Марфалогія

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
Установа адукацыi “Мінскі дзяржаны політэхнічны каледж»









Стылістыка дзелавога малення і рэдагаванне службовых дакумента на беларускай мове
раздзел “Марфалагічны склад афіцыйна-дзелавога стылю”





Метадычныя казанні і практычныя заданні для правядзення практычных занятка
па спецыяльнасці 2-26 02 31 “Дакументазнаства i дакументацыйнае забеспячэнне кіравання”






Атар _______________ В.Г.Ульянава


Метадычныя казанні разгледжаны і рэкамендаваны для выкарыстання  навучальным працэсе на:
- пасяджэнні цыклавой камісіі
філалагічнага цыкла
Пратакол № 6 ад 9.12.2010
Старшыня камісіі ___ В.Г.Ульянава
паcяджэнні экспертнай метадычнай камісіі

Пасяджэнне № __ад___.____.20__г.

2010
Прадмова

Метадычныя казанні і практычныя заданні па раздзелу “Марфалагічны склад афіцыйна-дзелавога стылю” прызначаюцца для навучэнца спецыяльнасці 2-26 02 31 аддзялення “Дакументазнаства i дакументацыйнае забеспячэнне кіравання”. Складзены  адпаведнасці з рабочай вучэбнай праграмай па дысцыплiне “Стылістыка дзелавога малення і рэдагаванне службовых дакумента на беларускай мове”, зацверджанай дырэктарам УА “МДПК” у 2007годзе.
Асноная мэта дапаможніка – навучанне будучых спецыяліста з сярэдняй спецыяльнай адукацыяй правільнаму стылістычнаму выкарыстанню марфалагічных сродка мовы; азнаямленне навучэнца з кадыфікаванымі марфалагічнымі беларуска-рускімі нормамі і авалоданне імі; азнаямленне і дасканалае авалоданне марфалагічнымі нормамі афіцыйна-дзелавога стылю; павышэнне маленчай пісьменнасці будучых спецыяліста; выпрацока нецярплівасці да іншастылёвых граматычных форма і менне выпраляць такога кшталту граматычныя хібы.
У працэсе авалодання ведамі навучэнцы павінны азнаёміцца і засвоіць тэарэтычны матэрыял раздзела па зацверджанай праграме; паказаць веданне тэарэтычных палажэння на практыцы пры выкананні разнастайнага тыпу практыкавання. Практычная накіраванасць курса марфалогіі прадугледжвае прымяненне такіх прынцыпа, метада і прыёма навучання, якія садзейнічалі б засваенню навучэнцамі асноных марфалагічных асаблівасцей у афіцыйна-дзелавым стылі, авалоданню нормамі літаратурнага вымалення; выпрацоцы арфаграфічных і пунктуацыйных навыка, развіццю мовы і мыслення.
Практычны характар курса ні  якім разе не паслабляе вагі да граматыкі. Засваенне тэарэтычнага матэрыялу дазваляе глыбей асэнсаваць граматычны лад мовы, стварыць навуковую аснову для свядомага яе вывучэння.
Для мэтанакіраванай работы па збагачэнню мовы навучэнца словамі розных часцін мовы трэба абапірацца на тэарэтычныя веды пра слова як адзінку лексіка-семантычнага зроню, якія вядомы навучэнцам з раздзела «Лексіка»: паняцце лексічнага значэння слова, сінанімічнасці і антанімічнасці, аманімічнасці і мнагазначнасці, новых і старэлых сло, сло-тэрміна і прафесіяналізма, свабодных і стойлівых словазлучэння.
Авалоданне мовай гэта працэс, звязаны з успрыняццем і пабудовай выказвання.
Каб зразумець прачытанае ці пачутае, неабходна ведаць лексічнае і граматычнае значэнне сло, іх спалучальныя магчымасці, эмацыянальна-экспрэсіныя і стылістычныя адценні. Пры пабудове самастойных выказвання трэба адбіраць словы пэных тэматычных груп, выкарыстоваць сінанімічныя і антанімічныя, стылістычныя, экспрэсіныя сродкі для раскрыцця тэмы і галонай думкі.
Для гэтага на занятках па марфалогіі неабходна збагачаць слонік навучэнца:
1) тлумачыць новыя словы і стойлівыя словазлучэнні;
працаваць над сістэмнымі сувязямі сло (тэматычных груп, сінанімічных і антанімічных пар);
працаваць над суадноснымі сродкамі мовы: пісьмовымі і вуснымі, нейтральнымі і стылістычна афарбаванымі, шырокай і абмежаванай спалучальнасцю.
Раздзел “Марфалагічны склад афіцыйна-дзелавога стылю” складаецца з 28 гадзінн (гл. Табліцу). Як падагульненне вывучанага  канцы раздзела праводзіцца тэматычны кантроль, які яляе сабой комплексную праверачную работу па вывучаных тэмах.
Кожныя практычныя заняткі складаюцца з разнастайных задання. Навучэнцы пад кіраніцтвам выкладчыка выконваюць практыкаванні  вуснай або пісьмовай форме; прадугледжаны практыкаванні для самастойнага выканання, напісання кантрольных і самастойных прац, выкананне задання па варыянтах; хатнія і дадатковыя заданні. Таксама, у дапамогу выкладчыку і навучэнцам, пазначаюцца мэты практычных занятка, абсталяванне працонага месца, змест і віды работ, літаратура і кантрольныя пытанні. Асноныя тэарэтычныя паняцці прыводзяцца  кожнай практычнай тэме.
Матэрыял для практыкавання складзены з тэкста дакумента, перыядычнага друку, твора мастацкай літаратуры. Падабраны, насычанымі граматычнымі формамі дыдактычны матэрыял будзе садзейнічаць паглыбленаму вывучэнню марфалогіі, засваенню граматычных асаблівасцей беларускай і рускай мо, выяленне пэных граматычных форма, характэрных для афіцыйна-дзелавога стылю, павышэнню монай культуры навучэнца.
У сувязі з гэтым практычныя заняткі змяшчаюць заданні па вызначэнню кадыфікаваных форм сло і мэтазгоднасці іх выкарыстання  афіцыйна-дзелавым стылі, замена адных граматычных форм іншымі, сінанімічнымі або нарматынамі, вызначэнне стылістычных адцення разнастайных граматычных форма, канструяванне словазлучэння, сказа, звязаных тэкста пэнага стылістычнага плану  межах афіцыйна-дзелавога стылю і інш.




Назва тэмы
Колькасць гадзін
Старонка


Раздзел 3. Марфалагічны склад афіцыйна-дзелавога стылю.
Тэма 3.1. Стылістыка знамянальных часцін мовы
28
5


Агульная характарыстыка марфалагічнага складу афіцыйна-дзелавых дакумента. Асаблівасці жывання самастойных і службовых часцін мовы  тэкстах дакумента
2
6


Найбольш ужывальныя вырыянты склонавых канчатка назоніка  дзелавым маленні
2
8


Дыферэнцыяцыя значэння у залежнасці ад канчатка назоніка
2
13


Скланенне ласных назоніка
2
14


Катэгорыя ліку і роду назоніка
2
17


Тэма 3.2. Абазначэнні асоб па прафесіі, пасадзе, вучоным і воінскім званні
2

24


Ступені паранання прыметніка, памылковае жыванне форма ступеня паранання прыметніка
2
29


Сінанімічныя спалучэнні прыметніка з назонікамі і двух назоніка
2
34


Запіс лічбавай інфармацыі  афіцыйна-дзелавым стылі
2
37

10
Стылістычнае выкарыстанне займенніка  афіцыйна-дзелавым стылі
2
42

11
Дзеясло. Роля інфінітыва  тэкстах дакумента
2
48

12
Памылкі, звязаныя з выкарыстаннем дзеепрыметнікавых і дзеепрыслоных форма

52

13
Выкарыстанне некаторых злучніка і прыназоніка
2
58

14 Функцыянаванне адыменных прыназоніка
2
64

Тэарэтычныя заняткі

Агульная характарыстыка марфалагiчнага складу афiцыйна-дзелавых дакумента. Асаблiвасцi жывання самастойных i службовых часцiн мовы  тэкстах дакумента

Мэты: сфарміраваць паняцце пра асаблівасці жывання знамянальных і службовых часцін мовы  тэкстах дакумента

Асноныя паняцці: Агульная характарыстыка марфалагічнага складу афіцыйна-дзелавога стылю. Стылістыка знамянальных службовых часцін мовы. Стылістычныя рэсурсы назоніка, прыметніка, лічэбніка, займенніка, дзеяслова, прыназоніка, часціц. Асаблівасці жывання часцін мовы  розных кантэкстах.
На прыкладзе апорнага канспекту прааналізуйце марфалагічны склад АДС /гл.схему 1/.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, крэйда, сшыткі, раздатачны матэрыял.
Змест і віды работ: апытванне тэарэтычнага матэрыялу, складанне сло па мадэлях, чытанне і аналіз сказа.
Справаздача: выкананае практычнае заданне.
Кантрольныя пытанні:
Ахарактарызуйце марфалагічны склад АДС.
У чым адметнасць марфалагічнага складу АДС у парананні з марфалагічным складам іншых функцыянальных стыля?
Літаратура:
Бордович А.М., Гируцкий А.Л., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн.: Універсітэцкае, 1999.
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.-Мн.: Універсітэцкае,1989.
Цікоцкі М.Я, Цікоцкі А.М. Практыкум па стылістыцы беларускай мовы. Ч.1,2.-Мн.:БДУ, 2001.











Марфалагічны склад АДС














Схема 2 Назонікі 2 скл. адз.ліку м.р. у родным і месным склонах маюць канчаткі Р о д н ы с к л о н
З канчаткам –а (-я) жываюца:


*назонікі з суфіксам – ок: беражок – беражка, лужок – лужка, вяршок – вяршка, лясок – ляска, садок – садка;


* назонікі, якія абазначаюць:


1. Асоб і істот: чалавека, ката, вераб(я, асла, брыгадзіра.


2. Канкрэтныя прадметы рэчаіснасці, якія паддаюцца лічэнню, або іх часткі: памідора, атобуса, стала, пня, каняра.


3. Органы і часткі цела чалавека, жывёлы: носа, ілба, рога, хваста, рота, языка. Выключэнне: твару.


4. Пэныя прамежкі часу, меры дажыні, плошчы, вагі, аб(ёму, грашовыя адзінкі: года, сеанса, панядзелка, чэрвеня, кіламетра, рубля, долара, літра, тыдня. Выключэнне: веку, ранку, абеду, з году  год, без году тыдзень.


5. Навуковыя ці тэхнічныя тэрміны або канкрэтныя паняцці:
дзейніка, дзеяслова, прыназоніка, сюжэта, твора, сінуса, ромба





6. Грамадскія арганізацыі, прадпрыемствы, установы, вайсковыя падраздзяленні: ліцэя, універсітэта, прафсаюза, завода, узвода, штаба.


7. Назвы танца, народных і спартыных гульня, картачных гульня: крыжачка, футбола, тэніса, покера, брыджа.


8. Геаграфічныя і астранамічныя паняцці, населеныя пункты і мясцовасці: горада, Мінска, хутара, узгорка, мыса, Везувія.


З канчаткам –у (-ю) жываюца:


1. Абстрактныя назонікі, якія абазначаюць:


- абстрактна-разумовыя паняцці, адцягненыя якасці, прыметы, а таксама апрадмечаныя дзеянні, працэсы, стан, розныя адчуванні, пачуцці: вопыту, болю, характару, ад(езду, кашлю, падвозу, голаду, жалю, смутку, колеру, поспеху, ідэалу;


- напрамкі  прасторы, месца, форму, памер, а таксама неакрэсленыя прамежкі часу: шляху, краю, схілу, мінімуму, узмежку, моманту, але подня;


- грамадскія фармацыі, сацыяльна-палітычныя і навуковыя плыні, навуковыя тэорыі: класіцызму, сацыялізму, атэізму;


- з(явы прыроды, стыхійныя падзеі, бедствы: марозу, прыліву, ветру, пажару, галалёду;


- розныя захворванні: апендыцыту, тыфу ,радыкуліту, грыпу;


- розныя падзеі  грамадскім жыцці: фестывалю, кірмашу.





2. Рэчыныя назонікі, якія абазначаюць:

- розныя рэчывы, масу, матэрыялы, , хімічныя элементы і злучэнні, лякарствы, некаторыя віды ежы: бензіну, клею, халадніку, пеніцыліну, квасу, натрыю, цукру, але: асА, хлебА.



3. Зборныя назонікі: лесу, інвентару,тыражу, фальклору, люду.


ПАМЯТАЙ


Некаторыя назонікі могуць ужывацца з паралельнымі канчатками –а (-я), -у (-ю). Гэта залежыць ад значэння назоніка, якое ён набывае  канкрэтным кантэксце: Ля дома (будынка) старшыні стаяла машына (А.Ж.). Алесь атрыма пісьмо з дому (сям(і, родных) (А.Б.).Сустрэцца каля ясеня (канкрэтны прадмет, дрэва) і стул з ясеню (матэрыял)






У месным склоне назонікі другого скланення  залежнасці ад асновы і
лексічнага значэння маюць канчаткі


*усе асабовыя (у тым ліку і ласныя назвы) і неасабовыя назонікі пры цвёрдай аснове: на мосце, ілбе, у доме, у запісе, пры сыне, гарманісце, браце, Якубе Коласе, Максіме;
*усе неасабовыя назонікі при аснове на г, х, якія чаргуюцца з з, с: у кажусе ,на возе, лузе





*усе неасабовыя назонікі і толькі пры мяккай аснове: у жыцці, полі, гаі, пакоі, на алені, агні


*усе неасабовыя назонікі пры зацвярдзелай аснове: на карандашы, сонцы, аб дажджы





*асабовыя назонікі з асновай на зацвярдзелы і заднеязычныя (г, к, х): пры камандзіру, Ханку, Мележу, Рыгору;
*усе неасабовыя назонікі з асновай на к: у сшытку, пяску, на азярку;
* агульныя і ласныя назонікі з асновай на г, х, калі яны не змяняюцца на з, с: жаху, подыху, подзвігу (абстракныя паняцці); тварагу,мозгу,пуху (рэчыныя паняцці); Алегу,Цімоху, Бугу (уласныя назвы); мітынгу, дыялогу, штрыху (назонікі іншамонага паходжання)
*назонікі ва стойлівых спалучэннях: на хаду, на ляту, на віду, з разбегу, жыць  ладу
*назонік пост: стаяць на пасту














* асаблівыя назонікі з асновай на мяккі зычны: пры герою, Міхасю, Мікалаю.


* некаторыя назонікі ніякага роду з націскам на канчатку: малако - малацэ;
*назонік двор: сустрэліся на двары (участак каля дома) – спявалі на дварэ (на вуліцы)

Практычныя заняткі

Найбольш ужывальныя варыянты склонавых канчатка назоніка у дзелавым маленні
Мэты: засваенне крытэрыя размеркавання назоніка па тыпах скланення; засваенне асаблівасцей тварэння розных склонавых форм у рускай і беларускай мовах; удасканальванне навыка арфаграфічнага пісьма.
Асноныя паняцці: скланенне назоніка, асноныя тыпы скланення і іх групы; сродкі выражэння склонавых значэння: флексіі, прыназонікі, чаргаванні  асновах назоніка; варыянтнасць канчатка у склонавай сістэме назоніка і правілы іх ужывання; канчаткі назоніка I, II і III скланення; канчаткі рознаскланяльных назоніка; словатварэнне назоніка; назонікі суфіксальнага тварэння і іх правапіс.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, раздатачны матэрыял, сшытак, апорны канспект.
Змест і віды работ: чытанне тэкста, выбар правільных варыянта, матывацыя выбару, вызначэнне адрознення сло з боку стылістычнага значэння, складанне словазлучэння, назіранне над скланеннем словазлучэння з назонікамі, вызначэнне склону назоніка, тлумачэнне правапісу склонавых канчатка; складанне тэкста у афіцыйна-дзелавым стылі, знаходжанне  тэксце назоніка, вызначэнне іх сэнсава-стылістычнай ролі; запіс сло пад дыктоку, вызначэнне склону назоніка.
Справаздача: выкананае практычнае заданне.
Кантрольныя пытанні:
1. Адзначце выпадкі жывання варыянтных канчатка назоніка розных тыпа скланення:
а) мужчынскі род - назонікі II склання  родным, вінавальным, творным і месным склонах адзіночнага ліку і назоным, родным, творным склонах множнага ліку;
б) ніякі род - назонікі II скланення  творным, месным склонах адзіночнага ліку і назоным, родным склонах множнага ліку;
в) жаночы род - назонікі I скланення  давальным, вінавальным, месным склонах адзіночнага ліку і родным, творным склонах множнага ліку;
г) жаночы род - назонікі III скланення  творным склоне адзіночнага ліку і родным, творным склонах множнага ліку.
2. Прывядзіце прыклады залежнасці канчатка назоніка ад лексічнага значэння адпаведных сло.
Літаратура:
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
Культура устной и письменной речи делового человека.- М., 1998.
Наркевіч А.І. Практычны курс сучаснай беларускай мовы.- Мн., 1992.
Рахманин Л.В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов.- М., 1998.
Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы.- Мн., 1995.

Заданне 1. Пастаце  форме Роднага склону назонікі /схема №2/: аграном, вучань, герой, звер, конь, заяц, салавей; стол, заработак, нож, плашч, плуг, замок, камень, дубль, пакой, сцэнарый, верш, каментарый: райсавет, фінаддзел, гарком, мясцкам, штаб, атрад, клас, кааператы, калгас, завод, трэст, клуб, вакзал, шпіталь; горад, раён, пункт, завулак, райцэнтр, пасёлак, Слуцк, узгорак, бугор, парог, акоп, сквер, памост, ручай; год, квартал, сезон, месяц, тыдзень, вечар, абед, май, жнівень, панядзелак, чацвер, перыяд, момант; сантыметр, дэцыметр, ампер, азімут, літр, пуд, кілаграм, цэнтнер, долар, франк, рубель; нос, рот, язык, горла, зуб, падбародак, лоб, твар; лагарыфм, радыкал, сінус, ромб, радыус, катэт, перпендыкуляр, корань, дзеясло, суфікс, канчатак, гук; баскетбол, біятлон, валейбол, слалам, тэніс, хакей, брас, гол; балет, вальс, марш, гімн; адасоблены зварот, вучнёскі пераказ, абарот [кола], севазварот, "Капітал" К. Маркса, бюджэт, прагрэс, прэстыж, ідэал, крызіс, застой, прынцып, метад, канфлікт, маты, этыкет, гонар, дазвол, даклад, дагавор, нумар, плацёж, тэлеграф, факс, фактар, юбілей, эмітэнт, этыкет, энергабаланс, экспедытар, штамп, сход, прэстыж, прыярытэт, прэзідэнт, прэс-бюлетэнь, прэйскурант, прынцып, прыём, продаж, аддзел, ордэн, ордэр, нумар, дзяржапарат, дакумент, абанент, абавязак, адрасант, адрасат, агляд, акцэнт, аналаг, дог, рэферэнт, рэферэндум, рэцэпт, савет, штотыднёвік, штраф, штэмпель, чэк, часопіс, тэрмін, саатар, класіфікатар, спіс, дэфіцыт, крэдыт, графік, вопыт, ліміт, бланк, арганізатар, абарот, абмен, подпіс, тэкст, надпіс, допуск, штат, архі, пералік, вопіс, акт, план, раздзел, журнал, заказ, дадатак, паказальнік, улік, рэестр, фонд, ліст, архівіст, горад, намеснік, экзэмпляр,арганізатар, гандаль, розум, лёс, прагноз, трагізм, спрыт, звычай; рух, бег, ход, даход, збор, укос, аб'езд, абстрэл, напад, зры, запал, спе, шум, поступ, сход, мітынг, ратунак, смех, піск, спакой, бой, хмель, загад, зварот, указ, кантракт, пратакол, акт, дагавор; усход, захад, подзень, стэп, луг, узлесак, яр, шлях, прычал, верх, ніз, крок, след, край, строй, вырай, рост, узрост, аб'ём, мінімум, колер, сорт, гатунак; капіталізм, матэрыялізм, дарвінізм, рэалізм, сацыялізм, камунізм, марксізм; дождж, вецер, град, гром, шторм, мароз, галалёд, пажар, патоп, віхар, цень; мёд, воск, сыр, снег, цэмент, пясок, торф, азот, спірт, цынк, лён, дым, гной, клей, вугаль, хлеб, авёс, дуб, клён; калекты, акты, люд, пралетарый, канвой, флот, рой, лес, гай, хмыз, чарот, хвойнік, народ, лясок, барок, гаёк, садок; з роду  род, з году  год, з краю  край, час ад часу, ад веку;
у форме Вінавальнага склону назонікі: дуб, аловак, рубель, нож, хлеб, квас, сідр, ключ, трамвай, адказ, адпачынак; марш, вальс, казачок; шашаль; Марс, Юпітэр:
у форме Творнага склону назонікі: тунель, руль, ручай, цень;
у форме Меснага склону назонікі: хлеб, дуб, сад, порт, фронт, дрот, голас, лоб, небасхіл, лён, тэлефон, тыл, кут, хіб, повад, вус, маршрут, суд, квіт, раён, калекты, пост, вугал; снег, бераг, луг, начлег, парог, плуг, астрог, кажух, верх, паверх, гарох, арэх, лопух, круг, рог; дзед, брат, сын, пан, войт, лейтэнант, паэт, салдат, гаспадар, муж, таварыш, баец, драматург, камсорг, буданік, кароль, госць, вучань, герой, пралетарый; сцяг, цэх, порах, шлях, сельмаг, качэг, дах, абух, мех, лемех, мох, мурог, пірог, тварог, пух, арэх; міг, бег, забег, дог, торг, подзвіг, замах, подых, выбух, шорах, слых, дух, рух, смех; эпілог, абшлаг, архіпелаг, блюмінг, бульдог, бранінг, дыфтонг, дыялог, зігзаг, ланцуг, лозунг, мітынг, ранг, рынг, саркафаг, флаг, сцяг, фланг, фартух, штрых, крах, альманах; змрок, досвітак; на ляту, на бягу, на хаду, на віду, у дагу; мір, вецер, бор, твор, твар, рубеж, дождж, шалаш, плач, плашч, месяц, танец, двор; конь, агонь, грэбень, камень, пень, цень, дзень, стыль, край, гай, ураджай, спакой, строй, бой.

Заданне 2. Калі, у якіх стылях мовы жываюцца і ці з'яляюцца нарматынымі  Назоным склоне множнага ліку формы тыпу брацці, брацце, брацця, др`угі, панове; зуб'і, палоззі, каменні, калоссі, праменні; пралетары, руччы, рукава, у Родным нулявы канчатак і канчаткі на о, ё, -ей, эй, я, напр.: (некалькі, колькі) год, раз, цыган, капыт, валос, мускул, кілаграм, аршын, партызан, салдат, клапот, гектар, яблык, чаравік, бацінак, працадзён, сандаль; таварышо, беларуса, зладзяё; звярэй, жалудзей, агней, шынялей, вуллей, дней; камення, калосся, у Вінавальным адушалёных назоніка канчаткі неадушалёных тыпу даглядаць (пасвіць, паіць, губляць) коні, у Творным канчатак мі (коньмі, гасцьмі, ценьмі, каменьмі, звярмі), у Месным формы на -ох, -ёх (аб гарадох, на паплавох, у барох, краёх, па канёх, аб днёх)?
Пастаце  форме Меснага склону назонікі: сяло, цела, балота, свята, возера, бездарожжа, сэрца, поле, паднябессе, узгор'е, масла, нутро; малако, вядро, месца, у форме Назонага склону множнага ліку назонікі: акно, палатно, гняздо, сяло, вясло, вядро, у форме Роднага множнага ліку назонікі: ачко, вясло, крэсла, пісьмо, акно, гумно, палатно, зерне, вядро, рабро, ядро, мястэчка; гняздо, бервяно, люстра, месца, відовішча, вогнішча, імшарышча, пажарышча, папялішча, рэчышча; права, дзіва, дрэва, слова, правіла, цела, шула, крыло, сяло, віно, балота, карыта, возера, павека; воблака, брыво; войска; дно, шво, тло; лета, кола, мора, пяро; сцябло, дупло; кавадла, пекла, жэрла, горла, судна, мерапрыемства, багацтва, футра; падарожжа, узвышша, аблічча.
Ці нарматынымі з'яляюцца формы накшталт па сялу, па возеру, у малаку, у вядрэ, на месце; два акна, дзве вядрэ; вокна, крыллі; мясцо, марэй, кол; на бёдра; брывямі: у дуплох, у нутрох, на мясцох, аб каранёх, у палёх, па крыллях, на бярвеннях?

Заданне 3. Калі жываюцца  Давальным і Месным склонах адзіночнага ліку канчаткі -е, -ы, -і, -э, у Родным множнага ліку поны і нулявы варыянты канчатка, у Творным множнага ліку канчаткі амі (ямі) і мі.
Пастаце  форме Давальнага і Меснага склона назонікі: вярба, ніва, вясна, хата; цемра, суша, раніца, сястра; дачка, рака, рука, шчака, дошка, рэчка, матка, кветка, кніга, заслуга, адвага, вольха, завіруха, страха, вышыня, шырыня, партыя, зброя, у форме Вінавальнага назонікі: галава, морква, цэрква, у форме Роднага склону множнага ліку назонікі: ніва, мова, скала, сцяна, вежа, дуга, рака, хваля, хвоя, жняя, змяя, сям'я; лічба, брытва, выдра, качарга, шабля, пожня, таможня, купальня, спальня, сталярня, харчэня, эскадрылля, ванна; дамба, іскра, скарга, розга, шарэнга, штанга, чаромха, служба, лічба, чарга, банда, арда, казарма, форма, платформа, норма, лямпа, выспа, просьба, гільза; баразна, сястра, розга, грэбля, кухня; кветка, птушка, вёска, сцежка, думка, чайка, байка, у форме Творнага множнага ліку назонікі: галава, сляза, зара, кішэня, свіння, сям'я.
Ці нарматынымі з'яляюцца формы накшталт эскадрылія, флатылья; сястрэ, дачцы, вышыне, глыбіне, цішыне; гола, морка, цэрка; на гарэ, па чарцэ, у Рыге, на воле; галіна, падзея, бітв, адозв, кветка, зорка; зормі, галомі, свіньмі, кішэньмі; у глыбінох, на вуснох?

Заданне 4. Пастаце  Творным склоне адзіночнага ліку і Родным, Творным склонах множнага ліку наступныя назонікі: сувязь, даль, плынь, гусь, ніць, косць, медзь, дэталь, спіраль, здань, рунь, далонь, рысь, сенажаць, весць, радасць; глыб, верф, кро, свякро; ноч, печ, рэч, ціш, суш, мыш, шыр, моц.
Ці з'яляюцца нарматынымі і  якіх стылях мовы трапляюцца формы накшталт любові; свекрывёй, далоняй (даланёй), руняй, сенажацяй, ніцяй, ночай, печай, шырру; сувязя, асаблівасця, завадзя, запаведзя, радасця, адметнасця, непрыемнасця; далоньмі, восьмі, касцьмі, зданьмі, кішэньмі? Якія формы найбольш ужывальныя быля ці былей, пасцеля ці пасцелей, зданя ці зданей, далоня ці далоней, сенажаця ці сенажацей, весця ці весцей, снасця ці снасцей, напасця ці напасцей, трэля ці трэлей, дэталя ці дэталей, ступеня ці ступеней, мішэня ці мішэней, рыся ці рысей, печа ці пячэйі
Які канчатак у Назоным склоне множнага ліку маюць рознаскланяльныя назонікі грамадзянін, армянін, мешчанін, селянін?

Заданне 6 /хатняе/. Выканайце па падручніку Жаняровіча П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі.- Мн., 2006.- Пр. 22 / с. 117/.

Практычныя заняткі

Дыферэнцыяцыя значэння у залежнасці ад канчатка назоніка

Мэты: фарміраванне мення выяляць значэнні назоніка у залежнасці ад іх граматычных паказчыка, валоданне нормамі сучаснай літаратурнай беларускай і рускай мо; уменне выяляць значэнне назоніка у залежнасці ад іх граматычных паказчыка; павышэнне маленчай культуры навучэнца.
Асноныя паняцці: назонікі, канчаткі назоніка, залежнасць канчатка назоніка ад лексічнага значэння сло.
Абсталяванне рабочага месца: сшыткі, падручнікі, даведачная літаратура.
Змест і віды работ: вызначэнне граматычных паказчыка сло, пастанока назоніка  неабходнай форме, выбар правільнай формы назоніка, складанне сказа, рэдагаванне сказа.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:
Якія фактары плываюць на характар канчатка назоніка пры іх скланенні?
Прывядзіце прыклады залежнасці канчатка назоніка ад лексічнага значэння адпаведных сло, прыналежнасці іх да пэных лексіка граматычных катэгорый і груп, родавай прыналежнасці, тыпу асновы (са збегам ці без збегу зычных), характару канцавой зычнай асновы (цвёрдай, мяккай і г. д.), націску (на аснове ці на канчатку).
Літаратура:
Бордович А.М., Гируцкий А.Л., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн.: Універсітэцкае, 1999.
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.

Дыферэнцыраваныя напісанні дазваляюць адрозніваць сугучныя словы або іх формы, якія супадаюць.
Да іх адносяцца:
1. Напісанне вялікай і малой літары  словах-амонімах, якое служыць сэнсаваму размежаванню сло: Коласколас, Танктанк. У беларускай мове налічваецца прыкладна 200 мнагазначных назоніка і сло-амоніма, якія маюць розныя канчаткі  залежнасці ад значэння слова. Часцей за сё патрабуецца рэдагаванне канчатка менавіта такіх сло. Трэба ведаць, напрыклад, што назвы дрэ і назвы матэрыяла з дрэ маюць розныя канчаткі (канкрэтны і рэчыны назонік): каля дуба, мэбля з дубу; падысці да ясеня, столік з ясеню. Назонікі  розных групах могуць адрознівацца наступнымі значэннямі:
абстрактны канкрэтны: загаду (дзеянне) загада (дакумент).
-зборны канкрэтны: апарату (органы) апарата (прыбор).
_рэчыны канкрэтны: бастону (тканіна) бастона (танец, гульня).
Завага. Адрознівайце напісанне сло на дварэ (не  хаце’) і на двары (каля будынка’): На дварэ холадна. – На двары каля склада сабралася вялікая колькасць машын.
Узнікаюць цяжкасці і пры выкарыстанні рэчыных і абстрактных назоніка, якія ваходзяць у склад наймення прадпрыемства і калектыва. Паводле значэння гэтыя назвы павінны мець канчаткі -а (-я): прадукцыя гродзенскага «Азота», вырабы вілейскага «Зеніта», хакеісты «Крышталя». Каб пазбегнуць такіх супярэчнасцей, пажадана выкарыстоваць падобныя назонікі як нязменныя прыдаткі: прадукцыя Гродзенскага ВА «Азот», вырабы Вілейскага завода «Зеніт», хакеісты каманды «Крышталь».
2. Напісанні галосных у канчатках аманімічных прозвішча і геаграфічных назва з мэтай іх размежавання  творным склоне: з Івановым, пад Іванавам, Барысавым, пад Барысавам і інш

Заданне 1. Выканайце па падручніку Лепешава Л.І. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр. 76-91 /с. 30-36/.

Заданне 2. Заданне 5. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А, Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр. 1-10 /с. 112-116/.

Заданне 3 / самастойная праца/. Выканайце па падручніку Жаняровіча П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі.- Мн., 2006.- пр. 23 / с. 118/. Варыянт 1 – 23.1., варыянт 2 – 23.2.

Заданне 4/хатняе/. Выканайце па падручніку Лепешава Л.І. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр. 75,92-94 /с. 29,36-37/.

Практычныя заняткі

Скланенне ласных назоніка

Мэты: фарміраванне мення правільна жываць канчаткі ласных назоніка у залежнасці ад родавай прыналежнасці, тыпу асновы, націску; удасканаленне навыка арфаграфічнага пісьма навучэнца.
Асноныя паняцці: скланенне імёна і прозвішча беларуска-рускага і іншамонага паходжання, якія заканчваюцца на зычны і належаць асобам мужчынскага і жаночага полу; руска-беларускія і іншамоныя прозвішчы на ненаціскныя -а, -я, націскныя -а, -я; прозвішчы на -'о, -іх, -ых; скланенне геаграфічных назва руска-беларускага і іншамонага паходжання, варыянтныя канчаткі ласных назоніка, якія абазначаюць прозвішчы, імёны  залежнасці ад полу носьбіта.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, раздатачны матэрыял, падручнік, сшытак.
Змест і віды работ: выяленне ласных назоніка, групока па сэнсавай прымеце, утварэнне словазлучэння, вызначэнне пэных склонавых канчатка уласных назоніка, парананне склонавых канчатка у залежнасці ад полу носьбіта, рэдагаванне сказа.
Справаздача: зробленае практычнае заданне, выкананая самастойная праца.
Кантрольныя пытанні:
Адзначце выпадкі жывання варыянтных канчатка ва ласных назоніках розных тыпа скланення. Прывядзіце прыклады.
Якія ласныя назонікі не скланяюцца  беларускай і рускай мовах?
З якімі канчаткамі жываюцца ласныя назонікі  месным склоне? Ад чаго гэта залежыць?
Чым адрозніваецца скланенне прозвішча на -а (-я) з націскным канчаткам і ненаціскным?
У якім склоне назіраецца разыходжанне  напісанні канчатка славянскіх і іншамоных прозвішча, а таксама геаграфічных назва на -ін -(ын), -а (~о), -е (-ё)?
Якія прозвішчы пры скланенні набываюць канчаткі прыметніка?
Адзначце асаблівасці скланення прозвішча, имёна, геаграфічных назва у рускай мове. Ці назіраюцца адрозненні  парананні з рускай мовай?
Літаратура:
1. Маладжай Г.Н., Кананенка Т.М. Лабараторныя працы па сучаснай беларускай мове.- Мн., 1999.
2. Наркевіч А.І. Практычны курс сучаснай беларускай мовы.- Мн., 1992.
3.Рахманин Л.В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов.- М., 1998.
4. Сіковіч В.М. Беларуская мова. Кароткі даведнік.- Мн., 2011.

Заданне 1. Запішыце назонікі  творным склоне.
Магілё, Іванава, Гродна, Шэрашава, Дарвін, Новіка, Пысін, Лынько, Буракін, Шамякін, Барадулін, Гілевіч, Мележ, Кобрын, Талаш, Мінск, Талочын, Куляшо, Чаплін, Грын, Франклін, Яка, Ульян, Уладзісла; Расто, Рагачо, Брагін, Льво, Тамбо; Беразіно, Ветрына, Койданава.

Заданне 2. Запішыце назонікі  месным склоне.
Іван, Лукаш, Мележ, Алег, Цімох, Васіль, Мікуць, Талай, Санкт-Пецярбург, Гамбург, Данцыг, Ганконг.

Заданне 3. Спішыце сказы, раскрываючы дужкі.
1. Свіцязь натхняла (Адам Міцкевіч), а возера Нешчарда аднаго з першых беларускіх пісьменніка (Ян Баршчэскі). 2. На некалькі гадо хапіла хлеба (Каліна). 3. Каб пазбегнуць перавагі адной якой-небудзь з нацыянальных груп, веды выкладаліся на мове, на якую не прэтэндава ніводзін з існавашых народа, на залатой латыні. Да яе, прада, спрытна прыстасавася Ватыкан, але гэта не перашкодзіла скарыстаць лацінку (Джардана Бруна), (Капернік), (Эразм Ратэрдамскі), (Мікола Гусоскі), (Казімір Лышчынскі), каго народы потым уславілі  вяках. 4. Аляксей Іванавіч пасміхася  сваю рыжую бараду. Было. Усё было... Прадава свае вырабы камандзіру суседняга атрада даняму сябру (Цімох Дзядзюля). 5. Адкрыся новы Дом адпачынку пад (Магілё). 6. Параска з (Башлыко) удваіх узнялі за колца века  падлозе на кухні. 7. Недзе шчымела няёмкасць... 3 кім-кім, а з (Дарошка), з (Казачэнка) можна было б абысціся лепш. Асабліва з (Дарошка), з жанчынай. 8. Андрэй Кузьма родны (Хведар). 9. Як пры (князь Усясла) дзень вялікі, а луста малая. Як пры (князь Ягайла) на кожную спіну бізун.

Заданне 4. Перакладзіце назонікі на беларускую мову і запішыце іх у давальным і творным склонах.
Дядя, Коля, З.Бедуля, старшина, староста, сирота, забияка, плакса, судья, задавака, тихоня.

Заданне 5. Назонікі  дужках пастаце  патрэбным склоне (рознаскланяльныя назонікі)
1. Мне давялося выступаць на радыё з чытаннем сваіх твора разам з (Купала) і (Колас). 2. У ліпені сорак чацвёртага, калі прыйшло вызваленне, дзядзька Тадор бы у Ніжніх Байдунах (стараста). Адвячоркам вярнулася маці, прыйшо бацька са сваім (сябар), (дзядзька) Іванам, зайшо аднакласнік Міша. 3. Першы год вайны мы не разлучаліся з (Сеня Пясоцкі). 4. Мы чытаем (Купала). І  кожнага з нас ёсць свой Купала. Менавіта такім сваім (Купала) пастае ён у шматлікіх вершах, прысвечаных паэту... 5. Валя ехала з (Валодзя) на пляж электрычкаю, нечакана пачаліся не па-вясноваму спякотныя дні. 6. Аднойчы раніцаю Сямён бы (сведка) спаткання двух старых буданіко.

Заданне 6. Пастаце назонікі  форме давальнага, творнага, меснага склона адзіночнага ліку.
Лагода, Серада, Дубіна, Сяліба, Бульба, Дуга, Слука, Нядоля, Кіеня, Клячэня, Шабуня, Майбарада, Папівода, Вяршыгара; Кніга, Мурашка, Саладуха, Канапелька, Лепятуха; Сукала, Шыла, Долата, Ворыва, Купала, Пічэта, Панчанка, Саламаха, Бядуля, Сыракомля; Шура, Саша, Жэня, Слава.

Заданне 7. Праскланяйце ласныя назонікі.
Валя Асіпенка, Алесь Шарыба, Сяргей Ясючэня, Вольга Зязюля, Ліда Дубрава, Ганна Бярозка, Корань Люда, Красней Люба, Паловіч Ларыса; Чарных Насця і Андрэй, Далгіх Люба і Віктар; Дзідро, Гюго, дзюма, Тбілісі, Перу, Ватэрлоо; Ралько Іван і Света, Жылко Алена і Аляксей; Марына і Кузьма Крапіва, Мятла, Барада, Бяда; Пятроскі, Лявіцкі.

Заданне 8. Спішыце, раскрываючы дужкі.
1. Цяпер у гэтай хаце жыве яго жонка Паліна з дзецьмі (Мішка, Каця, Галя, Надзя), маленькім Петрыкам. 2. Адразу ж успомнілася размова з вучоным паштавіком. 3. Там, бліжэй да чыгункі, была хата старога (Дрозд), дзеда ці (дзядзька Базыль Маленда). 4. Успомнілася размова з (Аксіння Пляскач), якая хоць і не хваліла (Даміра), але па-жаночаму спагадліва гаварыла аб яго сямейным горы. 5. Незабаве белыя мухі замітусяцца над зямлёй, над гэтым вось клёнам і над ім, (Хвядос Чупрыла). 6. Мы з (Сенька) вачэй не можам адарваць ад сяржанта. 7. Увішнасць (Марцін Жмура) здзіляла і радавала Надзейку. 8. Саша паправіла шалік і стала перад (Малашкін), гатовая  дарогу. 9. Антон Мікалаевіч працуе  сагасе пад (Барыса).

Заданне 9. Аформіце ступную частку заявы на беларускай мове: ад каго і каму яна адрасавана.
Ад каго пададзена заява? (Канстанцін Жывага; Булат Акуджава; Мікалай Жэрах, Сяргей Жук, Міхаіл Фаменка; Ягеній Крыса; Пётр Горла).
Каму адрасавана заява? (Наталля Сядых, Антаніна Венда; Марыя Міцкевіч; Святлана Карась; Ганна Шачэнка; Алена Рамясло).

Заданне 10 /самастойная праца/. Запішыце імёны і прозвішчы  адпаведнай форме. Выбар канчатка растлумачце.
Вершы (Янка Лучына), сустрэцца з (Ягайла), напісанае (Скарына), запрасіць (Алег Лойка), пры (Мар'ян Дукса), гутары з (Сушчэня), напісаць (Язэп Дыла), пазнаёміцца з (Ярасла Пархута), пры (Лукаш Калюга), спаткацца з (Людміла Губа), Прачытаны (Леанід Дайнека), з (Аксана Забела), напісаць (Таня Шарэнда), убачыцца з (Валя Лапо), з (Ірына Кашэня), сказаць (Антаніна Хатэнка), убачанае (Галілей), ганарыцца (Усясла Чарадзей).

Заданне 11 /хатняе/. Запішыце імёны і прозвішчы навучэнца сваёй групы; пастаце найменні  родным і давальным склонах.

Практычныя заняткі

Катэгорыя ліку і роду назоніка

Мэты: навучанне правільна жываць катэгорыі ліку і роду назоніка у залежнасці ад стылю тэксту; аналіз стылістычнага выкарыстання катэгорый роду і ліку назоніка; развіцце культуры дзелавога малення навучэнца.
Асноныя паняцці: род назоніка, абазначэнне асоб па прафесіі, пасадзе.вучонаму і вайсковаму званню, род некаторых назоніка у сучасных рускай і беларускай мовах, дыферэнцыяцыя значэння назоніка у залежнасці ад родавых канчатка; стылістычнае выкарыстанне катэгорыі ліку назоніка; дыферэнцыяцыя катэгорыі ліку  рускай і беларускай мовах, назонікі Sigularia tantum I pluralia tantum; нескланяльныя назонікі іншамонага паходжання, складанаскарочаныя словы, іх род, скланенне.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, раздатачны матэрыял, падручнік, сшытак.
Змест і віды работ: характарыстыка назонікау па іх родавай прыналежнасці, вызначэнне прычыны існавання варыянтных родавых форм,па якіх прыметах яны проціпасталяюцца (нарматыная - ненарматыуная форма і г.д.); узналенне форм адзіночнага ліку прыметніка, займенніка, дзеяслова і вызначэнне роду звязаных з імі назоніка; подбор карэлятыных форм мужчынскага і жаночага роду; тлумачэнне асаблівасцей выкарыстання ліку назоніка; выкарыстанне роду назоніка іншамонага паходжання, роду абрэвіятур; стылістычная прака сказа, падбор залежных кампанента, складанне сказа, расшыфрока складанаскарочаных сло, праца са слонікам, аналіз сказа з каменціраваннем.
Справаздача: выкананае практычнае заданне; напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:
Якія назіраюцца адрозненні катэгорый роду і ліку назонікау у рускай і беларускай мовах?
Раскажыце пра назонікі, якія маюць катэгорыі ліку Sigularia tantum I pluralia tantum.
Ахарактарызуйце цяжкасці пры вызначэнні роду назоніка.
Якія памылкі могуць сустракацца пры жыванні форма ліку назоніка?
Як катэгорыя адушалёнасці-неадушалёнасці  назоніка уплывае на выбар формы слова?
Літаратура:
1. Бордович А.М., Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн.,1999.
2. Дабрыян М.В., Сямешка Л.І., Шкраба І.Р. Сучасная беларуская мова. Лабараторныя работы.- Мн.,1987.
3. Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
4. Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.
5. Наркевіч А.І. Практычны курс сучаснай беларускай мовы.- Мн., 1992.
6. Цікоцкі М.Я, Цікоцкі А.М. Практыкум па стылістыцы беларускай мовы. Ч.1,2.-Мн.:БДУ, 2001.


ЛІК НАЗОѕНІКА
Заданне 1. Растлумачце, якія лексіка-семантычныя адрозненні выяляюцца  формах адзіночнага і множнага ліку наступных назоніка.
Холад халады, час часы, мозг мазгі, сон сны, народ народы, газ газы, кадр кадры, гліна - гліны, звон званы.

Заданне 2. Знайдзіце  сказах і растлумачце своеасаблівае жыванне  мастацкіх і публіцыстычных тэкстах лікавых форма назоніка.
1. І калі ты  шчасці будзеш велічны і зляціш да Марса і да Вег, дык успомні сіх, што сёння мелі мазалі, як гонар, а не грэх. 2. Маці, маці Радзіма і ты, толькі ты і Радзіма дзве трывогі на сэрцы... Дзве трывогі, два шчасці з маленства са мною... 3. Для народа, для рэспублік, якія непасрэдна спазналі агонь Брэста, Хатыня, Кіева, Смаленска, Сталінграда, для іх вайна гэта асабліва балючая памяць. 4. І жотыя пяскі, і шум бярозны мне гэта сё знаёма да драбніц... 5. Вёска стане перад імі, хаткі дарагія, усе куточкі, дзе прабеглі леты маладыя. 6. Усе мы не можам выбраць вольнай хвіліны, каб наведаць свае мясціны Глыбачкі, Жывалкі, Замошшы. 7. І дзень і начы з яго [пакоя] было відаць два небы. Толькі дзень гэтыя «небы» сінелі блакітам, а начы густым кобальтам, які нехта папырска фасфарычным срэбрам.

Заданне 3. Запішыце 1014 множналікавых назоніка, якія абазначаюць: парныя і састаныя прадметы, аднароднае рэчыва, апрадмечаныя дзеянні і працэсы, геаграфічныя назвы.

Заданне 4. Растлумачце асаблівасці выкарыстання катэгорыі ліку вылучаных назоніка. Прааналізуйце формы ліку астатніх назоніка. Вызначце, якія граматычныя сродкі выкарыстоваюцца для адрознення форм адзіночнага і множнага ліку  кожным выпадку. Адзначце, якія з назоніка ужываюцца толькі  адзіночным ліку, якія - толькі  множным ліку.
1 Варыянт. Ніколі не схіля галавы беларускі народ перад захопнікамі. Паміж пяско Егіпецкай зямлі, над хвалямі сінеючага Ніла, ужо колькі год стаіць магіла: у гаршку насенне жменю там знайшлі. Асы будуць улетку шумець тут паабапал дарогі, і радасная зямля сцешыць чалавека. Глыбока нацыянальны і  той жа час надзвычай агульначалавечы ягоны герой пастае са старонак шматлікіх кніг. У мяне было жо нямала радасцей і сустрэч са сваімі новымі кнігамі, арыгінальнымі і перакладнымі, і я не стаміся ад гэтага.
2 Варыянт. Глядач не застанецца ранадушным ні да тэмы, ні да яе васаблення на экране. Як жа знайсці мне яе (Венеру) тут, дзе пона розных Палад, Афрадыта, Медэя. Дарогі, што бягуць полем паз цыбатыя жыты і вусатыя ячмені, акунаюцца  мелкаводныя рэкі і паволі збіраюцца на лясныя пагоркі. Вучоныя мяркуюць, што  нетрах беларускай зямлі можна сустрэць калі не се, то большасць элемента з табліцы Мендзялеева, у тым ліку каляровыя, рэдкія металы.

Заданне 5. Запішыце беларускія адпаведнікі да наступных рускіх сло. Паранайце формы ліку гэтых назоніка у абедзвюх мовах.
Поведение, сумерки, крупа, конопля, черника, грудь, дрожь, ясли, дрова, смотрины, баловство, обручение, хитрость.

Заданне 6. Што абазначаецца формамі ліку назоніка? Ці плываюць формы ліку назоніка на іх лексічныя значэнні? Якія сэнсавыя адрозненні назіраюцца  словах: вада і воды, грош і грошы, дог і дагі, атмасфера і атмасферы? Ці супадаюць па значэннях назонікі, якія абазначаюць адзінкавыя, самастойныя прадметы (дуб, корч, мошка) і сукупнасць прадмета, прадсталеных як адзінае непадзельнае цэлае (дубняк, карчэе, машкара), а таксама назонікі, формамі множнага ліку якіх абазначаецца не раздзельная множнасць прадмета (дамы, сады), а паасобныя, самастойныя прадметы рэчаіснасці (сані, вароты, граблі, арэлі, цымбалы) ці адцягненыя паняцці з адценнямі працэсу, патаральнасці, працягу дзеяння, сукупнасці (усходы, выбары, перагаворы, провады, дажынкі, вячоркі, імяніны). Якія сродкі выкарыстоваюцца для выражэння катэгорыі ліку? Прывядзіце прыклады лексічнага, марфалагічнага і сінтаксічнага спосабу выражэння ліку назоніка. Ахарактарызуйце сродкі выражэння лікавых значэння у прыкладах: дуб дубы дубамі, сіняе (сінія) галіфэ, прадаецца (прадаюцца) паліто, селянін сяляне, грамадзянін грамадзяне, чалавек людзі.
Якія назонікі маюць суадносныя формы адзіночнага і множнага ліку? Вызначце семантычныя групы назоніка з суадноснымі формамі ліку: конь два (тры) кані, дрэва - пяць дрэ, задача дзве (тры) задачы; думка думкі, радасць радасці, перажыванне перажыванні, хуткасць хуткасці; масла маслы, метал металы, смала смолы, віно віны; лес лясы, асака асокі, чарот чароты, хмыз хмызнякі; Магніткі, Днепрабуды, Асінбуды, Каменкі, Тайвані; Максімы, Іваны, Ганусі, Зарубы, Сіпакі, Крушынскія; грызловы, укусікаланчоскія, чарнасвінскія.
Вызначце функцыянальнасемантычныя групы назоніка, якія маюць суадносныя формы ліку, але  пэных значэннях ужываюцца пераважна  адной з гэтых форм: а) рука, галава, душа, зорка; ядро, зерне, шкілет, сэрца, руль, спружына, пункт погляду, краевугольны камень; гром, маланка, бура; мінута, час, перыяд; матэрыя, суджэнне, рэнта, валюта; вораг, звер, птушка, ліст; б) бронхі, лёгкія, вочы, плечы, зубы, валасы; пацеркі, гірлянды, рукавіцы, чаравікі, боты; калёсы, лыжы; злакі, чарніцы, суніцы, парэчкі, шпроты; пяскі, балоты, тарфянікі, лугі, асы; пчолы, гусі, качкі, малькі; дрымоты, хрыпоты; крывічы, дрыгавічы, чукчы; нябёсы, пуціны.
Якія назонікі не маюць суадносных форм ліку і жываюцца толькі  адзіночным ці толькі  множным ліку? Ахарактарызуйце семантычныя групы назоніка з несуадноснымі формамі ліку: а) грамадства, птаства, студэнцтва, дзетвара, машкара, агентура, азіміна, ігліца, лістота; вараннё, рыззё, прыладдзе, шчацінне, валоссе, смецце, ламачча; люд, моладзь, хвораст, лом, бой, жалеза, цэмент, мёд, квас, сена, драніна, гравій; чырвань, сінь, дабрата, гне, любо, адвага, спрыт, смех, помста, жаль, сум, нуда, маркота; марксізм, камунізм, электрыфікацыя, яравізацыя, заалогія, астраномія; подзень, понач, Зямля, Венера, Еропа, Беларусь, Мінск; Сцяпан, Марыя, Колас; бюро, дэпо, радыё, атэлье, кафэ, ата, таксі, папуры, рагу; б) клешчы, ціскі, граблі, жорны, сані, буцы, даспехі, латы, краты, дзверы, гуслі, куранты, акуляры, соты; джунглі, нетры, субтропікі, прысады, боепрыпасы, фінансы, грошы, мемуары, перлы, каракулі, карункі; бацькі, людзі, кадры, вярхі, нізы; млекакормячыя, сумчатыя, траваядныя, земнаводныя, аднаклетачныя, азімыя, яравыя, пальмавыя, бабовыя; прэміяльныя, сутачныя, камісійныя, чаявыя, праязныя, камандзіровачныя; шпалеры, дровы, каноплі, дрожджы, духі, лекі, кансервы, крупы, біткі, зразы, тэфтэлі; апілкі; паводзіны, выбары, зносіны, адносіны, манеры, залёты, нападкі, сухоты, дрыжыкі, хітрыкі, замаразкі; гарадкі, бабкі, фанты, хованкі, жмуркі, шашкі, шахматы; імяніны, радзіны, вячоркі, заручыны, уваходзіны, провады, зажынкі; канікулы, суткі, гоні; Горкі, Чонкі, Гімалаі, Філіпіны.

РОД НАЗОѕНІКА

Заданне 8. Падбярыце да рускіх словазлучэння беларускія адпаведнікі, запішыце. У дужках пазначце род назоніка. Паранайце род выдзеленых назоніка у абедзвюх мовах.
Золотая медаль, маленький гусёнок, гроздь винограда, неправильная дробь, потянуло гарью, недавняя запись, комод для белья, переплетенная рукопись, высокая насыпь, злая собака, высокий тополь, вкусное яблоко, длинная тень, уверенная поступь, полевая ромашка.

Заданне 9. Перакладзіце на рускую мову. Адзначце словы, якія не супадаюць па прымеце граматычнага роду  рускай і беларускай мовах.
1. Бацька, шкадуючы да пары сына, не прышчапі яму сур'ёзнага напрамку думак, таго, які прымушае чалавека свядома выбраць сабе шлях і потым усё жыццё трымацца яго. 2. Дык пан Корчак ужо і эпалет прыдба? У генералы пану Корчаку захацелася? 3. Чаму не ведаю? сказа раптам Корчак з нейкім заліхвацкім адчаем. 4. Бацька с жалем глядзе на сына. 5. І вузкімі, нейкімі асабліва жаноцкімі і пададзенымі наперад здаюцца іхнія плечы, сціснутыя жорсткай тканінай, у якой ляжыць нерухомы цяжар. 6. А  саміх пакоях даняя мэбля: пузатыя арэхавыя сакратэры, дубовыя разьблёныя скрыні ля сцен і кутнія - адна на чатыры пакоі вельмі цёплыя печкі, выкладзеныя галандскімі кафлямі. 7. Акрамя ложка была камода, высокая канторка і стол. 8. Зала губернскіх дваранскіх збора нагадвала мора  непагоду. 9. Прадайце прадметы раскошы, сказа Вежа... Заплаціце нядоімкі: разам нажывалі іх.

Заданне 10 . Перакладзіце словы і словазлучэнні на рускую мову. Адзначце адрозненні  рускай і беларускай мовах.
Белая гусь, ганаровы медаль, гармонік, злы сабака, таполя, стары шынель, шматкаляровы роспіс; добрае бяліла, мелкія крупы, новыя дзверы, суніцы, чарніцы, чырвонае чарніла.

Заданне 11. Што яляюць сабой назонікі з нястойлівымі формамі і значэннямі роду? Да якога граматычнага роду адносяцца адушалёныя назонікі сабака, вусень, шашаль і неадушалёныя тыпу боль, жаль, мазоль, медаль, раяль, шынель, тунель, струмень, ветразь, цень, пуць, ясень, шампунь, фальш, стэп, палын, насып, россып, пустыр, поступ. Якімі родавымі значэннямі характарызуюцца адушалёныя назонікі рысь, гусь, моль і неадушаленыя тыпу сухмень, цемень, даль, шыр, глыб, трэль, роспач. Ці правамерным з'яляецца жыванне назоніка гармонік, клавесін, матацыкл, галёш, комін, дзёрн, выраз, успамін, звязак, пачак, стэп, рамонак у паралельнай форме жаночага роду (гармоніка, клавесіна і г. д.), а назоніка зала, таполя, табака, цукерка, салата, гірса, пара, ціша, запалка, манжэта, тапачка, цырата, кадрыля, жырафа  паралельнай форме мужчынскага роду (зал, таполь і г. д.)? Як правільна: яблык ці яблыка, плёс ці плёса. Да якога граматычнага роду належаць назонікі: воблака, рэха, брыво, а таксама слова люстра (у значэнні рускага слова "зеркало" і  значэнні ''падвеса для электраасвятлення")? Якая з дзвюх магчымых родавых форм з'яляецца пераважаючай у словах: давер'е і давер, шаша і шасэ. Якім формам аддаецца перавага  словах: шпрот шпрота, замш замша, клавіш клавіша, прастор прастора, ход хада! Укажыце на розніцу  родавызначэннях названага тыпу назоніка у рускай мове паранальна з беларускай.


Род нескланяльных назоніка
Кантрольныя пытанні:
1. Як вызначыць род нескланяльных назоніка іншамонага паходжання і нескланяльных рускіх і беларускіх назоніка?
2. Якім чынам вызначаецца род абрэвіятур?
3. Ці скланяюцца абрэвіятуры?

Заданне 12. Падбярыце да наступных назоніка прыметнікі, запішыце, у дужках адзначце род назоніка.
Алібі, амплуа, канферансье, бра, маэстра, жэле, зебу, калье, марабу, лэдзі, кімано, гну, манпансье, лібрэта, ранцье, клішэ, калібры, кулі, пано, парцье, эсэ, табу, рэзюмэ.

Заданне 13. Успомніце назвы замежных органа друку, радыёстанцый і тэлекампаній. Прыдумайце сказы, у якіх дакладна выяляецца род назоніка, якія абазначаюць гэтыя найменні (у дапасуемых прыметніках-азначэннях, дзеясловах-выказніках у прошлым часе).

Заданне 14. Вызначце род наступных складанаскарочаных сло: АН, ВНУ, ААН, загс, ЛіМ, леспрамгас, гарана, ДАІ, БелаПАН, БКЦ, цум.

Заданне 15. Перадайце сутнасць лексічнага, марфалагічнага і сінтаксічнага спосабу вызначэння родавай прыналежнасці назоніка. Да якога граматычнага роду адносяцца па лексічных значэннях і марфалагічных адзнаках назонікі: а) джоль, ом, кулон; донжуан, донкіхот; буржуа, маэстра, мікада, джэнтры (буржуа), кюрэ, аташэ, кулі, янкі, дэндзі, парцье (швейцар), ранцье, сеньёр, містэр, філістэр; хват, шкет, зух, ягамосць; ваявода, вяльможа, ваяка, музыка, дока, гога, салага, старшына, старшыня, суддзя, прамоца; чорт, дэман, д'ябал; дынга, фламінга, калібры, поні, зебу, какаду, кенгуру, марабу, шымпанзэ; кофе/р.м./; хіндзі, урду; Мантэвідэа, Осла, Глазга, Дэлі, Плаешці, Батумі, Сухумі, Тбілісі, Горы, Сочы; гаркам, селькар, райана, райземаддзел; калгас, сагас, сельбуд; СНД, КДБ, ККД; б) міс, місіс, ледзі, мадмуазель, фрэйлін, інжэню, мецца; Жуліа, Кармэн, Мэры; Геба, Юнона; Перу, Чылі, По, Місісіпі, Місуры, Ай-Петры, Гобі; дынама, івасі, салямі; утыльсыравіна, прамкааперацыя; РБ, ААН, АВП; в) бюро, пано, амплуа, вета, інкогніта, сола, купэ, кашнэ, атэлье, рэзюмэ, жалюзі, таксі, журы, папуры, інтэрв'ю; Чад, Ківу; утыльвалакно.

Заданне 16. Растлумачце, як вызначаецца род выдзеленых назоніка.
1. Тарас Шачэнка стая, бронзавы, на беразе возера Антарыа, каля горада Палерма. 2. Праехалі краіну ад Тбілісі да горнага гарадка Вардзія, бліжэй пазнаёміліся з надзвычай працавітымі і шчырымі людзьмі... 3. Яны [маладыя] аддана кладуць сягоння  Затра шлях. 4. Гэта і наш боль Сангмі. Гэта і нашы праблемы, трагедыі Чылі, Блізкі Усход. 5. У свеце знаюць смутак Лідзіцэ і Арадур у чорнай скрусе, а партызанкай першай лічыцца зямля бясстрашнай Беларусі. 6. Замець, нібы канфеці, закружылася  голлі. 7. Сёння мы будзем на Ай-Петры у подзень, у спёку, атобусным гуртам... 8. Мы славім вас, хто ноч развея, у неміручасці імён, хто ля Дуная па, ля Шпрэе, хто дома нёс фашыстам скон.

Заданне 17 /хатняе/. Выканайце па падручніку Лепешава Л.І. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр. 69- 73 /с. 27-29/.

Практычныя заняткі

Абазначэнне асоб па прафесіі, пасадзе, вучонаму і воінскаму званню

Мэты: навучанне правільнаму выкарыстанню асоб па прафесіі, пасадзе, вучонаму і воінскаму званню  афіцыйна-дзелавым стылі; падбор моных сродка суадносна з сітуацыяй малення, кантэкстам; павышэнне прафесійнай культуры навучэнца.
Асноныя паняцці: найменні асоб па прафесіі, пасадзе, вучонаму і воінскаму званню, варыянтныя родавыя формы, апісальны спосаб утварэння суадносных родавых форм.
Абсталяванне рабочага месца: сшытак, падручнік, практычнае заданне.
Змест і віды работ: падбор карэлятыных форм назоніка, выбар правільнай формы  залежнасці ад кантэксту, адбор назоніка у дачыненні да афіцыйна-дзелавога стылю, выяленне стылістычнай афарбокі сло, характарыстыка назва асоб суадносна з сітуацыяй малення, праца са слонікам, складанне сказа, аналіз словатварэння назоніка, рэдагаванне сказа.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:
Якімі сродкамі выражаецца родавая прыналежнасць адушалёных асабовых і неасабовых назоніка у адрозненне ад неадушалёных? Прывядзіце прыклады выражэння родавай прыналежнасці адушалёных назоніка асобнымі самастойнымі лексічнымі адзінкамі (словамі), адпаведнымі словатваральнымі афіксамі, формамі сінтаксічных сувязей сло.
Ці се адушалёныя назонікі маюць суадносныя родавыя формы?
Ці твараюцца адпаведныя суадносныя формы жаночага роду ад сло тыпу буданік, аграном, інжынер, пракурор, групорг, камандзір, слесар і мужчынскага роду ад сло накшталт кастэлянша, прачка, машыністка, няня, пакаёка (гіст.), парадзіха, а таксама сло тыпу даярка, свінарка?
Літаратура:
Дабрыян М.В., Сямешка Л.І., Шкраба І.Р. Сучасная беларуская мова. Лабараторныя работы.- Мн., 1987.
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
Наркевіч А.І. Практычны курс сучаснай беларускай мовы.-Мн., 1992.
Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы.-Мн.,1995.
Спытай мяне: х т о
ці ш т о гэта?
I дам я назвы сім прадметам,
Усім паняццям, розным з'явам,-
Гато служыць засёды я вам.

Назвы асоб па прафесіі, пасадзе, званні і родзе занятка маюць пераважна форму мужчынскага роду, нават калі абазначаюць асобу жаночага полу. У афіцыйна-справавым стылі прыметнікі дапасуюцца да такіх назоніка у мужчынскім родзе, а дзеясловы прошлага часу у жаночым родзе, калі падобныя назонікі маюць пры сабе прыдатак: Новы галоны рэдактар С. М. Кавалёва...; Малодшы навуковы супрацонік Н. У. Рашэтнікава  выступленні спынілася... Пашыраныя  размоным, публіцыстычным і мастацкім стылях назонікі касірка, лабарантка, мастачка, настаніца, сакратарка і пад. застаюцца па-за межамі тэкста афіцыйна-справавога стылю.

