеттер

19.

Атаев Х.А. Торгово
-
экономические связи Ирана с Россией в
XV
ІІІ
-
X
І
X

в.в.
Москва
:

Н
аука, 1981.

20.

Абрамова М.Г. Положение на рынке труда/Латинская Америка.1997.

С.18
-
24.

21.

Абрамова М.Г. Уругвай в системе Меркосур. 1997. С.52
-
57.

22.

Авдокушин Е.Ф. Международная экономическая интеграция М.,1996.с.179
-
193

23.

Актуальные проблемы деятельности междунар
одных организаций: Теория и
практика. М., 1982


24.



85


25.

Барковский А.Н., Краснов Л.В., Рыбаков О.К. СНГ! На пути к
экономическому союзу. Москва, 2000.

26.

Гаврилов В. Интеграции в СНГ и национальные интересы. Москва, 1993.

27.

Десять лет Независимости Казахстана
:

итоги и

перспективы развития.
Материалы международной научной конференции. Университет Кайнар.
Алматы, 2001.

28.

Евразийское пространство интеграционный потенциал и его реализации.
Ответственный редактор Тажин М.М. Алматы, 1994.

29.

Жукубович Т.С. СНГ и интересы России.
Москва, 1997.

30.

Исингарин Н. Проблемы интеграции в СНГ. Алматы, 1998.

31.

Исингарин Н. Транспорт, магистраль экономической интеграции в СНГ.
Алматы, 1998.

32.

Исингарин Н. Казахстан и Содружество
:

проблемы экономической
интеграции. Алматы, 2000.

33.

Исингарин Н. 10 лет

СНГ. Проблемы, поиски, решения. Алматы, 2001.

34.

Кушкунбаев С. Центральная Азия на пути к интеграции: геополитика,
этничность, безопастность. Алматы, 2002.

35.

Козбеков У.О. Внешние экономические отношения государств в
переходной период. Алматы, 1997.

36.

Лаумулин М
. Казахстан в современных международных отношениях
:

безопастность, геополитика. Алматы, 2000.

37.

Мацнев Д. Интеграционная стратегия для стран СНГ. Москва, 1997.

38.

Мансуров Т. Казахстан


Россия отношения в эпоху перемен 1991
-
2001.
Москва, 2001.

39.

Назарбаев Н.А На

пороге
XX
І

века. Алматы, 1997.

40.

Назарбаев Н.А. Евразийский союз идеи, практика, перспективы 1994
-
1997.
Алматы, 1997.

41.

Назарбаев Н.А. Стратегия трансформаций общества и возрождения
Евразийской цивилизаций. Москва, 2000.

42.

Назарбаев Н.А. 10 лет равные столетию.

Алматы, 2001.

43.

Назарбаев Н.А. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003.

44.

Назарбаева Д.Н. Взаимодействие стран


членов СНГ и проблемы
интеграции. Алматы, 1998.

45.

Назарбаева Д.Н. Содружесво Евразия. Москва, 2003.

46.

Примбетов С. Центральная Азия
:

реалий и перспективы эконо
мической
интеграций. Москва, 2000.

47.

Россия и Казахстан стратегии для будущего. Материал международной
научно
-
практической конференции.Алматы, 1993.

48.

Токаев К. Под стягом независимости
:

очерк о внешней политики
Казахстана. Алматы, 1997.

49.

Токаев к. Дипломатия К
азахстана. Алматы, 2001.

50.

Экономика разных скоростей под ред. Демина А.А. Л.,1996.

51.

Хан Г.Б.,Суворов Л.С.,Рахманова Г.Б. Внешняя политика Республики

Казахстан
. Алматы, 2002.

52.

Хазанов. А.М., Котляров В.С
. Россия
-
СНГ
-
Азия. Москва, 199
9

53.

Шишков Ю.В., Евс
тигнеев В.Р. Реинтеграция постсоветского пространства
и опыт Западной Европы.
-
М.,1994.

54.

Шишков Ю.В. Интеграционные процессы на пороге ХХ
I

века.М.,2001.

55.

Шишков Ю.В. Теория региональной капит. интеграции. 1978.

56.

Якобайт К. Теория региональной интеграции.
-
Бе
рлин.:Германский фонд
международного развития, 1995.
-
С.2.


57.

XXI

век: Европейский Союз и содружество независимых государств.
М.,1998.




86


МАЗМҦНЫ


КІРІСПЕ.........................................................................................................
.............
3

I

БӚЛІМ
. ИНТЕГРАЦИЯ ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ САЯСИ НЕГІЗДЕРІ.
...............
...
4

II

БӚЛІМ
. ЕУРОПАЛЫҚ ОДАҚ ШЕҢБЕРІНДЕГІ
САЯСИ
ИНТЕГРАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ.....................................................................
12

2
.1. Еуропалық итеграцияны зер
ттеудегі теориялық аспектілер.................
......
...
12

2
.2. Еуропалық Одақтың қҧрылуы және оның даму
кезеңдері..........
..........
...
......
14

2.
3
. Еуропалық Одақ шеңберіндегі саяси интеграциялық мәселелер..........
....
....
23

2.
4
.Еуропалық Одақ шеңберінд
егі саяси интеграциялық ҥрдіске
Трансатлантикалық қатынастың әсері..............................................................
.
......
33

III БӚЛІМ.
ЛАТЫН АМЕРИКАСЫНДА ХХ ҒАСЫРДАҒЫ
ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ ҤРДІСТЕРДІҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ.
.........................
....
.....
...3
8

3
.1Латынамерикасы континентіндегі интеграцияның алғышарттары............
....
38

3
.2 ХХ ғасырдың екінші жартысындағы америкааралық (панамерикандық)
жҥйенің генезисі мен эволюциясы..................................................................
....
..
..
43

3.3 Латын Америкасындағы ХХ ғ. 80
-
90 ж.ж. интеграциялық ҥрдістердің
ерекшеліктері
........................................................................................................
.....
53

3
.
4

Қазіргі халықаралық қатынастардағы Латын Америкасы
...
.......................
....
55

IV

БӚЛІМ. ПОСТКЕҢЕСТІК КЕҢІСТІКТЕГІ ИНТЕГРЦИЯЛЫҚ ҤДЕРІСТЕР

4
.
1

ТМД интеграция негізінің қалыптасуы және дамуы

................................
...........
62

4.2

ТМД интеграциясына әсер ететін факторлар

................................
........................
6
9

4.3

Орталық Азиядағы Экономикалық Қауымдастық

................................
...


.
77

ҚОЛДАНЫЛҒАН

ӘДЕБИЕТТЕР
1
ТІЗІМІ...............................................
...........
...

84






















87




































Пішімі 60х84 1/12

Кӛлемі
87

бет
7
,25 шартты баспа табағы

Таралымы 20 дана.

Ш.Есенов атындағы КМТжИУ

Редакциялық
-

баспа бӛлімінде басылды.

Ақтау қаласы, 32 ш/а.





Приложенные файлы

  • pdf 4963308
    Размер файла: 585 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий