БІЛЕТЫ ДА ЭКЗАМЕНУ ІІІ

БІЛЕТЫ
да экзамену па курсу
“Гістарыяграфія гісторыі”.
Ч. ІІ

БІЛЕТ 1
Паняцце “гістарыяграфія”, яго трансфармацыя, гістарыяграфія і гісторыя. Конспект

Гістарычная навука Беларусі прайшла складаны і супярэчлівы шлях развіцця, асабліва  савецкі час. Склалася сістэма станова гістарычнага профілю, падрыхтаваны кваліфікаваныя кадры даследчыка, назапашаны вялікі аб’ём гістарычных веда. Гістарычная навука не можа развівацца без аналіза набытых звестак, вызначэння кладу асобных вучоных і калектыва у вырашэнне навуковых праблема. Яна мае патрэбу  ацэнцы выкарыстаных вучонымі крыніца і іх інтэрпрэтацыі, вызначэння метадалогіі даследавання, дакладнасці выніка, новага кладу  развіццё навукі. Усё гэта вызначае высокую ролю гістарыяграфіі гісторыі сярод іншых гістарычных дысцыпліна.
Тэрмін «гістарыяграфія» мае грэчаскае паходжанне і складаецца з двух слова: «гісторыя», што азначае «апавяданне аб мінулым», і «графо» – «пішу». Такім чынам, у прамым сэнсе «гістарыяграфія» азначае «апісанне чаго-небудзь», «пісьмовае апавяданне аб мінулым». Гэтае значэнне тэрміна захавалася да ХХ ст., а тых, хто займася гісторыяй, называлі «гістарыёграфамі». Напрыклад, у дарэвалюцыйнай Расіі існавала званне прыдворнага гістарыёграфа. Яно прысвойвалася вядомым вучоным і пісьменнікам (Г.Ф.Мілеру, М.М.Шчарбатаву, М.М.Карамзіну). Пасада давала ім вялікі грашовы аклад і доступ у архівы. Такую ж пасаду займа і нямецкі гісторык Л.Ранке.
У ХХ ст. значэнне тэрміна «гістарыяграфія» змянілася. Пад ёю сталі звычайна разумець сукупнасць гістарычных работ, прысвечаных той ці іншай праблеме або сукупнасць даследавання, аб’яднаных агульнымі рысамі: нацыянальнымі (беларуская, расійская, амерыканская гістарыяграфія), тэарэтычнымі (ліберальная, дваранска-манархічная, марксісцкая гістарыяграфія), тэматычнымі (гістарыяграфія ВКЛ, гістарыяграфія аграрнай гісторыі), храналагічнымі (гістарыяграфія 20 – сярэдзіны 50-х гг., гістарыяграфія сярэдзіны 50 – 80-х гг. ХХ ст.).
Не адразу зацвердзілася вызначэнне гістарыяграфіі як гісторыі гістарычнай навукі, якое стала жывацца з пачатку ХХ ст. Паколькі гісторыя гістарычнай навукі – гэта працэс развіцця навукі і яе падсістэм, то гістарыяграфія – гэта навуковая дысцыпліна, якая вывучае гэты працэс. Гістарыяграфія – гэта навука, якая вывучае працэс накаплення веда аб развіцці чалавечага грамадства і ператварэння іх у навуку, характарызуе розныя погляды на гістарычныя з’явы, разглядае працэс удасканалення метада гістарычнага даследавання. Прадметам гістарыяграфіі гісторыі Беларусі з’яляецца гісторыя вывучэння айчыннай гісторыі  гістарычнай навуцы Беларусі.
Паколькі прадмет даследавання цесна звязаны з паняццем «гістарычная навука», гістарыяграфія ключае  сябе два кірункі:
арганізацыя навукі (структура навуковых і вучэбна-навуковых установа, падрыхтока кваліфікаваных кадра, крыніцазначая база навукі, метадалагічная аснова даследавання, перыядычныя выданні і выдавецкая база і інш.);
дасягненні гістарычнай навукі (абагульняльныя калектыныя працы, манаграфіі, артыкулы, дакументальныя публікацыі і інш.).
Таму гістарыяграфія гісторыі вывучае арганізацыю гістарычнай навукі, даследчыцкую праблематыку (паказвае развіццё навуковага пазнання гістарычнага мінулага), тэарэтычную базу даследавання (выяляе, якім чынам тыя ці іншыя тэарэтычныя канцэпцыі выкарыстоваюцца  працы даследчыка, уплываюць на фарміраванне навуковых школа, плыня), паказывае плы палітычнай сітуацыі на канцэптуальную пазіцыю даследчыка.
Крытэрыя вызначэння гістарыяграфіі як самастойнай гістарычнай дысцыпліны – пяць:
значныя дасягненні  галіне тэорыі і метадалогіі гістарычных даследавання
фармаванне цэнтра па распрацоцы гістарычных праблема
падрыхтока кадра гісторыка, якія прафесійна займаюцца мінулым сваёй навукі
стварэнне навуковых даследавання, якія асвятляюць працэс развіцця гістарычнай навукі
фармаванне асаблівай навуковай лексікі
Вывучаемы курс ставіць шэраг задача, якія неабходна вырашыць:
1) вывучэнне заканамернасця змены гістарычных канцэпцыя і іх аналіз;
2) аналіз метадалагічных прынцыпа, якімі кіраваліся даследчыкі гісторыі Беларусі  розныя гістарычныя перыяды;
3) даследаванне працэсу накаплення фактычных веда аб чалавечым грамадстве на тэрыторыі Беларусі, увядзення  навуковы зварот новых крыніца (аднак гістарыяграфія не займаецца пошукам і публікацыяй гістарычных крыніца);
4) вывучэнне змены і дасканалення метада і прыёма крыніцазначага аналізу;
5) вывучэнне праблематыкі гістарычных даследавання;
6) вывучэнне гістарычных навуковых установа, а таксама сістэмы гістарычнай адукацыі  краіне;
7) аналіз сродка навуковай інфармацыі і распасюджвання гістарычных веда, іх уплыву на грамадскую самасвядомасць;
8) даследаванне міжнародных сувязя айчыннай гістарычнай навукі, уплыву замежнай філасофіі і навуковай думкі на беларускіх вучоных;
9) вывучэнне мова развіцця гістарычнай навукі і адукацыі, і, асабліва радавай палітыкі  вышэйадзначанай галіне.

Беларуская гістарычная перыёдыка 1990-х
· 2000-х гадо.

У Рэспубліцы Беларусь пашырылася кола навуковай гістарычнай перыёдыкі. Акрамя часопіса «Весці НАНБ» і «Весніка» універсітэта з 1993 г. пачалося выданне «Беларускага гістарычнага часопіса» (гал. рэдактар – В.Ф.Кушнер). У часопісе абмярковаюцца праблемы айчыннай і сусветнай гісторыі, публікуюцца матэрыялы па методыцы выкладання гісторыі, праграмы, рэцэнзіі. З 1994 г. выходзіць «Беларускі гістарычны агляд», у якім друкуюцца арыгіналы і пераклады дакумента, рэцэнзіі, артыкулы па пытанням этнічнай гісторыі, метадалогіі гісторыі. Папулярнасць сярод настаніка школ і сярэдніх спецыяльных устано рэспублікі набы часопіс «Гісторыя: праблемы выкладання» (з 1997 г.).

БІЛЕТ 2
Прадмет гістарыяграфіі. Конспект

Сама праблема вызначэння прадмета гістарыяграфіі пастала жо  ХІХ ст. Шэраг даследчыка (С.М.Салаё, К.М.Бястужа-Румін) разумелі пад ім біяграфіі гісторыка з пералікам іх прац. М.В.Каяловіч, П.М.Мілюко, В.В.Ключэскі, А.С.Лапа-Данілескі разумелі пад прадметам гістарыяграфіі працэс развіцця гістарычнай думкі. Але гэты падыход не разгляда крыніцавую базу даследавання, формы арганізацыі навукі, падмяня гістарыяграфію гісторыяй філасофскіх ідэй.
У савецкі час гістарычная школа М.М.Пакроскага ператварыла дыскусію аб прадмеце гістарыяграфіі  класавую палеміку. Гэты падыход лёг у аснову вызначэння паняцця «гістарыяграфія» у «Очерках истории исторической науки в СССР»: «гістарыяграфія – гэта навука, якая вывучае гісторыю накаплення веда аб развіцці чалавечага грамадства, гісторыю дасканалення метада гістарычнага даследавання, гісторыю барацьбы розных плыня у сферы тлумачэння грамадскіх з’я». Фактычна пад гістарыяграфіяй сталі разумець гісторыю грамадскай думкі, што набліжала яе да філасофіі і сацыялогіі.
У 1961 г. выйша падручнік «Историография истории СССР с древнейших времён до Великой Октябрьской социалистической революции». Атары разглядалі гістарыяграфію не толькі як вывучэнне працэса назапашвання веда аб развіцці чалавечага грамадстава і ператварэння іх у навуку. Атары імкнуліся найперш вызначыць класавую сутнасць гістарычных тэорый. Асобая вага надавалася вывучэнню рэвалюцыйнага накірунку  гістарыяграфіі.
Паколькі  60-я гг. разгарнулася дыскусія аб перыядызацыі савецкай гістарыяграфіі, А.Л.Шапіру прапанава уключыць у прадмет гістарыяграфіі працэс укаранення навуковых веда у жыццё, г.зн. іх адлюстраванне  творах літаратуры і мастацтва. З ім не пагадзіся акадэмік А.М.Сахара. У палеміцы на старонках часопіса «Вопросы истории» ён вызначы прадмет гістарыяграфіі як аб’ектыны працэс развіцця веда аб мінулым, які абумолены сім грамадска-эканамічным развіццём. М.В.Нечкіна ключыла  прадмет гістарыяграфіі гісторыю вывучэння сусветнай гісторыі, гісторыю развіцця спецыяльных і дапаможных гістарычных дысцыплін, Я.М.Гарадзецкі – вывучэнне арганізацыі і функцыяніравання цэнтра гістарычнай навукі, гістарычнай перыёдыкі, палітыку дзяржавы і г.д.
Такім чынам, у навуцы зацвердзіся тэрмін «гісторыя гістарычнай навукі». Але гісторыя гістарычнай навукі – гэта працэс развіцця навукі і яе падсістэм, а гістарыяграфія – гэта навуковая дысцыпліна, якая вывучае гэты працэс. Гістарыяграфія – гэта навука, якая вывучае працэс накаплення веда аб развіцці чалавечага грамадства і ператварэння іх у навуку, характарызуе розныя погляды на гістарычныя з’явы, разглядае працэс удасканалення метада гістарычнага даследавання. Прадметам гістарыяграфіі гісторыі Беларусі з’яляецца гісторыя вывучэння айчыннай гісторыі  гістарычнай навуцы Беларусі.
Паколькі прадмет даследавання цесна звязаны з паняццем «гістарычная навука», таму гістарыяграфія ключае  сябе два накірункі: 1) арганізацыя навукі (структура навуковых і вучэбна-навуковых устано, падрыхтока кваліфікаваных кадра, крыніцазначая база навукі, метадалагічная аснова даследавання, перыядычныя выданні і выдавецкая база і інш.); 2) дасягненні гістарычнай навукі (абагульняючыя калектыныя працы, манаграфіі, артыкулы, дакументальныя публікацыі і інш.).
Таму гістарыяграфія гісторыі Беларусі вывучае арганізацыю гістарычнай навукі, даследчыцкую праблематыку (паказвае развіццё навуковага пазнання гістарычнага мінулага), тэарэтычную базу даследавання (выяляе, якім чынам тыя ці іншыя тэарэтычныя канцэпцыі выкарыстоваюцца  працы даследчыка, уплываюць на фарміраванне навуковых школ, плыня), паказывае плы палітычнай сітуацыі на канцэптуальную пазіцыю даследчыка.
Калі і чаму з’явілася гістарыяграфія? У старажытнасці і сярэднявеччы гістарычнае мысленне не выходзіла за межы простага пераказу факта. Летапісцы і храністы не разумелі прычыны гістарычных перамен. Адсутнічала крытыка крыніц, вызначаныя метады даследавання. Калі  Беларусі распрацока гістарыяграфічных праблем адносіцца да савецкага часу, то  Расіі – да 20 – 30-х гг. ХІХ ст. (звязана з пераасэнсаваннем прац М.М.Карамзіна). Згодна канцэпцыі Н.Л.Рубінштэйна і Р.А.Кірэевай, у Расійскай імперыі гістарыяграфія аформілася  спецыяльную гістарычную дысцыпліну толькі  сярэдзіне ХІХ ст., калі разгарнулася барацьба паміж дзвума плынямі гістарычнай думкі: ліберальнай і кансерватына-дваранскай. Менавіта тады з’явілася неабходнасць у гістарыяграфічных ведах.
Расійскі гісторык І.І.Калеснік прапанава крытэрыі вызначэння гістарыяграфіі як самастойнай гістарычнай дысцыпліны. Іх – пяць: значныя дасягненні  галіне тэорыі і метадалогіі гістарычных даследавання, фарміраванне цэнтра па распрацоцы гістарычных праблем, падрыхтока кадра гісторыка, якія прафесійна займаюцца мінулым сваёй навукі, стварэнне навуковых даследавання, якія асвятляюць працэс развіцця гістарычнай навукі, фарміраванне асаблівай навуковай лексікі.

Асноныя накірункі і сацыяльна значныя здзяйсненні  вывучэнні гісторыі Беларусі перыяду капіталізму (1920-я
· сярэдзіна 1940-х гадо).

Важным аспектам даследавання беларускіх гісторыка 20 – 30-х гг. была распрацока праблема гісторыі Беларусі эпохі капіталізму. Яна вялася па такіх напрамках як праблема пастання 1863 г. у Польшчы, Літве і Беларусі, сялянскі, рабочы і народніцкі рухі, рэвалюцыя 1905 – 1907 гг., сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі  другой палове XIX – пачатку XX ст. і інш.
У распрацоку праблема пастання 1863 г. у даваенны перыяд значны клад унеслі З.І.Ангерэціс, У.М.Ігнатоскі, М.В.Мялешка, Д.М.Васілескі, I.А.Віткоскі, С.Ю.Матулайціс, С.М.Драніцын, I.Ф.Лочмель і інш.
Гэтая праблема першыню была грунтона даследавана У.М.Ігнатоскім. Погляды гісторыка на пастанне 1863 г. неаднаразова падвяргаліся карэктыроцы. У «Кароткім нарысе гісторыі Беларусі» выдання 1924 г. ён вызнача пастанне як сінтэз сялянскага і палітыка-вызваленчага руху супраць царскай Расіі. Сяляне, на яго думку, ішлі за «чырвонымі». Але  выданні 1926 г. адмаляецца ад гэтага тэзіса і піша аб «пасінасці» сялян – толькі «найбольш свядомае сялянства» групавалася вакол лагера К.Каліноскага. Падобнай пазіцыі прытрымлівася Дружчыц.
У манаграфіі «1863 год на Беларусі» (1930 г.) У.М.Ігнатоскі канчаткова адмовіся ад вызначэння пастання як выключна «сялянскага руху». Гісторык адзначы, што, акрамя Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губерня, няма дакументальнага пацвярджэння шырокага дзелу сялянства  пастанні.
Як і іншыя атары, Ігнатоскі ста зыходзіць са шляхецкага характару пастання 1863 г., задача якога была дасягнуць «асаблівай атаноміі Беларусі  складзе федэратынай Рэчы Паспалітай». Пад паняццем «шляхецкае пастанне» ён разуме не толькі збяднелую «пралетарызаваную» шляхту, але і частку гарадскога прадпрымальніцкага класу і дробнабуржуазную інтэлігенцыю.
Манаграфія У.М.Ігнатоскага выклікала дыскусію  ЦК КП(б)Б. У чэрвені 1929 г. адбылася канферэнцыя камуністычных вучоных. На ёй акадэмік С.Х.Агурскі выказа незадаволенасць кнігай і заяві, што ён сам у ленінградскім Музеі рэвалюцыі «выяві іншых атара і выдацо тых дакумента, якія Ігнатоскі прыпісвае Каліноскаму». «Кастуся Каліноскага, які засведчы сябе як паплечнік Герцэна, трэба было б ахарактарызаваць перадусім як польскага шавініста, калі б ён сапрады напіса тое, што яму прыпісвае Ігнатоскі».
Але  хуткім часе і сам С.Х.Агурскі трапі пад крытыку на старонках часопіса «Историк-марксист». Яго абвінавацілі  прынцыповым скажэнні гісторыі пастання 1863 г., у тым, што ён прыпіса арганізацыю пастання памешчыкам і духавенству, «дапусці сцвярджэнні аб пасінасці і контррэвалюцыйнасці сялянства».
Ігнатоскі  адказ на крытыку старшыні камісіі парткантролю У.П.Затонскага напіса адкрыты ліст, у якім абвінаваці сябе  адступленні ад марксісцкіх пазіцыя і класавага падыходу, у недасканалым адлюстраванні пазіцыі сялянства  пастанні 1863 г. Ён запэні, што выправіць дапушчаныя «памылкі». Таму  Беларускай савецкай энцыклапедыі і Малой савецкай энцыклапедыі пастанне падавалася як сялянскі рух, накіраваны супраць памешчыка.
Новыя падыходы і высновы аб пастанні 1863 г. у Беларусі і яго кіраніку К.Каліноскім да у сваёй кнізе «Очерк борьбы белорусского народа против польских панов» I.Ф.Лочмель (1940 г.). Ён указа на непасрэдную сувязь пастання з рэформай 1861 г. К.Каліноскі ацэньвася ім як найбольш радыкальны кіранік пастання, выразнік і абаронца прыгнечанага сялянства, паслядонік перадавых рэвалюцыйна-дэмакратычных ідэя А.I.Герцэна і М.Г.Чарнышэскага.
У публікацыях 20-х гг. некаторае асвятленне атрымалі і пытанні народніцкага руху  Беларусі. У перыядычным друку з успамінамі выступілі некаторыя актыныя дзеячы народніцтва, якія з’яляліся выхадцамі з беларускіх губерня або пражывалі  Мінску. Былі апублікаваны і біяграфічныя нарысы аб відных дзеячах народніцкага руху – ураджэнцах Беларусі. Тады ж з’явіліся і першыя артыкулы вучоных-гісторыка аб рэвалюцыйным руху  70 – 80-я гг. XIX ст. Найбольш грунтонымі з іх былі артыкулы I.А.Віткоскага і С.Я.Вальфсона, заснаваныя на архіных дакументах і спамінах актыных удзельніка народніцкага руху. Але гэта былі толькі першыя спробы, і яны не маглі глыбока раскрыць праблему  цэлым.
Вялікая вага надавалася праблеме рэвалюцыйнага руху канца ХІХ – пачатку ХХ ст. Яна знайшла сваё адлюстраванне  працах У.I.Пічэты, А.В.Шастакова, I.М.Барашкі, М.В.Мялешкі, Е.А.Марахаца, А.I.Зюськова, Ф.А.Папова і інш. Яны разглядалі развіццё рэвалюцыйнага руху  Беларусі як частку агульнарасійскага рэвалюцыйнага працэсу, якім кіравалі бальшавікі, характарызавалі дзейнасць партыя меншавіко, эсэра, бундаца і БСГ як дробнабуржуазных сіла. Атары падкрэслівалі, што  барацьбе з гэтымі партыямі фармаваліся кадры бальшавіко у Беларусі. У.І.Пічэта  артыкуле «Класавыя супярэчнасці  Беларусі напярэдадні рэвалюцыі», апублікаваным у зборніку «Беларусь: Нарысы гісторыі, эканомікі, культурнага і рэвалюцыйнага руху» (1924 г.), на вялікім факталагічным матэрыяле паказа саслона-сярэднявечны характар землеладання, панаванне памешчыцкага землеладання латыфундыяльнага тыпу, разлажэнне і дыферэнцыяцыю сялянства. Але атар пераацэньва ступень развіцця капіталізму  сельскай гаспадарцы. На яго думку, ужо  пачатку ХХ ст. сяляне раскалоліся на два антаганістычных класа, а памешчыцкія маёнткі  сваёй большасці перайшлі да выкарыстання вольнанаёмнай працы.
Да 20 – 30-годдзя рэвалюцыі 1905 – 1907 гг. былі выдадзены зборнікі дакумента і створана хроніка яе найважнейшых падзея у Беларусі. Хроніка была складзена Л.М.Майзелем на падставе матэрыяла перыядычнага друку і дакументальных зборніка, спецыяльнай літаратуры. У ёй утрымліваецца шмат факта аб сацыяльна-эканамічным становішчы Беларусі, дзейнасці партыі бальшавіко напярэдадні і падчас рэвалюцыі, развіцці рабочага і сялянскага руху. Паколькі хроніка была складзена пераважна на матэрыялах газеты Бунда «Апошнія навіны», то на ёй ляжыць адбітак бундаскага спрымання падзея. Гэта прымушае гісторыка крытычна ставіцца да дадзенай публікацыі.
У 20 – 30-я гг. беларускія гісторыкі актына даследавалі праблемы развіцця капіталізму  Беларусі  другой палове XIX – пачатку XX ст. Іх распрацокай займаліся А.В.Шастако, М.В.ДонарЗапольскі, Д.А.Дудко, К.I.Кернажыцкі, В.К.Шчарбако і інш. У рабоце А.В.Шастакова «Капіталізацыя сельскай гаспадаркі Расіі» (1924 г.) давалася характарыстыка развіцця капіталістычных адносіна у памешчыцкіх маёнтках Беларусі, указвалася на пранікненне капіталізму і  сялянскую гаспадарку. Але ацэнка зроню развіцця капіталізму  сельскай гаспадарцы  ёй перабольшана, а наянасць перажытка феадалізму  вёсцы атар не заважы. Некаторыя палажэнні сфармуляваны атарам апрыёрна, без пацвярджэння фактамі. А.В.Шастако лічы, што  сельскай гаспадарцы Беларусі пераважа «амерыканскі шлях» развіцця капіталізму.
М.В.Донар-Запольскі, наадварот, прыніжа узровень развіцця капіталізму  сельскай гаспадарцы і прамысловасці Беларусі  другой палове XIX – пачатку XX ст. У апублікаванай у 1926 г. манаграфіі «Народная гаспадарка Беларусі. 1861 – 1914 гг.» ён сцвярджа, што Беларусь у пачатку XX ст. з’ялялася прыгонніцкай краінай, слаба закранутай капіталізмам. Феадалізм тут понасцю панава да 80 – 90-х гг. ХІХ ст. Гісторык зыходзі з народніцкай высновы аб паранальнай устойлівасці працонай гаспадаркі селяніна-серадняка.
З нагоды выхаду кнігі  1931 г. Г.Бондар друкуе артыкул «Пакончыць з рэшткамі народніцтва». У гэтым жа годзе пад рэдакцыяй акадэміка С.Я.Вальфсона, які жо добра набі руку на «выкрывальніцтве нацдэма», выходзіць кніга «Навука на службе нацдэмаскай контррэвалюцыі» (Т.1, 1931 г.) У ёй змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалёгія і метадалёгія нацдэмакратызму» і артыкул Р.Выдры «Беларускі нацдэмакратызм у краязначым руху БССР». У гэтых артыкулах творам М.В.Донар-Запольскага даецца толькі адмоная ацэнка. Бічуюць Донар-Запольскага і акадэмік М.М.Нікольскі  брашуры «Устанокі і метады нацдэмаскай этнаграфіі» (1931 г.), і сёння нікому не вядомы В.Карніенка «Класавая барацьба на гістарычным фронце» (1932 г.).
Больш паглыбленую распрацоку гэтая праблема атрымала  пачатку 30-х гг. у працах Д.А.Дудкова, К.I.Кернажыцкага і В.К.Шчарбакова.
Дзяніс Аляксандравіч Дудко (1904 – 1948 гг.) нарадзіся  м.Круглае Магілёскага павета. Кандыдат гістарычных навук (1935 г.). Скончы БДУ. У 1931 – 1941 гг. працава у Інстытуце гісторыі партыі і Кастрычніцкай рэвалюцыі пры ЦК КП(б)Б, Інстытуце гісторыі АН БССР, БДУ і Мінскім педінстытуце. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1945 г. працава у БДУ, з 1946 г. – у Інстытуце гісторыі АН БССР.
Гісторык апублікава дзве манаграфіі: «Сталыпінская рэформа  Віцебскай губерні» (1931 г.) і «Аб развіцці капіталізму  Беларусі  другой палове XIX і пачатку XX стагоддзя» (1932 г.). У сваіх работах Дудко абапірася на тэарэтычную спадчыну Леніна, палажэнні і высновы, сфармуляваныя  яго працы «Развіццё капіталізму  Расіі». Выкарыстоваючы ленінскую метадалогію, ён раскры працэс фармавання капіталістычных адносіна у прамысловасці і сельскай гаспадарцы Беларусі  другой палове ХІХ – пачатку XX ст. Даследчык прадпрыня спробу раскрыць месца і ролю гандлёвага земляробства  памешчыцкай гаспадарцы, сувязь сельскагаспадарчай вытворчасці з рынкам. Але выкарысташы паранальна вузкае кола крыніца, ён прыйшо да неабгрунтаванай высновы, што сельская гаспадарка Беларусі спецыялізавалася  асноным на вырошчванні бульбы і вінакурэнні.
Шмат увагі  сваіх працах Д.А.Дудко удзялі пытанню класавай дыферэнцыяцыі беларускага сялянства. Але няправільныя зыходныя палажэнні пры ацэнцы сялянскай гаспадаркі (двары, якія мелі больш за 15 дзесяціна зямлі, ён аднёс да кулацка-заможных) прывялі яго да памылковых выснова. Гісторык лічы, што  Беларусі бедната складала 40 – 42 % ад агульнай колькасці дваро, сярэдняе сялянства – 42 – 45 %, кулакі – 15 – 16 %, што не адпавядала рэчаіснасці. Таксама даследчык беспадстана лічы Беларусь калоніяй царскай Расіі.
Гэтыя памылкі былі характэрны і для работы К.I.Кернажыцкага «Да гісторыі аграрнага руху на Беларусі перад імперыялістычнай вайной» (1932 г.). Залічваючы сіх сялян з надзелам 15 і болей дзесяціна зямлі  групу кулако, атар вызначы, напрыклад, што  Гродзенскай губерні яны складалі 53,7 % ад агульнай колькасці сялянскіх дваро. Не адпавядала сапраднасці і яго выснова аб тым, што кулак з’яляецца вядучай фігурай сельскагаспадарчай вытворчасці  Беларусі і нават «бі памешчыка на рынку». Такія сцвярджэнні ні лагічна, ні фактычна не адпавядалі сацыяльнай структуры беларускай вёскі  перыяд капіталізму.
Памылковым з’яляецца і тэзіс аб каланіяльным становішчы Беларусі  складзе Расійскай імперыі  рабоце В.К.Шчарбакова «Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі і белапольская акупацыя» (1930 г.). Ён сцвярджа, што капіталізм у Беларусі пача развівацца толькі  пачатку XX ст. Гэтыя катэгарычныя высновы не мелі фактычнага пацвярджэння і супярэчылі рэчаіснасці. Толькі  сярэдзіне 60-х гг. беларускія гісторыкі пераадолелі гэтыя памылковыя палажэнні.
У 30-я гг. беларускія гісторыкі пачалі распрацоку праблема рэвалюцыйнага руху  перыяд паміж першай і другой рэвалюцыямі  Расіі. Першую спробу  гэтым кірунку зрабі К.I.Кернажыцкі. У сваіх працах ён абагульні матэрыял аб рабочым і сялянскім руху напярэдадні і  ходзе Першай сусветнай вайны. Атар зрабі высновы, што «пасля разгрому рэвалюцыі 1905 г. бы знішчаны рабочы і сялянскі рух», «замерла работа РСДРП», а рэвалюцыйныя выступленні  1911 – 1913 гг. з’явіліся першымі праяленнямі рэвалюцыйнага руху пасля паражэння рэвалюцыі 1905 – 1907 гг.
Нягледзячы на шэраг палажэння, якія не вытрымалі праверкі часам, манаграфічныя работы Д.А.Дудкова, К.I.Кернажыцкага, В.К.Шчарбакова  цэлым з’явіліся значным укладам у навуковую распрацоку асноных праблема гісторыі Беларусі перыяду капіталізму.
Беларускія савецкія гісторыкі не прымалі дзелу  дыскусіі, якая разгарнулася  савецкай гістарыяграфіі на мяжы 20 – 30-х гг. ХХ ст. паміж «дэнацыяналізатарамі» і «нацыяналізатарамі». Прыхільнікі першай групы (Н.Н.Ванаг, С.Л.Ронін) лічылі, што  эпоху імперыялізму  Расійскай імперыі панава замежны капітал – міжнародны банкавы капітал падтрымліва рускую прамысловасць праз камерцыйныя банкі.
«Нацыяналізатары» (А.Л.Сідара, Е.Л.Граноскі) зыходзілі з прыярытэту нутраных інвестыцыя у эканоміцы Расіі напярэдадні Першай сусветнай вайны. У краіне склалася самастойная сістэма манапалістычнага капіталізму. Гэты падыход перамог, паколькі зацвердзілася ленінская тэорыя аб магчымасці перамогі сацыялістычнай рэвалюцыі  асобнай краіне.


БІЛЕТ 3
Сучасныя яленні пра гістарыяграфічную крыніцу. Канспект

М.В. Каяловіч.

Міхаіл Восіпавіч Каяловіч (1828 – 1891 гг.) нарадзіся  м. Кузніца Сакольскага павета Гродзенскай губерні  сям’і ніяцкага святара. Скончы Супрасльскае духонае вучылішча, Літоскую духоную семінарыю  Вільні, Пецярбургскую духоную акадэмію. Выклада у Рыжскай і Пецярбургскай семінарыях. Ме выдатныя здольнасці да навукі і  31 год ста прафесарам Духонай акадэміі (1862 г.). З 1869 г. загадчык кафедры рускай гісторыі. Ганаровы член Пецярбургскага славянскага дабрачыннага таварыства, Гродзенскага царкона-археалагічнага камітэта, Археаграфічнай камісіі.
Свае метадалагічныя погляды Каяловіч раскры у кнізе «История русского самосознания» (1884 г.), якая стала буйной гістарыяграфічнай падзеяй – першай абагульняючай гістарыяграфічнай працай у Расіі. Даследчык прааналізава шырокае кола пытання па гісторыі гістарычнай навукі ад рускага летапісання па сучасныя яму працы.
Гісторык лічы, што гістарычнае даследаванне не можа быць аб’ектыным, таму вучоны павінен адмовіцца ад пошуку абсалютнай ісціны праз выбар прымальнай для яго пазіцыі. Сам М.В.Каяловіч выбра для сябе т. зв. «рускі» суб’ектывізм славянафільскага характара. Аднак даследчык выступа супраць адвольнага выкарыстання гістарычных крыніц, указыва на неабходнасць ацэнкі іх аб’ектыных звестак. Ён размяжова навуковы і літаратурны падыходы да гісторыі, не прызнава гістарычнай белетрыстыкі. Каяловіч адмона ацані крыніцазначую дзейнасць Даніловіча і Нарбута, таму што яны друкавалі летапісы лацінскім шрыфтам, а не атэнтычнай кірыліцай.
Сам гісторык абапірася на традыцыі расійскай дваранскай гістарыяграфіі, спасылася на працы М.М.Бантыш-Каменскага, М.М.Карамзіна, М.Г.Устралава, М.В.Без-Карніловіча і інш. Але адзначым, што да Каяловіча гісторыя ВКЛ і Рэчы Паспалітай не з’ялялася прадметам асобнага даследавання для расійскіх гісторык.
Асноныя працы прысвечаны гісторыі Беларусі, Польшчы і Расіі. У магістэрскай дысертацыі «Литовская церковная уния» (апублікавана  1859 – 1861 гг.) і доктарскай дысертацыі «История воссоединения западнорусских униатов старых времен (до 1800 г.)» (апублікавана  1873 г.) М.В.Каяловіч звярнуся да вывучэння праблемы Берасцейскай царконай уніі. Атар адным з першых звярну увагу на працэс лацінізацыі уніі праз дзейнасць базыльянскага ордэна, рашэнні Замойскага сабора, паставі пытанне аб крызісе ніяцкай царквы.
З сінтэтычных абагульняючых прац, якія атрымалі грамадскае гучанне, можна назваць «Лекции по русской истории» (1862 – 1864 гг.), якія мелі чатыры выданні, і «Чтения по истории Западной России» (1884 г.). У іх Каяловіч прапанава уласную гістарычную канцэпцыю гісторыі Заходняй Расіі. Ён зыходзі з вяршэнства праваслая  гістарычным мінулым Беларусі, адзінстве інтарэса мясцовага насельніцтва з рускай арыстакратыяй. Гісторыю Беларусі атар зводзі да нацыянальна-канфесійнага пытання, а сацыяльна-эканамічныя праблемы не закрана.
Гістарыяграфічны падыход Каяловіча грунтавася на пазіцыі, што Заходняя Расія – гэта «западная Русь», якая ахоплівала «Белоруссию, западную Малороссию, или т. н. Украину, и Литву в собственном смысле слова». Дзяржанасць спачатку сфарміравалася  межах рускага арэала «заходняй Русі», а потым пад націскам перасяленцкіх працэса была спрынята суседнімі літоцамі. Да гэтага аб’яднальнага працэсу пад пагрозай крыжако з часам далучыліся жэмайты, якія жо  ХІІІ ст. мелі свае дзяржаныя формы.
Фактарам гістарычнага развіцця ён лічы барацьбу «дзвух сіл»: рускай і польскай. Гісторыя Заходняй Русі да канца ХVІІІ ст., сцвярджа Каяловіч, была прасякнута барацьбой польска-каталіцкай і русскай правасланай цывілізацый. Задача даследчыка заключаецца  вывучэнні крыніц і прычын «польскага трыумфа». Польскі плы сапсава заходнерускае грамадства, садзейніча яго расколу. Каяловіч адзнача, што «польская, езуіцкая» цывілізацыя - «вельмі дурная цывілізацыя», якая не прынесла народам Заходняй Расіі нічога карыснага (нават прыгоннае права прыйшло адтуль), бо палякі былі прасякнуты «духам лацінства», абсалютна не прымальнага славянамі. Збліжэнне з Польшчай, Люблінская і Берасцейская уніі дэфармавалі духонае жыццё у ВКЛ, апалячылі, акаталічылі значную частку заходнерускай шляхты, але асноныя пласты народа нязменна цягнуліся да Расіі, бо адчувалі з ёю сваё племянное, культурнае, монае і рэлігійнае адзінства. Аснонай апорай Русі з часо фарміравання маскоскага самадзяржая з яго земскімі саборамі, народным прызнаннем і праваслаем атар лічы цэнтральныя землі Расіі, якія заховалі сваю аб’ядначую, матэрыяльную, духона-цывілізацыйную і абарончую ролю і  сярэдзіне ХІХ ст. Гісторык адзнача безальтэрнатынасць і прадвызначанасць гістарычнага лёсу Рэчы Паспалітай, падзелы гэтай краіны садзейнічалі з’яднанню заходнерускіх зямель з Расіяй, іх духонаму адраджэнню.
Свае меркаванні Каяловіч падмацова прыкладамі і характарыстыкай шырокага кола гістарычных крыніц. У яго публікацыях выкарыстоваліся і некаторыя іншыя аргументы: прэтэнзіі Польшчы на землі Беларусі і Украіны  межах 1772 г. не мелі пад сабой падста; само разуменне народа сярод прыхільніка тэорыі афіцыйнай народнасці (з галонай апорай на сялянства) прыкметна адрознівалася ад погляда апазіцыйнай польскай гістарыяграфіі з яе акцэнтацыяй на палітычную роль шляхты.
У гісторыі Заходняй Расіі Каяловіч вылуча пяць этапа на падставе знешнепалітычнага становішча края: 1) падзел рускага народа на дзве палавіны і спробы Заходняй Расіі тварыць свой цэнтр; 2) злучэнне Заходняй Расіі з Літвой; 3) злучэнне Літоска-Заходнерускага княства з Польшчай праз знешні саюз; 4) зліццё Заходняй Расіі з Польшчай і распад Руска-Польскай дзяржавы; 5) анамальнае развіццё руска-польскага пытання (у складзе Расійскай імперыі).
Даследчык займася і гісторыка-этнаграфічным вывучэннем Беларусі, аб чым сведчаць працы «О расселении племен Западного края России», «Об этнографическом атласе западных губерний», «Об этнографической границе между Западной Россией и Польшей» і інш. Каяловіч лічы, што беларуская народнасць склалася  Х – ХІ ст. з плямён крывічо і дрыгавічо і раднілася па веры, мове і традыцыях з рускімі і украінцамі. Пэную розніцу паміж заходнімі і сходнімі беларусамі гісторык выводзі ад міжэтнічных кантакта з літоцамі і палякамі  ХІV – ХVІІІ ст., а таксама палітыкі паланізацыі і акаталічвання  Рэчы Паспалітай.
Вядомы клад М.В.Каяловіча  выданне крыніц па гісторыі Беларусі. Па даручэнню археаграфічнай камісіі  1865 г. ён апублікава «Документы, объясняющие историю Западной России и ее отношение к Восточной России и Польше», у 1867 г. – «Летопись осады Пскова Стефаном Баторием», «Дневник последнего похода Стефана Батория», у 1869 г. – «Дневник Люблинского сейма 1569 г.».
Канцэпцыя Каяловіча пісалася  афіцыйную расійскую гістарыяграфію і публіцыстыку. На спрошчаным узроні яна была размножана  шматлікіх вучэбных, асветніцкіх і палемічных публікацыях. Кантрасная выключна адмоная ацэнка яго погляда была дадзена з боку дэмакратычнай ліберальнай грамадскасці другой паловы ХІХ ст. і панегірычная – з боку афіцыйных і царконых кола. У навейшай гістарыяграфіі погляды Каяловіча былі раскрытыкованы У.І.Пічэтам («прекрасный показатель того, как не нужно изучать исторические явления»), а таксама адным з заснавальніка савецкай канцэпцыі тварэння ВКЛ У.Ц.Пашутам, М.М.Улашчыкам, Д.У.Каравым і інш.
У Пецярбургскай духонай акадэміі М.В.Каяловіч ствары заходнерускую гістарычную школу, заснаваную на ідэях вялікадзяржанасці і манархізма. Але яе прадстанікі лічвалі плы ліберальнай гістарыяграфіі, таму большую вагу сталі надаваць сацыяльнаму кантэксту  гісторыі канфесійных адносін.


БІЛЕТ 4
Паняцце “гістарыяграфічны факт” і яго суадносіны з паняццем “гістарычнага факту”. Канспект.

Пастанне 1830/31 гг. і плы яго выніка на гістарыяграфічную сітуацыю.


БІЛЕТ 5
Праблема перыядызацыі гісторыі гістарычнай навукі. Канспект
Віленскі універсітэт. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі 2 том стар. 287-288.

БІЛЕТ 6
Першыя пісьмовыя гістарычныя творы сходніх славян. Правідэнцыялісцкі вобраз гістарычнай навукі. “Аповесць мінулых часо”.

Пачатковая гістарыяграфія сходніх славян звязана з Кіевам і Ногарадам. Першыя звесткі размешчаны  Кіескім летапісным зводзе «Аповесць мінулых гадо», які ме тры рэдакцыі.
Асновай твора з’яляецца старажытны летапісны звод, у якім падзеі даводзяцца да 1037 г. Яго стваральнікі былі блізкімі людзьмі да князя Яраслава Мудрага, таму выражалі інтарэсы Кіева, займалі патрыятычную пазіцыю.
Першую рэдакцыю звода зрабі буйны царконы і палітычны дзеяч Русі Нікан, які працягну падзеі да 1073 г., нёс літаратурны запіс аб прызванні варага. З 1061 г. ім даюцца дакладныя звесткі. Нікан упершыню паведамі аб Менску пад 1067 г. і апіса бітву на Нямізе (магчыма, па расказам яе дзельніка).
Другая рэдакцыя атрымала назву Пачатковага звода, бо падзеі былі даведзены да 1093 г. і дапонены нагародскімі звесткамі. Яго атар ва мовах аслаблення Кіескай Русі імкнецца даць станочую ацэнку першым кіескім князям, высока ацаніць іх ваенныя заслугі.
Трэцюю рэдакцыю зрабі каля 1113 г. Нестар у Кіева-Пячэрскім манастыры. Ужо  самым пачатку звода ён вызначы пасталенную перад сабой задачу – адказаць «Откуда есть пошла Руская земля, кто въ Киеве нача первее княжити, и откуда Руская земля стала есть». Нестар упершыню паспрабава звязаць гісторыю сходніх славян з гісторыяй усяго чалавецтва, ствары своеасаблівую гістарычную канцэпцыю.
«Аповесць мінулых гадо» пабудавана на метадалагічных прыёмах антычнай гістарыяграфіі, вызначаных у ІІ ст. да н. э. грэчаскім гісторыкам Палібіем. Яны прадугледжвалі тры правілы: веданне гістарычных сачынення папярэдніка, шырокі агляд геаграфіі даследавання, сувязь падзей мінулага і сучаснага. Як і Фукідзід, і Арыстоцель, Нестар асноную вагу надава апісанню палітычных і ваенных падзей. Уплы антычнай традыцыі вельмі выразна адчуваецца тады, калі летапісец укладвае  вусны сваіх персанажа антычныя афарызмы, напрыклад, «маці гарадо рускіх». З другога боку, відавочны прынцыпы і падыходы, характэрныя для сярэдневяковай метадалогіі –правідэнцыялізму. У многіх выпадках летапісец тлумачыць падзеі і дзеянні людзей са спасылкай на Слова Божае. Метадалагічная структура летапіснага звода складаецца з тлумачальнай (галонай) і правідэнцыяльнай (дапаможнай) гісторыі. Тлумачальная гісторыя будуецца на прынцыпах заканамернасці, ісціны і прады.
Беларускі даследчык М.У.Смяховіч «Аповесць мінулых гадо» аднесіць да пасіна-сузіральнага накірунку школы базавай верыфікацыі. У зводзе адсутнічаюць элементы крытыкі, папярэдні аналіз матэрыяла, запазычаных з інш. крыніц. Летапісец найперш выконва камунікатыную функцыю, каб перадаць гістарычна цэласныя веды, якія накапіла грамадства.
Летапісны звод пабудаваны на прызнанні заканамернасці сацыяльнага развіцця і на лагічнай схеме: ад апісання падзеі да тлумачэння прычын яе знікнення, ад тлумачэння прычын – да абагульняючых высно.
Пасля смерці Святаполка і пастання  Кіеве  1113 г. палітычная арыентацыя «Аповесці мінулых гадо» не магла задаволіць новага князя Уладзіміра Манамаха. Летапіс забралі з Кіева-Пячэрскага манастыра і перадалі  Выдубіцкі манастыр, які ме статус прыдворнай абіцелі Манамаха. Ігумен манастыра Сільвестр  1116 г. пераапрацава «Аповесць мінулых гадо»: ён паказа кіескага князя памярконым, ухваляе яго за тое, што «не загінула зямля Руская» (праца Сільвестра дайшла да нас у складзе Ларэнцьескага летапіснага звода).
У «Аповесці мінулых гадо» вялікая вага надаецца Полацку і Полацкай зямлі, у прыватнасці, раздача гарадо Рурыкам, удзел палачан у паходзе Алега на Царьград, забойства Рагвалода, напад Брачыслава на Ногарад, бітва на Нямізе і інш. падзеі.
Першы летапісны звод аказа значны плы на развіццё сходнеславянскага летапісання. У наступны час ён уключася амаль ва се мясцовыя летапісы  якасці своеасаблівых уводзін, бо галоная ідэя твора – абарона Русі – была зразумелай і блізкай летапісцам.
У найбольш понай рэдакцыі «Аповесць мінулых гадо» дайшла да нас у Іпацьескім і Ларэнцьескім спісах. Іпацьескі спіс (канец ХІІІ ст.) складаецца з «Аповесці мінулых гадо», Кіескага і Галіцка-Валынскага летапіса, а Ларэнцьескі спіс (XIV ст.) – з «Аповесці мінулых гадо» (самы дасканалы тэкст), летапісных запіса аб гісторыі Паночна-Усходняй Русі па 1305 г., «Павучэння Уладзіміра Манамаха», падання пра Рагнеду і полацкіх Усяславіча, Жыція Аляксандра Нескага.
Ідэйна-палітычная накіраванасць беларуска-літоскага летапісання XV – XVI ст. Беларуска-літоскімі лічацца летапісы, у якіх выкладаецца гісторыя ВКЛ і якія былі складзены на тэрыторыі гэтай дзяржавы. Агульнадзяржанае галоным чынам па сваёй тэматыцы і канцэпцыях летапісанне  ВКЛ у ХIV – ХVІ ст. насіла пераважна прыватна-арыстакратычны або царконы характар і вельмі адрознівалася ад больш централізаванага рускага летапісання.
Тэрмін «беларуска-літоскія летапісы» бы уведзены  навуковы зварот  1969 г. М.М.Улашчыкам і В.А.Чамярыцкім. Вядомы беларускі гісторык М.М.Улашчык падрыхтава да друку ХХХІІ і ХХХV тамы «Полного собрания русских летописей». На сённяшні дзень гэта самае понае выданне сіх вядомых беларуска-літоскіх летапіса. Таксама Улашчык у сваёй апошняй манаграфіі «Введение в изучение белорусско-литовского летописания» (1985 г.) правё крыніцазначы і археаграфічны аналіз усіх вядомых спіса. Значны клад у вывучэнне беларуска-літоскага летапісання нёс В.А.Чамярыцкі  манаграфіі «Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. Узнікненне і літаратурная гісторыя першых звода» (1969 г.). Атар раскры паходжанне летапіса, зрабі іх класіфікацыю і літаратуразначы аналіз. Пад яго рэдакцыяй у серыі «Беларускі кнігазбор» выйшла кніга «Беларускія летапісы і хронікі» (1997 г.).
Згодна класіфікацыі, прапанаванай А.А.Семянчук, беларуска-літоскае летапісанне падзяляецца на падставе асноных летапісных звода на тры этапы: Беларуска-літоскі летапіс 1446 г., Хроніка Вялікага княства Літоскага і Жамойцкага, Хроніка Быхаца.
Беларуска-літоскі летапіс 1446 г. лічыцца першым агульнадзяржаным летапісным зводам ВКЛ. Ён заснаваны на летапісы, складзеным на рубяжы 20 – 30-х гг. ХІV ст. у Смаленску, магчыма, пры двары мітрапаліта Герасіма, які з’яляся прыхільнікам палітыкі князя Вітата.
Беларуска-літоскі летапіс 1446 г. раскрывае гістарычныя падзеі з ІХ ст. да 1446 г. Звесткі запазычаны са старажытнарускіх летапіса і твора, напісаных у Кіеве, Смаленску, Маскве, Вільні. Неад’емнай часткай звода з’яляецца «Летапісец вялікіх князё літоскіх» і «Пахвала Вітату».
Тэкст Беларуска-літоскага летапісу 1446 г. складася паступова. Беларускі даследчык Ю.А. Заяц адзначы тэндэнцыйнасць адбору атарам звестак са старажытнарускіх крыніц, што было звязана з грамадзянскай вайной 30-х гг. ХV ст. і расколам ВКЛ: было небяспечна згадваць аб дзяржанай самастойнасці Полацкай зямлі  Х – ХІІІ ст. Таксама летапісец не ключы звесткі аб рассяленні сходніх славян, аб паходзе Аскольда і Дзіра на Царьград, выключана інфармацыя пра паходы кіескіх князё на яцвяга, радзіміча, балгар, харвата, паляка. Атар не праяві цікавасці да асуджэння княжацкіх міжусобіц, што было характэрна для «Аповесці мінулых гадо».
Як і  «Аповесці», атарам Беларуска-літоскага летапісу 1446 г. кіравала ідэя незалежнасці радзімы ад іншаземца. Гэта пазіцыя прасочваецца  запісах аб бітве на Вожы (1378 г.), Кулікоскую бітву (1380 г.), аб прыняцці Смаленскам князя Юрыя Святаславіча (1401 г.). Тагачасная рэчаіснасць заставіла атара прасачыць тры сюжэты: татарскае нашэсце, дзейнасць вялікіх князё маскоскіх і гістарычныя падзеі  ВКЛ, якія падаюцца  цеснай сувязі з гісторыяй Маскоскай Русі і  пераемнасці з гісторыяй Кіескай Русі.
У «Летапісцы» раскрываеца палітычная гісторыя ВКЛ амаль за стагоддзе: ад смерці Гедзіміна па смерць Вітата. У форме суцельнага апавядання прадсталены змова Альгерда і Кейстута супраць Януція, дынастычная вайна паміж Вітатам і Ягайлам, грамадзянская вайна паміж Свідрыгайлам Альгердавічам і Жыгімонтам Кейстутавічам. Але па-сваёй структуры летапісны звод не мае цэласнага характару. У заключнай частцы твора падзеі пераносяцца на Падолію (ад бітвы на р. Сінія Воды па паход Вітата  гэты рэгіён).
У Беларуска-літоскім летапісу 1446 г. абгрунтоваецца заканамернасць палітычнага аб’яднання літоскіх, беларускіх і украінскіх зямель у складзе ВКЛ і цэнтралізатарская палітыка літоскіх князё, выяляецца імкненне перадавых кола тагачаснага грамадства асэнсаваць гістарычную ролю ВКЛ ва Усходняй Еропе. Адчуваецца плы канцэпцыі правідэнцыялізму: атар адбіра для пераказу толькі тыя факты і падзеі, якія адлюстровалі дзейнасць князё, ваенаначальніка, вышэйшага духавенства. Але  парананні са старажытнарускім летапісаннем прасочваецца больш свецкі характар.

Е.Р. Рамана.

У 70 –80-х гадах XIX ст. у галіне археалогіі і гістарычнага краязнаства Беларусі пачынаюць з'яляцца праблемныя і факталагічныя артыкулы новага пакалення вучоных, найперш Е.Р.Раманава, А.П.Сапунова, а таксама I.Ф.Завішы, Р.Г.Ігнацьева, М.М.Турбіна і інш.
З 17 гадо Едакім Раманавіч Рамана (1855 – 1922 гг.) захапіся краязнаствам. Яго зацікавіла прырода помніка археалогіі. Даследчык шмат вандрава па Беларусі, каб сабраць пра іх звесткі, пачына класіфікаваць помнікі старажытнасці паводле іх даняй прыналежнасці.
Рамана вывуча курганы. Ён прапанава свой метад раскопак: здыманне пласто зямлі да палавіны насыпу, а пасля з паночнага і паднёвага бако на адлегласці аднаго аршына (0,7112 м) пракопвалі траншэі да мацерыка. Стоячы  гэтых траншэях, рабочыя слаямі здымалі зямлю з астатняй часткі кургана да понага выялення астанка. Гэты спосаб не зусім адпавядае сучаснаму, але гэта была «раманаская» навінка  методыцы археалагічных даследавання, больш прагрэсіная за раней вядомыя.
Рамана адным з першых у Беларусі зяся за стварэнне археалагічнай карты Магілёскай губерні. На жаль, яна не была выдадзена, і яе рукапіс аказася  Львоскім гістарычным архіве. Рамана ствары аналагічныя карты Гродзенскай і Віцебскай губерня. За сваё жыццё даследчык сабра звесткі больш як пра 1 тыс. помніка археалогіі на тэрыторыі Беларусі.
У 1902 г. па ініцыятыве гэтага вучонага  Магілёве было створана Таварыства па вывучэнні Беларускага краю і пры гэтым жа таварыстве бы арганізаваны гісторыка-этнаграфічны музей. Рамана мары пра мясцовы універсітэт.


БІЛЕТ 7

Погляды на айчынную гісторыю беларускіх, народніка. К. Каліноскі.

Погляды К.Каліноскага і беларускіх народніка на мінулае беларускага народа. Справе абуджэння беларускага народа прысвяці сваё жыццё Кастусь Каліноскі.
Погляды Каліноскага па беларускаму пытанню былі наступнымі: 1) адрозніва сваю радзіму – Літву-Беларусь – ад Польшчы і Расіі і выступа за тварэнне самастойнай Літоска-Беларускай рэспублікі; 2) прапагандава у «Мужыцкай прадзе» рэвалюцыйна-дэмакратычныя шляхі вырашэння аграрнага і агульнапалітычнага пытання; 3) паказыва істотнае пагаршэнне становішча беларускага сялянства пасля далучэння да Расійскай імперыі; 4) дава негатыную ацэнку далучэнню уніята да праваслая. К.Каліноскі ацэньва унію як нацыянальную веру беларускага народа.
У канцы 70 – першай палове 80-х гг. ХІХ ст. істотную ролю  беларускім нацыянальным руху, распрацоцы нацыянальнай канцэпцыі гісторыі адыгралі народнікі. У нацыянальным пытанні народнікі зыходзілі з агульных для рэвалюцыйнага народніцтва высно, закладзеных у 50 – 60-я гг. ХІХ ст. А.І.Герцэнам. У сувязі з абвастрэннем «польскага пытання» ён адстойва ідэю самавызначэння украінскага і беларускага народа.
Удзел ураджэнца беларускіх губерня у агульнарасійскім народніцкім руху паклала пачатак афармленню беларускай нацыянальнай ідэалогіі. Адозва «Да беларускай моладзі» (1881 г.) заяляла пра законныя правы беларускага народа на самастойнае і ранапранае становішча  «агульнай славянскай сям’і». У 1882 г. выйшла гектаграфіраваная брашура «Пісьмы пра Беларусь. Пісьмо першае» Данілы Баравіка. Атар папрака беларускую інтэлігенцыю  няведанні ласнага народа і закліка яе пайсці па прыкладу краінскай, польскай і рускай інтэлігенцыі  гэтай справе. Даніла Баравік адзначы інэртнасць беларускай інтэлігенцыі, яе адставанне ад украінскай у справе нацыянальнага «абуджэння», цяжкае становішча беларускай нацыянальнай культуры і нацыянальнай самасвядомасці  выніку польскага плыва. У брашуры раскрыта барацьба правасланых брацтва супраць езуіта, укараненне ніі сярод народа. Атар палічы ліквідацыю ніяцкай царквы  1839 г. «абразай народнай душы», да адмоную ацэнку палітыцы русіфікацыі, праводзімай расійскім урадам. Выхад з гэтага становішча мог быць толькі  абуджэнні  народа нацыянальнай самасвядомасці.
Шэраг народніцкіх арганізацый (Гомель, Орша, семінарская народавольская група  Мінску) лічылі нацыянальнае пытанне другасным перад задачай сялянскай рэвалюцыі. З іх асяродку выйшла «Пасланне да земляко-беларуса» Шчырага Беларуса (1884 г.), у якім вызначалася першачарговая задача народніка – вывучаць «народныя хваляванні і бунты, сацыяльную структуру і сацыяльныя адносіны».
Члены Беларускай сацыяльна-рэвалюцыйнай групы «Гоман» у 1884 г. выдалі два нумары гектаграфічнага часопіса «Гоман», дзе першыню абвяшчалася існаванне самастойнага беларускага этнасу як «асобнай галіны славянскага племені» і давалася тэарэтычнае абгрунтаванне гэтага тэзіса. Невядомыя атары адзначылі спецыфічныя кліматычныя, прыродна-геаграфічныя мовы і асаблівасці беларуса, у т. л. адметную мову, якія адрознівалі Беларусь ад Расіі, Польшчы і Украіны. Яны канстатавалі, што беларускі народ адчувае сваю арганічную еднасць і адрознівае свае інтарэсы ад інтарэса «польскіх і вялікарасійскіх», пратэставалі супраць русіфікацыі і паланізацыі беларуса, выкрывалі рэакцыйнасць погляда на беларускі народ «як на нейкі матэрыял для семагчымых эксперымента, а не як на жывую народнасць, здольную самастойна распараджацца сабою».
Прадстанікі Беларускай сацыяльна-рэвалюцыйнай групы адстойвалі права Беларусі на федэратыную самастойнасць у сям’і іншых народа Расіі на прынцыпе свабоднага пагаднення з імі. Становішча Беларусі  Расійскай імперыі яны ацэньвалі як каланіяльнае, а палітыку царызму як рэжым выключных закона, які адкрыва поны прастор для свавольства мясцовай адміністрацыі. Часопіс «Гоман» паказыва імкненне беларускіх сялян атрымаць зямлю і волю, падцвярджа гэта паведамленнямі аб іх выступленнях супраць памешчыка і лад.

Таварыства гісторыка-марксіста.

Актына дзейнічала  БССР з 1927 г. Таварыства гісторыка-марксіста, арганізаванае па ініцыятыве акадэміка М.М.Пакроскага. Таварыства адказвала за арганізацыю даследчыцкай работы па гісторыі бальшавіцкай партыі, за папулярызацыю марксісцка-ленінскай метадалогіі, за барацьбу з т.зв. «буржуазнай ідэалогіяй».
Структура таварыства ішла «зверху ніз»: да 1929 г. філіялы былі адчынены  22 гарадах СССР. 6 кастрычніка 1929 г. адбыся станочы сход беларускага аддзялення, дырэктарам якога бы прызначаны В.Г.Кнорын. Першапачаткова  склад Таварыства вайшло 20 чалавек, у асноным выкладчыкі ВНУ (Сербента, Юга, Майзель, Зюзько, Гурвіч, Поташ, Сосін, Рылін, Эпштэйн, Матулайціс, Шчарбако, Дудко і інш.). Пасяджэнні Таварыства гісторыка-марксіста праводзіліся штомесячна. На іх заслуховаліся і абмярковаліся даклады, напрыклад, «Істмат і гісторыя», «К.Маркс і Ф.Энгельс аб рускай рэвалюцыі», «Аб рэвалюцыі 1905 – 1907 гг. на Беларусі» і інш. Але з беларускай гісторыяй была звязана меншая палова сіх даклада.
З 1928 г. Таварыства гісторыка-марксіста было реарганізавана  Таварыства марксіста БССР. Колькасць яго члена дасягнула 35, а  1930 г. – 50 чалавек. Прада, гэта былі  асноным маладыя кадры.
У 1930 г. разгарнулася дыскусія па дакладу В.А.Сербенты «Аб становішчы на гістарычным фронце БССР і задачах Таварыства марксіста», які ім бы зачытаны на Усесаюзнай канферэнцыі Таварыства марксіста. Па выніках дыскусіі прынялі рашэнне звярнуць увагу на барацьбу з «трацкісцкімі, бундаскімі і буржуазна-нацыяналістычнымі скажэннямі гісторыі Беларусі і Кампартыі рэспублікі». Справа дайшла да таго, што У.І.Пічэту разам з М.В.Донар-Запольскім назвалі «буржуазнымі гісторыкамі».
У 1933 г. Таварыства марксіста БССР спыніла існаванне. Роспуск бы выкліканы разнародным сацыяльным складам арганізацыі, а таксама рознай палітычнай арыентацыяй члена Таварыства. Да таго ж адчувалася перавага ярэйскіх гісторыка-марксіста, якія папалі пад абвінавачванне  бундызме і сіянізме.

БІЛЕТ 8
Летапіс і летапісны звод.

Летапіс гадавы, больш-менш падрабязны аповед пра падзеі. Летапіс з’яляецца ранняй формай гістарыяграфіі, якая падае розныя падзеі  храналагічным парадку, часта без увагі на форму і стыль мовы. У летапісы могуць уключацца дакументы і літаратурныя помнікі, напісаныя не толькі іншым стылі, але і  іншыя часы. Першыя летапісы да нашага часу не захаваліся, і, па сутнасці, гісторыкі сёння маюць справу не з летапісамі, а з летапіснымі зводамі -гісторыка-літаратурнымі творамі, складзенымі на падставе папярэдніх летапісных запіса (у далейшым, аднак, дзеля скарачэння будзем называць іх проста летапісамі). Летапісныя зводы дайшлі да нас дзякуючы таму, што яны шмат разо перапісваліся (спісваліся - адсюль «спісы»). Пры гэтым больш познія летапісныя зводы не толькі з'яляюцца спісамі папярэдніх, але і змяшчаюць дадатковыя гістарычныя звесткі. Супасталенне розных спіса дазваляе вызначыць пратограф -першапачатковы арыгінал, з якога яны спісваліся.
Свод летописный – одна из форм рус. ср.-век. историко-лит. сочинений. В сводах погодно излагались события рус.истории и давалось толкование историч. процесса с точки зрения правящих классов феод. общества. Появление С. л., воспроизводивших историю феод.гос-ва, было связано с определ. этапами в развитии рус. государственности. Первые С. л. были составлены в 11 в. в Киеве и Новгороде. Старший из сохранившихся С. л. - киевский, т. н. В 12-13 вв. С. л. составлялись и в др. центрах Руси (Переяславле Южном, Чернигове, Владимире, Галиче). В 14-15 вв. работа над их созданием велась также в Твери, Москве, Пскове, Смоленске, Вологде и нек-рых др. городах. Как историко-лит. произведения С. л. доживают до 18 в. включительно.С. л. - памятники, сложные по составу. Древнейшие С. л. создавались на основе различных местных устных преданий, погодных записей, переводных житийных и хронографич. памятников и т. д. Старшие своды являлись источниками более поздних. Отсюда преемственность в историч. изложении, широкий хронологич. охват событий от времен Киевской Руси до 14-16 вв., а в отд. случаях - до 17-18 вв. При составлении С. л. использовались также в качестве источников различные лит.повести и сказания, поучения, акты, разрядные записи, родословные предания и т. п. Составление С. л. предпринималось в связи с к.-л. крупным политич. или церк. событием (посажением нового князя, выбором нового митрополита или епископа и т. д.). При этом сводчики стремились идеологич. средствами оправдать политич. действия и притязания своих государей. Установив сложный состав С. л., ученые долгое время видели в них лишь механич. соединение разнородного материала. Господствовало мнение, что каждый С. л. составлялся самостоятельно, а их взаимоотношения не выяснялись.


Асноныя накірункі і сацыяльна значныя здзяйсненні  вывучэнні гісторыі Беларусі перыяду феадалізму (1920-я
· сярэдзіна 1940-х гадо).

У даваенны перыяд асноная вага беларускіх гісторыка была сканцэнтравана на вывучэнні праблема гісторыі Беларусі эпохі феадалізму. З.Ю.Капыскі і В.У.Чапко прывялі факт, што за 1918 – 1941 гг. у БССР было апублікавана 140 праца, прысвечаных гэтаму перыяду: 23 кнігі, 102 артыкула, 16 артыкула у газетах.
Асновы для вывучэння шматлікіх праблема гісторыі Беларусі ІХ – сярэдзіны ХІХ ст. закла У.І.Пічэта. У дакументальнай двухтомавай працы «Аграрная рэформа Жыгімонта-Агуста  Літоска-Рускай дзяржаве» (1917 – 1918 гг.) ён разглядзе прычыны правядзення і вынікі гаспадарчых ператварэння сярэдзіны ХVІ ст. Новым словам у айчыннай гістарыяграфіі стала кніга «Гісторыя сельскай гаспадаркі і земляробства Беларусі (да канца ХVІ ст.)», выдадзеная  Мінску  1927 г. Атар раскры кіруючую ролю класа феадала у развіцці аграрных адносіна, ахарактарызава феадальную вотчыну, закрану праблему запрыгоньвання сялянства – лічы прыгоннае права вынікам грамадскага развіцця. Гэты пастулат супярэчы пазіцыі гісторыка дзяржана-юрыдычнай школы другой паловы ХІХ – пачатку ХХ ст.
Вучнем Пічэты Андрэем Вікенцьевічам Бурдзейка (1899 – 1941 гг.) разглядалася класавая сутнасць феадальнай улады і яе заканадачая роля  зацвярджэнні і далейшым умацаванні феадальнапрыгонніцкай сістэмы. Ён на падставе аналіза Статута ВКЛ 1566 г. даказва існаванне прыгонніцтва  ВКЛ. Ён жа напіса нарыс гісторыі Навагрудка, дзе першыню  беларускай гістарыяграфіі адзначы яго ролю як сталіцы ВКЛ.
Аб'ёмны артыкул Т.І.Забелы «Панская гаспадарка на Беларусі і быт падданага сялянства  другой палове ХVІІІ сталецьця» (1928 г.), у якім атар абапірася на інвентары феадальных уладання, вывуча стан панскай і сялянскай гаспадарак на беларускіх землях у апошняе стагоддзе Рэчы Паспалітай. Атар падкрэсліва, што  XVIII ст. узмацнілася эксплуатацыя сялянства. Але ён памылкова сцвярджа пра заняпад эканомікі Беларусі  другой палове XVIII ст., адмаля яе сувязь з рынкам.
Тодар Іванавіч Забела (1896 – 1935(?) гг.) нарадзіся  в.Чабусы Бабруйскага павета. Скончы БДУ. Працава настанікам. У 1925 – 1928 гг. вучыся  аспірантуры БДУ пад кіраніцтвам У.І.Пічэты. З 1928 г. супрацонік Інбелкульта, затым Беларускай АН. З 1929 г. працава у Магілёскім дзяржаным архіве. Арыштаваны па справе СВБ. Бы высланы на пяць гадо у Елабугу, дзе памёр.
Працы К.І.Кернажыцкага, у прыватнасці, «Гаспадарка прыгонніка на Беларусі  канцы XVIII і першай палове ХІХ ст.: (Да праблемы разлажэння феадалізма  Беларусі)» (1935 г.) былі прысвечаны характарыстыцы феадальнай вотчыны на тэрыторыі Беларусі.
Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі (1902 – 1942 гг.) нарадзіся  в.Выдранка Чэрыскага павета. Кандыдат гістарычных навук (1934 г.). У 1930 – 1937 гг. працава у Інстытуце гісторыі АН БССР, адначасова выклада у БДУ. У 1937 г. арыштаваны, асуджаны на восем гадо зняволення. Памёр у Сібіры.
Даследчык паказа узмацненне феадальнага прыгнёту і вызначы агульныя рысы мясцовай эканомікі (уздым гаспадаркі, пачатак маёмаснай дыферэнцыяцыі сялянства, пашырэнне вольнанаёмнай працы). Кернажыцкі прыйшо да высновы аб разлажэнні феадальна-прыгонніцкіх і зараджэнні капіталістычных адносіна, што сведчыла аб крызісе прыгонніцкай сістэмы.
Атар упершыню  беларускай гістарычный навуцы вё статыстычны метад апрацокі дакументальных крыніца па аграрнай гісторыі. Даследаванні К.I.Кернажыцкага трымлівалі і першую спробу перыядызацыі гісторыі Беларусі эпохі феадалізму.
Гісторыю беларускага сярэднявечнага горада вывуча В.Д.Дружчыц.
Васіль Данілавіч Дружчыц (1886 – 1937 гг.) нарадзіся  в.Блудзень Пружанскага павета Гродзенскай губерні. Скончы Жыровіцкае духонае вучылішча, вучыся  Літоскай духонай семінарыі, Дэрпцкім універсітэце. Працава настанікам гісторыі  Вільні, Шалях, Рэчыцы, Бабруйску. З 1922 г. выкладчык, з 1927 г. прафесар БДУ. Член Інбелкульта, з 1927 г. старшыня камісіі па гісторыі гарадо. З 1933 г. прафесар кафедры гісторыі народа СССР Літаратурнага інстытута (Масква). Арыштаваны і расстраляны  Мінску.
Асобную вагу гісторык звярну на магдэбургскае права («Войты і іх улада  беларускіх местах з магдэбургскім правам» (1928 г.), «Магістрат у беларускіх местах з магдэбургскім правам» (1929 г.)). Даследчык лічы, што гарадское самакіраванне стала вынікам эканамічнага развіцця гарадо і сацыяльнай барацьбы. Магдэбургскае права  Беларусі не было копіяй нямецкага і польскага зору, а мела пэныя асаблівасці (гарадская рада не была строга размежавана з лавай, адсутнічала пасада бургграфа, войт прызначася князем, пасада ланіка не перадавалася па спадчыне, гараджане прымалі актыны дзел у выбарах органа самакіравання і інш.).
Дружчыц, працягваючы даследаванні свайго настаніка Пічэты, разгляда становішча ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай у паслялюблінскі перыяд. Аналіз тэксту Статута ВКЛ 1588 г. і факты палітычнага жыцця апошняй трэці XVI ст. схілілі яго да высновы, што  пабудове агульнай дзяржавы дакладна паставалі се элементы дуалізму на федэратынай аснове. У артыкуле «Да пытання аб мове Літоскага статута» ён са спасылкамі на Я.Карскага і А.Шахматава даказва, што Статуты былі складзены на беларускай мове і з’яляюцца помнікамі старабеларускай мовы і юрыдычнай думкі феадальнай эпохі. Гэтае палажэнне цалкам увайшло  беларускую савецкую гістарыяграфію.
Актуальны характар у беларускай савецкай даваеннай гістарыяграфіі набыло пытанне класавай барацьбы. У 1935 г. з’явілася манаграфія акадэміка В.К.Шчарбакова «Сялянскі рух і казацтва на Беларусі  эпоху феадалізма». Асноную вагу атар прысвяці аналізу «вызваленчай» барацьбы беларускага народа сярэдзіны ХVІІ ст. і Крычаскаму пастанню 1740 – 1744 гг. Прада, раскрыць буйную праблему сялянскага руху на Беларусі атар не здоле. Ён перабольшва сацыяльнае значэнне сялянскага пратэсту – у пастаннях ХVІ – ХVІІІ стст. прасочва мэты буржуазных рэвалюцыя.
Тэндэнцыйнасцю характарызуецца кніга І.Ф.Лочмеля «Очерк истории борьбы белорусского народа против польских панов» (1940 г.).
Іосіф Фадзеевіч Лочмель (1907 – 1942 гг.) скончы Магілёскі педагагічны інстытут. У 1935 – 1941 гг. навуковы супрацонік Інстытута гісторыі АН БССР. Загіну на фронце  Вялікую Айчынную вайну.
Гісторык прыйшо да высновы, што нацыянальны і рэлігійны прыгнёт беларускага народа з боку польскіх пано выкліка яго імкненне да з’яднання з Расіяй, прычым нацыянальна-вызваленчая і антыфеадальная барацьба зліваліся  адзіную плынь.
У міжваенны перыяд у непасрэднай сувязі з развіццём уласнай дзяржанасці значных выніка дасягнулі польскія і літоскія даследчыкі па асобных накірунках гістарыяграфіі. Маюцца на вазе працы такіх польскіх гісторыка, як Л.Калянкоскі, О.Галецкі, Г.Пашкевіч, К.Хадыніцкі, С.Кучыньскі, В.Пацеха, літоскіх – К.Буга, К.Авіжоніс, Я.Івінскіс, І.Матусас, А.Шапока, С.Заянчкоскі і інш. Асобна стаяць грунтоныя працы польска-літоскага гісторыка Генрыха Ламяньскага (1898 – 1984 гг.), аднаго з найбольш выдатных даследчыка ранніх этапа грамадска-палітычнай эвалюцыі ВКЛ. У манаграфіі «Studia nad poczatkami spoleczenstwa i panstwa litewskiego» (1931 – 1932 гг.) на шырокім паранальным фоне, з выкарыстаннем незвычайна вялікага кола разнастайных крыніца па гісторыі балцкіх народа атар грунтона даследава працэс асадніцтва, палітычна-тэрытарыяльную структуру этнаграфічнай Літвы, фармаванне літоскай манархіі, зямельнай уласнасці, зараджэнне саслонага падзелу грамадства. У іншых сваіх працах, напрыклад, «Studia nad dziejami Wielkiego Ksiestwa Litewskiwgo» (1983 г.) ён прысвяці шмат увагі раскрыццю сацыяльных і палітычных перадумо Крэскай уніі, гаспадарчай і сацыяльнай эвалюцыі ВКЛ да Люблінскай уніі 1569 г.
Адзін з істотных недахопа значнай часткі польскай гістарыяграфіі ХІХ – першых дзесяцігоддзя ХХ ст. бы у тым, што яна не прымала ВКЛ як самастойны суб’ект знешняй і нутранай палітыкі, разглядала ВКЛ як правінцыю Польшчы. Толькі  20 – 30-я гг. ХХ ст. ва мовах пэнай стабілізацыі палітычных рэжыма у Літве (слабей у Польшчы) сталі фармавацца новыя падыходы да палітычнай гісторыі Центральнай і Усходняй Еропы. Менавіта  гэты час плённай працай літоскіх і польскіх гісторыка (нярэдка на рознай палітычнай і ідэалагічнай аснове) былі створаны значныя навуковыя працы па палітычнай гісторыі ВКЛ, пераважна яго першых этапа. Некалькі грунтоных праца Г.Ламянскага высока знялі планку навуковых гістарычных даследавання як у сферы метадалогіі, так і методыкі. Шэраг пазнейшых праца, пачынаючы ад Г.Пашкевіча і відных літуаніста Вільні, не маглі не лічваць гэтага прыкладу, новых крытэрыя і прапорцыя у навуцы. Але падобных сінтэтычных прац па пазнейшай гісторыі ВКЛ ХV – ХVІ стст. створана не было.

БІЛЕТ 9
Кіескае, Полацкае, Смаленскае, Галіцка-Валынскае летапісанне. Гістарычныя яленні перыяду.

Найбольшую цікавасць выклікае Кіескі летапіс, які бы складзены  Выдубіцкім манастыры на падставе мясцовых летапіса і асобных пагадовых запіса. У адрозненне ад «Аповесці мінулых гадо» ён прысвечаны пераважна мясцовым падзеям (гісторыі Кіева) з 1118 г. да 1200 г. мае больш свецкі характар. Летапісец асуджае княжацкія собіцы, апісывае барацьбу сходніх славян з полацамі. Пад 1159 г. у творы размешчаны расказ аб падзеях у Полацкай зямлі, у прыватнасці, аб дзейнасці веча Полацка і Друцка, узаемаадносінах веча і князё. Таксама атар акцентуе вагу на Тураве, Пінску, Бярэсці. На думку С.М.Салаёва, У.Ц.Пашуты, Л.В.Аляксеева  Кіескім летапісе ёсць урыкі з Полацкага летапіса.
Полацкі летапіс. летапіс, існаванне якога гіпатэтычна дапускаецца радам гісторыка, але які не захавася. Мог быць складзены  Полацку  12 ст. На думку прыхільніка гіпотэзы, на карысць існавання такога летапісу сведчыць апавяданне  Кіескім летапісе (пад 1159) пра вяртанне на полацкі сталец, раней выгнанага палачанамі кн. Рагвалода-Васіля Барысавіча. Апавяданне складзенае відавочцам, з яркімі дэталямі. Другім доказам з'яляецца фрагмент (пад 1180) з Іпацьескага спісу пра паход кіескіх, чарнігаскіх і полацкіх князё сумесна з нагародцамі пад Друцк, залежны ад смаленскіх князё (тымчасова смаленскім кн. бы Давыда Расціславіча). Пра мясцовы, полацкі запіс сведчыць дэталізацыя дакладная дата падзеі, падрабязны пералік князё. Пра існаванне летапісання  Полацку наогул паведамля В. М. Тацішча (пачатак XVIII ст.), які  сваёй працы «Гісторыя Расійская» узгадва пра спіс, які належа пецярбургскаму архітэктару П. М. Яропкіну, і дзесяць разо спасылася на змест спісу, які, аднак, не дайшо да нашых дзён загіну падчас пажара у Маскве  1812 г.
Аб існаванні летапісання  Полацку нам таксама засведчы рускі гісторык XVIII ст. В.М.Тацішча. У сваёй працы «Гісторыя Расійская» ён упаміна аб спісе, які належа пецярбургскаму архітэктару П.Яропкіну. Дзесяць разо Тацішча спасылася на змест гэтага летапіса, але да нашых дзён рукапіс не дайшо.
Тацішча размясці аповесць пра Святохну – твор зусім невядомы  інш. усходнеславянскіх крыніцах. Полацкі князь Барыс Давыдавіч ажаніся другі раз на Святохне – дачцы паморскага князя Казіміра. Разам з ёй у Полацк прыбыла шмат памаран. У Святохны нарадзіся сын Войцэх, якога бацька назва Уладзімірам. Каб зрабіць свайго сына адзіным спадкаемцам полацкага прастола, Святохна вырашыла пазбавіцца ад сыно Барыса ад першага шлюбу – Васількі і Вячкі. Яна здолела з дапамогай інтрыг выслаць старэйшых сыно полацкага князя і іх прыхільніка, затым задумала атруціць Васільку. Той звярнуся да палачан з заклікам абароны ад іншаземца-памаран. Веча раскрыла злачынствы Святохны, якая пасадзілі  турму.
Тацішча датава гэту падзею 1217 г., а польскі гісторык Я.Паверскі – 1197 – 1201 гадамі. Беларускі даследчык старажытнарускага летапісання В.А.Чамярыцкі даказа, што аповесць пра Святохну – гэта фальсіфікат XVIII ст., бо яшчэ  ХІХ ст. М.Лыжын выказа думку, што гэты твор з’яляецца своеасаблівым памфлетам на Бірона і нямецкае засілле  Расіі. Чамярыцкі адзначы беднасць мовы і стылю, неадпаведнасць сінтаксісу і лексікі твора ХІІІ ст., заважы, што факталогія твора не супадае з гістарычнымі крыніцамі.
Паданне аб Усяславічах, зафіксаванае  Ларэнцьескім спісе пад 1128 г., магчыма, было створана  Полацкай зямлі і адтуль трапіла  Кіе. На думку беларускага даследчыка Ю.А.Зайца, яно з’яляецца пераказам тэксту гістарычнай песні, пашыранай на тэрыторыі Полаччыны  канцы ХІ – пачатку ХІІ ст.
Галіцка-Валынскі летапіс змяшчае нікальныя звесткі па гісторыі Наваградка, Бярэсця, Гародні, Вакавыска і інш. заходнебеларускіх гарадо, пра асобныя помнікі беларускай культуры (Ларышаскі манастыр, Камянецкая вежа), пра жыццё і дзейнасць князё ВКЛ Міндога, Войшалка, Тройдзеня. Гісторыкі У.Ц. Пашута і М.І. Ермаловіч выказалі гіпотэзу, што інфармацыя аб літоскіх князях запазычана з Наваградскага летапіса, магчыма складзенага  Ларышаскім манастыры. Фактычна гэта адзіны помнік, які шырока асвятляе пачатковы этап і працэс утварэння ВКЛ. Падзеі пададзены з пазіцыі галіцка-валынскіх князё, якія прэтэндавалі на Панямонне. Часам яны тэндэнцыйныя, але  цэлым адпавядаюць гістарычнай прадзе.
Галіцка-Валынскі летапіс - летапіс XIII стагоддзя, прысвечаная гісторыі Галіцыі і Валыні. Захавалася  Іпацьцескай летапісным даймаць. Ахоплівае падзеі 1201-1291 гадо. Лічыцца галонай крыніцай па гісторыі Галіцка-Валынскага княства.
Спачатку летапіс складалася з асобных гістарычных аповесця. Толькі пры стварэнні агульнай зводу была занесеная храналогія. Па змесце і мона-стылістычнымі асаблівасцямі Галіцка-Валынскі летапіс дзеліцца на дзве часткі:
1) Галіцкая летапіс (1201-1261), складзеная  Галіцыі, у аснову якога пакладзена летапісанне часо князя Данііла Раманавіча Галіцкага;
2) Валынскі летапіс (1262-1291), складзеная на Валыні, дзе больш адлюстровываюцца падзеі на валынскіх землях у княжанне Васілька Раманавіча і яго сына Уладзіміра.
Невядомыя атары Галіцка-Валынскай летапісе (магчыма, дружыннікі) былі ідэйнымі выразнікамі інтарэса тых сацыяльных сіл, на якія абапіралася княжая лада  барацьбе супраць буйнога баярства. Асноны тэкст летапісу пранізвае ідэя адзінства Русі, абарона яе ад знешніх ворага. Значнае месца  Галіцка-Валынскай летапісе займае гісторыя культуры Галіцка-Валынскага княства. Ад папярэдніх старажытнарускіх летапіса Галіцка-Валынскі летапіс адрозніваецца амаль понай адсутнасцю царконай тэматыкі.
Першы пісьмовы спамін пра Міндога датуецца 1219 годам, калі  Галіцка-Валынскім летапісе ён называецца адным са старэйшых або малодшых князё у Літве, якія падпісвалі пагадненьне з Уладзімера-Валынскім княствам. Летапіс каштоная крыніца звестак па гісторыі Беларусі. Змяшчае унікальныя звесткі пра Новагародак, Берасце,інш. гарады, пра асобныя помнікі бел. культуры (заснаванне Ларышаскага манастыра, буданіцтва Камянецкай вежы), пра жыццё i дзейнасць вял. князё ВКЛ Міндога, Войшалка, Трайдзеня, звесткі пра якіх, як мяркуюць некат. даследчыкі, запазычаны з Новагародскага летапісу.
Г.-В. л. адзіны помнік, у якім даволі шырока асветлены пачатковы этап паліт. аб'яднання бел.-літ. зямель у адзіную дзяржаву, працэс утварэння ВКЛ, паказана складанасць гэтага прагрэсінага гіст. працэсу. Падзеі  летапісе пададзены з пункту погляду інтарэса галіцка-валынскіх князё, месцамі тэндэнцыйна, але звесткі  цэлым адпавядаюць гіст. сапраднасці. Летапіс бы шырока вядомы на бел. землях, паслужы крыніцай i зорам для бел.-літ. хронік 16 ст. Асобныя яго сюжэты выкарыста атар «Хронікі Вялікага княства Літоскага i Жамойцкага», звесткі пра Міндога і Войшалка былі перакладзены на стара-бел. мову i ключаны  Хроніку Быхаца. Гэты летапіс садзейнічат таксама пераадоленню традыцыйнай пагадовай формы выкладання падзей у бел.-літ. агульна-дзярж. летапісанні i станоча паплыва на развіццё бел. гіст. прозы i гістарыя-графіі позняга сярэдневякоя i эпохі Адраджэння.
Смаленскі летапіс. Пры аналізе агульнарус. летапіса XIV-XVI ст. бы выялены значны пласт смаленскіх вестак. У літ-ры неаднаразова выказвалася здагадка аб існаванні летапісання у Смаленску  XII ст. Дрэнная захаванасць помніка смаленскага летапісання звязана з паліт. гіст. Смаленска і Смален. зямлі, у розны час якія ваходзілі  склад розных дзяржаных утварэння. Летапіс вядомы па рыках, якія часткова захаваліся  рус. і бел. летапісных скляпеннях XV-XVI стст. Смаленская летапіс складзеная  традыцыйнай форме як сход дзелавых погодовых запіса і гістарычнага апавядання, размешчаных у храналагічнай паслядонасці. Яна з'яляецца адным з крыніц рускіх летапіса XV ст.

Асноныя накірункі і сацыяльна значныя здзяйсненні у вывучэнні гісторыі Беларусі перыяду Вялікай Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны (1920-я
· сярэдзіна 1940-х гадо).

Цэнтральнае месца  беларускай савецкай гістарыяграфіі займала гісторыя Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны  Беларусі. Яе распрацока была распачата непасрэднымі дзельнікамі гэтых падзея, дзеячамі бальшавіцкай партыі і савецкай дзяржавы (В.Г.Кнорыным, К.І.Ландарам, А.Ф.Мясніковым) праз артыкулы  перыядычным друку.
Адна з найбольш ранніх публікацыя – брашура Б.А.Брэслава «Характер и этапы русской революции: К 1-й годовщине русской революции, 27 февр. 1917 г. – 27 февр. 1918 г.» (1918 г.), у якой атар вызначы сацыялістычны характар рэвалюцыі  Беларусі, паказа пралетарыят і найбяднейшае сялянства яе рухальнымі сіламі. У брашуры прасочваецца ідэя безальтэрнатынасці Кастрычніцкай рэвалюцыі.
Значны клад у замацаванне ленінскай тэорыі сацыялістычнай рэвалюцыі  гістарычнай навуцы Беларусі нёс В.Г.Кнорын. Вільгельм Георгіевіч Кнорын (Кнорыч) (1890 – 1938 гг.) нарадзіся  Латвіі. Доктар гістарычных навук (1935 г.). Скончы настаніцкую семінарыю. З 1910 г. член Сацыял-дэмакратычнай партыі Латвіі, пазней – РКП(б). Прыма актыны дзел ва станаленні Савецкай улады на тэрыторыі Беларусі, грамадска-палітычнай дзейнасці БССР. Сакратар Цэнтральнага бюро КП(б)Б (1920 – 1922 гг.), першы сакратар ЦК КП(б)Б (1927 – 1928 гг.). У 1928 – 1935 гг. працава у выканкаме Камінтэрна. З 1932 г. дырэктар Інстытута чырвонай прафесуры, галоны рэдактар часопіса «Коммунистический Интернационал», «Большевик». Расстраляны  1938 г.
У сваіх працах («Революция и контрреволюция в Белоруссии» (1920 г.), «Пять лет: Краткий конспект истории КП(б)Б» (1922 г.), «1917 год в Белоруссии и на Западном фронте» (1925 г.), «Заметки к истории диктатуры пролетариата в Белоруссии» (1934 г.)) ён зыходзі з ідэі класава-пралетарскай чысціні. Атар лічы бальшавіцкую партыю адзінай вырашальнай палітычнай сілай і гарантам росквіту Савецкай Беларусі. Гісторык крытыкава палажэнне аб перамозе рэвалюцыі на Заходнім фронце «штыкамі салдат», выступі супраць канцэпцыі «двухкарэннасці» КП(б)Б. Кнорын адмаля пазітыную ролю беларускіх рэвалюцыйных, нацыянальна-дэмакратычных партыя, адносі іх да дробнабуржуазных, нацыяналістычных і контррэвалюцыйных сіла, вё барацьбу з нацыянал-дэмакратызмам.
Характэрнай рысай гістарыяграфіі 20-х гг. стала публікацыя мемуарных успаміна у газетах, часопісах і зборніках, падрыхтаваных гістпартамі  Віцебску і Гомелі («Революционная борьба в Гомельской губернии: Ист. материалы» (1921 г.), «Красная быль: Большевики в Витебске» (1923 г.), «Кастрычнік на Беларусі» (1927 г.)). Мемуары насілі суб’ектыны характар. У іх галоная вага надавалася не столькі гісторыі партыі, колькі ласнай ролі атара у рэвалюцыйных падзеях. Але спаміны пашыралі факталагічную базу праблемы, прапагандавалі ідэю рэвалюцыі, адстойвалі бальшавіцкае бачанне кастрычніцкіх падзея 1917 г.
Да пачатку 30-х гг. скарачаецца публікацыя мемуара у БССР, што было звязана з рашэннем 4-й Усесаюзнай нарады гістпарта (студзень 1927 г.). Яе дзельнікі заклікалі гісторыка перайсці да грунтонай даследчыцкай працы. Першымі з прафесійных даследчыка да праблемы Кастрычніцкай рэвалюцыі звярнуліся С.Х.Агурскі (роля беларускіх «буржуазных» партыя), С.Л.Гельтман (польскія рабочыя  падзеях 1917 г.), Л.Г.Калмансон (ліквідацыя Стакі  Магілёве).
У 1927 г. выйша зборнік артыкула і дакумента «Кастрычнік на Беларусі». Гэта была першая спроба публікацыі дакумента, прысвечаных падзеям Кастрычніцкай рэвалюцыі  Беларусі. Яны раскрывалі характар рухальных сіла і ролю нацыянальнага фактару.
Асобная вага надавалася крытыцы дзейнасці небальшавіцкіх палітычных партыя у Беларусі, погляда А.Р.Чарвякова, З.Жылуновіча, У.М.Ігнатоскага. Працы А.Гаруновіча, А.Сянкевіча, С.Вальфсона, А.Зюзькова, С.Агурскага насілі павярхоны, ідэалагічны характар. У іх адсутніча аналіз дзейнасці палітычных партыя, нават сацыялістычныя арганізацыі лічыліся буржуазнымі.
З манаграфічнай літаратуры 30-х гг. можна адзначыць даследаванні А.І.Зюзькова «Бальшавікі – арганізатары Кастрычніка  Беларусі» (1934 г.) і В.К.Шчарбакова «Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі і белапольская акупацыя» (1930 г.). Але, улічваючы палітычную сітуацыю пачатку 30-х гг., становіцца відавочным той факт, што нават гэтыя работы трымлівалі шэраг пазіцыя або памылковых, або непрымальных з боку афіцыйнай гістарыяграфіі.
Шчарбако піса, што напярэдадні Першай сусветнай вайны  Беларусі было «не меней аднаго мільёна чалавек пралетарскіх і папралетарскіх маса. Гэта... маса з’ялялася рэзервам рэвалюцыі». Гісторык разгляда на адным узроні рабочы клас, рамесніка, серадняцкія слаі вёскі, сельскагаспадарчых пралетарыя і адыходніка-сялян. На думку У.М.Міхнюка, гэтая пазіцыя няверна адлюстровала рухаючыя сілы рэвалюцыі. Таксама Шчарбако бачы прагрэсіную ролю беларускіх нацыянальных партыя у падрыхтоцы сацыялістычнай рэвалюцыі, а пачатак дзейнасці бальшавіцкіх арганізацыя адносі да 1917 г. Пасля крытыкі з боку ЦК КП(б)Б Шчарбако і сам крытыкава свае погляды.
У даваенны перыяд у беларускай савецкай гістарыяграфіі адсутнічала грунтонае вывучэнне праблемы Кастрычніцкай рэвалюцыі з прычыны недастаковай крыніцавай базы, дакладнай дыферэнцыяцыі праблемы, укаранення марксісцка-ленінскай метадалогіі.
У 1931 г. ЦК ВКП(б) паставі задачу напісаць «Гісторыю грамадзянскай вайны  СССР», што прадугледжвала падрыхтоку асобнага выдання  БССР. Таму была створана асобная палітычная рэдакцыя  складзе С.І.Будзінскага, П.В.Горына, К.В.Гея, В.Г.Кнорына, І.П.Ашэровіча, А.Р.Чарвякова і інш., мастацкая рэдакцыя і камісіі  гаркамах і райкамах КП(б)Б. Да гэтай працы далучыліся супрацонікі Цэнтральнага бюро краязнаства АН БССР, якія выдалі брашуру з пастановай ЦК ВКП(б) і ЦК КП(б)Б, заклікам М.Горкага і інструкцыямі аб арганізацыі работы па вывучэнні гісторыі грамадзянскай вайны.
Пачася збор архінага матэрыялу, напісанне мемуарных праца. Былі падрыхтаваны да выдання рукапісы В.П.Дабэ «Очерки по борьбе с бандитизмом в Белоруссии», В.І.Яркіна «Борьба с контрреволюцией в Западной области и в Белоруссии (1918 – 1919 гг.)», супрацоніка Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б «Очерки по истории контрреволюционных организаций в Белоруссии (1818 – 1920 гг.)», калектынай працы «История БССР. 1917 – 1920 гг.», І.Н.Немеца «КП(б)Б в борьбе за укрепление Советской власти в обстановке гражданской войны». У іх раскрывалася барацьба бальшавіко з Бундам, утварэнне камбеда, харчовая палітыка, утварэнне ЛітБела і КП(б)ЛіБ. Таксама атары прааналізавалі мяцеж Добар-Мусніцкага, мяцеж анархіста у Віцебску, эсэра-сялянскія выступленні 1918 г., стракапытаскі мяцеж, Горацкае пастанне «зялёных», дзейнасць савінкаскіх арганізацыя, ліквідацыю бандытызму. Але рукапісы не былі надрукаваны і сёння знаходзяцца  Нацыянальным архіве РБ.
На мяжы 30 – 40-х гг. да распрацокі асобных праблема гісторыі грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі звярнуліся І.Ф.Лочмель у манаграфіях «Вызваленне Беларусі ад белапольскіх акупанта (11 ліп. 1920 г.)» (1939 г.), «Барацьба беларускага народа супраць інтэрвента: (Да 20-й гадавіны вызвалення Беларусі ад белапаляка)» (1940 г.), «Очерк истории борьбы белорусского народа против польских панов» (1940 г.)) і А.І.Шакун у кнізе «Отечественная война против немецких захватчиков в 1918 году в Белоруссии» (1941 г.).
Распрацока пытання гісторыі Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны  БССР паклала пачатак фармаванню новага кірунку гістарычнай навукі – гісторыі савецкага грамадства

БІЛЕТ 10

Хроніка. Хронікі Вялікага княства Літоскага.

Уласна хронікамі называюць звычайна гіста. сачыненні, якія, у адрозненне ад анала, трымлівалі больш падрабязнае і звязнае выклад падзей, але саступалі гісторыям  ступені атарскай сістэматызацыі і асэнсавання матэрыялу. Падзеі запісваліся  храналагічнай паслядонасці. З'яляючыся помнікамі сярэднявечнай гістарыяграфіі, многія Х. разам з тым, нягледзячы на спецыфіку іх метадалогіі і метада работы храніста, служаць найважнейшым крыніцай вывучэння паліт. гіст., а таксама гісторыі побыту, норава, матэр. і дух. культуры.
Змена культурна-палітычнай сітуацыі  ВКЛ на пачатку ХVI ст. прывяла да таго, што беларуска-літоскі звод ужо не задавальня грамадскасць краіны. З’яленне «Хронікі Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага» было выклікана новымі грамадска-палітычнымі тэндэнцыямі, патрэбай умацавання міжнароднага становішча ВКЛ, гістарычнага абгрунтавання яго права на беларускія і украінскія землі, імкненнем даказаць высокароднае паходжанне кіруючай княжацкай дынастыі.
Нельга не адзначыць уплы рэнесансавых ідэй. У ХVI ст. у Еропе ствараюцца велічныя і патрыятычна-накіраваныя гісторыі краін і народа. Прадстанікі асобных арыстакратычных фамілій шукалі славутых продка. Напрыклад, у Польшчы  ХVI – XVII ст. была распасюджана канцэпцыя паходжання польскай шляхты ад старажытных сармата, у Венгрыі – ад гуна.
Кіруючыя колы ВКЛ ужо не былі задаволены Беларуска-літоскім летапісам 1446 г. У ім гісторыя ВКЛ з’ялялася арганічным працягам гісторыі Кіескай Русі, а літоскія князі выступалі носьбітамі агульнарускіх тэндэнцый. Арыстакратыя краіны больш цікавілася мінулым сваёй радзімы – уласна літоскіх зямель – генэзісам ВКЛ.
«Хроніка ВКЛ» складзена  20-я гг. ХVI ст., магчыма, у Вільні. Атар гэтага летапіснага зводу бы набліжаным да магната Гаштольда. Хроніка ВКЛ раскрывае гісторыю дзяржавы ад князя Палемона да Гедзіміна.
У аснову летапіса пакладзена легенда пра паходжанне літоскіх князё ад рымскіх арыстакрата. У І-м ст. н. э . 500 сем’я рымскай знаці, ратуючыся ад жорсткасця імператара Нерона, уцяклі марскім шляхам у Жмудзь. На чале эмігранта стая Палемон або Публій Лібон. Яго сын Кунас закла дынастыю літоскіх князё, прадстаніком якой бы заснавальнік ВКЛ Міндог. Нават слова «Літва» выводзіцца ад лацінскага «lituus» - труба, сігнальны ваенны ражок.
Атар тлумачыць уладу літоскіх князё на Русі наступствамі мангола-татарскага нашэсця і шлюбамі з дачкамі мясцовых князё. Прасочваецца антыпольская накіраванасць летапіснага зводу: Ягайла называецца клятвапарушальнікам, забойцам.
Вядома, што легенды служылі канкрэтным палітычным мэтам. Да таго ж гэты міф сведчы аб патрэбе этнічнага самаакрэслення літоца. Рымскія продкі зносілі літоца над інш. народамі, цешылі іх нацыянальны гонар. Згодна легендзе, літоцы вялі свой радавод ад каталіцкага Захаду і не мелі нічога супольнага з Усходам (Руссю). Гэта падкрэслі Міхалон Літвін (магчыма, Вянцла Мікалаевіч, магчыма Міхайла Цішкевіч) у трактаце «Аб норавах татар, літоца і маскавіцян», які бы напісаны да 1550 г., а выйша у свет у 1615 г.
Літвін свядома выбра манархічную мадэль паходжання літоскай арыстакратыі – ад Юлія Цэзара, які быццам бы захапі Літву і зрабі яе правінцыяй Рыма. У якасці доказу ён прывё падабенства лацінскай і літоскай мо. Таксама Літвін абураеца жорсткімі адносінамі шляхты да сялян і чэлядзі нявольнай, крытыкуе тагачасныя законы, па якіх сяляне і дробная шляхта не мелі права без згоды пана распараджацца сваёй маёмасцю, крытыкуе шляхту, якая не абараняла дзяржаву ад крымскіх татар, а бавіла час у корчмах.
Трэцім этапам у развіцці агульнадзяржанага летапісання лічыцца «Хроніка Быхаца». Яна была складзена  сярэдзіне ХVI ст. і дайшла  адзіным спісе канца ХVII – пачатку XVIII ст. Пэны час крыніца лічылася фальсіфікатам, які прыпісывалі гісторыку Тэадору Нарбуту (1784 – 1864 гг.). Ён упершыню выда «Хроніку Быхаца» у серыі «Помнікі літоскай гісторыі» (1846 г.), пасля чаго рукапіс бяследна знік. Гэта акалічнасць, а таксама тое, што тэкст хронікі трымлівае супярэчнасці і анахранізмы, прымусілі К.Хадынскага і КЯблонскіса абвінавачыць Нарбута  фальсіфікацыі крыніц. Аднак большасць расійскіх, беларускіх і польскіх гісторыка даказалі адваротнае. За некалькі гадо перад Нарбутам урывак з хронікі надрукава настанік Віленскай гімназіі Г.Клімашэскі. Ён чыта летапісны звод у маёнтку шляхціца А.Быхаца «Магілёцы» (сучасная в. Магілёцы Пружанскага раёна) і апублікава фрагмент аб забойстве вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча  1440 г. Быхавец у 1834 г. перасла рукапіс хронікі Нарбуту, які выкарыста яго пры напісанні «Старажытнай гісторыі літоскага народа».
Другі раз «Хроніка Быхаца» была апублікавана  1907 г. у ХVII томе Полного собрания руских летописей. Улашчык даказа, што  дадзеным летапісу не хапае толькі 10 % тэксту, а складзены ён бы у 30-я гг. ХVI ст. атарам, блізкім да магната Гаштольда і Алелькавіча.
«Хроніка» пачынаецца з апісання бегства «рымлян», прада, Палямон называецца Апалонам, а завяршаецца разгромам крымскіх татар пад Клецкам (1506 г.). Дамінуючая тэма твора – ваенна-патрыятычная, таму атар падкрэслі факты тэрытарыяльнага росту ВКЛ, усхваля знешнюю палітыку Вітата, яго ролю  Грунвальдскай бітве. Адчувальна антыпольская накіраванасць выкладаемых падзей. Заходняя суседка ВКЛ падаецца галоным ворагам яго незалежнасці. Паколькі «Хроніка Быхаца» стваралася  перадлюблінскі перыяд, то атар высока ацэньва ролю беларуска-літоскай шляхты  гісторыі краіны, выказыва заклапочанасць яе лёсам.
Агульнадзяржаныя па сваім характары летапісы і хронікі з’яляюцца беларуска-літоскімі па зместу. Гэта асаблівасць сведчыць пра агульнасць гістарычных лёса дзвух народа.

Характарыстыка кадравага патэнцыялу 1920-х
· сярэдзіны 1940-х гадо.

БІЛЕТ 11
Летапісанне  Вялікім княстве Літоскім.

З XIV ст. з’явілася летапісанне ВкЛ. У летапісах абгрунтовалася неабходнасць стварэння ВкЛ, абаранялася цэнтралізатарская палітыка вялікіх князё. Помнікі – “Летапісец вялікіх князё літоскіх” (прыкладна 1396 г.), “Пахвала Вітату”(канец 1420-х гг.), Згодна апошяй класіфікацыі беларуска-літоскіх летапіса (некаторыя даследчыкі называюць іх летапісамі Вялікага княства Літоскага), існуе некалькі асноных летапісных звода, у якіх знайшлі адлюстраванне найбольш характэрныя новыя рысы  развіцці беларускага летапісання XIV-XVI стст. Найбольш старажытным помнікам беларуска-літоскага летапісання з’яляецца “Летапісец вялікіх князей літоскіх”, напісаны невядомым атарам у канцы 20-х гг. XV ст. у Смаленску. Гэта аповесць-хроніка, якая аб’ядновае некалькі розапланавых твора (“Аповесць аб палітычнай барацьбе Кейстута з Ягайлам”, “Повесць аб Падолле” і іншыя матэрыялы) і абгрунтовае неабходнасць і правамернасць палітычнага аб’яднання зямель Вялікага княства Літоскага.
У другой чвэрці XV ст. у Смаленску бы складзены першы агульнадзяржаны звод Вялікага княства Літоскага, які апісва падзеі з IX да сярэдзіны XV стст. У склад звода вайшлі Летапісец вялікіх князей літоскіх”, Смаленская хроніка, “Пахвала вітату” і інш. Галонай вызначальнай рысай гэтага зводу была яго канцэпцыя, якая разглядала гісторыю Вялікага княства Літоскага  паслядонай сувязі з гісторыяй Кіескай Русі. Старажытная частка звода  значнай ступені заснаваная на матэрыялах старажытнарускіх і рускіх летапіса. Узнікненне гэтага зводу звязана з палітычнымі імкненнямі кіруючых кола ВКЛ, якія выступілі са сваёй “рускай” праграмай збірання сходнеславянскіх зямель. Летапіс уяля палітыка-ідэялагічнае і гістарычнае абаснаванне гэтай мэты.
У першай чвэрці XVI ст. бы створаны новы летапісны звод, які аб’ядна пераапрацаваныя матэрыялы мінулага зводу з “Хронікай Вялікага княства Літоскага і Жамойцкага”. Новы звод узнік, напэна,  сталіцы Вялікага княства Літоскага - Вільні, пры вялікакняскім двары. У адрозненне ад першага беларуска-літоскага звода палітычныя намеры знаці з’яляюцца тут пануючымі. Новы звод ахопліва найбольш ранні перыяд існавання Вялікага княства Літоскага, упершыню асаблівы акцэнт зроблены на версіі аб рымскім (лацінскім) паходжанні літоскай знаці, што павінна было зраняць яе з ерапейскімі кіруючымі дынастыямі. «Летапіс вялікіх князё літоскіх»напісаны невядомымі атарамі каля 1430 года. Летапіс адшука і надрукава у 1823 годзе прафесар Віленскага ніверсітэта Ігнат Даніловіч.
Летапіс складаецца з 3-х частак. У 1-й частцы летапісу паказана барацьба за ладу паміж нашчадкамі Гедыміна – Ягайлам і Кейстутам, апошні хаце бачыць князем свайго сына Вітата. Ягайла запрасі Кейстута і Вітата  Вільню, вераломна закава іх у ланцугі. Кейстута Ягайла высла у Крэва, дзе « князя вялікага Кейстута задушылі каморнікі Ягайлавы: Прокша..., Мосце і Кучук і Лісіца Жыбянцяй». Далей «Летапіс вялікіх князё літоскіх» апавядае, што «Пасля смерці князя вялікага Кейстута пасла князь вялікі Ягайла князя вялікага Вітата  Крэва разам з жонкаю і загада яго моцна аховаць у замку». Ягайла прыставі да зняволенага Вітата дзвюх жанчын у якасці слуг. Вітат скарыста такую магчымасць, як адзначана  летапісу – «ён, адзешы бранне адной жанчыны, выйша з другою, спусціся з замку і цёк да немца у Прусію».
У летапісу прыводзяцца факты міжусобнай барацьбы князё, у ходзе якой, паводле сведчання летапісца, «так бязлітасна, не па-хрысціянскі мучылі хрысціян, што мы не чулі, каб нават у час напада няверных так мучылі, так катавалі хрысціян: збіралі іх, закрывалі  хатах і падпальвалі, вялікія харомы вочапамі прыпаднімалі, палонных пад сцены галовамі клалі і заціскалі, жанчын і дзяцей на вастраколле натыкалі, іншыя ж здзекі над хрысціянамі брыдка і апісваць».
Летапісец асуджае гвалтоныя метады авалодання ладай, міжусобную барацьбу князё, асуджае выкарыстанне  палітыцы амаральных сродка – забойства, каварства, катавання людзей.
У 2-й частцы летапісу, якая называецца «Пахвала вялікаму князю Вітату», даецца апісанне палітычнай дзейнасці вялікага князя, Вітата, яго пахода за аб’яднанне сходнеславянскіх зямель у адзіную дзяржаву. Летапісец ухваляе аб’яднальную палітыку і дзейнасць вялікага князя. На думку летапісца, Вітат – недасягальная велічыня для простага чалавека. «Немагчыма ні расказаць, ні апісаць справы вялікага князя Вітата, – адзначае летапісец. – Каб было магчыма спасцігнуць вышыню неба і глыбіню мора, то можна было б выказаць сілу і храбрасць гэтага сланага гаспадара».
У летапісу даецца апісанне спробы Вітата каранаваць сваю асобу, каб праз атрыманне тытула караля займець Вялікаму княству Літоскаму самастойнасць ад Польшчы. Каранацыйны з’езд адбыся летам 1430 года  Вільні, на з’езд «вялікі князь Вітат Кейстутавіч скліка да сябе польскага караля Уладзіслава [Ягайлу], вялікага князя маскоскага Васіля Васільевіча, вялікага князя цверскага Барыса Аляксандравіча, магістра нямецкага і прускага, магістра лівонскага. Вялікія паслы прыходзілі ад Івана, цара царградскага, і ад рымскага цэсара, і ад дацкага караля, і ад вялікага князя разанскага, і ад валашскага ваяводы. І ад Вялікага Ногарада, і ад Пскова, і ад ардынскага цара, і ад іншых князё і земля паслы былі». Міжнароднае прадстаніцтва на каранацыйным з’ездзе  Вільні было самым шырокім. З’езд праходзі сем тыдня «на яго (Вітата – І.Б.) страве»; кожны дзень гасцям пасталялася, як сведчыць летапіс, «па трыста бочак мёду, па трыста ялавіц, барана і вепра (таксама) па трыста». Для Вітата і яго жонкі загадзя былі выраблены дзве кароны, якія пасвяці рымскі папа. Летапісец адзначае, што «Вітат хаце ускласці на сябе карону, але яго непрыяцелі ляхі не прапусцілі яе, таму ён і не скла на сябе карону» [5, с.65]. Калі літоскія паслы везлі з Рыма праз польскую тэрыторыю карону для Вітата, іх перахвацілі палякі, адабралі карону і рассеклі яе на часткі, бо польскія феадалы баяліся, што з наданнем Беларуска-Літоскай дзяржаве статусу каралества яна стане незалежнаю ад Польшчы. Такі дар састарэлы Вітат (яму было 80 гадо) перанесці не змог. Летапісец паведамляе: «І расхварэся князь вялікі Вітат і адпусці [дамо] вялікіх князё і царскіх пасло са шматлікімі падарункамі і з пашанаю. Кароль польскі Уладзісла застася  вялікага князя Вітата. І пры ім памёр вялікі князь Вітат 23 кастрычніка  дзень памяці святога апостала Якава, брата Гасподняга». Так нядачай закончылася спроба Вітата, праз каранацыю, набыць незалежнасць Вялікага княства ад Польшчы.
У 3-й частцы летапісу – «Аповесць пра Падолле» – апавядаецца аб барацьбе літоскіх князё у абароне Падолля ад мангола-татар, аб буданіцтве на Падоллі літоскімі князямі замка, вежа, гарадо. Даследчыкі выказваюць думку, што азначаная частка летапісу напісана з мэтай абгрунтаваць правы Літвы на Падолле, асудзіць Польшчу, якая  1430 годзе захапіла гэты край.
Такім чынам, мы можам зрабіць вывад, што «Летапіс вялікіх князё літоскіх» – гэта першая вядомая нам спроба апісаць палітычную гісторыю Вялікага княства Літоскага ХІV – пачатку ХV ст., паказаць барацьбу за аб’яднанне сходнеславянскіх зямель, што  гэтай барацьбе меся прыярытэт агульнадзяржаных інтарэса над мясцовымі, бо моцная дзяржава патрэбна была  першую чаргу для абароны дзяржавы ад ворага.

Стан архіва БССР у другой палове 40-х – 80-х гадах.

БІЛЕТ 12
Мемуары, лісты, дзённікі як крыніцы па гісторыі ВКЛ і сумежных дзяржа.

Помнікам эпісталярнай літаратуры лічацца Пісьмы Ф.Кміты-Чарнабыльскага. Да нашага часу дайшло 30 лісто, якія Кміта-Чарнабыльскі дасыла з Оршы  Вільню членам паны-рады ВКЛ. Першы ліст датуецца 1573 г., а апошні – 1574 г. Гэта службовыя данясенні пра ваенна-палітычную сітуацыю на сходніх межах краіны. Яны раскрываюць становішча  Маскоскай дзяржаве, планы Івана ІV, руска-татарскія адносіны і інш. У некаторых лістах атар характарызуе нутрыпалітычнае жыццё Рэчы Паспалітай, закранае вострыя сацыяльныя праблемы. Асобна вылучаюцца лісты да трокскага кашталяна Я.Валовіча, у якіх выразна пастае асоба атара, яго індывідуальны стыль, адлюстравана жыццё і побыт служылай шляхты. Лісты напісаны на старабеларускай мове з выкарыстаннем прыказак і прымавак, народных сродка гумару і сатыры.
Мемуары на тэрыторыі Беларусі з’явіліся  канцы ХVI – першай палове ХVII ст. і былі прадсталены  асноным «дыярыушамі», г.зн. дзённікамі. Іх стваральнікі – прадстанікі шляхецкага саслоя, таму яны адлюстровалі факты свайго гаспадарчага і асабістага жыцця, а таксама найбольш важныя палітычныя падзеі.
Звесткі пра асобныя гістарычныя падзеі ХVI – ХVII ст. утрымлівае Дзённік Фёдара Елашоскага. Атар пача пісаць мемуары  1603 г. і завяршы іх у 1604 г., магчыма, пад уплывам дыярыуша М.К.Радзівіла Сіроткі «Паломніцтва да святой зямлі». Мемуары носяць атабіяграфічны характар, факты  іх пададзены  строгай храналагічнай паслядонасці. Атар імкнуся пакінуць нашчадкам звесткі пра сваё жыццё, асабістыя ражанні ад грамадска-палітычных падзей. Ён звярну увагу на асобныя бітвы Лівонскай вайны, прыёмы каралямі Рэчы Паспалітай замежных пасло, заключэнне Люблінскай уніі, выбары каралё. Дэталёва апісана пастанне С.Налівайкі (1595 – 1596 гг.). Атар спачува казакам, але асудзі грабяжы і тэрор пастанца.
«Успаміны» Елашоскага – своеасаблівы зборнік цікавых, месцамі разгорнутых бытавых навел, у цэнтры якіх рэальны чалавек з уласцівымі яму рысамі характару і псіхалогіяй. Перад чытачом пастае вобраз самаго атара – прыкладнага шляхціца, прыкладнага сем’яніна, прыкладнага сына.
Каштонасць уяляе Дыярыуш Афанасія Філіповіча. У 1646 г. выйша зборнік публіцыстыкі Філіповіча - «Дыярыуш». Атар змясці свае падарожныя і тлумачальныя запіскі, успаміны і дзённікі, атабіяграфічны нарыс, легенды і містычныя прывіды, пасланні і лісты, выкрывальныя прамовы, канспектыныя накіды асобных артыкула, філасофскія трактаты. Філіповіч выступа за адраджэнне правасланай царквы і саюз з Расіяй, крытыкава палітыку Рэчы Паспалітай і магната краіны.
Гістарычнае значэнне мае «Дзённік Люблінскага сейма 1569 г.», у якім зроблены запіс перамо паміж літоскай і польскай дэлегацыямі. У творы раскрываецца напружаная сітуацыя  час заключэння Люблінскай уніі.
Вышэйназваныя творы прадожылі традыцыі беларуска-літоскага летапісання, стварылі шырокую панараму тагачаснага грамадска-палітычнага жыцця, ахарактарызавалі многіх гістарычных асоб, паказалі жыццё розных слаё грамадства.
Першымі мемуарнымі дыярыушамі на польскай мове, складзенымі на тэрыторыі Беларусі, з’яляюцца «Дыярыушы» Самуіла Маскевіча і Багуслава Маскевіча.
«Дыярыуш» С.Маскевіча ахоплівае падзеі з 1594 па 1621 гг. Атар піса на падставе ласных успаміна, а не па свежых слядах падзей. Маскевіч аднолькава прадзіва характарызуе і сваіх сябро, і сваіх ворага. Падрабязна апісываючы аблогу Смаленска, атар адзначы мужнасць абаронца горада, асабліва яго ваяводу М.Шэйна, крытычна ставіся да дзеяння ваенаначальніка Рэчы Паспалітай.
У «Дыярыушы» падрабязна раскрыты побыт маскоскіх баяр, майстэрства рамесніка. Атару імпанавалі меркаванні расіян наконт польскіх шляхецкіх вольнасцей як шляхецкага самавольства. Значнае месца адводзіцца паказу некаторых рыс жыцця рускага сялянства, яго рэакцыі на прыход войска Рэчы Паспалітай (вайна 1609 – 1618 гг.). С.Маскевіч справядліва падкрэслі, што войны выклікалі жорсткасць у простых людзей і іх помсту.
Відавочна, атар самакрытычна ставіся да самаго сябе. Будучы прадстаніком засцянковай шляхты, ён турбавася пра ласны матэрыяльны дабрабыт, а вырашэнне пытання вялікай палітыкі пераклада на магната. Паколькі атар вызнава кальвінізм, то се падзеі апісаны ім аб’ектына без палітычнай і рэлігійнай прадузятасці.
Б.Маскевіч аставі нашчадкам два «Дыярыушы» на польскай мове.
Першы «Дыярыуш» ахоплівае падзеі 1643 – 1649 гг., ваенныя дзеянні І.Вішнявецкага в Украіне, а таксама барацьбу М.Каліноскага і М.Патоцкага супраць Хмяльніцкага. Атар раскры паход гетмана ВКЛ Я.Радзівіла на подзень Беларусі, Лоескую бітву 1649 г. У творы шмат партрэтных і пейзажных замалёвак, апісання узаемаадносін паміж людзьмі ва мовах вайны.
Вайна 1648 – 1651 гг. раскрыта прадзіва, з усімі жорсткасцямі і разбурэннямі, шматлікімі ахвярамі. Б.Маскевіч не абміну карціны злачынства у Мазыры, Бабруйску, пад Рэчыцай. Але зразумела, што сімпатыі атара на баку Рэчы Паспалітай, а не пасташых украінскіх казако.
Другі «Дыярыуш» раскрывае ваенныя дзеянні вайны 1654 – 1667 гг., у прыватнасці, паход рускага ваяводы І.Хаванскага  пачатку 1660 г. і разгром яго пад Палонкай (каля Слоніма).
Цікавая інфармацыя падаецца  мемуарах Яна Цадроскага.
Мемуары Цадроскага складаюцца з дзвух частак. У першай частцы прадсталены кароткія біяграфічныя звесткі, адлюстраваны гістарычныя і грамадскія падзеі, апісаны дыпламатычныя даручэнні  час вайны 1654 – 1667 гг., голад 1656 г. на Міншчыне, расправа католіка над віленскімі кальвіністамі  1682 г. Другая частка твора складаецца  асноным з мартыралога, дзе прыведзены звесткі пра родных і знаёмых людзей. У аснове мемуара – выключна свецкія падзеі. Сам атар заклікае да талерантнасці, услаляе зямное жыццё чалавека.

Паночна-заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства.

Першай рускай навукова-беларусазначай грамадзянскай арганізацыяй на Беларусі бы Паночна-заходні аддзел Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства. Увесь час свайго існавання ен знаходзіся  Вільні, з’яляючыся дапаможнай часткай таварыства. Ініцыятыва тварэння такога аддзелу  Вільні належыла тагачаснаму сакратару Рускага геаграфічнага таварыства Ф.Р. Остен Сакену. У гэтай справе пэную ролю адыграла таксама экспедыцыя Рускага геаграфічнага таварыства на Беларусь у 1867 - 1870 гг. З аднаго боку, члены экспедыцыі дапамагалі распачаць дзейнасць Паночна-заходняга аддзела, а з другога боку - Рускае геаграфічнае таварыства хацела, каб яго праца па даследаванню Беларусі атрымала дапамогу са стараны мясцовых сіл, аб’яднаных для гэтага  пэную арганізацыю. Ініцыятыву Ф.Р. Остен Сакена  справе адчынення аддзела таварыства  Вільні падтрымліва і на месцы ажыцяві папячыцель Віленскай навучальнай акругі І.П. Карніла. Але заснавальнікі аддзелу палічылі патрэбным захаваць аддзел ад польскага плыву. Бы падрыхтаваны адпаведны параграф палажэння аддзелу аб тым, што  члены Паночна-заходняга аддзела маглі абірацца толькі рускія людзі. Апрача таго, аддзел павінен бы знаходзіцца пад апекаю генерал-губернатара і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі. А таксама павінен падпарадковацца паказанням і інструкцыям Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства.
Дзейнасць Паночна-заходняга аддзелу Рускага геаграфічнага таварыства можна падзяліць на два перыяды. Першы з іх пачынаецца з 1867 г. і заканчваецца  1877 г., калі дзейнасць аддзелу зусім спынілася. Другі - ад 1910 да 1915 г., калі аддзел зачыніся па прычыне захопу Вільні немцамі. Такім чынам, амаль 35 год, ад 1874 да 1910 г., аддзел фактычна не існава.Праца аддзелу на працягу першага перыяду яго існавання выялялася, галоным чынам, у агульных сходах, пасяджэннях распарадчага камітэту і сэкцый, наладжванні экспэдыцый, выданьні праграм, збіранні матэрыяла, трыманне сувязі з аналагічнымі арганізацыямі і інш. Агульных схода было каля дзевяці. На іх пераважна абмярковаліся і вырашаліся арганізацыйныя пытанні і толькі часамі заслуховаліся навуковыя даклады, паведамленні і інш.Асаблівых дасягнення на працягу другога перыяду існавання аддзелу секцыі не мелі. Быць можа, гэта  пэнай меры залежала ад таго, што ся вага аддзелу належала пераважна выданню сваіх "Записак" на рускай мове.

БІЛЕТ 13
Мацей Стрыйкоскі – першы гістарыёграф Вялікага княства Літоскага.

1.Мацей Стрыйкоскі – першы гістарыёграф Вялікага княства Літоскага. У 20 – 90-я гг. ХVІ ст. на гістарычнае развіццё ВКЛ і Рэчы Паспалітай значны плы аказалі Адраджэнне і Рэфармацыя. Яны прадвызначылі ключэнне беларускіх зямель у сферу плыву заходнеерапейскай культурнай традыцыі. Прафесар Д.У.Кара назва гэты працэс «вестэрнізацыяй» беларускай культуры». На яго думку, новая тэндэнцыя  духоным жыцці беларускага грамадства суправаджалася этнакультурнай дэзінтэграцыяй, кардынальнай зменай релігійнай і монай сітуацыі, што прывяло да з'ялення публіцыстыкі (творы П.Скаргі, І.Пацея, М.Літвіна і інш.).
Інтэнсіная палеміка паміж прыхільнікамі «традыцыйнай» і «заходняй» арыентацыі садзейнічала росту грамадскай цікавасці да гісторыі як асобнай галіны веда. Таму  гістарыяграфіі зацвярджаецца жанр хранографа, які звязва гісторыю беларускага народа з сусветнай. Першай працай падобнага тыпу  ВКЛ стала «Хроніка польская, літоская, жамойцкая і сяе Русі» Мацея Стрыйкоскага, якая ключыла гісторыю ВКЛ у арбіту заходнеерапейскай гістарыяграфічнай традыцыі.
Мацей Стрыйкоскі (1547 – 1590 (1593) гг.) нарадзіся  м. Стрыйка каля Лэнчыц (сучаснае Лодзінскае ваяводства Польшчы) у сям’і судовага вознага. Па жаночай лініі ён паходзі са знакамітага роду Лелі
·ва, а па мужчынскай – Асоста. Па маці ягоным продкам бы мазавецкі ваявода Хры
·сцін, які вызначыся  бітве пры Захвосце (1205 г.).
У сем гадо Стрыйкоскі пайшо вучыцца  парафіяльную граматычную школу  Бжэзінах. Сам ён назва яе «Падуяй і Балоньяй», бо атрыма там грунтоную адукацыю. Далейшы лёс Стрыйкоскага супярэчлівы. Беларуская даследчыца А.А.Семянчук называе яго «геніальным саманавукай» і лічыць, што ён не атрыма вышэйшай адукацыі. Расійскі гісторык А.І.Рога сцвярджае пра вучобу Стрыйкоскага  Кракаскай Акадэміі (універсітэце): у 1564 г. атрыма ступень бакалара. Вучоба перапынялася вандрокай  ВКЛ. Ёсць гіпотэза, што Стрыйкоскі падчас Лівонскай вайны бы «рыскуном» (шпіёнам).
У 1567 – 1569 гг. яго імя зно значыцца  спісах студэнта Кракаскай Акадэміі. Там Стрыйкоскі добра авалода лацінскай мовай і антычнай літаратурай. Таксама ён веда нямецкую мову, інжынернае мастацтва. Магчыма гэтая акалічнасць заставіла яго вярнуцца  ВКЛ на ваенную службу  Віцебскі гарнізон (1572 – 1574 гг.).
У 1574 г. М.Стрыйкоскі выда у Кракаве вершаваную кнігу «Ганец цноты» (дабрадзейнасці). Атар услаля шляхту, якую лічы крыніцай дабрачыннасці. Ён піса пра сармацкае паходжанне шляхецкага саслоя, што прадвызначала іх больш шырокія правы, чым у караля Рэчы Паспалітай. Пад уплывам Адраджэння Стрыйкоскі звяртаецца з заклікам вывучаць навукі, найперш, гісторыю. Ужо  гэтай працы атар зрабі кароткі агляд гісторыі Літвы.
У тым жа годзе Стрыйкоскі напіса паэму «Правасланага езду да Кракава і памяці годнай каранацыі Генрыха Валуа апісанне». Магчыма гэтым творам ён шука каралескай службы, што дало плён. У верасні 1574 г. яго накіравалі  складзе пасольства Рэчы Паспалітай у Канстанцінопаль. Там Стрыйкоскі скла дзесяць карт Турцыі, план г. Канстанцінопаля, а па вяртанні напіса кнігу «Пра пачатак, паходжанне, мужнасць, рыцарскія і грамадзянскія справы сланага народа літоскага, жамойцкага і рускага».
У гэтым творы супрацьпасталяюцца «залатыя» шляхецкія вольнасці, як своеасаблівы палітычны лад, становішчу славянскіх народа, якія знаходзіліся пад прыгнётам Асманскай імперыі. Пры гэтым атар раскры гісторыю Турцыі, выкарысташы турэцкую хроніку, якую яму перакла атурэчаны венгр. Крытычны характар кнігі выкліка незадаволенасць караля Стэфана Баторыя, бо Асманская імперыя аказала яму падтрымку пры выбранні на трон Рэчы Паспалітай. Верагодна, па гэтай прычыне Стрыйкоскі пакіну дзяржаную службу.
З 1576 па 1578 гг. ён знаходзіся пры двары князё Алелькавіча у Слуцку і Капылі пад пратэкцыяй князя Юрыя Юр’евіча Алелькавіча. Там Стрыйкоскі пача пісаць «Хроніку польскую, літоскую, жамойцкую і сяе Русі». Пасля смерці свайго апекуна ён пераходзіць пад пратэкцыю жмудскага біскупа Мельхіора Гедройца. З яго дапамогай Стрыйкоскі атрыма пасаду жмудскага каноніка. Неверагодна, але паляк заня пасаду  ВКЛ. А.А.Семянчук тлумачыць гэты факт схільнасцю Стрыйкоскага да Княства, тым, што ён адстойва права ВКЛ на Падолію, а таксама падтрымкай з боку магната (Радзівіла, Глябовіча, Хадкевіча і інш.).
«Хроніка польская, літоская, жамойцкая і сяе Русі» была выдадзена  Круляцы (сучасны г. Калінінград) у 1582 г. на польскай мове. Хроніка прысвечана каралю Стэфану Баторыю, віленскаму біскупу Радзівілу, сынам Юрыя Алелькавіча. Гэта першая друкаваная гісторыя ВКЛ. Твор складаецца з пяці частак: рыфмаванай атабіяграфіі Стрыйкоскага, прадмовы са зваротам да шляхты, самой Хронікі (25 кніг, падзеленых на главы), спіса апечатак, рэестра ласных імён.
Стрыйкоскі пастае  хроніцы не  якасці сярэдневяковага кампілятара, а як даследчык. Гэта відавочна  шырокім выкарыстанні атарам гістарычных крыніц (працы Герадота, Ціта Лівія, Кладзія Пталамея, Страбона, Я.Длугаша, Мехавіты, М.Кромэра, П.Дусбурга, «Аповесць мінулых гадо», беларуска-літоскія летапісы і інш.).
Вельмі падрабязна ён раскры гісторыю ВКЛ ад Палямона да Стэфана Баторыя. Характарызуючы вялікіх князё літоскіх, Стрыйкоскі не згадзіся з польскімі храністамі аб «нізкім» паходжанні Гедзіміна (конюх Віценя). Дарэчы, гэта пазіцыя была характэрна лівонскім хроністам. Таксама ён сцвярджа, што  Альгерда было дзве жонкі: віцебская княжна Марыя і цвярская Улляна. Грунтона падаецца аналіз знешнепалітычных акцый ВКЛ.
С.А.Падокшын і А.А.Семянчук лічаць хроніку зорам шляхецкай гісторыі, а М.І.Ермаловіч называ Стрыйкоскага «свядомым фальсіфікатарам» на карысць М.Гедройца. Твор адметны «літоскім» патрыятызмам, прывержанасцью да дынастыі Ягелона. Адной з асаблівасцей хронікі можна назваць вершаваныя стакі на батальную тэму (бітва пад Клецкам 1506 г., бітва пад Оршай 1514 г., бітва на Уле 1564 г.). Але атар прадэманстрава некрытычны падыход да гістарычных крыніц, апублікавашы часам фантастычныя звесткі.
Метадалагічныя прынцыпы Стрыйкоскага сфарміраваліся пад уплывам эпохі Адраджэння. Рухаючай сілай гісторыі ён лічы не столькі Бога, колькі чалавека. Таму гісторыя – гэта адзіны паток з мінулага, сучаснага і будучага. Чалавек павінен зацвердзіць сябе не  пасіна-сузіральным, а  дзейнасна-практычным жыцці. Прычым галоная знагарода яго чакае не  загробным свеце, а  памяці нашчадка.
У працэсе гістарычнага пазнання Стрыйкоскі вылуча два зроні: фундаментальны (пазнавальны) і маральна-дыдактычны (навучальны). Гэты падыход адрознівае М.Стрыйкоскага ад сярэдневяковай гістарыяграфіі, у якой асноны змест і сэнс гісторыі зводзіся да маральнага вопыту, а вопыт палітычны, сацыяльны амаль што не разглядася.

Беларуская сацыялістычная грамада. “Наша доля” і “Наша ніва”.

6. Гістарычная публіцыстыка «Нашай долі» і «Нашай нівы». Завяршальны этап барацьбы за прызнанне беларускай нацыі і яе права на самавызначэнне свайго лёсу звязаны з утварэннем і дзейнасцю першай нацыянальнай палітычнай партыі – Беларускай сацыялістычнай грамады (1903 – 1918 гг.). Пры гэтым важную ролю адыгралі навуковыя і навукова-папулярныя працы па гісторыі Беларусі, напісаныя з нацыянальных пазіцый. У 1905 – 1907 гг. пад кіраніцтвам Грамады разгарнуся шырокі нацыянальна-культурны адраджэнцкі рух, бы створаны нацыянальны перыядычны і кніжны друк.
У 1906 – 1915 гг. цэнтрам беларускага нацыянальна-адраджэнцкага руху з’яляліся газеты «Наша доля» і «Наша ніва».
Першым легальным органам нелегальнай БСГ стала газета «Наша доля», якая выдавалася  Вільні з верасня па снежань 1906 г. З шасці нумаро чатыры былі канфіскаваны паліцыяй. За першы, трэці і чацвёрты нумары газета была забаронена. Назва газеты сведчыла аб працяглай маргіналізацыі беларуса і пасінасці свайму лёсу ніжэйшых слаё грамадства і інтэлігенцыі.
У першым перадавым артыкуле «Да чытачо» Івана Тукеркеса была абвешчана праграма «нацыянальнага абуджэння». Адсутнасць свабоды  Расійскай імперыі прывяла да цемры і голаду беларускіх сялян. Паколькі свабода магла быць забяспечана толькі праз адукацыю і асвету, таму неабходна развіваць беларускае асветніцтва, «каб пазбавіцца нацыянальнай летаргіі».
Палітычны характар штотыднёвіка характарызуецца адзінствам палітычных і нацыянальных інтарэса яго выдацо і рэдакцыйнай калегіі, што праявілася  выкарыстанні тэрміна «беларускі народ», «беларуская нацыя». «Наша доля» вызначалася жываннем простай мовы, празрыстай структурай сказа і дыялога.
Важнай тэмай, якая стала прадметам абмеркавання на старонках «Нашай долі», была дзейнасць І-й Дзяржанай думы. У артыкулах «Кандыдаты ад Вільні», «Якая будзе Дума?», «Што будзе?», «Авечы агітатар», «Пагром» раскрываліся думскія дэбаты і пазіцыя дэпутата ад беларускіх губерня.
Агульны характар штотыднёвіка сведчы аб сацыял-дэмакратычнай пазіцыі яе выдацо і атара. Яны выступалі за перадачу зямлі сялянам, арганізацыю рабочых саюза, лічылі неабходным стварыць супольнасці беднаты – «мужыцкія саюзы». Доля матэрыяла, прысвечаных беларускай тэматыцы, складала невялікую частку ад агульнай колькасці публікацый. «Наша доля» была адрасавана адукаванай частцы гарадскога насельніцтва, якія маглі пераказаць змест артыкула непісьменным сялянам.
Пасля закрыцця ладамі «Нашай долі» лідэры БСГ (браты І. і А.Луцкевічы, У.Уласа, В.Іваноскі, А.Пашкевіч і інш.) сталі выдаваць штотыднёвую газету «Наша ніва», якая друкавалася  Вільні з лістапада 1906 г. да жніня 1915 г. Выданне мела нацыянальна-асветніцкі характар, яе рэдактары імкнуліся «запаліць святло  цемры» і «данесці навуку людзям». Змест штотыднёвіка складася з наступных рубрык: інфармацыя, спосабы правядзення вольнага часу, палітыка і культура, гісторыя і сучаснасць. Толькі за тры гады (1906 – 1909 гг.) у газеце было надрукавана 906 паведамлення з 489 вёсак і мястэчак Беларусі. Але выданне нельга лічыць масавым – у 1911 г. тыраж склада 3 тыс. экзэмпляра.
Нацыянальная гісторыя з’ялялася вядучай тэмай, якая дамінавала ва сіх нумарах штотыднёвіка. Ужо  другім нумары на тытульнай старонцы на фоне руіна Наваградскага замка рэдактары «Нашай нівы» пісалі пра каранацыю Міндога  1252 г., пра пачаткі ВКЛ, пра першую сталіцу гэтай дзяржавы. Цікава, што атары паміналі вялікага «песняра нашага краю» Адама Міцкевіча.
Таксама  газеце друкаваліся матэрыялы па сеагульнай гісторыі, гісторыі літаратуры, этнаграфіі, мастацтву, гісторыі нацыянальна-вызваленчага руху. Напрыклад, ананімны артыкул «Сымон Канарскі» (1907 г.), нарысы А.Пагодзіна «Колькі сло аб нацыянальным адраджэнні забытага народу» (1908 г.), «Владысла Сыракомля» (1908 г.), артыкулы Д.Дарашэнкі «Беларусы і іх нацыянальнае адраджэнне» (1909 г.), Зямкевіча «Адам Ганоры Кіркор» (1911 г.), В.Ластоскага «З мінушчыны горада Быхава» (1911 г.), «Людвіг Кандратовіч» (1912 г.), «Хроніка ВКЛ» (1914 г.).
Атары гістарычных публікацый лічылі, што родная мова – самы кароткі шлях да культурнасці беларуса, а ХІХ ст. і расійская лада не прынеслі ім нічога карыснага. Рэдактар-выдавец У.Уласа выказа у 1908 г. думку, якая стала  наступным гістарыяграфічнай традыцыяй: «беларуская нацыя – зона перакрыжавання станочых рыса памежных нацый». Негатыныя іх якасці не знайшлі каранення сярод беларуса. Канцэпцыя атрымала распрацоку  працах Ігната Абдзіраловіча (1921 г.) і Уладзіміра Конана (1992 г.).
На старонках «Нашай нівы» публікавалася, а  1910 г. выйшла асобным выданнем «Кароткая гісторыя Беларусі» В.Ю.Ластоскага – важная веха  станаленні нацыянальнай гістарыяграфіі. Пры рэдакцыі «Нашай нівы» намаганнямі І.Луцкевіча бы арганізаваны Беларускі музей. Дзякуючы штотыднёвіку раскрыліся літаратурныя таленты Я.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановіча, А.Гаруна, З.Бядулі, Ц.Гартнага, М.Гарэцкага, К.Буйло і інш. беларускіх пісьменніка, публіцыста і крытыка.
У цэлым, у развіцці беларускай палітычна-гістарычнай публіцыстыкі пачатку ХХ ст. можна вызначыць чатыры тэндэнцыі: 1) аналіз гісторыі беларуса з пазіцый самаабароны. Мінулае разглядалася не  форме працэса гістарычнага развіцця, а як выпакутаная з’ява. Праблемы нацыянальнага руху разглядаліся праз развіццё асветы. Галоную задачу газета «Наша ніва» бачыла  барацьбе за нацыянальна-культурнае адраджэнне беларускага народа. Шмат увагі яна аддавала тэарэтычнаму і гістарычнаму абгрунтаванню права беларуса на захаванне і развіццё сваёй мовы і нацыянальнай культуры. Газета паслядона выкрывала рэакцыйную палітыку царызму на Беларусі, пратэставала супраць падзелу яго па веравызнанні на «рускіх» і «паляка». Яна настойліва патрабавала вядзення  школу, царкву і касцёл на Беларусі беларускай мовы. 2) палітызацыя гісторыі Беларусі. Цікавасць да мінулага была выклікана не патрэбамі гістарычнай навукі, а палітычнай сітуацыяй. 3) адсутнасць у гістарычных даследаваннях агульнапрынятай тэрміналогіі, акрамя паняцця «нацыя», «нацыяналізм», «патрыятызм». 4) гістарычна-філасофскай асновай гістарычнага працэса атары публікацый лічылі хрысціянскую тэалогію. Працэс развіцця беларускага народа парановася з пакутніцкім шляхам Ісуса Хрыста.



БІЛЕТ 14
Польскія храністы пра гісторыю беларускіх земля.

5. Польскія храністы аб гісторыі беларускіх зямель. У польскай гістарыяграфіі позняга сярэднявечча важкую ролю адыгрывае Ян Длугаш (1415 – 1480 гг.), якога лічаць «бацькам польскай гістарыяграфіі».
Ян Длугаш паходзі са шляхецкай сям'і, вучыся на філасофскім факультэце Кракаскага універсітэта (1428 - 1431 гг.), здзейсні падарожжа  Астрыю, Венгрыю, Італію і Палесціну. Длугаш сустракася з гуманістам і географам Мікалаем Кузанскім, цікавіся творамі рымскіх атара і тэндэнцыямі італьянскага гуманізму. Пад уплывам кракаскага біскупа Збігнева Алясніцкага Длугаш прыступі да працы над «Гісторыяй Польшчы» (у 12 кн.), напісанай у 60-80-я гады XV ст.
Значэнне Длугаша для славянскай гістарыяграфіі надзвычай вялікае. Ён першы ва Усходняй Еропе паказа гісторыю славянскіх краін на агульным фоне сусветнай гісторыі. Ён раней за іншых зразуме значэнне гістарычных крыніц і выкарыста іх у сваёй працы.
«Гісторыя Польшчы» была самым папулярным сярод тагачасных гісторыка даследаваннем, але яе надрукавалі толькі  пачатку ХVIII ст., бо Ян Длугаш да вельмі смелыя характарыстыкі каралям, буйным феадалам і іерархам каталіцкай царквы.
Атар раскры гісторыю ВКЛ, асабліва,  перыяды збліжэння з Польшчай. Длугаш паказа сваё адмонае сталенне да Крэскай уніі – лічы, што «справядлівы Бог пакара паляка каралямі, якія больш клапаціліся пра Літву, чым пра Польшчу». Услед за «Летапісцам вялікіх князё літоскіх» храніст апіса барацьбу Кейстута і Карыбута, Вітата і Ягайлы, Скіргайлы і Вітата, раскры ключэнне Смаленска  склад ВКЛ, шмат увагі надава нядалай каранацыі Вітата, міжнародным адносінам, барацьбе супраць татара. Длугаш прытрымлівася рэспубліканска-арыстакратычнай мадэлі паходжання літоскай знаці – ад Пампея, працініка Цэзара. Але, у цэлым, гісторыю ВКЛ атар «Гісторыі Польшчы» разгляда дастаткова павярхона. Напрыклад, вайну 1386 – 1392 гг. ён тлумачы асабістым супрацьстаяннем Вітата і Ягайлы.
Таксама Длугаш закла гістарыяграфічную традыцыю разумення «Русі». Ён лічы, што «Русь» - гэта землі, населеныя рускімі (найперш, Галіцка-Валынская і Чырвоная Русь). Жыхары паночна-сходніх і паднёвых раёна ВКЛ, якія падтрымалі Свідрыгайлу падчас феадальнай вайны 30-х гг. XV ст., таксама рускія. Рускімі населены Смаленшчына, Віцебшчына і Полаччына. Ногарад Длугаш называе «самай аграмаднай і багатай з земля Русі». Жыхаро жа паночна-сходняй Русі ён не ключае  лік «рускіх», населеныя імі землі называе «зямля масквічо, маскавіта, Масковія».
Рукапісная праца Яна Длугаша стала асновай для гістарыяграфіі XVI ст., якая найперш прадсталена каралескім сакратаром і прыдворным дзеепісьменнікам Жыгімонта І Старога Бернардам Вапоскім.
У гістарыяграфіі лічыцца, што «Хроніка Польшчы» Б. Вапоскага  сваёй значнай частцы ёсць кампіляцыя працы Я. Длугаша (падзеі з 1380 да 1480 гг.). Але вядома, што кампілятынасць – характэрная рыса сярэдневяковых гістарычных твора. Аднак ёсць і адрозненні. У часы напісання хронікі з усходу бяспецы ВКЛ і Польшчы стала пагражаць Вялікае княства Маскоскае, а з подня – Крымскае ханства. Такім чынам, перад атарам пастала задача прадэманстраваць неабходнасць палітычнага саюзу ВКЛ і Польшчы. Вось чаму дзве тэмы – унія Польшчы і ВКЛ і барацьба з крыжакамі – галоныя. Крэская унія была заключана «да вялікай радасці і вясёласці польскага і літоскага народа». Вапоскі значна больш месца і вагі, чым Длугаш, надава падзеям у Літве і на беларускіх землях. Невыпадкова пасля апісання Крэскай уніі  Вапоскага размешчаны нарыс па геаграфіі і этнаграфіі Літвы, чаго няма  «Гісторыі Польшчы» Длугаша. Такое размеркаванне матэрыялу і парушэнне храналогіі тлумачыцца тым, што Вапоскі лічы неабходным азнаёміць польскага чытача з гісторыяй, звычаямі і геаграфічнымі асаблівасцямі земля, аб'яднаных, паводле ягоных сло, «у вечным саюзе з Польскім каралествам». На некаторыя праблемы гісторыі ВКЛ Б. Вапоскі глядзе больш глыбока, чым ягоны папярэднік.
Вапоскі бліжэй, чым Длугаш, стая да гуманістычнай гістарыяграфіі, якая ставіла новыя задачы перад нацыянальнай гістарычнай навукай. Праца гісторыка разглядалася ім не проста як навуковая дзейнасць, а як грамадска-гістарычная місія. Вапоскі бы таксама выдатным географам і картографам свайго часу. Вялікай яго заслугай з'яляецца публікацыя карты «Сарматыя», дзе можна знайсці шмат геаграфічных пункта паднёвай Беларусі.
Мацей з Мяхова (Мяхоскі, Мехавіта) (каля 1457 – 1523 гг.) - польскі гісторык, географ, прафесар медыцыны, астролаг. Ён восем разо выбірася рэктарам Кракаскага універсітэта (акадэміі), які абавязаны яму сваім росквітам. Праславіся сваёй дабрачыннасцю.
Вядомасць Мацею з Мяхова забяспечыла яго праца «Хроніка паляка», выдадзеная  1519 г. Але весь наклад каронны канцлер Я.Ласкі загада канфіскаваць. Шэраг старонак замянілі на новыя, тэндэнцыйна адрэдагаваныя самім канцлерам. Змены датычыліся шлюбу Ягайлы з Соф'яй Гальшанскай, элекцыі Яна Ольбрахта, валошскага паходу 1497 г., панавання Аляксандра і некаторых інш. падзей.
Мацей з Мяхова выказа гіпотэзу пра атахтоннасць славян, вызначышы іх прарадзіму  Псарах. Ён цікавіся галоным чынам усходняй праблематыкай, шмат увагі надава падзеям у ВКЛ. Атар крытыкава эканамічныя супярэчнасці  Літве, якія прыводзілі да падзелу грамадства на два слаі – сялянства і магната. Адлюстрава усе палітычныя акцыі ВКЛ. Аднак піса не столькі аб палітыцы, сколькі аб культуры. Замест прыярытэту палітыкі, дзяржанай арганізацыі, асобы і яе вялікіх учынка увё паняцці аб нараджэнні і пачатках плямёна і народа, славянскай супольнасці, адводзі Польшчы цэнтральнае месца  славянскім свеце.
У «Трактаце аб дзвюх Сарматыях» Мацей Мяхоскі першыню звярну увагу на этнаграфічныя асаблівасці Русі, Літвы і Жмудзі. Перад гэтым ён зрабі кароткі экскурс у гісторыю: «Стараданія пісьменнікі сведчаць што некаторыя жыхары Італіі пакінулі сваю краіну з-за варожасці нутры Рымскай імперыі, прыбылі  літоскія землі і назвалі іх назвай сваёй радзімы – Італія, а людзей, якія жылі там назвалі Італамі. А іх нашчадкі дадалі адну літару напачатку сталі называць краіну Літалія, а людзей – літалы. Суседнія палякі і русіны яшчэ больш змянілі тыя назвы і да сённяшняга дня называюць краіну Літвой, а яе жыхаро літвінамі». Мяхоскі таксама патары звесткі Длугаша аб тым, што  былыя часы русіны лічылі літвіна народам цёмным, вартым пагарды, жабрацкім, так што кіескія князі бралі з іх у знак падданства толькі дубовую кару і скураныя паясы. Старонкай вышэй у сваім «Трактаце» Мяхоскі апісвае Русь (якая належала да Кароны)  самых лепшых выразах, як багатую і прыгожую краіну.
Імёны двух храніста бацькі і сына Бельскіх займаюць у польскай гістарыяграфіі другой паловы XVI ст. асобнае месца. Марцін Бельскі (1495 – 1575 гг.) упершыню пача пісаць свае творы па-польску (афіцыйнай мовай справаводства і навукі  Польшчы лічылася лаціна). Яго твор «Хроніка сяго свету», прысвечаная Жыгімонту ІІ Агусту, з'явілася першым падручнікам па сеагульнай гісторыі  Польшчы. Сама ідэя напісання падобнага твора падаецца прагрэсінай для свайго часу, праявай гуманістычнага светапогляду атара.
Наконт «геніяльнасці» М.Бельскага існуюць спрэчныя погляды. Адзін з даследчыка яго творчасці А.Павіньскі да наступную характарыстыку: «Цудоная «Хроніка свету», якая, уласна кажучы, павінна блішчэць блескам зоркі першай велічыні». Другі ж польскі даследчык І. Хшаноскі лічы «Хроніку свету» «сярэднявечнай кампіляцыяй, якую ад суцэльнай сярэднявеччыны ратуе толькі пратэстанцкая тэндэнцыя, як адзіны новы элемент, адзіная рыса XVI ст., бо іншых рыс гэтага стагоддзя, духу гуманізму «Хроніка свету» не мае». Магчыма, апошняе сцвярджэнне мае рацыю, але з пункту гледжання верагоднасці і маштабнасці ахопленых падзей гэты твор неардынарны.
«Хроніка свету» мела тры выданні (1551, 1554, 1564 гг.). Трэцяе выданне складаецца з дзесяці кніг. Дзевятая кніга «Аб маскоскім альбо рускім народзе. Аб пасольстве Васіля да папы рымскага. Аб Літве, Аб Лівлянцкай зямлі. Аб Татарах» закранае гісторыю ВКЛ. Амаль увесь раздзел «Аб маскоскім народзе» - гэта пераважна скарачэнне «Запісак аб Масковіі» Сігізмунда Герберштэйна. Геаграфічная частка, звесткі пра тэрытарыяльныя памеры зяты з «Трактата аб дзвюх Сарматыях» Мехавіты. Інфармацыя пра Літву  гэтым раздзеле таксама запазычана  С.Герберштэйна.
Адным з самых слабых месца працы М.Бельскага было тое, што атар некрытычна ставіся да сярэдневяковых падання і нават анекдота, не адрозніва значныя выпадкі ад нязначных, непрапарцыянальна скампанава матэрыял. Магчыма, «Хроніка сяго свету» не стала б прадметам гістарыяграфічнага даследавання, калі б не ягоны сын Яхім Бельскі.
У 1597 г. ён выда «Хроніку польскую». Гэтую кнігу можна пэнена лічыць «першай шляхецкай гісторыяй» (Фінкель). Калі Марцін Бельскі, удзельнік шматлікіх бітва, галоным абавязкам шляхты лічы рыцарскую справу, то Яхім разгляда паходжанне шляхецкіх і магнацкіх фамілій.
Над Яхімам усё жыццё вісе «грэх» – рэфармацыйныя погляды бацькі. Толькі перарабішы галоны твор бацькі, пазбавішы яго рэфармацыйных тэндэнцый, можна было захаваць яго імя для нашчадка. Паступова Яхім пазбавіся духу пратэстантызму і  1595 г. пакіну евангелісцкую канфесію.
Атар у «Польскай хроніцы» разглядае ВКЛ як правінцыю Рэчы Паспалітай, якая «добраахвотна целеная была  Карону за Ягайлы і вечнай уніяй за Жыгімонта Агуста была звязаная, захавашы свае правы і юрысдыкцыю цалкам». Згодна шляхецкай канцэпцыі твора, Яхім піша, што «Вялікае Княства Літоскае жывае на харугве з аднаго боку Пагоню, г. зн. узброенага мужа з голым мечам на кані, бягучага на сім скаку, з другога боку – тры белыя слупы  чырвоным полі». Далей ён пералічвае ваяводствы, якія ваходзілі  склад ВКЛ: Віленскае, Трокскае, Смаленскае, Полацкае, Наваградскае, Брэсцкае, Віцебскае, Мсцісласкае, Мінскае, - падзяляючы кожнае на паветы. Усе сучасныя беларускія землі Бельскія называюць літоскімі. «Русь жа мае тыя самыя ваяводствы: Рускае, Бэлзскае, Падольскае, Брацласкае». У Рускае ваяводства ваходзілі Львоская, Галіцкая, Холмская і Перамыская землі. Падобная традыцыя цягнецца па сённяшні дзень: Русь у польскай гістарыяграфіі атаясамліваецца з сучаснай Украінай (былой Галіцка-Валынскай зямлёй), беларускія ж землі традыцыйна называюцца Літвой.
«Польская хроніка» падзяляецца на дзве няроныя часткі: 1) ад старажытнасці да 1553 г.; 2) ад 1553 да 1586 г. Першая частка носіць кампілятыны характар – атар перапіса бацькавы твор, дапонішы яго звесткамі ад Я. Длугаша, М. Стрыйкоскага, М. Кромэра і інш. Найбольш важная другая частка. Але і тут толькі чацвёртая частка мае самастойны характар – нататкі з уласнага вопыту ці здабытыя  архівах дакументы. Тым не менш, усе гістарычныя творы Марціна і Яхіма Бельскіх з'яляюцца каштонай крыніцай інфармацыі аб мінулым ВКЛ.
Епіскап Варміньскі Марцін Кромэр (1512 - ) па даручэнню Жыгімонта ІІ Агуста напіса, а  1555 г. надрукава трактат «Аб паходжанні і дзеяннях паляка ХХХ кніг». Гісторыя Польшчы, напісаная Кромэрам, мела дзяржаны характар: стаяла на абароне агульнадзяржаных інтарэса, супрацьстаяла як правінцыяльнаму сепаратызму (літоскаму і прускаму), так і прывілеям шляхты. Атар давё падзеі да 1506 г., да княжання Жыгімонта I Старога.
Твор Кромэра бы кампіляцыяй прац Длугаша і Вапоскага, але вельмі дасканалай. Кніга прызначалася для замежнага чытача, яна паказывала магутнасць Польшчы і яе гісторыі. Заслуга храніста ва вядзенні  навуковы зварот больш за 100 дакумента, а таксама звяртанне да самай старой польскай хронікі Гала Аноніма. Кромэр скампанава у адзіны твор шматлікія кавалкі гістарычных веда, аб'яднашы іх уласнай гістарычнай канцэпцыяй, змянішы многія традыцыйныя погляды, якія дагэтуль панавалі  гістарыяграфіі.
У Польшчы і ВКЛ праца Кромэра была прынята варожа, таму што схваляла касцёл і ладу магнацкай алігархіі, асцярожна выказывалася да шырокіх право шляхты, непрыхільна ставілася да ВКЛ. Гэта моцна абурыла шляхту і магнатэрыю княства. На сеймах 1556 – 1557 гг., а потым на сейме 1563 – 1564 гг. супраць Кромэра выступі М.Радзівіл Чорны. Пасля Люблінскай уніі гэтыя настроі паступова зніклі. У 1580 г. сейм выказа Кромэру публічную падзяку.
Аляксандр Гваньіні (1534 – 1614 гг.) – гісторык, вайсковец, дзейнасць якога  ВКЛ да канца не высветлена не толькі  беларускай, але  польскай і літоскай гістарыяграфіі. Імя яго звязваюць з працай «Апісанне ерапейскай Сарматыі» (1578 г.), прысвечанай каралю Стэфану Баторыю. Гэты вялікі твор, у якім налічваецца 203 лісты, багата ілюстраваны, складаецца з чатырох частак, дзе змешчаны гісторыя і геаграфія Польшчы, Літвы, Інфлянта, Прусіі, Масковіі і татар аж да часо караля Генрыха Валуа. Скончваецца апісаннем пахавання Жыгімонта Агуста  1574 г.
Вядома, што Стрыйкоскі абвінавачва Гваньіні  тым, што той прысвоі сабе ягоны рукапіс «Сарматыі» і апублікава пад сваім прозвішчам. 14 ліпеня 1580 г. кароль Стэфан Баторый выда Стрыйкоскаму дакумент, дзе сцвярджалася, што «Апісанне ерапейскай Сарматыі» з'яляецца яго літаратурнай уласнасцю. Большасць даследчыка лічаць, што менавіта гэтая абставіна стала прычынай выезду Гваньіні  Швецыю. Але смерць Стрыйкоскага, якая наступіла  канцы 80-х – пачатку 90-х гг. XVI ст., дала магчымасць Гваньіні фактычна без перашкод карыстацца плагіятам.
Барталамей Папроцкі (
·1543 – 1614 гг.) - польскі гісторык, паэт. Знакаміты як геральдык, атар першага польскага гербоніка «Гербы польскага рыцарства», дзе даецца паходжанне гербо і інфармацыя аб некаторых родах. Папроцкі карыстася не толькі хронікамі, але і шматлікімі дакументамі, якія заховаліся  замках, кляштарах, часам сямейнымі хронікамі. Генезіс асобных герба і пачаткі шляхецкіх рода прадсталя некрытычна. Веры у старажытнарымскае паходжанне шляхты. 92 гербы выводзі з-за мяжы і толькі 58 лічы тутэйшымі. Некрытычна карыстася крыніцамі.
Твор падзелены на пяць кніг. Чацвёртая прысвечана сімвалу ВКЛ – Пагоні, а таксама Гедзімінавічам і Ягелонам разам з хронікай іх панавання. Паколькі «з-за далёкасці і шырокасці не сіх мог знаць», да толькі кароткія генеалагічныя інфармацыі аб найвыдатнейшых баярскіх родах, продкі якіх у 1413 г. у Гародлі прынялі польскія гербы. Дада таксама кароткія згадкі аб іншых сем'ях, галоным чынам валынскіх. Усяго называе каля 130 прозвішча шляхты ВКЛ.
А. П. Сапуно.

Энцыклапедычнасцю веда вызначася віцебскі краязнавец і гісторык Аляксей Парфёнавіч Сапуно (1851 – 1924 гг.). Ён прайшо шлях ад радавога даследчыка да прафесара Маскоскага археалагічнага інстытута. Поруч з педагагічнай працай Сапуно вё шырокую пошуковую работу старажытных архіных матэрыяла па гісторыі Віцебшчыны. Сабраныя дакументы вайшлі  «Витебскую старину», якое стала помнікам беларускай археаграфіі. Сабраны ім матэрыял дазволі весці грунтоныя краязначыя даследаванні па гісторыі асобных населеных пункта, напрыклад, Віцебска, Полацка, Браслава, Лепеля, Чашніка і інш. Пры гэтым звярталася вага на помнікі археалогіі і архітэктуры. Многія з гэтых матэрыяла увайшлі  яго манаграфію «Река Западная Двина», пазней у «Исторический очерк Витебской Белоруссии», «Памятники времен древних и новейших в Витебской губернии». Ва сіх гэтых працах ёсць краязначы і археалагічны матэрыял. Сапуно акрамя Віцебшчыны цікавіуся Магілёшчынай. Ён жа складальнік і каментатар «Материалов по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов...». У гэтай кнізе таксама шмат ёсць звестак пра помнікі старажытнасці. Сапуно бы ініцыятарам стварэння Віцебскага царкона-археалагічнага музея, Віцебскай вучонай архінай камісіі.


БІЛЕТ 15
Гісторыя Беларусі  мясцовых летапісах, хроніках і мемуарнай літаратуры XVІІ–XVIІІ стст.

4. Гісторыя Беларусі  мясцовых летапісах і хроніках. Унікальныя звесткі аб мінулым Беларусі змяшчаюць мясцовыя летапісы і хронікі. Сярод іх Баркулабаская хроніка або Баркулабаскі летапіс. Гэты твор бы складзены  м. Баркулабава (Быхаскі раён) у пачатку ХVII ст. Атарам, магчыма, з’яляецца мясцовы правасланы святар Фёдар Філіпавіч Магілёвец.
Летапіс пачынаецца са звестак пра сойм 1545 г. у Брэсце, пабудову  1526 г. Магілёскага замка. Затым назіраецца адзінаццацігадовы перапынак. Больш сістэматызавана выкладзены падзеі з 1563 г. (захоп Іванам IV Полацка) да 1608 г. У канцы летапіса ёсць пазнейшы допіс невядомага атара аб паходзе караля Уладзіслава IV Вазы на Смаленск у вайне 1632 – 1634 гг.
Баркулабаскі летапіс змяшчае нікальныя звесткі па гісторыі Усходняй Беларусі: інфармацыя пра асобныя ваенна-гістарычныя падзеі, па гісторыі беларускай культуры і правасланай царквы, пра гістарычных асоб, у т.л. дзвух Ілжэдзмітрыя, пра знікненне м. Баркулабава.
Разгорнута апісана Берасцейская царконая унія. Магчыма, атар бы удзельнікам ІІ-га Берасцейскага царконага сабора 1596 г. і абараня інтарэсы правасланага насельніцтва. Аснонымі крыніцамі для летапіса сталі асабістыя назіранні і спаміны атара, выкладзеныя  яркіх эмацыянальных замалёках жыцця і побыту беларускай вёскі  цяжкія гады ваенных ліхалецця, розных стыхійных бедства. Летапісец асвятля падзеі з патрыятычных пазіцый. Ён асуджа дзеянні украінскіх казака, якія «вялікую шкоду чынілі горш, чым зля непрыяцелі».
У твор уключаны ліст Івана IV да Стафана Баторыя 1580 г., грамата Жыгімонта ІІІ Вазы 1592 г., тэкст «Універсала рокашу 1606 г.».
Помнікам гарадскога летапісання ХVІІІ ст. з’яляецца Віцебскі летапіс. Гэты твор бы складзены  1768 г. на польскай мове жыхаром Віцебска Стэфанам Гарылавічам Аверкам на аснове летапісу Міхала Пбнцырнага (звесткі датаваны 896 – 1709 гг.), кароткіх гістарычных запіса Яна Чарноскага (1601 – 1633 гг.) і Гарылы Аверкі (1733 – 1757 гг.), а таксама атарскіх матэрыяла.
Летапіс носіць кампіляцыйны характар, складаецца пераважна з кароткіх сухіх паведамлення, месцамі нелагічна размешчаных. Звесткі аб гістарычных падзеях запазычаны з польскіх хронік. Найбольшую каштонасць уяляе арыгінальная інфармацыя па айчыннай гісторыі, асабліва тая, якая датычыцца ваенна-палітычных падзей канца ХVІІ – пачатку ХVІІІ ст.
Мэта атара – рэгістрацыя факта і падзей. Але яны абмежаваны гісторыяй Віцебска  дзеяннях каралё Рэчы Паспалітай, найперш, войнах. Таму летапіс зафіксава амаль усё: пастакі харчавання, пастой войска, удзел гараджан у бітвах. Таксама адзначаны выпадкі пажара і эпідэмій.
Апошнім мясцовым беларуска-літоскім зводам з’яляецца Магілёская хроніка. Яна была складзена  Магілёве на працягу ХІІІ – ХІХ ст. купецкім старастам і ланікам Трафімам Раманавічам Суртам і рэгентам канцылярыі Юрыем Трубніцкім, прадожана яго сынам Аляксандрам і нукам Міхаілам.
Найбольшую навуковую і гістарычна-літаратурную каштонасць мае частка, напісаная першымі дзвума храністамі. Крыніцамі паслужылі запісы і спаміны сучасніка, матэрыялы магілёскага архіва, хронікі А. Гваньіні і М. Стрыйкоскага, Кіескі сінопсіс, асабістыя назіранні атара.
Хроніка себакова адлюстровае жыццё Магілёва. У цэнтры вагі атара – справы і клопаты гараджан у сувязі са знешнімі падзеямі. Запісы аб ІІ-й Паночнай вайне (1700 – 1721 гг.) паказваюць цяжкае становішча горада і яго жыхаро. Створаны вобразы Пятра І, Карла ХІІ, Меньшыкава, Мазепы і інш.
Многія старонкі хронікі прасякнуты сацыяльным падтэкстам, спачуваннем простаму чалавеку. Атары не страцілі сувязі з народнымі традыцыямі і абапіраліся на беларускую культурную спадчыну.
Таксама  хроніцы змешчаны літаратурныя творы першай паловы ХVІІ ст. (вершаваны пасквіль на кардынала М. Радзяёскага і караля Агуста ІІ Моцнага, алегарычная сатыра «Карнавал іншаземца у Польшчы» і інш.).
6. Гістарычныя падзеі на тэрыторыі Беларусі  мемуарнай літаратуры XVІІ – XVIІІ ст. Помнікам эпісталярнай літаратуры лічацца Пісьмы Ф.Кміты-Чарнабыльскага.
Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі (1530 – 1587 гг.) паходзі са шляхецкага роду Кміта, аселага  Кіескім ваяводстве. Прыма актыны дзел у Лівонскай вайне, за што атрыма ад Жыгімонта ІІ Агуста  вечнае карыстанне Чарнобыльскае ладанне і Аршанскае староства. У 1580 г. прызначаны камендантам крэпасці Вялікія Лукі.
Да нашага часу дайшло 30 лісто, якія Кміта-Чарнабыльскі дасыла з Оршы  Вільню членам паны-рады ВКЛ. Першы ліст датуецца 1573 г., а апошні – 1574 г. Гэта службовыя данясенні пра ваенна-палітычную сітуацыю на сходніх межах краіны. Яны раскрываюць становішча  Маскоскай дзяржаве, планы Івана ІV, руска-татарскія адносіны і інш. У некаторых лістах атар характарызуе нутрыпалітычнае жыццё Рэчы Паспалітай, закранае вострыя сацыяльныя праблемы. Асобна вылучаюцца лісты да трокскага кашталяна Я.Валовіча, у якіх выразна пастае асоба атара, яго індывідуальны стыль, адлюстравана жыццё і побыт служылай шляхты. Лісты напісаны на старабеларускай мове з выкарыстаннем прыказак і прымавак, народных сродка гумару і сатыры.
Мемуары на тэрыторыі Беларусі з’явіліся  канцы ХVI – першай палове ХVII ст. і былі прадсталены  асноным «дыярыушамі», г.зн. дзённікамі. Іх стваральнікі – прадстанікі шляхецкага саслоя, таму яны адлюстровалі факты свайго гаспадарчага і асабістага жыцця, а таксама найбольш важныя палітычныя падзеі.
Звесткі пра асобныя гістарычныя падзеі ХVI – ХVII ст. утрымлівае Дзённік Фёдара Елашоскага.
Фёдар Міхайлавіч Елашоскі (1546 – пасля 1616 гг.) нарадзіся  Ляхавічах у правасланай шляхецкай сям'і. Шляхам самаадукацыі яшчэ  юнацтве набы глыбокія веды па матэматыцы, справаводстве і юрыспрудэнцыі. З 18 гадо пача самастойнае жыццё. Магнаты (М.Радзівіл, Я.Хадкевіч, К.Астрожскі) даручалі яму весці судовыя справы. У 1576 г. бы выбраны паслом ад шляхты Навагрудскага павета на Варшаскі вальны сейм, а  1592 г. – падсудкам навагрудскага земскага суда.
Атар пача пісаць мемуары  1603 г. і завяршы іх у 1604 г., магчыма, пад уплывам дыярыуша М.К.Радзівіла Сіроткі «Паломніцтва да святой зямлі». Мемуары носяць атабіяграфічны характар, факты  іх пададзены  строгай храналагічнай паслядонасці. Атар імкнуся пакінуць нашчадкам звесткі пра сваё жыццё, асабістыя ражанні ад грамадска-палітычных падзей. Ён звярну увагу на асобныя бітвы Лівонскай вайны, прыёмы каралямі Рэчы Паспалітай замежных пасло, заключэнне Люблінскай уніі, выбары каралё. Дэталёва апісана пастанне С.Налівайкі (1595 – 1596 гг.). Атар спачува казакам, але асудзі грабяжы і тэрор пастанца.
Прада, Елашоскі не праяві цікавасці да «вялікай» палітыкі, бо лічы яе прэрагатывай магната. Закранаючы некаторыі аспекты палітычнага жыцця, сваю абыякавасць ён тлумачы тым, што не мае намеру патараць сказанае інш. людзьмі. Мемуары сведчаць аб памярконым лібералізме атара, рэлігійнай верацярпімасці, яго мясцовым патрыятызме. Елашоскі ганарыся ВКЛ, крытычна ставіся да Польшчы.
«Успаміны» Елашоскага – своеасаблівы зборнік цікавых, месцамі разгорнутых бытавых навел, у цэнтры якіх рэальны чалавек з уласцівымі яму рысамі характару і псіхалогіяй. Перад чытачом пастае вобраз самаго атара – прыкладнага шляхціца, прыкладнага сем’яніна, прыкладнага сына.
Каштонасць уяляе Дыярыуш Афанасія Філіповіча.
Афанасій Філіповіч (каля 1595 – 1648 гг.) – пісьменнік-публіцыст, палітычны і царконы дзеяч. Выхадзец са шляхецкай сям’і. Ме добрую адукацыю. У 1622 г. канцлер ВКЛ Л.Сапега прызначы яго выхавацелем Я.Ф.Лубы, якога польскія прыдворныя выдавалі за прэтэндэнта на рускі трон. Правё жыццё  манастырах. У 1637 – 1638 гг. бы у рускага цара, сведчы аб цяжкім становішчы правасланых у Беларусі і ва Украіне. Растраляны па абвінавачванню  дапамозе казакам Б.Хмельніцкага. Кананізаваны правасланай царквой.
У 1646 г. выйша зборнік публіцыстыкі Філіповіча - «Дыярыуш». Атар змясці свае падарожныя і тлумачальныя запіскі, успаміны і дзённікі, атабіяграфічны нарыс, легенды і містычныя прывіды, пасланні і лісты, выкрывальныя прамовы, канспектыныя накіды асобных артыкула, філасофскія трактаты. Філіповіч выступа за адраджэнне правасланай царквы і саюз з Расіяй, крытыкава палітыку Рэчы Паспалітай і магната краіны.
Гістарычнае значэнне мае «Дзённік Люблінскага сейма 1569 г.», у якім зроблены запіс перамо паміж літоскай і польскай дэлегацыямі. У творы раскрываецца напружаная сітуацыя  час заключэння Люблінскай уніі.
Вышэйназваныя творы прадожылі традыцыі беларуска-літоскага летапісання, стварылі шырокую панараму тагачаснага грамадска-палітычнага жыцця, ахарактарызавалі многіх гістарычных асоб, паказалі жыццё розных слаё грамадства.
Першымі мемуарнымі дыярыушамі на польскай мове, складзенымі на тэрыторыі Беларусі, з’яляюцца «Дыярыушы» Самуіла Маскевіча і Багуслава Маскевіча.
Самуіл Іванавіч Маскевіч (1580 – 1642 гг.) нарадзіся  в. Сэрвач на Навагрудчыне  шляхецкай сям’і. Адукацыю атрыма у Навагрудку. У перапынках паміж вайсковай службай служы пры дварах маганата А.Вішнявецкага і Радзівіла. У 1617 – 1618 гг. бы выбраны дэпутатам Галонага Трыбунала ВКЛ ад Навагрудскага павета, потым займа пасаду навагрудскага земскага пісара. Шмат падарожніча.
«Дыярыуш» С.Маскевіча ахоплівае падзеі з 1594 па 1621 гг. Атар піса на падставе ласных успаміна, а не па свежых слядах падзей. Маскевіч аднолькава прадзіва характарызуе і сваіх сябро, і сваіх ворага. Падрабязна апісываючы аблогу Смаленска, атар адзначы мужнасць абаронца горада, асабліва яго ваяводу М.Шэйна, крытычна ставіся да дзеяння ваенаначальніка Рэчы Паспалітай.
У «Дыярыушы» падрабязна раскрыты побыт маскоскіх баяр, майстэрства рамесніка. Атару імпанавалі меркаванні расіян наконт польскіх шляхецкіх вольнасцей як шляхецкага самавольства. Значнае месца адводзіцца паказу некаторых рыс жыцця рускага сялянства, яго рэакцыі на прыход войска Рэчы Паспалітай (вайна 1609 – 1618 гг.). С.Маскевіч справядліва падкрэслі, што войны выклікалі жорсткасць у простых людзей і іх помсту.
Відавочна, атар самакрытычна ставіся да самаго сябе. Будучы прадстаніком засцянковай шляхты, ён турбавася пра ласны матэрыяльны дабрабыт, а вырашэнне пытання вялікай палітыкі пераклада на магната. Паколькі атар вызнава кальвінізм, то се падзеі апісаны ім аб’ектына без палітычнай і рэлігійнай прадузятасці.
Багусла Казімір Маскевіч (1625 – 1683 гг.) нарадзіся  в. Сэрвач на Навагрудчыне  шляхецкай сям’і. Адукацыю атрыма у Навагрудку. Служы пры дварах харунжага ВКЛ Б.Радзівіла, потым у люблінскага кашталяна Ф.Забжыдоскага на Пружаншчыне. У 1646 – 1648 гг. знаходзіся  войску І.Вішнявецкага, у складзе якога пабыва у Запарожскай Сечы. У 1650 г. пакіну вайсковую службу, бы выбраны маршалкам Ашмянскага павета.
Б.Маскевіч аставі нашчадкам два «Дыярыушы» на польскай мове.
Першы «Дыярыуш» ахоплівае падзеі 1643 – 1649 гг., ваенныя дзеянні І.Вішнявецкага в Украіне, а таксама барацьбу М.Каліноскага і М.Патоцкага супраць Хмяльніцкага. Атар раскры паход гетмана ВКЛ Я.Радзівіла на подзень Беларусі, Лоескую бітву 1649 г. У творы шмат партрэтных і пейзажных замалёвак, апісання узаемаадносін паміж людзьмі ва мовах вайны.
Вайна 1648 – 1651 гг. раскрыта прадзіва, з усімі жорсткасцямі і разбурэннямі, шматлікімі ахвярамі. Б.Маскевіч не абміну карціны злачынства у Мазыры, Бабруйску, пад Рэчыцай. Але зразумела, што сімпатыі атара на баку Рэчы Паспалітай, а не пасташых украінскіх казако.
Другі «Дыярыуш» раскрывае ваенныя дзеянні вайны 1654 – 1667 гг., у прыватнасці, паход рускага ваяводы І.Хаванскага  пачатку 1660 г. і разгром яго пад Палонкай (каля Слоніма).
Цікавая інфармацыя падаецца  мемуарах Яна Цадроскага.
Ян Янавіч Цадроскі (1617 – 1682 (?) гг.) нарадзіся  в. Пагост (сучасны Салігорскі раён). Вучыся  Кёнігсбергскім універсітэце, бы слухачом Ягелонскага універсітэта. З 1637 г. служы у Б. Радзівіла, разам з ім падарожніча па краінам Заходняй Еропы. Аставі пасля сябе мемуары (без назвы), напісаныя на польскай мове.
Мемуары Цадроскага складаюцца з дзвух частак. У першай частцы прадсталены кароткія біяграфічныя звесткі, адлюстраваны гістарычныя і грамадскія падзеі, апісаны дыпламатычныя даручэнні  час вайны 1654 – 1667 гг., голад 1656 г. на Міншчыне, расправа католіка над віленскімі кальвіністамі  1682 г. Другая частка твора складаецца  асноным з мартыралога, дзе прыведзены звесткі пра родных і знаёмых людзей. У аснове мемуара – выключна свецкія падзеі. Сам атар заклікае да талерантнасці, услаляе зямное жыццё чалавека.

Уздзеянне грамадска-палітычнай сітуацыі на гістарычную навуку БССР у другой палове 1940-х
· 1980-х гадах.

БІЛЕТ 16

Развіццё гістарычнай думкі  ВКЛ у XVII–XVIIІ ст. Альберт Віюк Каяловіч.

У Літоскай правінцыі езуіта мінулае ВКЛ вывучалі на аснове «Гісторыі Літвы» – першага сістэматызаванага курса гісторыі ВКЛ, які бы створаны шляхціцам, пісьменнікам, палемістам, гісторыкам Войцехам Віюком Каяловічам.
Войцех Віюк Каяловіч (1609 – 1677 гг.) нарадзіся  Коне. У Нясвіжы вывуча філасофію, потым займася  класе паэзіі  Смаленску. У 1634 – 1638 гг. вучыся на тэалагічным факультэце Віленскай Акадэміі. Абарані дысертацыю на званне магістра філасофіі, выклада логіку, фізіку, метафізіку, этыку. Рэктар Віленскай Акадэміі (1653 г.). Пазней – рэктар дома езуіта-прафесара у Вільні. Віюк Каяловіч пакіну вялікую колькасць палемічных твора, накіраваных супраць пратэстанта, а таксама шмат біяграфій езуіта і багаслоскія трактаты.
«Гісторыя Літвы» была выдадзена  2-х частках (ч. 1 у Гданьску, 1650 г.; ч. 2 у Антвэрпэне, 1669 г.) на лацінскай мове і прысвечана магнату Казіміру Сапеге. Таксмама твор прызначася замежнаму чытачу, каб данесці  Еропу звесткі пра ВКЛ.
Першая частка яляе па сваёй сутнасці пераказ «Хронікі» М. Стрыйкоскага. Атар адзначы, што яго кніга з’яляецца літаратурнай апрацокай «Хронікі», а не арыгінальным творам. Прада, В.Каяловіч адкіну шмат яе фантастычных звестак і сістэмна разглядзе гісторыю ВКЛ да Крэскай уніі. Другая частка носіць больш самастойны характар і даводзіць падзеі да Люблінскай уніі.
Гісторык, у адрозненне ад Стрыйкоскага, прывё іншы варыянт легенды пра паходжанне літоскай знаці, апусці шэраг фрагмента пра суседзя ВКЛ, правё уласны аналіз і сістэматызацыю гістарычных звестак. Як і Стрыйкоскі, атар апіса падзеі палітычнай і ваеннай гісторыі. Тэндэнцыйнасць Каяловіча праявілася пры раскрыцці язычніцкіх князё Літвы. Міндога ён прадставі тыранам, які прыня хрышчэнне пад націскам знешніх падзей. Аднабакова ацэнены Тройдзень, Віцень і інш. князі. Толькі Кейстут парановаецца з Адысеем.
Атар раскры барацьбу з крыжацкай агрэсіяй на рубяжы ХІІ – ХІІІ ст. Пры гэтым указывалася на экспансіянісцкія намеры нямецкага рыцарства. ВКЛ, на яго думку, абараняла свой сувэрэнітэт. Калі Стрыйкоскі, апісываючы Грунвальдскую бітву, паказа рашаючую ролю Княства, то Каяловіч не забы напісаць аб паляках, якія мелі меншыя страты. Ім, а не літоцам, дапамог Бог.
Праца В.Каяловіча выкарыстовалася не толькі  езуіцкіх школах, але і  піярскіх навучальных установах.
Таксама Віюк Каяловіч апіса у кнізе «Аб ваенных дзеяннях 1648 і 1649 г. супраць запарожскіх казако» ваенныя падзеі паходу гетмана Януша Радзівіла супраць казацкіх «загона» пад час казацка-сялянскай вайны 1648 – 1651 гг.
Ён у 1648 г. пача працу над кнігай аб гісторыі шляхты ВКЛ. Але яе друкаванне было спынена па патрабаванню адной шляхецкай сям’і, якая палічыла сябе абражанай. Дарэчы, Каяловіч сапсава свае адносіны з Радзівіламі, бо  1653 г. выда «Радзівіласкі летапіс», у якім раскры таямніцы іх роду. Сапсава адносіны і з Сапегамі, бо іх род выводзі аб баярына Сунігайлы, а не ад Гедзіміна.

Індывідуальныя абагульняльныя працы па гісторыі Беларусі (2000-я гады).

Супярэчліва асвятляцца государственный лад ВКЛ. Паказальны актуальныя гэтым плане работы па гісторыі дзяржавы І права Беларусі: С.А.Падокшына І С.Ф.Сокала «Дзяржанасць І правы Беларусі са старажытных часо ды канц ХVІ стагоддзя" (2000 г.), Г.В.Штыхава «Гісторыя І археалогія Полацка І Полацкай зямлі "(1992 г.) Навукова-папулярны І абагульняючы характар па гісторыі дзяржанасці Беларусі пекла старажытнасці ды нашых часо трані калектыная Праца, падрыхтаваная беларускім згуртаваннем" Бацькашчына "," гістарычны шлях бел. нацыі І дзяржавы »(2001 г.) І манаграфія гродзенскіх даследчыка М.У.Сільчанкі І І.А.Басюка «Бел. дзяржанасць» (1997 г.).
Паралельна актывізуецца вывучэнне Праблемы дваранства  Бел. Па гісторыі гэтага саслоя Пяршай выпальвання ХІХ ст. былі абарона кандыдацкія дысертацыі Г.Н.Туміловіч, С.Л.Лугацовай, С.У.Амелькай. А.П.Жытко актуальныя манаграфіі «Дваранства Бел.перыяду капталізму. 1861 -. 1914 гг »(2003 г.) цікавась даследчыка ды Сацыяльна-эканамічнай гісторыі ХІХ - пачатку ХХ ст. вылучаецца манаграфія У.А.Сосны «Фарміраванне саслона-групавога складу сялянства Бел. актуальныя канц ХVІІІ -. Пяршай выпальвання ХІХ ст» (2000 г.). Атар раскры паліт.царскіх ладзілі па фармірав. саслона-групавога складу земляробчага насельніцтва Беларусі, прааналізава Сацыяльна-прававы статус асноных І спец. катэгорый сялянства. «Аграрны крызіс і структурная рэканструкцыя сельскай гаспадаркі Бел.» (2001 г.). Станаленне бел. дзяржанасці І фармір. тэрытарыял. цэласнасці Бел. разглядзелі П.І.Брыгадзін І У.Ф.Ладысе кнізе «Паміж Усход І Захад. Станаленне дзяржанасці І тэрытарыяльнай цэласнасці Бел. (1917 - 1939 гг.) »(2003 г.). Паглыблена, в е аналізам практыкі заходнерусізму ва мовах рэвалюцыі 1917 распрацавана Праблемы самавызначэння Бел. С.С.Рудовічам у манаграфіі «Гадзіна ВЫБАРЫ. Праблемы самавызначэння Бел. актуальныя 1917 Годзю »(2001 г.). Фарміраванню таталітарызма  Бел. прысвяціла палю кнігу Т.С.Процька «Станаленне савецкай таталітарнай сістэмы  Бел. (1917 -. 1941 гг)». (2002 г) З канц ХХ ст. адбываюцца пэныя зрухі актуальныя гістарыяграфіі гісторыі Заход. Бел.. Гісторыя камуністычнага Руху Зах. Бел. знайшла адлюстраванне актуальныя даследаваннях У.Ф.Ладысева, бел. асветы - А.Вабішчэвіча

Мяжа ХХ - ХХІ ст. трактуецца метадолагамі гісторыі (АМ.Нечухрын) як перыяд крызіса гістарычнай навукі. Вывучэнне першабытнага грамадзтва на Беларусі актуальныя канц ХХ – пач. ХХІ ст. значны збагацілася нов. археалагіч. даследаваннямі перыяда камен., бронз. і жалез. вяко. лінгбійская культура (М.М.Чарняскі), грэнская культура (В.Ф.Капыцін), кундская культура (У.П.Ксяндзо), Сожская культура (В.Ф.Капыцін, А.Г.Калечыц) .З наступного археалагічных эпох абагульняючыя Працы прадсталены па Дняпра-данецкай культуры (У.Ф.Ісаенка), нёманскай культуры (М.М.Чарняскі, В.Л.Лакіза, У.Ф.Ісаенка), нарвенскай культуры (М.М.Чарняскі), культуры шарападобных амфар (М.М.Чарняскі, В.Я.Кудрашо, В.Л.Ліпніцкая) .Эпоха бронзавага стагоддзя атрымала вывучэнне Праз сярэднедняпроскую культуру (А.Г.Калечыц, М.М.Крывальцэвіч) .Вывучэнне археалагіч. помніка жалез. веку прадста. актуальныя праца А.А.Егарэйчанка, Л.М.Лашанкова, С.Я.Расадзіна, В.С.Вяргей, В.I.Шадыра, Г.В.Штыхава, А.А.Макушнікава.У апошніх навуковых выданье, асабліва актуальныя чатырохтомніку «Археалогія Беларусі" (выданні завяршаем актуальныя 2001), праводзіцца думка, Што беларусы з'яляюцца часткай Славянскага святла. Праблемай застаецца Пачатак фарміравання беларускага этнасу.Новую дыскусійную манаграфію «Старажытнаруская народнасць» (1999 г.) выда Адзін з заснавальніка тэорыі балцкага субстрату В.В.Сядо. Не страчвае актуальнасці Тэма Кіескай Русі. Грунтоную распрацоку атрымала гісторыя Беларусі актуальныя вучэбным дапаможніку Э.М.Загарульскага «Заход. Русь. IX - XIII стст »(1998 г.). Атар прааналіз. рассяленне сходніх славян, працэс узнікн. старажытнарус. дзяржавы.Галоным катавалі бел. гістарыяграфіі 90-х гг. становіцца гіст. Бел. актуальныя кантэксце гісторыі ВКЛ. Ды Праблемы фарміравання ВКЛ звярнуліся Беларускія прафесійныя гісторыкі В.Л.Насевіч («Пачаткі Вялікага княства Літоскага. Падзеі І Асобы») (1993 г.), А.К.Крацевіч («Стварэнне Вялікага княства Літоскага») (1998 г.). Паводле Крацэвіча, ВКЛ складалася на Аснова літоска-славянскай Супольнасьці пры пераважнай паліт. ролі Бел., бо Літва ня мелу Яшчэ сваёй дзяржанасці. Супярэчліва асвятляцца государственный лад ВКЛ. Паказальны актуальныя гэтым плане работы па гісторыі дзяржавы І права Беларусі: С.А.Падокшына І С.Ф.Сокала «Дзяржанасць І правы Беларусі са старажытных часо ды канц ХVІ стагоддзя" (2000 г.), Г.В.Штыхава «Гісторыя І археалогія Полацка І Полацкай зямлі "(1992 г.) Навукова-папулярны І абагульняючы характар па гісторыі дзяржанасці Беларусі пекла старажытнасці ды нашых часо трані калектыная Праца, падрыхтаваная беларускім згуртаваннем" Бацькашчына "," гістарычны шлях бел. нацыі І дзяржавы »(2001 г.) І манаграфія гродзенскіх даследчыка М.У.Сільчанкі І І.А.Басюка «Бел. дзяржанасць» (1997 г.).
Паралельна актывізуецца вывучэнне Праблемы дваранства  Бел. Па гісторыі гэтага саслоя Пяршай выпальвання ХІХ ст. былі абарона кандыдацкія дысертацыі Г.Н.Туміловіч, С.Л.Лугацовай, С.У.Амелькай. А.П.Жытко актуальныя манаграфіі «Дваранства Бел.перыяду капталізму. 1861 -. 1914 гг »(2003 г.) цікавась даследчыка ды Сацыяльна-эканамічнай гісторыі ХІХ - пачатку ХХ ст. вылучаецца манаграфія У.А.Сосны «Фарміраванне саслона-групавога складу сялянства Бел. актуальныя канц ХVІІІ -. Пяршай выпальвання ХІХ ст» (2000 г.). Атар раскры паліт.царскіх ладзілі па фармірав. саслона-групавога складу земляробчага насельніцтва Беларусі, прааналізава Сацыяльна-прававы статус асноных І спец. катэгорый сялянства. «Аграрны крызіс і структурная рэканструкцыя сельскай гаспадаркі Бел.» (2001 г.). Станаленне бел. дзяржанасці І фармір. тэрытарыял. цэласнасці Бел. разглядзелі П.І.Брыгадзін І У.Ф.Ладысе кнізе «Паміж Усход І Захад. Станаленне дзяржанасці І тэрытарыяльнай цэласнасці Бел. (1917 - 1939 гг.) »(2003 г.). Паглыблена, в е аналізам практыкі заходнерусізму ва мовах рэвалюцыі 1917 распрацавана Праблемы самавызначэння Бел. С.С.Рудовічам у манаграфіі «Гадзіна ВЫБАРЫ. Праблемы самавызначэння Бел. актуальныя 1917 Годзю »(2001 г.). Фарміраванню таталітарызма  Бел. прысвяціла палю кнігу Т.С.Процька «Станаленне савецкай таталітарнай сістэмы  Бел. (1917 -. 1941 гг)». (2002 г) З канц ХХ ст. адбываюцца пэныя зрухі актуальныя гістарыяграфіі гісторыі Заход. Бел.. Гісторыя камуністычнага Руху Зах. Бел. знайшла адлюстраванне актуальныя даследаваннях У.Ф.Ладысева, бел. асветы - А.Вабішчэвіча, клуба «змагання» - В.Даніловіча, Рабочага Руху - М.Б.Сямёнчыка, уніяцкай Царква - А.Свірыда І інш.



БІЛЕТ 17
В.Ф. Ратч. «Сведения о польском мятеже 1863 года в Северо-Западном крае».

У пачатку 1864 г. Михаил Мураё задума выданне кнігі пра падзеі 1863 года. Гродзенскаму і ковенскаму губернатарам ён накірава даручэнне скласці «Очерк о начале и ходе бывшего мятежа по губернии и о польской революционной организации, которая существовала в ней». Падобныя прадпісанні атрымалі начальнік інфлянцкіх павета Віцебскай губерні, віленскі, віцебскі, магілёскі губернатары, старшыні следчых камісія. Восенню 1864 г. у канцылярыю Мураёва сталі паступаць першыя нарысы. Іх абагульненнем займася са сваімі памочнікамі генерал-маёр Васіль Фёдаравіч Ратч (1816 – 1870 гг.). Вынікам стала двухтомавая праца, выдадзеная  1867 – 1868 гг.: «Сведения о польском мятеже 1863 года в Северо-Западном крае». Затым кнігу пераклалі на французскую мову і выдалі  Парыжы.
Одним из первых официальных историографов восстания стал царский генерал В. Ратч, по личному поручению М. Муравьева написавший два тома «Сведений о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной России», изданных в Вильне в 1867-1868 гг. Как отмечал автор, он использовал в ходе работы официальную переписку, следственные дела, конфискованные бумаги, книги, брошюры и «некоторые устные сообщения».
В работе В. Ратча содержатся сведения о важнейших положениях программы К. Калиновского: об уничтожении дворянства, о ликвидации помещичьего землевладения путем крестьянской революции, о необходимости создания крестьянской революционной организации и связи восстания в Беларуси и Литве с польским национальным освободительным движением и народной революцией, готовившейся в России, о праве Беларуси и Литвы на самостоятельное государственное существование. Царский историк отмечал, что «Калиновский вовсе не имел намерения работать для Польши, он опасался того слияния с Польшей, при котором от нее нельзя было бы и отвязаться».

Інстытут гісторыі АН БССР у 1929
·1945 гг.

15 кастрычніка 1929 г. Інстытут беларускай культуры бы рэарганізаваны  Акадэмію навук БССР (БАН). Прада, не се даследчыкі згодны з жываннем тэрміна «рэарганізацыя». Па сутнасці, гэта была новая навуковая станова, якая структурна адпавядала сістэме навуковых установа СССР. Акадэмік М.М.Пакроскі віта утварэнне АН БССР. Ён лічы, што гэтай падзеяй «можна прадэманстраваць пыхліваму польскаму раду, што яму не варта даручаць пісаць кнігі па гісторыі Беларусі польскім атарам і што тут маецца высокага зроню навука».
Гістарычныя даследаванні праводзіліся  Інстытуце гістарычных навук БАН, які складася з пяці камісія: гісторыі Беларусі, археаграфічнай, археалагічнай, гісторыі беларускага мастацтва і сеагульнай гісторыі. Штат супрацоніка інстытута першапачаткова склада 9 чалавек.
У сакавіку 1931 г. Інстытут гістарычных навук бы рэарганізаваны  Інстытут гісторыі АН БССР. Спачатку  ім дзейнічала чатыры секцыі: гісторыі Беларусі, гісторыі Захада, археалогіі, этнаграфіі, а вось у 1940 г. толькі тры: гісторыі Беларусі і народа СССР, археалогіі, этнаграфіі і фальклору. У даваенны перыяд гэтую навукова-даследчую станову значальвалі Усевалад Макаравіч Ігнатоскі (1929 – 1931 гг.), Павел Восіпавіч Горын (1931 –1936 гг.), Васіль Карпавіч Шчарбако (1936 – 1937 гг.), Мікалай Міхайлавіч Нікольскі (1937 – 1953 гг.).
Супрацонікі Інстытута гісторыі АН БССР у даваенны перыяд займаліся падрыхтокай абагульняльных праца па гісторыі Беларусі. Напрыклад, акадэмік В.К.Шчарбако у 1934 г. выда першую частку «Нарыса па гісторыі Беларусі», напісаных з пазіцыя марксісцкай метадалогіі. Калекты атара пад кіраніцтвам У.І.Пічэты падрыхтава і выда «Нарысы па гісторыі Беларусі. Ч. 1» (1941 г.). Рыхтаваліся падручнікі па гісторыі Беларусі для сярэдняй школы і ВНУ. Але да Вялікай Айчыннай вайны здолелі асвяціць айчынную гісторыю да 1900 года (для школа) і да 30-х гг. ХІХ ст. (для ВНУ).
У Інстытуте гісторыі даследаваліся тэмы руска-амерыканскіх адносіна у канцы ХІХ – пачатку ХХ ст., Мінскага Савета  1917 г., матыва класавай барацьбы  фальклоры, рэвалюцыі 1905 г. у Польшчы, рэформы 1861 г. у Беларусі, прамысловага крызісу пачатку ХХ стагоддзя. У Беларускую Савецкую Энцыклапедыю супрацонікі Інстытута напісалі 486 артыкула.
У 30-я гг. актуальнай праблемай становіцца гісторыя пралетарыята Беларусі. Пастанова ЦК ВКП(б) патрабавала вывучэння гісторыі фабрык і завода. Таму пры Інстытуте гісторыі бы створаны сакратарыят гісторыі фабрык і завода БССР. Цэнтральнае бюро краязнаства рыхтавала кнігу «История фабрик и заводов». А часопіс «Савецкая краіна» нават апублікава артыкул метадычнага характару аб зборы матэрыяла па гісторыі фабрык і завода. Шмат увагі надавалася публікацыі архіных матэрыяла. Разам з Цэнтральным архівам БССР бы распрацаваны план серыйнага выдання крыніца па гісторыі Беларусі. Супрацонікі інсты-тута падрыхтавалі і выпусцілі два тома дакумента: «Гісторыя Беларусі  дакументах і матэрыялах, т. 1» (1936 г.), «Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі, т. 2» (1940 г.).
У даваенны перыяд Інстытут гісторыі пача праводзіць гістарычныя навуковыя канферэнцыі. У студзені 1935 г. больш за 200 выкладчыка і навуковых работніка рэспублікі прынялі дзел у навуковай канферэнцыі, падрыхтаванай Інстытутам гісторыі і Наркаматам асветы БССР. На ёй разглядалася рэалізацыя пастановы СНК СССР і ЦК ВКП(б) «Аб выкладанні грамадзянскай гісторыі  школах СССР», былі заслуханы справаздачы акадэміка В.К.Шчарбакова аб стане навукова-даследчай працы і гістарычнай адукацыі, акадэміка У.М.Перцава аб выкладанні гісторыі  школах БССР.
У сакавіку 1939 г. адбылася навукова-тэарэтычная канферэнцыя, падрыхтаваная Інстытутам гісторыі АН БССР. Была абмеркавана справаздача акадэміка М.М.Нікольскага аб плане даследавання інстытута, заслуханы паведамленні аб падрыхтоцы падручніка па гісторыі БССР для ВНУ і школа, разгледжана пытанне аховы помніка гісторыі і рэвалюцыйнага руху і інш.
Наступная навуковая канферэнцыя прайшла  студзені 1941 г. Яна насіла праблемны характар у сэнсе разглядаемых пытання. Яе дзельнікі абмеркавалі даклады аб паходжанні беларускага народа, аб пастанні 1863 г., аб адналенні народнай гаспадаркі і культуры пасля грамадзянскай вайны, індустрыялізацыі  БССР.
Нельга абмінуць негатыны плы камандна-адміністрацыйнай сістэмы на дзейнасць Інстытута гісторыі. Хваля рэпрэсія закранула яго супрацоніка. У лістападзе 1932 г. вучоны сакратар Інстытута гісторыі В.Карніенка на запыт ЦК КП(б)Б падрыхтава даклад у форме даносу аб навуковай і палітычнай дзейнасці Інстытута гісторыі. На яго думку, яшчэ  Інбелкульте з 1925 г. пачалася прапаганда «нацыянал-дэмакратызму». Прычыну «небяспечнай сітуацыі на гістарычным фронце» В.Карніенка бачы у дзейнасці кіраніцтва Прэзідыма АН БССР. Было казана, што толькі 27,3 % супрацоніка Інстытута гісторыі з’яляліся членамі ВКП(б). Да найбольш «каштоных» кадра В.Карніенка аднёс П.В.Горына, В.К.Шчарбакова, М.М.Нікольскага, В.Д.Дружчыца. Беспартыйны гісторык У.Гесэн бы названы «сапрадным ворагам», а яго кватэра – «штаб-кватэрай трацкісцка-бундаскіх элемента».
Ужо  1936 г. у Інстытуце гісторыі адбылася чыстка ад «шкодных трацкісцкіх і нацдэмаскіх элемента». А з наступнага года наркам НКУС БССР Наседкін пача рэгулярны пошук «злосных ворага Савецкай улады» у АН БССР. Колькасць аспіранта скарацілася са 139 да 6. А  самім Інстытуце гісторыі за перыяд з 1932 па 1937 гг. з 97 запланаваных да публікацыі праца выйшла 10 (прычым 7 з іх канфіскавалі). Былі рэпрэсаваныя Е.І.Рылін, С.М.Некрашэвіч, З.Ф.Жылуновіч, І.З.Сурта, С.Ю.Матулайціс, Б.А.Тарашкевіч, В.А.Сербента і іншыя. Калі штат Інстытута  1930 г. склада 20 чалавек, то  1941 г. – толькі 22.


БІЛЕТ 18
Грамадская і навуковая дзейнасць З.Я. Даленгі-Хадакоскага.

Заснавальнікам навуковай археалогіі  Беларусі лічыцца Адам Чарноцкі (Зарыян Даленга-Хадакоскі).
Зарыян Якалевіч Даленга-Хадакоскі (1784 – 1825 гг.) нарадзіся  фальварку Падгайная на Лагойшчыне  шляхецкай сям’і. Вучыся  слуцкім каталіцкім вучылішчы і Крамянецкім юрыдычным ліцэі. Працава хатнім настанікам, прыватным адвакатам, упраляючым маёнтка графа Ю.Несялоскага. За падтрымку Напалеона лішыся шляхецтва, бы разжалаваны  салдаты. Уцёк з планам Бабруйскай крэпасці  Варшаву. Пасля 1812 г. узя пседанім – Даленга-Хадакоскі.
Вучоны падтрымліва сувязі з «Таварыствам аматара навук» у Варшаве, дасыла туды свае нататкі па розных праблемах старажытнай гісторыі, этнаграфіі і фальклору. Амаль адначаосва ён прапанава свае паслугі пецярбургскаму «Вольнаму таварыству аматара расійскай славеснасці». У 1819 г., калі кіраніком таварыства ста дзекабрыст Фёдар Мікалаевіч Глінка, Даленга-Хадакоскі вайшо у яго склад.
У час падарожжа па Беларусі і Украіне даследчык адчу цяжкасці  зборы навуковага матэрыялу з-за адсутнасці адпаведных дакумента. Таму  снежні 1818 г. З. Даленга-Хадакоскі упершыню на Беларусі атрыма ад Віленскага універсітэта дазвол (адкрыты ліст) на правядзенне раскопак. Даследава гарадзішчы  Полацку, Віцебску, Тураве, Бабруйскім павеце, каля Брэста, Гомеля, Магілёва, рабі запісы фальклору, абрада, мясцовых дыялекта.
У найбольш значнай працы «Пра славяншчыну да хрысціянства» (1818 г.) упершыню зрабі спробу паказаць старажытнаславянскі побыт, культуру і народную творчасць у дахрысціянскі перыяд. Таксама крытыкава некаторыя палажэнні М.М. Карамзіна і дакладня факты з гісторыі Беларусі  кнізе «Даследаванні адносна рускай гісторыі» (1819 г.).
Ён скла чатырохтомны «Слонік назва гарадзішча і рочышча» (1844 г.). Па звестках Г.А.Каханоскага, у ім налічваецца каля 200 пункта на тэрыторыі Беларусі.
Даленга-Хадакоскі лічыцца заснавальнікам гістарычнай геаграфіі  Беларусі. Ён першым пача складаць «Славянскую геаграфію». Таксама даследчык першым узяся за вывучэнне старажытных шляхо зносін. Са спасылкай на гістарычныя крыніцы прасачы на беларускіх землях перавалачныя дарогі з Кіева  Полацк, Прыпяцкі водны шлях.
Даленга-Хадакоскі  працах «Праект вучонага падарожжа па Расіі для вытлумачэння старажытнай славянскай гісторыі» (1820 г.), «Гістарычная сістэма Хадакоскага» (1838 г.) абгрунтава археалагічную тэорыю гарадзішча, вызначы прынцыпы збору фальклору і дыялектнай лексікі, паказа тэрыторыю пашырэння беларускай мовы, упершыню  славістыкі прадэманстрава ролю тапанімікі  гістарычных даследаваннях. Л.А.Малаш-Аксамітава назвала даследчыка «першым беларускім мовазнацам, фалькларыстам, археолагам і этнографам». Фальклорны архі З. Даленгі-Хадакоскага паралельна са зборам серба Вука Караджыча – першы і самы багаты збор фальклору славянскіх народа па колькасці запіса і па велічыні ахопленай тэрыторыі.

Інстытут беларускай культуры. Ператварэнне ІБК  Беларускую акадэмію навук.

Вядучай навуковай установай акадэмічнага профілю  20-я гг. ХХ ст. з’яляся Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт), створаны  лістападзе-студзені 1921 г. на базе навукова-тэрміналагічнай камісіі. Яго першым старшынёй бы выбраны С.М.Некрашэвіч, а затым У.М.Ігнатоскі.
Усевалад Макаравіч Ігнатоскі (1881 – 1931 гг.) нарадзіся  в. Такары Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Пасля заканчэння Тартускага універсітэта (1911 г.) працава у Віленскай прыватнай жаночай гімназіі, затым у Мінскім настаніцкім інстытуце. Прыма актыны дзел у палітычных падзеях 1917 – 1919 гг. на тэрыторыі Беларусі. Займа шэраг адказных пасад ва радзе БССР (наркам земляробства, наркам асветы). З 1926 г. старшыня, а затым прэзідэнт Інбелкульта. Першы прэзідэнт АН БССР і першы дырэктар Інстытута гісторыі АН БССР. У 20-я гг. напіса больш за 20 навуковых прац.
Спачатку  Інбелкульте было две секцыі: гуманітарная і прыроды. Але асноныя даследаванні з-за недахопу матэрыяльных сродка вяліся па гуманітарным навукам. Працавалі секцыі і камісіі па складанні слоніка жывой беларускай мовы, дыялекталагічная, бібліяграфічная, літаратурна-мастацкая, культурна-гістарычная і інш.
У сакавіку 1924 г. былі арганізаваны новыя секцыі па этнаграфіі і геаграфіі, мастацтву, праву, педагогіке, медыка-ветэрынарная, сацыяльна-эканамічная. Ужо  пачатку 1926 г. у Інбелкульте секцый стала 8, у тым ліку сацыяльна-гістарычная пад кіраніцтвам У.І.Пічэты.
На хвалі беларусізацыі  Інбелкульте з 1924 г. пачалі дзейнічаць польскі і ярэйскі нацыянальныя аддзелы, а пазней літоская і латышская кафедры. Аддзелы складаліся з сектара, сярод якіх абавязкова бы гістарычны.
Таксама  Інбелкульте з кастрычніка 1925 г. як навуковае таварыства дзейнічала гісторыка-археалагічная камісія на чале з М.В.Донар-Запольскім. Яна займалася вывучэннем гістарычных крыніц. У прыватнасці, бы падрыхтаваны другі том «Беларускага архіва», выдаваліся «Працы і матэрыялы па гісторыі і археалогіі Беларусі», «Запіскі аддзела гуманітарных навук». Буйным мерапрыемствам стала правядзенне  Мінску  студзені 1926 г. Першага з’езда даследчыка археалогіі і археаграфіі Беларусі.
Спецыяльная камісія інстытута (Я.Л.Дыла, З.Ф.Жылуновіч, М.А.Ляко, В.Ф.Шаранговіч і інш.) вывучала праблемы гісторыі рэвалюцыйнай барацьбы. Яна выдала зборнік «Сацыялістычны рух на Беларусі  пракламацыях 1905 года» (1927 г.). Таксама яе члены прымалі дзел у стварэнні кінафільма «Кастусь Каліноскі». А вось сацыяльна-гістарычная секцыя выпусціла  1925 г. зборнік артыкула «Чатырохсотлецце беларускага друку».
У 1928 г. секцыі Інбелкульта былі ператвораны  кафедры. Да гістарычных адносіліся кафедры: гісторыі Беларусі, гісторыі беларускага права, археалогіі і этнаграфіі, усеагульнай гісторыі. Таксама дзейнічалі археаграфічная камісія, камісіі па гісторыі гарадо, гісторыі народнай адукацыі, па вывучэнню Заходняй Беларусі і інш.
Тым самым Інбелкульт пакла пачатак планаваму вывучэнню гісторыі Беларусі як самастойнага накірунку гістарычнай навукі.
15 кастрычніка 1929 г. Інстытут беларускай культуры бы рэарганізаваны  Акадэмію навук БССР (БАН). Прада, не се даследчыкі згодны з жываннем тэрміна «рэарганізацыя». Па сутнасці гэта была новая навуковая станова, якая структурна адпавядала сістэме навуковых устано СССР. Акадэмік М.М.Пакроскі віта утварэнне АН БССР. Ён лічы, што гэтай падзеяй «можна прадэманстраваць пыхліваму польскаму раду, што яму не варта даручаць пісаць кнігі па гісторыі Беларусі польскім атарам, і што тут маецца высокага зроню навука».

БІЛЕТ 19
Полацкая акадэмія. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Том 5. Стар. 531.

Полацкая акадэмія гэта вышэйшая на-вучальная станова з усімі правамі універciтэта, створаная на аснове Полацкага езуіцкага калегiюма. Урачыстае адкрыцце акадэмii адбылося 10 чэрвеня 1812 года, але  сувязі з паходам Напалеона заняткі  ей пачаліся толькі 8 студзеня 1813 года.
Акадэмія мела тры факультэты: тэалагічны, філасофii, вольных навук і старажытных і сучасных мова. Тут пад кіраніцтвам сарака прафесара займаліся блізу шасцісот студэнта. Адукацыя была грунтоная i рознабаковая. Ейны зровень бы намнога вышэйшы, чым у навучальных установах Расеi, таму нярэдка адтуль прыязджалi вучыцца  Полацак. На філалагiчным факультэце, напрыклад, выкладалi лацінскую, грэцкую, старажытна-ярэйскую, польскую, расейскую, французскую, нямецкую, iталійскую, арабскую i ярыйскую мовы i створаныя на iх літаратуры. 40 000 тамо налiчвала акадэмiчная бібліятэка. Папаняліся экспазіцыі адчыненага яшчэ  1787 годзе музея i карціннай галерэі.
У друкарнi, ці, дакладней, у выдавецтве, што дзейнічала пры акадэмii, выйшлі падручнікі замежных мова, матэматыкі, паэтыкі i рыторыкі, друкаваліся навуковыя трактаты, капендары i літаратурныя зборнікi. У Полацку пабачылі свет «Слонік старажытнасця» i «Лацiнска-польскi лексікон», былі перавыдадзены творы Фэдра Цыцэрона, Тыбула, Нэпота, ды iншых антычных i новых атара. Выходзі iлюстраваны літаратурна-навуковы часопіс «Месячнік По-лацкі», атарамі якога былі пераважна студэнты i выкладчыкі.
3 аудыторый акадэміі пачалі свой шлях гiсторык, археолаг i этнограф Канстанцін Тышкевіч, астраном i філосаф Якуб Накцыяновіч, пісьменнік Юзаф Масальскi. У полацкай альма-матэр вучыся мастак Валянцін Ваньковіч. Дыплом гэтай установы атрыма атар славутага «Шляхціча Завальнi», адзін з пачынальніка новай беларускай літаратуры Ян Баршчэскi. Пералiк вядомых iменау мог быць шматкроць дажэйшы, ды нажаль Полацак бы унiверсiтэцкім горадам усяго восем гадо.
Дэмакратычныя навучальныя становы зрабіліся на захопленых Расеяй землях магутнай духонай апазіцыяй каланізатарам. Полацкую прафесуру абвінавацілі  выхаванні антырадавых настроя i  1820 годзе з царскай канцылярыі выйша указ «Полоцкую академию и подведомственные ей училища упразднить».
У сярэдзіне XIX стагоддзя  Беларуci не засталося ніводнай вышэйшай навучальнай установы. Царскія лады зачынялі iх, баючыся росту нацыянальна-вызвольнага руху. Вiленскi універсiтэт, Горы-Горацкi земляробчы iнстытут... У 1820 годзе, пасля смерці генерала Ордэна езуіта Тадэвуша Бжазоскага, езуіты былі высланы з Расійскай імперыі, а Полацкая акадэмія ліквідавана.

М.В. Донар-Запольскі і станаленне беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. 3 том. Стар. 272-273.

Пачынальнікам дэмакратычнай тэндэнцыі  беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі лічыцца Мітрафан Донар-Запольскі.
Мітрафан Віктаравіч Донар-Запольскі (1867 – 1934 гг.) нарадзіся  сям'і дробнага шляхціца Віктара Марцінавіча Донар-Запольскага  г. Рэчыца Мазырскага павета Мінскай губерні. Скончы народнае вучылішча  Баранавічах, вучыся  Мінскай гімназіі, Мазырскай прагімназіі, Кіескай 1-й гімназіі, якую скончы экстэрнам. Затым прадожы адукацыю на гісторыка-філалагічным факультэце Кіескага універсітэта, які скончы у 1894 г.
У студэнцкія гады Донар-Запольскі пача актына займацца этнаграфічнай дзейнасцю і супрацонічаць з ліберальнай газетай «Минский листок». Па вынікам экспедыцый на тэрыторыю Беларусі з’явіся шэраг артыкула пад агульнай назвай «Белорусское прошлое» (1888 г.). Атар у іх вызначы контуры канцэпцыі нацыянальнай гісторыі Беларусі: «беларускае племя» мае ласную гісторыю, «беларускае племя» мае этнаграфічныя асаблівасці, «беларускае племя» – самы «чысты» тып славянства, беларуская гаворка паходзіць ад гаворкі крывічо, дрыгавічо і радзіміча.
У 1891 г. выходзіць з друку праца Донар-Запольскага «Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца ХII столетия», у якой даследчык раскры працэс утварэння дзяржанасці на тэрыторыі Беларусі на аснове каланізацыйнай тэорыі. Спецыфіку палітычнага развіцця крывіцка-дрыгавіцкіх зямель гісторык убачы у іх ускраінным геаграфічным становішчы, што прывяло да фарміравання асобнай ад Кіескай Русі дзяржанасці.
У студэнцкія гады Донар-Запольскі надрукава больш за 40 артыкула, нататак, рэцэнзій, у асноным па этнаграфіі беларуса. Ён рэцэнзава навуковыя працы таікх вядомых даследчыка як М.Янчук, А.Семянтоскі.
Ужо тады Донар-Запольскі робіць спробу стварэння «беларускага гуртка», выношвае ідэю выдання беларускага часопіса, арганізацыі навуковага таварыства, адкрыцця публічнай бібліятэкі  Мінску і інш. У 1890 г. ён пазнаёміся з Я.Ляцкім, у той час студэнтам Маскоскага універсітэта, у будучым вядомым беларускім гісторыкам і этнографам, які пача весці агітацыю за стварэнне гуртка сярод студэнта-беларуса у Маскве. Аднак справа практычна не зрушылася з месца. 26 студзеня 1894 г. Ляцкі піса М.В.Донар-Запольскаму з Масквы: «Да нашай мілай Беларусі тут нікому і справы няма. Навуковыя таварыствы робяць сваю кар’еру, часопісы і газеты яляюць сабой па большай частцы акцыянерныя таварыствы на паях... Для грамадства Беларусь нейкая ярэйска-польская краіна...».
У 1894 г. Донар-Запольскі заканчвае Кіескі універсітэт. Старшыня экзаменацыйнай камісіі прафесар Ф.Зялінскі адзначы, што выпускнік «валодае рэдкасным для яго зросту аб’ёмам веда, выключнай працаздольнасцю і выключнымі прыроднымі здольнасцямі».
Пасля заканчэння універсітэта навуковы кіранік, загадчык кафедры рускай гісторыі, прафесар У.Б.Антановіч садзейніча накіраванню юнака для далейшай навуковай падрыхтокі  Маскву са стыпендыяй 600 рублё. У 1895 г. Донар-Запольскі пачынае працаваць пазаштатным памочнікам архіварыса Маскоскага архіва Міністэрства юстыцыі, а з 1898 г. – штатным памочнікам. Асноную вагу ён канцэнтруе на вывучэнні дакумента Літоскай Метрыкі. Адначасова, каб здабыць сродкі для жыцця, ён працуе  прыватнай жаночай гімназіі Ржэскай, дае прыватныя рокі.
З гэтага часу пачынаецца дзейнасць Донар-Запольскага  галіне археаграфіі і крыніцазнаства. У 1897 г. выходзяць два тамы «Документов Московского архива Министерства юстиции», затым працы «Литовские упоминки татарским ордам: Скарбовая книга Метрики Литовской 1502-1509 гг.» (1898 г.), «Акты Литовско-Русского государства (ХІV – ХVІ ст.)» (1899 г.). У 1898 г. ён упершыню надрукава поны тэкст Баркулабаскай хронікі.
У Маскве даследчык садзейніча арганізацыі Археаграфічнай камісіі пры Маскоскім археалагічным таварыстве, якім кірава пяць гадо. Ён таксама працуе прыват-дацэнтам кафедры рускай гісторыі Маскоскага універсітэта, якую значальва знакаміты гісторык В.В.Ключэскі: чытае спецкурсы пра рэформы Аляксандра І, лекцыі па гісторыі дзекабрыста, вядзе практычныя заняткі па гісторыі Расіі ХVІІ ст.
Менавіта маскоскі перыяд творчасці Донар-Запольскага прадвызначы галоны накірунак навуковых даследавання вучонага – эканамічную гісторыю. У 1901 г. ён абарані у Кіеве магістэрскую дысертацыю «Государственное хозяйство ВКЛ при Ягеллонах». Яна пазней была выдадзена асобнай кнігай і атрымала прэмію імя П.Бацюшкава. Прафесарамі Кіескага універсітэта Антановічам і Галубоскім праца была ацэнена як «вельмі каштоны клад у навуку». Даследаванне сведчыла пра схільнасць гісторыка да эканамічнага матэрыялізму і пазітывісцкай канцэпцыі Антановіча.
У 1901 г. ён вяртаецца  Кіе. Сам даследчык пача працаваць прыват-дацэнтам, затым ардынарным прафесарам і загадчыкам кафедры рускай гісторыі Кіескага універсітэта.
Донар-Запольскі надава вялікую вагу вывучэнню гісторыі Беларусі. У 1905 г. у Санкт-Пецярбургу пад рэдакцыяй В.П.Сямёнава выходзіць дзевяты том працы «Россия: Полное географическое описание нашего отечества. Настольная и дорожная книга для русских людей». Тут змешчаны два вялікія артыкулы Донар-Запольскага і Шэндрыка «Исторические судьбы Верхнего Поднепровья и Белоруссии и культурные их успехи» і «Распределение населения Верхнего Поднепровья и Белоруссии по территории, его этнический состав, быт и культура». У тым жа годзе  Маскве выходзяць два тамы «Русской истории в очерках и статьях» пад рэдакцыяй Донар-Запольскага, а  Кіеве зборнік артыкула «Из истории общественных течений в России», дзе змешчаны шэраг яго прац.
У 1905 г. Донар-Запольскі абарані доктарскую дысертацыю «Очерки по истории западнорусского крестьянства в ХVI в.», у якой галоную вагу прысвяці аграрнай рэформе Жыгімонта ІІ Агуста. Яна выходзіць асобным выданнем. Прафесар М.К.Любаскі  сваёй рэцэнзіі да працы Донар-Запольскага высокую ацэнку.
У 1908 г. даследчык арганізуе  Кіеве Камерцыйны інстытут. У ім было два аддзяленні: камерцыйнае і эканамічнае, з чатырохгадовым тэрмінам навучання і Музей таваразнаства. Донар-Запольскі выкарыста вопыт работы камерцыйных навучальных устано Германіі, вышэйшых камерцыйных курса у Маскве.
У 1907 г. інстытут займа невялікі будынак, а  1917 г. з’яляся ласнікам некалькіх шматпавярховых будынка з вялікімі заламі і адыторыямі. Былі створаны багатая бібліятэка, кабінеты: фізічны, геалагічны і горназаводскай справы, статыстычны, чыгуначнай, страхавой справы, кабінет гігіены, працавалі лабараторыі сельскагаспадарчага таваразнаства, хіміі і інш.
Вялікая вага  інстытуце надавалася фундаментальнай падрыхтоцы. Вывучэнне асноных тэндэнцый развіцця Расійскай імперыі вялося  кантэксце даследавання гісторыі ерапейскай і сусветных цывілізацый. Вывучаліся англійская, нямецкая, французская мовы, мовы народа Расійскай імперыі, а таксама сербская, турэцкая, кітайская, японская і інш. Студэнты разам з выкладчыкамі ажыццялялі экскурсіі  прамысловыя цэнтры імперыі.
Наступныя работы Донар-Запольскага «Очерк экономического строя Древней Руси» (1909 г.), «История русского народного хозяйства» (1919 г.) заклалі аснову эканамічнай гісторыі  рускай, беларускай і краінскай гістарыяграфіі. Можна сцвярджаць, што даследчык з’яляецца адным з пачынальніка выкладання эканамічнай гісторыі  ВНУ Расійскай імперыі.


БІЛЕТ 20
Я.В. Турчыновіч. «Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен».

Асобую цікавасць выклікае кніга ураджэнца Магілёскай губерні, прадстаніка пецярбургскай юрыдычнай школы Восіпа Вікенцьевіча Турчыновіча (1824 - ?) «Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен», якая была выдадзена  1857 г. у Пецярбургу.
Турчыновіч першым у беларускай гістарыяграфіі паспрабава разглядзець гісторыю Беларусі як самастойны прадмет даследавання. Ён паставі перад сабой мэту ахарактарызаваць Беларусь і даказаць, што яна мае ласную гісторыю. У рэчышчы дваранскай гістарыяграфіі атар разглядзе толькі ваенна-палітычныя і рэлігійныя падзеі з мінулага Беларусі і Літвы – апіса дзеянні князё і каралё. Твор кампілятыны. Атар звё у адным творы звесткі з прац М.Догеля, А.Нарушэвіча, Т.Чацкага, І.Лялевеля, В.Тацішчава і інш. Тым не менш, кніга Турчыновіча стала важным этапам у развіцці айчыннай гістарыяграфіі. Яна трактавала гісторыю беларусі не як частку Расіі, ВКЛ ці Рэчы Паспалітай, а як гісторыю краіны і народа, маючых гістарычную спецыфіку і асаблівасці.

Беларускі дзяржаны ніверсітэт.

Пачатак падрыхтокі кадра гісторыка у БССР звязаны з Беларускім дзяржаным універсітэтам, пастаналенне аб арганізацый якога было прынята 25 лютага 1919 г. Арганізацыйныя работы, аднак, зацягнуліся  сувязі з часовай акупацыяй Мінска польскімі войскамі. Афіцыйнае адкрыццё БДУ адбылося 30 кастрычніка 1921 г. г. Дарэчы, першая лекцыя, якую прачыта ва універсітэце гісторык Дзмітрый Пятровіч Канчалоскі, называлася «Пра сусветную гісторыю», а першым рэктарам ста У.І.Пічэта.
Першапачаткова падрыхтока гістарычных кадра ажыццялялася на грамадска-педагагічным аддзяленні факультэта грамадскіх навук (першы дэкан У.М.Ігнатоскі). Сама ідэя падобных факультэта была прапанавана старшынёй Камісіі ВНУ пры Наркамаце асветы РСФСР М.М.Пакроскім. Выкладанне там вялося з пазіцыя марксізму-ленінізму, а сярод педагагічных работніка і студэнта пераважалі камуністы.
У 1922 г. грамадска-педагагічнае аддзяленне было рэарганізавана  сацыяльна-гістарычнае і вайшло  склад педагагічнага факультэта універсітэта. На яго сацыяльна-гістарычным аддзяленні (1 – 2 курсы) у 1922/1923 навучальным годзе займаліся 357 студэнта ва зросце ад 18 да 65 гадо. Кафедры  той час існавалі мона. Часам яны складаліся з аднаго прафесара. Але тэрмін «гісторыя» гуча у назвах кафедра: гісторыі заходнеерапейскай літаратуры, усеагульнай гісторыі, гісторыі рэлігіі і Старажытнага ѕсходу, гісторыі Беларусі, рускай гісторыі і інш. Пад уплывам беларусізацыі 65 % навучальных курса выкладалася на беларускай мове, 20 % – на рускай, 15 % – на ярэйскай. Усе экзамены і залікісдаваліся на беларускай мове.
Дзякуючы намаганням прафесара Пічэты ва універсітэцкай адукацыі пачэснае месца занялі такія дысцыпліны, як гісторыя Беларусі, гісторыя народнай гаспадаркі БССР, гісторыя рускага і беларускага права. У цэнтры гэтай працы стаялі М.В.Донар-Запольскі, У.М.Ігнатоскі, Ф.Ф.Турук, Д.А.Дудко, К.І.Кернажыцкі,
В.Д.Дружчыц, М.М.Шчакаціхін, пра якіх з удзячнасцю спаміналі першыя студэнты сацыяльна-гістарычнага аддзялення педагагічнага факультэта.
Для мацавання выкладчыцкіх кадра у БДУ Наркамат асветы РСФСР накірава туды групу вучоных-гісторыка – У.М.Дз’якава, Д.А.Жарынава, М.М.Нікольскага, У.М.Перцава, А.А.Савіча. Таксама СНК РСФСР у 1921 г. прыня спецыяльны дэкрэт аб адкліканні з установа РСФСР раджэнца Беларусі.
7 ліпеня 1931 г. на базе педагагічнага факультэта БДУ была створана самастойная навучальная станова – Вышэйшы педагагічны інстытут. Ён складася з трох факультэта, у тым ліку сацыяльна-эканамічнага. У ім на пачатак 1931/1932 навучальнага года вучыліся 160 студэнта. Факультэт складася з гістарычнага і эканамічнага аддзялення. У 1933 г. на сацыяльна-эканамічным факультэце была створана кафедра гісторыі СССР і БССР пад кіра- ніцтвам акадэміка В.К.Шчарбакова.
16 мая 1934 г. выйшла пастанова СНК СССР і ЦК ВКП(б) «Аб выкладанні грамадзянскай гісторыі  школах СССР». На яе падставе сацыяльна-эканамічны факультэт бы падзелены на гістарычны і геаграфічны факультэты. Першы набор на гістарычны факультэт у 1934/1935 навучальным годзе склада 175 чалавек, з іх на гістарычнае аддзяленне – 100 студэнта. Дэканам бы прызначаны акадэмік В.К.Шчарбако. На факультэце былі арганізаваны кафедры гісторыі ВКП(б), гісторыі старажытнага часу і сярэдніх вяко, гісторыі СССР і БССР, новай і найношай гісторыі. Працавалі 18 выкладчыка. Кафедра гісторыі СССР і БССР вылучылася з кафедры сеагульнай гісторыі  1936 г. На ёй працавалі А.П.П’янко, Д.А.Дудко, Ц.С.Гарбуно. Нягледзячы на неспрыяльныя мовы, у 1940 г. была створана першая універсітэцкая праграма курсу «Гісторыя Беларусі», выкладчыкі прынялі дзел у падрыхтоцы дапаможніка «Гісторыя Беларусі  дакументах і матэрыялах». У 1939 г. на гістфаку адбылася абарона першай кандыдацкай дысертацыі.
З другой паловы 20-х гг. аснонай формай падрыхтокі спецыяліста вышэйшай кваліфікацыі становіцца аспірантура. 6 жніня 1927 г. СНК БССР зацвердзі «Палажэнне аб навуковых работніках вышэйшых навучальных установа і навуковых установа БССР». На падставе гэтага дакумента была адчынена аспірантура  БДУ і Інбелкульте, а з 1930 г. – у Інстытуте гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б. У ліку першых аспіранта БДУ былі вучні У.І.Пічэты – А.Бурдзейка, Ф.Забела, К.Кернажыцкі. У аспірантуру маглі паступаць асобы, якія мелі вышэйшую гістарычную адукацыю. У адпаведнасці з палажэннем аб арганізацыі аспірантуры не менш чым палову аспіранта павінны былі складаць выхадцы з рабочых і сялян ва зросце да 37 гадо. Першапачаткова паступаючыя прадсталялі рэферат па гісторыі і праходзілі субяседаванне па асноных грамадскіх дысцыплінах (дыялектычнаму матэрыялізму, палітычнай эканоміі, ленінізму, гісторыі класавай барацьбы, гісторыі партыі). Пазней былі ведзены ступныя экзамены па грамадскіх навуках і гісторыі. Тэрмін навучання для аспіранта склада тры гады. У першы год навучання вывучалі дыялектычны і гістарычны матэрыялізм, ленінізм і гісторыю ВКП(б). Другі год адводзіся на вывучэнне гісторыі КП(б)Б і рэвалюцыйнага руху  Беларусі. Трэці год аспіранты самастойна распрацовалі навуковую гістарычную праблему і прымалі дзел у навукова-даследчай дзейнасці. Ужо з другога курсу се аспіранты абавязкова павінны былі займацца выкладчыцкай дзейнасцю.
Для атрымання вучоных ступеня кандыдата і доктара навук уводзілася публічная абарона дысертацыя. Аднак ступень доктара навук магла прысуджацца і без абароны вучоным, вядомым сваім укладам у развіццё навукі. Таксама ступень доктара навук атама- тычна прысвойвалася акадэмікам саюзных і рэспубліканскіх Акадэмія навук. У сакавіку 1937 г. у БДУ бы створаны Вучоны савет па аба- роне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацыя па гістарычных навуках. Яго праца садзейнічала росту нацыянальных навуковых кадра.


БІЛЕТ 21
І.І. Грыгаровіч. «Беларускі архі старажытных грамат».

І.І. Грыгаровіч. «Беларускі архі старажытных грамат».
Пансіянерам графа М.Румянцава з’яляся Іван Грыгаровіч. Іван Іванавіч Грыгаровіч (1790 (1792) – 1852 гг.) нарадзіся  Прапойску (Слагарадзе) Магілёскай губерні  шматдзетнай сям’і правасланага святара. Маці – пляменніца вядомага беларускага архіепіскапа Г.Каніскага. Пасля заканчэння Магілёскай духонай семінарыі працава выкладчыкам у Магілёскім духоным вучылішчы. З 1820 г. саборны протаіерэй, рэктар Гомельскага духонага вучылішча. На сродкі графа М.Румянцава атрыма адукацыю  Духонай акадэміі Пецярбурга. У 1829 г. прызначаны рэктарам мясцовых навучальных установа у Віцебску. З 1831 г. жы у Пецярбургу і служы пры царкве лейб-гвардыі Фінляндскага палка, з 1838 г. пры царкве Анічкава палаца. Пахаваны на Волкавых могілках у Пецярбургу.
Навуковай дзейнасцю Грыгаровіч пача займацца падчас вучобы  Пецярбургскай духонай акадэміі. Па даручэнні свайго апекуна ён шука у бібліятэках і архівах рэдкія творы, прапанова іх да выдання, збіра звесткі  рукапісах, пераклада дакументы з лацінскай і польскай мова, апісва рукапісныя кнігі з Румянцаскай бібліятэкі. У прыватнасці, ім складзена апісанне Дабрылава евангелля 1164 г., Кормчай кнігі і Служэбніка ХІV ст., Ларышаскага евангелля ХІІІ ст.
Знойдзеныя матэрыялы ляглі  аснову зборніка «Беларускі архі старажытных грамат» – першага  беларускай навуцы археаграфічнага зборніка. Першая частка была выдадзена на сродкі Румянцава  1824 г. Выданне ключала 57 старажытных акта, у асноным з гісторыі Магілёва ХV – XVIII стст. У прадмове атар падкрэсліва, што гэтыя дакументы «з’яляюцца крыніцай па гісторыі Беларусі, царконай і грамадзянскай, і  гэтых адносінах змяшчаюць у сабе шмат вартага і цікавага». Пры сім станочым значэнні гэтага выдання для развіцця айчыннай гістарыяграфіі нельга не адзначыць яго ідэалагічны характар. Зборнік «выяля», на думку гісторыка, «дух папізма» і той уціск ад яго, які прыйшлося вынесці правасланым у Беларусі. З гэтым згаджася і сам М.Румянца.
У Гомелі Грыгаровіч падрыхтава кандыдацкую дысертацыю пра нагародскіх пасадніка («Исторический и хронологический опыт о Посадниках Новгородских: Из древних русских летописей»), за што атрыма ступень кандыдата багаслоя. Знаходзячыся  Віцебску, гісторык зрабі першую спробу навуковага апісання Спаса-Ефрасіннескай царквы  Полацку («Вести о древнем храме Христа Спасителя, построеннога в ХІІ в. преподобной Ефросиньей вблизи Полоцка»).
Пецярбургскі перыяд навуковай творчасці даследчыка звязаны з працай над другой і трэцяй часткамі «Беларускага архіва старажытных грамат». Збіраць дакументы яму дапамагалі супрацонікі графа М.Румянцава. Але другая частка зборніка засталася  рукапісу. Спробы Грыгаровіча зацікавіць выданнем мітрапаліта Балхавіцінава, Акадэмію навук, прадаць права на публікацыю ці сабраць грошы праз падпіску не прынеслі поспеху. Частку матэрыяла вучоны выкарыста пры падрыхтоцы «Актов, относящихся к истории Западной России» Пецярбургскай археаграфічнай камісіяй, членам якой ён з’яляся з 1837 г.
У апошнія гады жыцця паводле прапановы міністра народнай асветы П.А.Шырынскага-Шахматава Грыгаровіч займася складаннем слоніка беларускай мовы. Свой падыход да гэтай грунтонай працы ён вызначы наступным чынам: «Складальнік слоніка, як прадзівы летапісец, павінен запісаць усе словы, якія жывае народ у сваім хатнім побыце, у служэнні і  сваіх малітвах да Бога і  сваіх законах. Слонік ёсць летапіс мовы, і  гэты летапіс павінны быць унесены се факты, якія былі і ёсць». Але закончыць працу атар не паспе. Захаваліся рукапісы толькі на літары А, Б, В.
Пра сэнс навуковай дзейнасці Грыгаровіч піса брату Васілю: «... і наша Беларусь не зусім знікне з твару зямлі, але хай ведае свет, што былі часы, калі яна была больш сланая і дабрачынная, чым зараз». Дарэчы, дзеці напісалі на яго надмагіллі – «Ne frustra videar vixisse» («Мне здаецца, што недарэмна пражы»).

Вышэйшыя камуністычныя навучальныя становы (КУБ, ВКСГШ, КІЖ, КУНМЗ).

Камуністычны ніверсітэт Беларусі імя У. I. Леніна (КУБ) В октябре 1925 года в Минске на базе Центральной совпартшколы был основан Коммунистический университет Белоруссии имени В. И. Ленина (КУБ), который в сентябре 1932 г. был реорганизовано в Вышэйшую камуністычную сельскагаспадарчую школу (ВКСГШ).
Камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава (КІЖ) дзяржаная вышэйшая навучальная станова  Мінску  19321941 гг.
Заснаваны  1932 на базе газетнага аддзялення Камуністычнага ніверсітэта Беларусі імя В. І. Леніна. На 1 ліпеня 1934 г. у ім навучалася 189 чалавек. У гэтым жа годзе бы праведзены першы выпуск 37 будучых работніка раённага і палітаддзельскага друку[1]. Імя С. М. Кірава прысвоена  1935.
Камуністычны інстытут журналістыкі ста адзінай  краіне навучальнай становай, якая рыхтавала журналіста для раённых, абласных і рэспубліканскіх газет[2]. Прымаліся асобы з працоным стажам не менш за 3 гады і 2 гады кіранічай партыйнай ці грамадскай працы. Тэрмін навучання склада 3 года. Пры інстытуце працавала аднагадовая вячэрняя школа журналіста камсамольска-маладзёжных газет, з 1934 сектар завочнага навучання газетных кадра. У 1940 рэарганізаваны  Беларускі інстытут журналістыкі і  1941 г. спыні сваю дзейнасць.
Коммунистический университет национальных меньшинств Запада имени Мархлевского (КУНМЗ) учебное заведение Коминтерна, работавшее в 19221936 годах.
Создан по декрету СНК РСФСР от 28 ноября 1921 и подписанный Лениным в Москве при Наркомпросе для подготовки будущих революционеров и политических работников из представителей национальностей Запада СССР, на базе Литовско-еврейско-латышской, Немецкой, Польской, Румынской высших партийных школ, которые составили соответствующие секторы КУНМЗ. Позднее были организованы секторы: белорусский, болгарский, итальянский, молдавский и югославский.
14 октября 1925 г. - сентябрь 1932 г. Деятельность Коммунистического университета Белоруссии им. В.И. Ленина.
сентябрь 1932 г. - 1941 г. Деятельность Коммунистического института журналистики им. С.М. Кирова.
октябрь 1932 г. - 1939 г. Деятельность Высшей коммунистической сельскохозяйственной школы им. В.И. Ленина.


БІЛЕТ 22

Віленскія музей старажытнасця і Археалагічная камісія.

У 1842 браты Тышкевічы адкрылі  Лагойску  сваім двухпавярховым палацы першы  Беларусі музей старажытнасця. Яны не толькі адвялі пад яго тры асобныя пакоі, але і стварылі арыгінальную экспазіцыю. Галоным экскурсаводам бы іх сівы, але вельмі жвавы бацька, Пій Тышкевіч, які пражы 102 гады. У аснову музея была пакладзена хатняя мастацкая галерэя і археалагічныя знаходкі, выяленыя імі  час археалагічных экспедыцый. У музеі заховалася багатая нумізматычная калекцыя (1140 медалё і манет), бібліятэка і архі (3000 тамо, з якіх 500 самых старажытных помніка кнігадрукавання, рукапісы, стараданія геаграфічныя карты, граматы). Музей таксама ме унікальную калекцыю ручніко, сурвэтак, якія ткаліся на фабрыцы льняных і баваняных выраба, заснаванай Канстанцінам Тышкевічам у 1837 у Лагойску. Але Ястафій Тышкевіч бы незадаволены тым, што Лагойскі музей наведваюцца мала наведвальніка. Лагойск бы невялікім мястэчкам, усяго з дзвюма тысячамі жыхаро. І Ястафій задума стварыць на базе ласнага музея публічны музей у Вільні або  Менску. У 1852 браты Тышкевічы пішуць ліст у Пецярбург з просьбай дазволіць ім адкрыць публічны музей. Нарэшце бы атрыманы дазвол на стварэнне Віленскага музея старажытнасця. У аснову яго легла частка экспаната Лагойскай калекцыі: археалагічная калекцыя з 2 тыс. экспаната, карціны, антыкварыят, абразы, крыжы, 3 тыс. кніг. Нумізматыку, геральдыку, кнігі перада В. Сыракомля. Асабістыя творы, рукапісы, рэдкія гістарычныя рэчы ахвяравалі А. Кіркор, І. Ходзька, Т. Норбут, І. Крашэскі, М. Бялінскі. Віленскі музей старажытнасця бы адкрыты 1 студзеня 1856 года  памяшканні бібліятэкі Віленскага універсітэта.
Пры музеі была створана Віленская археалагічная камісія. Яе мэтай было ажыццяленне раскопак на тэрыторыі Беларусі і Літвы, каб затым гэтыя матэрыялы паступалі  музей і станавіліся аб'ектам навуковага даследавання. Мэтамі ж самога музея было калекцыянаванне стараданіх кніг, акта, рукапіса, манет, медалё, зброі, статуй і іншых прадмета, якія адносіліся да гісторыі Заходняга края Расіі, садзейнічанне захаванню помніка старажытнасці, забеспячэнне магчымасці карыстацца імі для вывучэння краю не толькі  гістарычных, але і  гандлёвых, прамысловых, сельскагаспадарчых і стратэгічных адносінах. У музеі былі таксама прадметы з старажытных замка, зброя XIX ст., Слуцкія паясы. Складзены  1858 году А. Кіркорам каталог уключа больш за 10 тыс. адзінак захавання. Папулярнасць Віленскага музея старажытнасця хутка расла, аб чым сведчыла павелічэнне колькасці наведвальніка. Навуковая дзейнасць музея атрымала даволі шырокі рэзананс. Пра яе чулі  Маскве, Кіеве, Кракаве, Адэсе. Навуковая грамадскасць прызнала заслугі Ястафія Тышкевіча: у 1859 г. яго абралі ганаровым членам Пецярбургскай Акадэміі навук. Такім чынам, 50-60 гг. XIX ст. былі перыядам здыму дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей. Але, на жаль, праіснава музей толькі 10 гадо. Прычынай разгрому Віленскага музея старажытнасця стала пастанне Кастуся Каліноскага 1863-1864 гг. Экспанаты канфісковалі і адпралялі  Маскву, перадавалі Румянцаскае музею.

В.Ю. Ластоскі. «Кароткая гісторыя Беларусі».

У 1910 г. выйшла першая сінтэтычная праца па айчыннай гісторыі, напісаная з пазіцыя беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі, «Кароткая гісторыя Беларусі» Вацлава Ластоскага. Вацла Юстынавіч Ластоскі (1883 – 1938 гг.) – беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, этнограф, публіцыст, пісьменнік, літаратуразнаца, які нарадзіся  Віленскай губерні. Ён з’яляся акадэмікам АН БССР (1928 г.). З 1902 г. член ППС на Літве, у 1906 – 1908 гг. член БСГ. Сакратар «Нашай Нівы» (1909 – 1914 гг.). Біяграфія В.Ластоскага – тыповы шлях станалення беларускай інтэлігенцыі мяжы ХІХ – ХХ стст. Ён не ме сярэдняй і вышэйшай адукацыі, але шляхам самаадукацыі кампенсава гэты недахоп.
У прадмове да кнігі Ластоскі растлумачы, чаму ён узяся за гэтую працу. На яго думку, «гісторыя – гэта фундамэнт, на каторым будуецца жыцьцё народу». Праца адметная тым, што першыню наша гісторыя падаецца не як гісторыя «сходніх крэса» Рэчы Паспалітай або Паночна-Заходняга краю Расійскай імперыі, а як гісторыя адметнай і самадастатковай Беларусі. Атарам былі выкарыстаны даследаванні этнаграфічнага, гістарычнага і статыстычнага характару расійскіх, польскіх і беларускіх навукоца, у тым ліку М.В.Каяловіча, Я.Ф.Карскага і М.В.Донар-Запольскага, апублікаваныя зборнікі дакумента. За зор даследчык узя невялікія па аб’ёме нацыянальныя гісторыі Польшчы і Украіны. Ластоскі ствары нацыянальную кампіляцыю гісторыі, змест якой выніка з палітычных патрэба і грунтавася на даследаваных гістарычных фактах.
Праца падзелена на пяць перыяда:
1) ад старажытных часо да цёка полацкіх князё у Літву (1129 г.);
2) ад вяртання полацкіх князё да смерці Вітата (1132 – 1430 гг.);
3) ад смерці Вітата да Люблінскай уніі (1430 – 1569 гг.);
4) ад Люблінскай уніі да падзела Польшчы;
5) Беларусь пад расійскім панаваннем.
Даследчыкі лічаць «Кароткую гісторыю Беларусі» «рамантызаванай» гісторыяй. Ластоскі зыходзі з пазіцыі бяскласавасці гістарычнага працэсу і спрадвечнай дэмакратычнасці беларускага грамадства. Гісторыя Беларусі ім спрымалася як гісторыя самаразвіцця грамадскай самасвядомасці, а гэта было звязана з рэлігійнасцю. Даследчык ідэалізава грамадскія структуры ХV – ХVІ стст., перабольшва ролю інтэлігенцыі  фармаванні нацыі. Відавочна і пэная мадэрнізацыя гістарычнага працэсу – пошук беларускай дзяржанасці  старажытнарускі перыяд.
Для пачатковага перыяду беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі  цэлым характэрны шэраг памылковых гістарычных палажэння. Нельга пагадзіцца з тэзісам Донар-Запольскага і Ластоскага, што Полацкае княства  ІХ – ХІІ стст. было «зыходным пунктам беларускай дзяржанасці». Атары адмалялі прызванне нармана-варага на тэрыторыю Беларусі. Таксама Донар-Запольскі выказа думку аб этнічнай «чысціні» крывічо, якія не спазналі фінскага плыву.
Спрэчным з’яляеццам тэзіс аб «дэмакратычным ладзе» Полацкага княства: быццам бы крывічы, дрыгавічы, радзімічы жылі ва заемнай згодзе са сваімі князямі. У якасці доказу Ластоскі прыводзіць прыклад шанавання Усяслава Брачыславіча мясцовым насельніцтвам, але не раскрывае летапіснае паведамленне аб «пралітай ім крыві».
Першыя нацыянальныя гісторыкі з сімпатыяй ставіліся да Міндога. Ластоскі лічы, што Рынгольт разам с сынам Міндогам былі выхадцамі з «Літоска-Крывічанскага» княства са сталіцай у Навагародку. Гэта вызначалася этнічным складам мясцовых жыхаро – «ліцвінамі-крывічамі». ВКЛ успрымалася як «Руска-Літоскае», дзе беларускі этнас ме спрыяльныя мовы для развіцця. Але беларуская самастойная гісторыя скончылася са смерцю Вітата. Асновай гістарычнай канцэпцыі Літвы стала тэорыя «залатога веку культуры»: 1517 – 1569 гг. (ад выдання  Празе кніг Бібліі Ф.Скарынай да Люблінскай уніі). Можна канстатаваць той факт, што беларуская нацыянальная гістарыяграфічная канцэпцыя зарадзілася як канцэпцыя заняпаду беларускага этнасу. Пачынаючы з ХVІІ ст., мінулае Беларусі падавалася як нацыянальная дэзінтэграцыя, спыненне паступовага развіцця і мацаванне чужародных для беларуса элемента грамадскага развіцця. Бы створаны вобраз народа-пакутніка.
Войны на тэрыторыі Беларусі  ХVІІ – пачатку ХVІІІ стст. разглядаліся з негатыных пазіцыя, бо пасягалі на самастойнасць беларускага этнаса. Паланізацыя і русіфікацыя прывялі да стварэння вобраза ворага (Польшча, Расія), а гэта сведчыла аб моцнай палітызацыі айчыннай гісторыі.



БІЛЕТ 23
«Рамантычная» школа І. Лялевеля.

У першай трэці ХІХ ст. цэнтрам прапаганды ідэй Асветніцтва на тэрыторыі Беларусі і Літвы становіцца Віленскі імператарскі універсітэт, створаны на базе галонай Літоскай школы  1803 г. па загаду Аляксандра І. Цыкл гуманітарных, у т.л. і гістарычных дысцыплін, выкладася на двух факультэтах: факультэце навук маральных і палітычных; факультэце літаратур і свабодных мастацтва. Іх абслуговала кафедра сеагульнай гісторыі. Адным з яе загадчыка з’яляся вядомы польскі гісторык і грамадска-палітычны дзеяч Іаахім Лялевель.
Іаахім Лялевель (1786 – 1861 гг.) скончы у 1808 г. Віленскі універсітэт. Працава у ім спачатку выкладчыкам, затым ад’юнктам, потым прафесарам і загадчыкам кафедры сеагульнай гісторыі. Заснавальнік і рэдактар часопіса «Tygodnik Wile
·ski». Ідэйны натхняльнік тайных таварыства філамата і філарэта, адзін з кіраніко пастання 1830 – 1831 гг. Пасля паражэння пастання эміграва у Заходнюю Еропу, дзе значальва польскія дэмакратычныя арганізацыі. Лялевель, магчыма, мае беларускія карані, бо маці Е.Шалюта паходзіла з беларускіх зямель. Сам ён піса, што бацька яго бы сынам прусака і саксонкі, а дзед «Шалюта» бы «русінам, а можа і маскалём Вось такая сумесь атрымалася як гарох і капуста, а ляха няма».
Упершыню  польскай гістарыяграфіі Лялевель вызначы паняцце сусветнай гісторыі як гісторыі сіх народа і дзяржа. Ён з’ляецца заснавальнікам і галоным прадстаніком «рамантычнай» школы  гістарыяграфіі Польшчы, Беларусі і Літвы. Пад уплывам польскага нацыянальнага руху ён лічы справу вывучэння гісторыі актуальным і патрыятычным абавязкам. Гісторыя, на яго думку, ствараецца для народа, а народ – гэта сялянства і шляхта.
У працах «Гісторыка» (1815 г.), «Якім павінен быць гісторык» (1818 г.) Лялевель падкрэсліва, што гістарычнае даследаванне павінна мець сувязь з сучаснасцю. Гісторыкам лічыцца той, хто вызначае прычыны і наступствы дзейнасці людзей, а гэта патрабуе шырокага выкарыстання гісторыка-паранальнага метада. Пад прадметам гістарычнага даследавання Лялевель бачы «вывучэнне стану чалавечага рода, яго здольнасцей і схільнасцей спосаба яго вытворчасці».
У 1822 г. ён выда кнігу «Навукі, якія дазваляюць вывучыць гістарычныя крыніцы», якая вабрала курс крыніцазнаства і дапаможных гістарычных дысцыплін, які чыта атар у Віленскім універсітэце. Тым самым І.Лялевель пашыры крыніцазначую базу гістарычнай навукі за кошт дапаможных дысцыплін: геаграфіі, статыстыкі, храналогіі, археалогіі, нумізматыкі, сфрагістыкі і інш. Ім былі распрацаваны навуковыя прыёмы крытыкі гістарычных крыніц.
Сам працэс пазнання мінулага складаецца з трох этапа. Першы прадугледжвае вывучэнне гістарычнай крыніцы, адказ на пытанне: «як, што, дзе і калі гэта адбывалася». Глыбокі аналіз крыніц, на яго думку, змяншае небяспеку мадэрнізацыі мінулага, вызваляе даследчыка ад чужога плыву. «Гісторыю і гістарычныя крыніцы я пазнава уласнымі намаганнямі, я накопліва уласны вопыт Мною кіравалі прыклады пісьменніка, але іх ацэнка залежала ад мяне», - піса Лялевель.
Другі этап - «этыялогіка». Гісторыя не роназначна фактаграфіі. Гісторыя  шырокім сэнсе гэтага слова азначае сінтэз, г. зн. крытычнае, філасофскі асэнсаванае і абагульненне мінулага. Паколькі з’явы  гісторыі не аднолькавыя, таму даследчык павінен вылучыць толькі галоныя: «У прыродзе і лісце дрэ адрозніваецца адзін ад аднаго, - я засёды аб гэтым помні і затраці шмат сіл на вызначэнне адрознення у з’явах». Важнай задачай этыялогікі Лялевель лічы раскрыццё прычын і наступства гістарычных падзей па схеме: прычыны – падзея – наступствы.
У цэнтр гістарычнага працэса даследчык паставі чалавека, які з’яляецца часткай грамадства і дзейнічае  яго межах. Чалавек па-за грамадствам не можа быць аб’ектам вывучэння «філасофскай» гісторыі, толькі народ як комплекс грамадскіх груп. Кожны народ мае свой спецыфічны «дух», які з’яляецца рухавіком гістарычнага працэса і прагрэса.
Трэці этап гістарычнага даследавання ёсць непасрэдна гістарыяграфія - «мастацтва пісаць гісторыю», уменне растлумачыць се бакі грамадскага жыцця. Пры гэтым вялікая вага павінна надавацца стылю твора. Гісторык павінен быць «і паэтам, і мастаком».
Відавочна, што аснову рамантычнай гістарыяграфіі складала ідэя «нацыянальнага духа», «патока культуры» і інш. духоных з’я, якія вызначаюць лёс народа. У кнізе «Гісторыя Польшчы да смерці Стэфана Баторыя» (1813 г.) Лялевель вызначы «нацыянальны дух» паляка у схільнасці да свабоды, мужнасці, адкрытасці, імкненні захаваць старажытныя славянскія свабоды, дапонішы іх рэспубліканскімі інстытутамі. Польскую мову ён лічы самай багацейшай за іншыя славянскія мовы, паколькі  ёй адсутнічаюць паняцці «дэспатызм», «самадзяржае». Таму гісторыя Польшчы – гэта гісторыя самаразвіцця, узвышэння і заняпаду «нацыянальнага духа» польскага народа.
Падобны падыход адлюстрова погляды дробнай шляхты і прагрэсінай інтэлігенцыі рэспубліканскага накірунку. Рускі гісторык М.І.Карэе адзнача: «трагічны лёс роднай зямлі заставі іх (паляка) перанясці свае сімпатыі  мінулае і, парановаючы з ім крыднае сучаснае, зрабіць з гэтага мінулага прадмет парэлігіёзнага культу У гэту эпоху прадстанікі нацыі адчулі крыду, спачуванне да саміх сабе, жаль аб страчаным палітычным існаванні, і сё гэта павінна было адбіцца на гістарыяграфіі пачаткам ідэалізацыі былой Рэчы Паспалітай».
Свае погляды на гісторыю ВКЛ і Русі Лялевель раскры у манаграфіі «Гісторыя Літвы і Русі да Люблінскай уніі з Польшчай 1569 года» (1839 г.). У сваёй працы ён паспрабава даць комплексную панарамную характарыстыку іх унутранага развіцця, дзяржана-палітычных адносін, знешніх фактара, у т. л. дзяржаных і царконых уній з Польшчай. Лялевель крытычна ацані развіццё гістарычнай думкі ад узнікнення рускага летапісання да пачатку ХІХ ст. Упершыню  гістарыяграфіі даследчык вывучы польскія крыніцы па гісторыі Расіі.
Лялевель адобры перыядызацыю расійскай гісторыі, прапанаваную Карамзіным, але бы супраць вылучэння вялікіх храналагічных перыяда. У рускай гісторыі даследчыка зацікавілі нарманская тэорыя і роля нармана у стварэнні Старажытнарускай дзяржавы, грамадска-палітычнае развіццё Маскоскага княства і стварэнне Рускай цэнтралізаванай дзяржавы, гісторыя Ногарада, руска-польскія адносіны. Лялевель адным з першых пача даказываць магчымасць сяброскіх адносін народа Расіі і Польшчы. Прада, ён ідэалізава знешнюю палітыку Рэчы Паспалітай, сцвярджа, што яна не думала аб захопах і пашырэнні сваёй тэрыторыі, як гэта рабілі рускія манархі.
Гісторыя ВКЛ пачынаецца з часо Кіескай Русі і заканчваецца Люблінскай уніяй. На думку даследчыка, Княства было асноным пераемнікам гістарычнай, традыцыйнай і культурнай спадчыны Кіескай Русі, што садзейнічала яго нутранаму развіццю і знешняй адпорнасці. «Гаспадарства знікла на рыштаваннях тагачаснай Русі, - піса Лялевель, - і прыстасаванні да ніх наезднічай Літвы». Рэспубліканскія погляды Лялевеля адбіліся  яго ідэалізацыі абшчынных парадка, «гміналадства», свабоды і ронасці, у крытыцы феадальных парадка у ВКЛ, самапраства і панавання арыстакратыі, у прыхільнасці да саслона-прадстанічага (шляхецкага) дзяржанага ладу. Праца Лялевеля ахоплівала розныя бакі этнічнай, царкона-рэлігійнай, грамадскай, эканамічнай гісторыі Літвы і Русі. Атар прытрымлівася класавай ацэнкі сацыяльных працэса, ускладва гістарычныя надзеі на дзейнасць сярэдніх і ніжэйшых пласто грамадства, з улікам знешніх фактара шука унутраныя прычыны для тлумачэння буйных палітычных руха, дзяржаных і царконых уній.
Па сваёй рознабаковасці, этнічнай і палітычнай талерантасці  асвятленні самага значнага перыяду фарміравання і развіцця ВКЛ і па сваёй галонай тэматыцы, звязашай Русь і Літву у адным дзяржана-палітычным рэчышчы, - кніга Лялевеля засталася нікальнай з’явай у гісторыі польска-літоскай гістарыяграфіі. Па сутнасці гэта першы сінтэтычны абагульняючы агляд «літоска-рускай» дзяржанасці. Усе наступныя абагульняючыя працы польскіх і літоскіх гісторыка былі абмежаваны або адасобленай гісторыяй Літвы ці Русі або гісторыяй Літвы і Польшчы, Літвы і ВКЛ, ці разглядалі больш вузкія сферы. Ацэньваючы перспектывы нацыянальна-вызваленчых руха, Лялевель спадзявася на падтрымку падняволенага царызмам рускага народу.

Структура вышэйшай гістарычнай адукацыі БССР у 1920-х
· сярэдзіне 1940-х гадо.


БІЛЕТ 24

А.-Г. Кіркор. Яго гістарычныя погляды.

Выдавецкую эстафету Крашэскага падхапі вядомы археолаг, этнограф, гісторык Адам Кіркор (пседанімы Ян са Слівіна, Ян Валігурскі, Саборы).
Адам-Ганоры Карлавіч Кіркор (1818 – 1886 гг.) нарадзіся  в. Слівіна каля Мсціслава Магілёскай губерні  сям’і шляхціца-аднадворца татарскага паходжання. Вучыся  Магілёскай гімназіі, затым у Віленскім дваранскім інстытуце, які скончы экстэрнам.
Яшчэ  гады гімназічнага навучання Кіркор зацікавіся фальклорам і этнаграфіяй. Яго першы артыкул «Рэшткі язычніцкіх звычая на Беларусі: Купала. Русалкі» бы надрукаваны  зборніку лепшых сачынення выхаванца Беларускай навучальнай акругі (1839 г.). На маладога даследчыка вялікі плы аказа краязнавец, член Віленскай археалагічнай камісіі, доктар медыцынскіх навук, прафесар фізіялогіі Міхал Гамаліцкі (ураджэнец в. Бялавічы Слонімскага павета, атар рэцэнзіі на кнігу М.Балінскага «Гісторыя горада Вільні»).
У 1838 – 1864 гг. Кіркор працава у Віленскай казённай палаце. Але ён паралельна займася літаратурна-навуковай дзейнасцю, піса тэатральныя рэцэнзіі, пача выдаваць альманахі: з 1843 г. - «Radegast», з 1845 г. - «Pam
·tniki umys
·owe».
У 1846 г. улады даручылі яму сакрэтную місію  сувязі з сацыяльнымі канфліктамі  Галіцыі – разведаць настроі насельніцтва  Заходняй Беларусі. А. Кіркор напіса цікавую дакладную запіску, у якой адзначы глыбокую варожасць мясцовых сялян да памешчыка. Да гэтага ж часу адносіцца яго нешчаслівы шлюб з артысткай-прыгажуняй Аленай Маескай. У 1857 г. жонка пакінула яго і з’ехала  Польшчу, дзе актына дзельнічала  пастанні 1863 г.
Сташы членам Віленскага статыстычнага камітэта, А. Кіркор пача непасрэдна займацца гісторыяй. Як сакратар камітэта, ён рэдагава «Памятныя кніжкі» Віленскай губерні (1850 – 1854 гг.), пашыры у іх неафіцыйны аддзел, змясці багаты матэрыял па гісторыі і статыстыцы Віленшчыны, у т. л. яе беларускіх павета.
Кіркор вё шматлікія археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі і Літвы. Ён раскапа (часткова з Я. Тышкевічам) каля 1000 кургано. Таксама прыня актыны дзел у арганізацыі Музея старажытнасцей у Вільні (1855 г.), ста яго хавальнікам і сакратаром Віленскай археалагічнай камісіі.
Даследчык выступі выдатным знацам гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы. Ён падрыхтава некалькі папулярных даведніка па Вільні і яе ваколіцах, друкава шматлікія навуковыя матэрыялы  польскай і рускай перыёдыцы. Асабліва каштонай для беларускай навукі была яго праца «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857 – 1859 гг.), складзеная паводле праграмы Рускага геаграфічнага таварыства. У ёй выказана вялікая павага да духонага жыцця беларускага народа, прыведзена больш за 100 народных песень, 200 прыказак, слонік «беларуска-крывіцкай гаворкі». Праца складаецца з уводзін і шасці раздзела: знешнасць, мова, хатні быт, асаблівасці грамадскага быту, разумовыя і маральныя якасці, народныя паданні і помнікі. Па-сутнасці, гэта агляд, бо атар не паказа этнаграфічныя асаблівасці розных груп насельніцтва губерні. Ён не праводзіць дакладны падзел паміж літоцамі і беларусамі, хаця адзнача, што яны «у многім адрозніваюцца паміж сабою». Кіркор падкрэслі іх станочыя якасці, паказа цяжкае жыццё сялянства. Але выхад з гэтага становішча ён бачы у клопатах «добрых» пано аб дабрабыце сваіх сялян.
Кіркор у 1857 – 1858 гг. з дазволу Аляксандра ІІ арганізава неперыядычны зборнік «Teka Wile
·ska». Але за размяшчэнне пісьма палітычнага эмігранта (Лялевеля) выданне было зачынена. Пасля Кіркор засновае  Вільні ласную друкарню і выдае там шэраг навуковых і мастацкіх кніг, у т.л. творы Ю.Крашэскага, У.Сыракомлі, Ю.Ляскоскага і інш. У гэты час вакол гісторыка склася гурток мясцовых (польскіх, літоскіх, беларускіх) літаратара і культурных дзеяча, у які ваходзілі У.Сыракомля, В.Каратынскі, В.Дунін-Марцінкевіч, А.Вярыга-Дарэскі, А.Адынец, І.Ходзька, М.Маліноскі, Я.Тышкевіч, В.Пшыбыльскі, С.Манюшка і інш. Ёсць думка, што гэты гурток можна лічыць першым беларускім літаратурным гуртком, тым самым падкрэсліваючы яго значэнне для станалення новай беларускай літаратуры.
Паводле недакладных звестак, сам А. Кіркор «піса для народа папулярныя беларускія брашуркі», але сёння навука пра іх нічога не ведае. Затое добра вядома яго прыхільнасць да беларуска-літоскага краю, які традыцыйна  тыя часы называся «Літвой». «Я літвін, - піса А. Кіркор, - ніколі не знішчыць у ва мне гэтага пачуцця». У іншых выпадках ён называ сябе «не прыродным палякам, а беларусам».
З 1860 г. А. Кіркор становіцца рэдактарам галонай урадавай газеты літоска-беларускага рэгіёна «Віленскага весніка», якая выдавалася на рускай і польскай мовах. Ён прыня удзел у стварэнні т.зв. «Віленскага альбома», які бы складзены  гонар прыезду  Вільню імператара Аляксандра ІІ. Гэты чынак бы расцэнены прадстанікамі польскай інтэлігенцыі як здрада нацыянальнай ідэі і выкліка жорсткую крытыку, асабліва  прадстаніко эміграцыі. Ліберальная пазіцыя Кіркора, накіраваная на супрацоніцтва з царскімі ладамі, не раз выклікала крытыку і потым. Асабліва цяжкія выпрабаванні выпалі на яго долю  перыяд пастання 1863 г., калі віленскі генерал-губернатар М.Мураё ператвары «Віленскі веснік» у афіцыйны орган. Разам з тым Кіркор бы прыцягнуты да следства  сувязі з удзелам у пастанні яго жонкі А.Маескай, у варшаскай кватэры якой хавася кіранік пастанцкага рада Р.Трагут. І, хоць следства не знайшло яго віны, Кіркор перабіраецца  Пецярбург. Там ён пача выдаваць газету «Новы час» (1868 – 1871 гг.), але з-за фінансавых цяжкасцей і пагрозы дагавой турмы вымушаны бы эмігрыраваць у Крака. Апошнія гады жыцця гісторык цяжка хварэ і жы у вялікай беднасці.
Да апошніх гістарычных прац Кіркора адносяцца «Літва і Русь у гістарычных і археалагічных адносінах» (1875 г.), нарысы па гісторыі і культуры  трэцім томе «Жывапіснай Расіі» (1882 г.), у якім атар размясці 18 нарыса пра Беларусь: пра прыроду, археалогію, заняткі насельніцтва, вераванні, фальклор і культуру беларуса. Атар падкрэслі іх высокія духона-маральныя якасці, адзначы беднасць, факты п’янства, неладкаванасць быту. Падрабязна апіса абрады і звычаі.

Камісіі па гісторыі Кастрычніцкай рэвалюцыі і гісторыі Камуністычнай партыі.

У 20-я гг. вывучэннем гісторыі Беларусі займаліся гістпарты – камісіі па гісторыі Кастрычніцкай рэвалюцыі і Камуністычнай партыі, утвораныя згодна пастановы СНК РСФСР ад 21 верасня 1920 г.
Гістпарт ме тры філіялы на тэрыторыі БССР: у Гомелі (з 1920 г.), Мінску (з 1921 г.) і Віцебску (з 1921 г.). Працавала камісія праз упанаважаных ва ездах і праз групы падтрымкі.
Якія функцыі выконвалі камісіі Гістпарта? Па-першае, збор гістарычнага дакументальнага матэрыяла аб падзеях Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны на мясцовай тэрыторыі. Па-другое, фарміраванне мемуарнага фонда аб гістарычных падзеях. Па-трэцяе, выданне кніг па гісторыі бальшавіцкай партыі  БССР. Па-чацвёртае, ідэалагічная функцыя, накіраваная на сталяванне адзінай марсксісцка-ленінскай метадалогіі  гістарычных даследаваннях.
Асабліва актынай дзейнасцю вылучася Мінскі гістпарт, які лічыся Гістпартам ЦБ КП(б)Б. Першым яго старшынёй бы прызначаны Вільгельм Георгіевіч Кнорын.
Менавіта ён у 1923 г. выда першую кнігу па гісторыі Камуністычнай партыі Беларусі - «5 лет. Краткий конспект истории КП(б)Б». Праца камісіі актывізавалася пры яе новым старшыні З.Жылуновічу, прызначаным на гэтую пасаду  лістападзе 1923 г. Пры ім вялікая вага надавалася фарміраванню архіва КП(б)Б. Многія члены Гістпарта выязджалі  архівы Масквы, Ленінграда і інш. гарадо з мэтай збору дакумента па гісторыі рэвалюцыйнага руху. Каб сабраць успаміны відавочца, праводзілася рэгістрацыя партызан і дзельніка рэвалюцыйнага руху на Беларусі, а таксама вечары-сустрэчы. Ужо  1929 г. пача дзейнічаць Адзіны партыйны архі.
Камісія гітспарта садзейнічала адкрыццю  Мінску Дома-музея І-га з’езда РСДРП (з 1923 г.) і Музея рэвалюцыі. Апошні ме каля 10 тыс. экспаната і раскрыва гістарычныя падзеі на Беларусі ад сялянскіх пастання ХVІІ ст. да перамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі.
Гістпарт пры ЦК КП(б)Б адыгрыва ролю цэнзуры. Па яго ініцыятыве бы затрыманы выхад зборніка «Красные листки», які жо знаходзіся  друку. Гэты зборнік бы падрыхтаваны ярэйскім аддзелам Інбелкульта. Таму падзеі рэвалюцыі 1905 – 1907 гг. разглядаліся  ім з пазіцый Бунда як вядучай сілы рэвалюцыйнага руху на Беларусі.
У 1929 г. Гістпарт, Музей рэвалюцыі, камісія па выданню твора У.І.Леніна і гістпроф пры Цэнтральным савеце прафсаюза Беларусі былі аб’яднаны  навукова-даследчы інстытут гісторыі КПБ – Інстытут гісторыі партыі і Кастрычніцкай рэвалюцыі пры ЦК КП(б)Б.

БІЛЕТ 25

Віленская археаграфічная камісія.

Каб пераарыентаваць гістарычную свядомасць насельніцтва Беларусі і Літвы па прыкладу Пецярбурга і Кіева  Вільні з 29 красавіка 1864 г. пачала дзейнічаць Віленская археаграфічная камісія. Выбар Вільні бы заканамерным. Там размяшчаліся багатыя архіныя зборы (Архі Галонага Трыбунала, Архі Скарбавага трыбунала, справы Троксага архіва, архівы Віленскай, Гродзенскай, Ковенскай і Мінскай губерня, архі Сапег), кніжныя сховішчы, друкарні. Вільня з’ялялася цэнтрам генерал-губернатарства, таму вельмі зручна было кантраляваць і накіроваць працу камісіі.
Перад членамі Археаграфічнай камісіі былі пасталены наступныя задачы: «а) доказать фактически, что Западный край никогда не был счастлив под польским правительством; б) что цивилизация Польши, а с нею и Западного края далеко отставала от той степени совершенства, на которую ставили ее поляки; в) что только под русским правительством Западный край забыл свои страдания, исцелил прежние раны и начал свое историко-политическое существование». У цэлым камісія павінна быда гісторыка-дакументальна даказаць, што Беларусь мае правасланую і рускую прыроду.
Адразу ад камісіі запатрабавалі працу  вялікім аб’ёме, хаця мовы для гэтага створаны не былі. Само сховішча размяшчалася  двух пападвальных памяшканнях Віленскага універсітэта. З чатырох сябра камісіі, уключаючы старшыню, працаваць з першакрыніцамі мог толькі адзін – архіварыс (загадчык) архіва, кандыдат філасофска-тэалагічных навук Мікіта Іванавіч Гарбачэскі (1804 – 1879 гг.). Ён зрабі велізарнейшую чарнавую працу, склашы «Каталог старажытным актавым кнігам губерня: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай» (1872 г.), выда «Слонік старажытнай актавай мовы» (1874 г.). Плённа працава выпускнік Рыжскай духонай семінарыі Іван Якалевіч Спрогіс (1833 – 1918 гг.). За некаторыя гады ён прачытыва ад 20 да 60 тыс. рукапісных лісто, напіса прадмовы да 11 тамо. Даследчык таксама скла геаграфічныя паказальнікі па дакументам архіва.
Вынік працы Віленскай археаграфічнай камісіі ражвае. За 1865 – 1915 гг. было выдадзена 39 тамо «Акта Віленскай археаграфічнай камісіі». Разам з Віленскай навучальнай акругай супрацонікі камісіі выпусцілі 14 тамо «Археаграфічнага зборніка дакумента па гісторыі Паночна-Заходняй Русі» (1867 – 1904 гг.). Агульны аб’ём выдадзеных крыніц скла каля 29 тыс. старонак. Камісія апублікавала матэрыялы копных і земскіх судо, дакументы гродскіх судо і магістрата, інвентары староства і маёнтка, магістрацкія акты, матэрыялы пра руска-польскую вайну 1654 – 1667 гг., вайну 1812 г., царконую унію. Негледзячы на тэндэнцыйнасць у рабоце камісіі, яе выданні з’яляюцца каштонай крыніцай

У.М. Ігнатоскі. «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».

У. Ігнатоскі нарадзіся 18 красавіка 1881 году. Ён, беларускі гісторык, адыгра значную ролю  правядзенні палітыкі беларусізацыі, у вырашэнні праблемы збуйнення БССР, спрыя вяртанню беларускай эміграцыі на радзіму. Акадэмік Нац. акадэміі навук Бел., акадэмік Усекр. акадэміі навук. У свой час займа пасады народнага камісара земляробства (1920 г.), народнага камісара асветы (1920 – 1926 гг.), старшыні Інстытута бел. культуры (1926-1928 гг.). Займа пасады  цэнтр. выканачых камітэтах СССР і БССР. Усевалада Макаравіча называюць адным з “айцо” БССР. Навуковыя працы У. Ігнатоскага склалі падмурак нацыянальнай канцэпцыі гісторыі беларускага народу. Яго канцэпцыя найбольш пона выкладзеная  кнізе «Кароткі нарыс гісторыі Бел.» (1-е выд. 1919, 5-е выд. 1991), якая догі час была падручнікам.
У гэтай працы, атар прадставі нацыянальную канцэпцыю айчыннай гісторыі, перыядызацыя якой грунтавалася на дзяржаніцкім крытэрыі. Атар вызначы пяць перыяда: полацкі (ІХ – ХІІ стст.), літоска-беларускі (ХІІІ – першая палова ХVІ ст.), польскі (другая палова ХVІ – канец ХVІІІ ст.), расійскі (канец ХVІІІ – пачатак ХХ ст.), Беларусь пасля звяржэння царызму. Відавочна, што большая частка тэксту адносіцца да эпохі феадалізму.
Ва «Уводзінах» атар падкрэслі, што БССР не ключае сёй тэрыторыі этнаграфічнай Беларусі. Ён падзяля думку Донар-Запольскага аб расавай чысціні беларуса – лічы, што рускія і краінцы догі час жылі «пад турка-мангольскім прыгнётам» і не здолелізахаваць этнічнай чысціні, а беларусы «не спазналі плыву мангольскай расы».
У сваёй гістарычнай канцэпцыі У.М.Ігнатоскі зыходзі з самастойнасці і незалежнасці Полацкага княства, якое на роных вяло барацьбу з Кіевам за «плы на Ногарад і першынство ва сходнеславянскім свеце». Асобная вага надавалася дзейнасці Усяслава Брачыславіча і плыву хрысціянства (Прадслава, Кірыла Ту-раскі, Араамій Смаленскі). Гісторык упершыню выкарыста тэрмін «літоска-беларуская дзяржава». Ён лічы, што Полацкае княства перадала ВКЛ свае парадкі, дзяржаныя становы, мову і культуру. Таму тэрмін «рускі» раназначны слову «беларускі».
Пасля Люблінскай уніі 1569 г. Літва і Беларусь былі інкарпараваны Польшчай і страцілі сваю палітычную і культурную незалежнасць. Польскія мова, культура, сацыяльны і палітычны лад, каталіцкая царква занялі пануючае становішча. Ігнатоскі памылкова лічы Рэч Паспалітую адзінай і непадзельнай дзяржавай.
Гісторыку належыць права першай распрацокі новага сюжэту  гісторыі Беларусі – ролі казацтва. Атар бачы у казацкім руху ХVІІ ст. шырокае антыфеадальнае пастанне казако і мужыко. Гэтая пазіцыя была  далейшым распрацавана В.К.Шчарбаковым, І.Ф.Лочмелем, Л.С.Абецэдарскім.
Тры падзелы Рэчы Паспалітай сталі вынікам унутранага разлажэння дзяржавы: сацыяльных антаганізма, палітычнай анархіі, нацыянальных і рэлігійных спрэчак. Затым адбылася інкарпарацыя Беларусі Расіяй.
Канспектына, на некалькіх старонках, даследчык раскры чацвёрты перыяд айчыннай гісторыі. На думку У.М.Ігнатоскага, эканамічны і палітычны стан «гнілога вялікага арганізму» прадвызначы русіфікацыю, асабліва пасля пастання 1830 – 1831 гг. Беларускі нацыянальны рух за адраджэнне мовы, культуры, самасвядомасці і дзяржанасці, адпаведна, мае сацыяльныя карані і палітычна абгрунтаваны. Атар адзначы, што Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 г. вырашыла сацыяльнае пытанне і сутыкнулася з пытаннем нацыянальным. Таму партыя бальшавіко вымушана была абвясціць БССР.

БІЛЕТ 26
Архіны фонд у ХІХ
· пач. ХХ стст. Віленскі і Віцебскі цэнтральныя архівы.

З мэтай захаваньня старажытных крыніца «заходніх губэрня», што мелі да таго ж сур'ёзнае палітычнае значэньне, расейскі рад вырашы у сярэдзіне XIX ст. ажыцьцявіць частковую цэнтралізацыю найбольш каштоных збора Беларусі й Літвы. Імпэратарскім загадам ад 2 красавіка 1852 году былі заснаваныя Віленскі й Віцебскі архівы старажытных акта (далей ВЦА i Віцебскі ЦА. - Дз. К.), якія мусілі зьбіраць старажытныя беларускія ды літоскія актавыя кнігі й дакуманты да 1799 году ключна. Абавязак кантролю за канцэнтраваньнем гэтых архіных крыніца бы ускладзены на віленскага генэрал-губарнатара. Кіранікі беларускіх i літоскіх губэрня мусілі кантраляваць выкананьне загаду аб перадачы старажытных акта на падпарадкаваных ім тэрыторыях.
У пункце 7 царскага загаду былі пералічаныя абавязкі ВЦА:
1) складаць, публікаваць i рассылаць ва се губэрскія i павятовыя судовыя становы i дэпутацкія шляхоцкія сходы заходніх губэрня вопісы;
2) складаць i публікаваць каталёгі на дакуманты, што заховаюцца  архіве.
Значэньне гэтага загаду заключалася  тым, што ён без стварэньня сыстэмы архіва на Беларусі й Літве (яны існавалі й раней) цэнтралізава яе тварэньнем магутных дакумантальных комплекса пад адказнасьцяй найвышэйшай краёвай адміністрацыі, чым ратава ix ад фізычнай пагібелі. Сам факт арганізацыі, упарадкаваньня й асэнсаванага захованьня архіных матар'яла зьявіся важнай падзеяй у гісторыі архінае справы.
У ВЦА была сабраная перадусім канцылярыя цэнтральных установа ВКЛ (за выключэньнем Літоскай Мэтрыкі) ды правінцыйныя архівы Заходняй i Цэнтральнай Беларусі й Літвы. Віленскі Цэнтральны архі старажытных актавых кніг складалі многія дакумантальныя комплексы, што выйшлі з каралескай ці вялікакняскай канцылярыі з канца XIV да канца XVII ст.
Ядро збору склалі стары архі Галонага Трыбуналу ВКЛ, архівы Літоскага Скарбовага Трыбуналу, Літоскага Духонага Трыбуналу, Літоскага задворна-асэсарскага суду, акты маршалковых судо, Літоскай скарбовай камісіі, вайсковай камісіі, дакуманты з архіву Генэральнай канфэдэрацыі 1792-1793 гг. i інш. У значнай ступені сваёй добрай захаванасьцяй матар'ялы гэтых комплекса былі абавязаныя сумленнай працы перадавых архівіста канца XVIII - 1-й паловы XIX ст. (А. Малішэскага, К. Шалюты, I. Тамадіэскага, Я. Зянковіча, Д. Нарбута i А. Дмахоскага).
На працягу першых 10 гадо працы архіву пераважна было скончана канцэнтраваньне старажытных дакуманта. У 1863 годзе  ім заховалася 17 439 актавых кніг цэнтральных i мясцовых установа Віленскай, Гарадзенскай, Ковенскай, Менскай, часткова Магілескай i Смаленскай губэрня. Толькі  1863 годзе фактычна распача сваю дзейнасьць Віцебскі ЦА, які знаходзіся  распараджэньні Міністэрства нутраных справа i віленскага генэрал-губарнатара. На той час у ім заховаліся 1823 актавыя кнігі, прынятыя ад павятовых судо Віцебскай i Магілеекай губэрня. Юрыдычнае й матар'яльнае становішча абодвух архіва было ненармальным. Хранічны недахоп сродка i вельмі нязначная колькасьць штатных супрацоніка (3-5 чалавек у ВЦА, 1-3 - у Віцебскім ЦА) рабілі практычна немагчымым выкананьне галонай задачы архівіста - упарадкаваньня i апісаньня больш як 7 млн. дакуманта.


Падрыхтока высокакваліфікаваных гісторыка у БССР (1920-я
· сярэдзіна 1940-х гадо).

Пачатак падрыхтокі кадра гісторыка у БССР звязаны з Беларускім дзяржаным універсітэтам, які бы заснаваны  1921 г. Дарэчы, першая лекцыя, якую прачыта ва універсітэце гісторык Дзмітрый Пятровіч Канчалоскі, называлася «Пра сусветную гісторыю», а першым рэктарам ста У.І.Пічэта.
Першапачаткова падрыхтока гістарычных кадра ажыццялялася на грамадска-педагагічным аддзяленні факультэта грамадскіх навук (першы дэкан У.М.Ігнатоскі). Сама ідэя падобных факультэта была прапанавана старшынёй Камісіі ВНУ пры Наркамаце асветы РСФСР М.М.Пакроскім. Выкладанне там вялося з пазіцыя марксізму-ленінізму, а сярод педагагічных работніка і студэнта пераважалі камуністы.
У 1922 г. грамадска-педагагічнае аддзяленне было рэарганізавана  сацыяльна-гістарычнае і вайшло  склад педагагічнага факультэта універсітэта. На яго сацыяльна-гістарычным аддзяленні (1 – 2 курсы) у 1922/1923 навучальным годзе займаліся 357 студэнта ва зросце ад 18 да 65 гадо. Кафедры  той час існавалі мона. Часам яны складаліся з аднаго прафесара. Але тэрмін «гісторыя» гуча у назвах кафедра: гісторыі заходнеерапейскай літаратуры, усеагульнай гісторыі, гісторыі рэлігіі і Старажытнага ѕсходу, гісторыі Беларусі, рускай гісторыі і інш. Пад уплывам беларусізацыі 65 % навучальных курса выкладалася на беларускай мове, 20 % – на рускай, 15 % – на ярэйскай. Усе экзамены і залікі сдаваліся на беларускай мове.
Дзякуючы намаганням прафесара Пічэты ва універсітэцкай адукацыі пачэснае месца занялі такія дысцыпліны, як гісторыя Беларусі, гісторыя народнай гаспадаркі БССР, гісторыя рускага і беларускага права. У цэнтры гэтай працы стаялі М.В.Донар-Запольскі, У.М.Ігнатоскі, Ф.Ф.Турук, Д.А.Дудко, К.І.Кернажыцкі, В.Д.Дружчыц, М.М.Шчакаціхін, пра якіх з удзячнасцю спаміналі першыя студэнты сацыяльна-гістарычнага аддзялення педагагічнага факультэта.
Для мацавання выкладчыцкіх кадра у БДУ Наркамат асветы РСФСР накірава туды групу вучоных-гісторыка – У.М.Дз’якава, Д.А.Жарынава, М.М.Нікольскага, У.М.Перцава, А.А.Савіча. Таксама СНК РСФСР у 1921 г. прыня спецыяльны дэкрэт аб адкліканні з установа Расійскай федэрацыі раджэнца Беларусі.
7 ліпеня 1931 г. на базе педагагічнага факультэта БДУ была створана самастойная навучальная станова – Вышэйшы педагагічны інстытут. Ён складася з трох факультэта, у тым ліку сацыяльна-эканамічнага. У ім на пачатак 1931/1932 навучальнага года вучыліся 160 студэнта. Факультэт складася з гістарычнага і эканамічнага аддзялення. У 1933 г. на сацыяльна-эканамічным факультэце была створана кафедра гісторыі СССР і БССР пад кіраніцтвам акадэміка В.К.Шчарбакова.
16 мая 1934 г. выйшла пастанова СНК СССР і ЦК ВКП(б) «Аб выкладанні грамадзянскай гісторыі  школах СССР». На яе падставе сацыяльна-эканамічны факультэт бы падзелены на гістарычны і геаграфічны факультэты. Першы набор на гістарычны факультэт у 1934/1935 навучальным годзе склада 175 чалавек, з іх на гістарычнае аддзяленне – 100 студэнта. Дэканам бы прызначаны акадэмік В.К.Шчарбако. На факультэце былі арганізаваны кафедры гісторыі ВКП(б), гісторыі старажытнага часу і сярэдніх вяко, гісторыі СССР і БССР, новай і найношай гісторыі. Працавалі 18 выкладчыка.
Кафедра гісторыі СССР і БССР вылучылася з кафедры сеагульнай гісторыі  1936 г. На ёй працавалі А.П.П’янко, Д.А.Дудко, Ц.С.Гарбуно. Нягледзячы на неспрыяльныя мовы, у 1940 г. была створана першая універсітэцкая праграма курсу «Гісторыя Беларусі», выкладчыкі прынялі дзел у падрыхтоцы дапаможніка «Гісторыя Беларусі  дакументах і матэрыялах». У 1939 г. на гістфаку адбылася абарона першай кандыдацкай дысертацыі.
Часткова кадры для гістарычнай навукі рыхтавалі  камуністычных ВНУ. У кастрычніку 1925 г. на базе Цэнтральнай савецкай партыйнай школы г.Мінска бы адчынены Камуністычны універсітэт Беларусі імя У.І.Леніна (існава да верасня 1932 г.). Гэта была вышэйшая партыйная навучальная станова, якая рыхтавала кіруючыя кадры партыйных і савецкіх работніка. Працэс навучання ажыццяляся на наступных аддзяленнях: партыйным, савецкім, прапагандысцкім, газетным, народнай адукацыі. Тэрмін навучання склада тры гады. За 1930 – 1932 гг. у гэтай ВНУ адукацыю атрымалі 2 352 чалавекі.
Таксама  Маскве  1924 г. пры Камуністычным універсітэце нацыянальных меншасця Захаду імя Ю.Ю.Мархлескага бы створаны беларускі сектар, на які прынялі 48 студэнта. Ужо  1926/ 1927 навучальным годзе вучыліся 85 студэнта з БССР, а  1931/ 1932 навучальным годзе – 116.
Штогод партыйная арганізацыя рэспублікі накіровала найбольш падрыхтаваныя тэарэтычна кадры  інстытуты чырвонай прафесуры (1923 г. – 25 чалавек, 1931 г. – 18, 1932 г. – 21, 1934 г. – 30. З іх, як правіла, тры-пяць слухачо спецыялізаваліся па гісторыі і па гісторыі партыі.
Нягледзячы на тое, што  БССР у другой палове 20-х гг. былі створаны мовы для падрыхтокі навукова-педагагічных работніка, спецыяліста-гісторыка вышэйшай кваліфікацыі не хапала. У 1930 г. іх колькасць у БССР складала 25 чалавек, а вакансія у навуковых гістарычных установах і на кафедрах ВНУ рэспублікі налічвалася 15.
З другой паловы 20-х гг. аснонай формай падрыхтокі спецыяліста вышэйшай кваліфікацыі становіцца аспірантура. 6 жніня 1927 г. СНК БССР зацвердзі «Палажэнне аб навуковых работніках вышэйшых навучальных установа і навуковых установа БССР». На падставе гэтага дакумента была адчынена аспірантура  БДУ і Інбелкульте, а з 1930 г. – у Інстытуте гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б. У ліку першых аспіранта БДУ былі вучні У.І.Пічэты – А.Бурдзейка, Ф.Забела, К.Кернажыцкі.
У аспірантуру маглі паступаць асобы, якія мелі вышэйшую гістарычную адукацыю. У адпаведнасці з палажэннем аб арганізацыі аспірантуры не менш чым палову аспіранта павінны былі складаць выхадцы з рабочых і сялян ва зросце да 37 гадо. Першапачаткова паступаючыя прадсталялі рэферат па гісторыі і праходзілі субяседаванне па асноных грамадскіх дысцыплінах (дыялектычнаму матэрыялізму, палітычнай эканоміі, ленінізму, гісторыі класавай барацьбы, гісторыі партыі). Пры гэтым суіскальнікі аспірантуры Інстытута гісторыі партыі павінны былі мець пяць гадо партыйнага стажу і тры гады партыйнай работы. Пазней былі ведзены ступныя экзамены па грамадскіх навуках і гісторыі.
Тэрмін навучання для аспіранта склада тры гады. У першы год навучання вывучалі дыялектычны і гістарычны матэрыялізм, ленінізм і гісторыю ВКП(б). Другі год адводзіся на вывучэнне гісторыі КП(б)Б і рэвалюцыйнага руху  Беларусі. Трэці год аспіранты самастойна распрацовалі навуковую гістарычную праблему і прымалі дзел у навукова-даследчай дзейнасці. Ужо з другога курсу се аспіранты абавязкова павінны былі займацца выкладчыцкай дзейнасцю.
Паколькі  БССР не хапала навуковых кадра, ЦК КП(б)Б у снежні 1930 г. прыня пастанову, у якой вызначы меры па дасканаленні іх падрыхтокі. У Акадэміі навук БССР бы створаны Інстытут аспірантуры. Ён увабра аспіранта усіх навукова-даследчых установа. Для аспіранта-гісторыка працава метадалагічны семінар «Асноныя праблемы гісторыі ХІХ і ХХ стст. у асвятленні У.І.Леніна». Яны заслухалі даклады: «Праблема прамысловага перавароту  пастаноцы У.І.Леніна», «У.І.Ленін аб Парыжскай камуне», «Праблемы перарастання буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі  сацыялістычную паводле У.І.Леніна» і інш.
Такая форма навучання будучых навуковых і выкладчыцкіх работніка, калі адначасова займаліся 300 чалавек, сябе не апрадала. Таму  верасні 1932 г. Інстытут аспірантуры бы рэарганізаваны. Працэс падрыхтокі кадра вышэйшай кваліфікацыі зно бы перанесены  навукова-даследчыцкія становы і ВНУ.
Паляпшэнню падрыхтокі кадра гісторыка садзейнічала пастановы СНК СССР (студзень 1934 г.) «Аб падрыхтоцы навуковых і навукова-педагагічных кадра», «Аб вучоных ступенях і званнях». Уводзіліся навуковыя ступені (кандыдат і доктар навук) і вучоныя званні (асістэнт, дацэнт, прафесар (у ВНУ), малодшы і старэйшы навуковы супрацонік і сапрадны член (у навукова-даследчых установах)).
Для атрымання вучоных ступеня кандыдата і доктара навук уводзілася публічная абарона дысертацыя. Аднак ступень доктара навук магла прысуджацца і без абароны вучоным, вядомым сваім укладам у развіццё навукі. Таксама ступень доктара навук атаматычна прысвойвалася акадэмікам саюзных і рэспубліканскіх Акадэмія навук. На гэтай падставе ступень доктара гістарычных навук без абароны дысертацыі была прысуджана М.М.Нікольскаму, У.М.Перцаву, С.Ю.Матулайцісу, П.В.Горыну, В.К.Шчарбакову, В.А.Сербенце.
З 1934 г. аспірантура замацовалася толькі  ВНУ з моцнай навучальна-навуковай базай. У лік аспіранта прымаліся асобы, якія мелі закончаную вышэйшую адукацыю і стаж працы па выбранай спецыяльнасці не менш за два гады. Аспірант займася па індывідуальным плане. Асноным яго зместам з’ялялася самастойная даследчыцкая праца, якая завяршалася абаронай кандыдацкай дысертацыі. У сакавіку 1939 г. СНК СССР зацвердзі новае палажэнне аб аспірантуры. З гэтага часу яна стала адзінай формай падрыхтокі кадра вышэйшай кваліфікацыі  СССР.
У сакавіку 1937 г. у БДУ бы створаны Вучоны савет па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацыя па гістарычных навуках. Яго праца садзейнічала росту нацыянальных навуковых кадра. Ужо  даваенныя гады  БДУ абаранілі кандыдацкія дысертацыі Д.А.Дудко, А.І.Зюсько, К.І.Кернажыцкі, Г.М.Лішыц, І.Ф.Лочмель, А.П.П’янко. Усяго  БДУ навуковыя ступені кандыдата гістарычных навук былі прысуджаны 10 суіскальнікам.
У пачатку 1935 г. у БССР налічвалася 92 гісторыка вышэйшай кваліфікацыі, уключаючы археолага, этнографа і аспіранта. Гісторыяй партыі займаліся 27 чалавек, новай і найношай гісторыяй – 19, гісторыяй Беларусі – 15, гісторыяй народа СССР – 14, гісторыяй старажытнага свету – 4. Акадэміка і прафесаро было 9, дацэнта – 19, малодшых навуковых супрацоніка і асістэнта – 29. У аспірантуры займаліся 35 чалавек.
Але спецыяліста не хапала, асабліва па сусветнай гісторыі. Некаторыя кафедры значальвалі дацэнты і нават асістэнты. Так, у 1936 г. у БССР не было ніводнага прафесара па гісторыі СССР, хоць такія кафедры былі адкрытыя  пяці ВНУ.
Улічваючы гэтыя абставіны, на Бюро ЦК КП(б)Б у чэрвені 1937 г. было разгледжана пытанне «Аб падрыхтоцы аспіранта па сацыяльна-эканамічным дысцыплінах, мовеі літаратуры». Кіраніцтву АН БССР, БДУ, Мінскага педінстытута прапанавалі пад асабістую адказнасць палепшыць падрыхтоку аспіранта. Назіраецца павялічэнне колькасці аспіранта па грамадзянскай гісторыі. З другога боку, выхад «Кароткага курсу гісторыі ВКП(б)» паставі задачу змацнення партыйнай прапаганды. Таму  ВНУ рэспублікі былі створаны кафедры марксізму-ленінізму і адкрыта аспірантура па спецыяльнасці «гісторыі партыі»  АН БССР.
Такім чынам, у даваенны перыяд у БССР склалася адзіная сістэма падрыхтокі кадра гісторыка, якая праводзілася на падставе марксісцка-ленінскай метадалогіі.

БІЛЕТ 27
К. Гаворскі і “Вестник Западной России”.

Ксенафонт Антонавіч Гаворскі (1821 – 1871 гг.) нарадзіся  Кіеве  сям’і ніяцкага святара з Віцебшчыны. Скончы грэка-уніяцкую семінарыю  Полацку, Пецярбургскую духоную акадэмію. Выклада у Полацкай семінарыі, у т.л. гісторыю і археалогію. Праводзі раскопкі кургана каля Полацка, апіса старажытную «альгердаву дарогу» з Вільні  Полацк.
У 1857 – 1858 гг. Гаворскі з’яляся рэдактарам неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцей». Яго заважылі расійскія славянафілы, увялі  навуковыя сталічныя салоны і зрабілі вядучым спецыялістам па «польскаму» пытанню. Прафесар М.В.Каяловіч садзейніча прызначэнню Гаворскага рэдактарам часопіса «Вестник Юго-Западной и Западной России», які выдавася з 1862 г. у Кіеве. Часопіс бы эклектычным – у ім друкаваліся дакументы з Кіескай археаграфічнай камісіі па гісторыі рэлігіі і царквы, матэрыялы па гісторыі Украіны і Беларусі. Выданне падтрымлівалі Сінод, МУС, Міністэрства народнай асветы, Пецярбургская духоная акадэмія. Але  Кіеве часопіс бы непапулярным, і  хуткім часе яго зачынілі.
Па просьбе Мураёва і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі І.П.Карнілава выданне з 1864 г. перанеслі  Вільню пад назвай «Вестник Западной России». Па тэматыцы публікацый часопіс бы гісторыка-літаратурным, але, з другога боку, ён з’яляся выразнікам афіцыйных погляда на палітыку, навуку, публіцыстыку. Атары змешчаных у ім артыкула аддавалі пашану праваслаю, якое вызваліла Беларусь ад іга паланізма і лацінізма. Часопіс выходзі пад дэвізам – «Калі Польшча не загінула, хай загіне – мы так хочам!». Уся гісторыя Беларусі падавалася атарамі «польскай інтрыгай» і «каталіцкім прымусам».
Тэндэнцыйнасць выдання прадвызначыла яго непапулярнасць і  Вільні. Сітуацыю не выправіла нават абавязковая падпіска для духавенства і чыноніка. У 1871 г. часопіс зачынілі.

Падрыхтока і выданне абагульняльных прац па гісторыі БССР другой палове 1940-х
· 2000-х гадах.

БІЛЕТ 28
Атласы Р.Ф. Эркерта і А.Ф. Рыцiха.

1. Русіфікатарская палітыка рада пасля пастання 1863 г. Дзейнасць Віленскай археаграфічнай камісіі. Моцны плы на развіццё айчыннай гістарыяграфіі парэформеннага часу аказала пастанне 1863 г. у Польшчы, Літве і Беларусі. Яно зно звярнула вагу рада і расійскага грамадства, у цэлым, на заходні рэгіён краіны, заставіла нанава адкрыць Беларусь і яе гісторыю. Каб абвергнуць польскія прэтэнзіі на Беларусь і Літву, царскі рад пача актына даказываць рускі характар «заходняга края» імперыі. Дзеля гэтага былі выдадзены два гістарычныя атласы.
Першы атлас з шасці карт падрыхтава палконік Р.Ф.Эркерт (1863 г.). Выданне раскрывае арэал рассялення  «заходнім краі» рускіх, паляка, літоца, латышо, немца і ярэя. Зразумела, што краінцы і беларусы былі аднесены да рускага этнасу. Першае выданне атласа выйшла на французскай мове і прадназначалася для ерапейскай дыпламатыі  адказ на падзеі 1863 г.
У 1864 г. выйша атлас, складзены падпалконікам А.Ф.Рыціхам пад кіраніцтвам Пампея Бацюшкава.
Пампей Мікалаевіч Бацюшка (1811 – 1892 гг.) скончы артылерыйскае вучылішча  Пецярбургу, у 1832 – 1840 гг. афіцэр рускай арміі. З 1850 г . – віцэ-губернатар Ковенскай губерні, затым памочнік папячыцеля Віленскай навучальнай акругі, у 1856 – 1857 гг. – віцэ-дырэкіар дэпартамента духоных спра іншаземных веравызнання. Кірава буданіцтвам Храма Хрыста Збавіцеля  Маскве, праводзі палітыку русіфікацыі: садзейніча пабудове больш за 2 тыс. правасланых храма на тэрыторыі Беларусі і Украіны. Спрабава перавесці богаслужэнне  касцёлах Мінскай губерні з польскай на рускую мову. Гістарычнае развіццё Беларусі зводзі да гісторыі правасланай царквы і палітычнай дзейнасці князё. Галоная праца - «Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края» (1890 г.).
У 1864 г. падпалконік А.Ф.Рыціх пача збор матэрыяла для складання атласа. За аснову ён узя дадзеныя, атрыманыя з МУС і чыноніка, якія спецыяльна былі накіраваны  заходнія губерні для агляду стана правасланых цэрква і манастыро. Дзесяць карт атласа раскрываюць геаграфію рассялення рускіх, пад якімі разумеліся се правасланыя, і паляка (усе католікі).

Інстытут гісторыі партыі і рэвалюцыйнага руху (Кастрычніцкай рэвалюцыі) пры ЦК КП(б)Б у 1930-х гадах.

У 1929 г. Гістпарт, Музей рэвалюцыі, камісія па выданню твора У.І.Леніна і гістпроф пры Цэнтральным савеце прафсаюза Беларусі былі аб’яднаны  навукова-даследчы інстытут гісторыі КПБ – Інстытут гісторыі партыі і Кастрычніцкай рэвалюцыі пры ЦК КП(б)Б.
Першапачаткова інстытут складася з трох кафедра: гісторыі КП(б)Б, гісторыі рэвалюцыйнага руху, ленінізму, а таксама партыйнага архіва і бібліятэкі. Але  1934 г. была праведзена нутраная рэарганізацыя. Замест кафедр былі створаны сектары: гісторыі КП(б)Б і Кастрычніцкай рэвалюцыі, гісторыі грамадзянскай вайны  Беларусі, заходні сектар. Сектар ленінізму перавялі з 1937 г. у склад Партыйнага выдавецтва БССР, у якім акрамя падручніка сталі выдаваць творы К.Маркса, Ф.Энгельса, У.І.Леніна, І.В.Сталіна.
У адпаведнасці з тагачаснай палітычнай сітуацыяй ЦК КП(б)Б патрабава ад Інстытута гісторыі партыі падрыхтокі і выдання манаграфічных работ, зборніка дакумента і матэрыяла па гісторыі бальшавізму і Кампартыі Беларусі. Перад супрацонікамі Інстытута была пасталена задача раскрыць «антынародную дзейнасць дробнабуржуазных арганізацый» (Бунда і БСГ), антысавецкія выступленні. Падобная палітычная лінія была вызначана лістом І.В.Сталіна «Аб некаторых пытаннях гісторыі бальшавізму», накіраваным у рэдакцыю часопіса «Пралетарская рэвалюцыя» (лістапад 1931 г.). У сваім лісце лідэр партыі і савецкай краіны патрабава пашырыць ужыванне марксісцка-ленінскай метадалогіі  гістарычных даследаваннях, строга прытрымлівацца прынцыпа партыйнасці і класавага падыходу.
Ліст Сталіна бы абмеркаваны на пасяджэнні партактыва Мінска. З дакладам выступі першы сакратар ЦК КП(б)Б К.В.Гей. Ён адзначы, што кнігі па гісторыі партыі і Кастрычніцкай рэвалюцыі маюць шэраг трацкісцкіх, вялікадзяржаных і нацыянал-дэмакратычных установак. Крытыцы найперш былі падзвергнуты працы супрацоніка Інстытута ярэйскай культуры (С.Х.Агурскага, М.А.Поташа, М.Т.Агульніка, Я.А.Эйдэльмана і інш.), якіх абвінавачвалі  «бундызме» і ярэйскім нацыяналізме.
З пункту гледжання ЦК КП(б)Б Інстытут гісторыі партыі павінен бы разгарнуць крытыку ярэйскага і беларускага нацыяналізму  гістарычнай навуцы БССР. Адказам на партыйны заказ сталі кнігі А.І.Зюзькова «Крывавы шлях беларускай нацдэмакратыі» (1931 г.) і І.П.Ашаровіча «Супраць бундаскага скажэння гісторыі бальшавізма» (1934 г.). Таксама  1934 г. выйша першы том «КП(б)Б у рэзалюцыях (1919 – 1932)».



15

Приложенные файлы

  • doc 1381561
    Размер файла: 579 kB Загрузок: 2

Добавить комментарий