Заданне 1. Назавіце зроні монай сістэмы, з якімі звязана вызначэнне родавай прыналежнасці пар сло. Укажыце прычыны існавання варыянтных родавых форм; па якіх прыметах яны проціпасталяюцца (нарматыная - ненарматыная формы, сучасная і старэлая, нейтрая - размоная формы і г.д.).
1 Варыянт. Дзед - баба, студэнт - студэнтка, князь - княгіня, баран -авечка, раб – раба, круглы сірата - круглая сірата, прастор - прастора, тыгр - тыгра, моцны сірока - моцнае сірока, клавів – клавіша, маці - бацька, артыст - артыстка, вучань - вучаніца, ле-ільвіца, Аляксандр - Аляксандра, наш ціхоня - наша ціхоня, зал - зала, шырокае авеню, шырокая авеню, чаранік - чараніца, яблык – яблыка, салат – салата.
2 Варыянт. Брат - сястра, настанік - настаніца, кум - кума, певень- курыца, стары кніганоша - старая кніганоша, таполя - топаль, снежнае цунамі - снежная цунамі, прыгажун - прыгажуня, фільм- фільма, шаша –шасэ, мужчына - жанчына, лабарант - лабарантка, важаты - важатая, малы непаседа - малая непаседа, санаторый - санаторыя, новае кепі - новая кэпі, заступнік - заступніца , ціш - ціша, стары шынель – старая шынель.
2. Да прыведзеных назоніка мужчынскага роду падбярыце карэлятыныя паралелі жаночага роду (напр.: бухгалтар - бухгалтарка).
1 Варыянт. Дэлегат, камуніст, машыніст, матрос, дырэктар, важак, хірург, аспірант, біёлаг, лірык.
2 Варыянт. Бібліятэкар, паэт, тэхнік, філолаг, ліфцёр, продак, прафорг, студэнт, адвакат, мовавед.
3 Варыянт. Ткач, грэк, электрык, лектар, бягун, невук, прафорг, піянер, воін, філосаф.
4 Варыянт. Іспанец, кандуктар, сталяр, рэдактар, прафесар, геній, прэзідэнт, дырыжор, драматург, класік.

Заданне 3.
Ахарактарызуйце семантычную адметнасць назоніка, якія адной родавай формай выражаюць значэнні і мужчынскага, і жаночага полу. Форму якога роду маюць і каго могуць абазначаць назонікі: а) таварыш, кандыдат, член, арганізатар, сакратар, камсорг, дырэктар, брыгадзір, шафёр, маляр, хлебароб, дырыжор, рэжысёр, донар, урач, майстар; невук, лодар, абібок, лежабок, пустадомак, няломак, дзялок, тып, хвалько, вораг, вылюдак, папіхач; 6) запявала, сірата, слуга, туляга, ксілека, сведка; баба, птушка, авечка, свіння, вужака, жыла, завала, піла, цаца; дрэнь, погань. Па якому роду мужчынскаму ці жаночаму пераважна афармляюцца асабовыя назонікі  множным ліку? Чаму найчасцей ужываюць: супрацонікі інстытута, калгаснікі (трактарысты, даяркі, свінаркі) равна, а не даяры, свінары?
Што разумеецца пад агульным родам асабовых назоніка? Якімі адметнымі семантычнымі, словатваральнымі і функцыянальна-стылістычнымі адзнакамі яны характарызуюцца? Адзначце структурна- граматычныя і экспрэсіныя асаблівасці назоніка: пісака, гуляка, нямека, манюка, тупіца, чамярыца, туляга, валацуга, ціхоня, сірашна, блазнота, чысцёха, плакса, ляша; задзірака, забіяка, падпявала, прайдоха, абжора, выпівака (выпівоха), разявака, растрэпа, прыблуда, урода, суцяга, недарэка, непаседа: кніганоша, пустамеля, лежабока, самавучка; калека, шэльма, мурза.
Заданне 4. Складзіце па два сказы з наступнымі назонікамі, каб яны абазначалі асоб мужчынскага і жаночага полу.
Інжынер, пераможца, дэпутат, стажор, донар, стараста, дырэктар, канстуктар.

Заданне 5. Падбярыце па магчымасці да назоніка мужчынскага роду суадносныя па сэнсу назонікі жаночага роду. Адзначце выпадкі адсутнасці родавай пары.
Адвакат, аспірант, доктар, дырэктар, дацэнт, карэспандэнт, выкладчык, повар, пасол, прадавец, прафесар, працанік, шафёр, шэф, электрык.
Прачытайце падабраныя вамі назонікі жаночага роду. Назонікі якога роду вы б ужылі:
а) у жанры загада;
б) у маленні на рачыстай нарадзе;
в) у вуснай бытавой размове?

Заданне 6. У кароткім гумарыстычным апавяданні для стварэння іроніі атар выкарыста некаторыя тыповыя парушэнні марфалагічных норм. Якія? Пры якой умове чытачу стане зразумелай атарская іронія?

Чаму вы спазніліся?- спыта Ганну намеснік Ірына Мікалаена, старая вопытная педагог.

Заданне 7. У наступных прыкладах выберыце правільную форму назвы асоб жаночага полу па прафесіі або спецыяльнасці:
1) Загадчык выкліка да сябе (сакратара, сакратаршу, сакратарку). 2) Валя працуе на частку (фельчарам, фельчаркай, фельдчарыцай). 3) Яна працуе (машыністам, машыністкай) вежавага крану. 4) (Прафесар, прафесарша) прапанавала гасцям выпіць гарбаты. 5) Марына працуе на ферме (аператарам, аператаршай, аператаркай) машыннага даення. 6) Яна працуе (кантралёрам, кантралёршай, кантралёркай) якасці выпускаемай прадукцыі. 7) (Дыктар, дыктарша, дыктарка) абвясціла праграму перадач на наступны тыдзень. 8)Галіна працуе на ферме (ачаром, ачаркай). 9) Па нацыянальнасці яна была (карэйка, карэянка, карэец).
Заданне 8. Узнавіце формы адзіночнага ліку прыметніка, займенніка, формы адзіночнага ліку дзеяслова і вызначце род звязаных з імі назоніка.
1 Варыянт. На сходзе выступі... малад... дырэктар школы Іванова. Сучасн... ЭВМ ста... неабходнай састаной часткай усёй нашай цывілізацыі. Раённ... лясгас. ЦК прыня... пастанову. Міця – так... гарэза. Спыніце гэт... забіяку.
2 Варыянт. Выступі... нов... суддзя Марыя Пятрона. Гэт... плакса цэлы дзень плача. У творы выведзены вобраз наш... сучасні..., малад... агранона Марыі Зажэскай. ТАСС паведамі.... ЛІМ змясці... падборку верша маладых паэта. Мінск... гарана праводзіць нараду настаніка.
3 Варыянт. Алеся - кругл... сірата. Наш стараста Пятрова вырашы... завесці сшытак для ліку наведвання. Прыйш... кніганоша. Здадзе... нов... АТС. Сацстрах паведамі.... НЭП забяспечы.. у свой час пабудову фундамента сацыялістычнай эканомікі. Будуч... філолаг Пятрова выйгра... спаборніцтва.
4 Варыянт. Наш... разявака зно... забы... кнігу. Прыеха... галон... урач Сцяпанава. Мінск... ДАІ праводзіць рэйд. Багат... рыбгас. Міхась – сам... горш... задзіра. Будуецца наш... БАМ. Выдом... кампазітар Аляксандра Пахмутава пажада... сваім маладым сябрам творчых поспеха.

Заданне 9 /самастойная работа/. Адзначце выпадкi няправiльнага цi стылiстычна не апраэданага выкарыстання назваэ асоб. Выпраэце сказы

Дакладчык спынiлася на асноэных задачах будаэнiкоэ раёна.
Заяву аб пераводзе падала працоэная фабрыкi Сiмонава.
Лiст прыйшоэ на iмя кiруючай аддзялення саэгаса А.В.Мiкалаевай.
Галоэная бухгалтар адмовiлася падпiсаць акт.
Дырэктар даэ указаннi перавесцi на другую працу лабарантак кафедры Кухонскую i Ляхоэскую.
Касiрка секцыi абутку несвоечасова падлiчвала дзённую выручку.
Сярод канькабежак асаблiвай папулярнасцю карысталася наша Цiтова.
Пятрова, безумоэна, лепшая лыжабежка вобласцi.
У спаборнiцтвах пяцiборак перамагла Куранава.
Праца студэнтак – геаграфiнь не была прызнана лепшай.
Вопытная працаэнiца з задавальненнем дапамагае маладой калезе i парадай, i практычным паказам.

Заданне 10 /хатняе/. Карыстаючыся беларуска-рускім, руска-беларускім слонікам справаводнай і архінай тэрміналогіі, выпішыце 20 складанаскарочаных сло, затым дайце ім расшыфроку.

Практычныя заняткі

Ступені паранання прыметніка. Памылковае жыванне форма ступеня паранання.

Мэты: выяленне асаблівасцей утварэння форм ступеня паранання прыметніка у рускай і беларускай мовах; азнаямленне з асаблівасцямі стылістычнага выкарыстання форм ступеня паранання прыметніка у беларускай і рускай мовах; удасканальванне культуры дзелавога малення навучэнца.
Асноныя паняцці: прыметнік, разрады прыметніка па значэнні; асаблівасці тварэння і выкарыстання форм ступеня паранання прыметніка; памылковае жыванне форм ступеня паранання прыметніка; кароткая і поная форма прыметніка.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, плакат-схема, сшытак, раздатачны матэрыял,МУ, падручнік, мультымедыа.
Змест і віды работ: чытанне тэкста, вызначэнне форм ступеня паранання прыметніка у рускай і беларускай мовах; утварэнне форм ступеня паранання ад зыходных форм прыметніка; пераклад сказа з рускай мовы на беларускую; стылістычная прака сказа.
Справаздача: выкананае практычнае заданне.
Кантрольныя пытанні:
1. Раскажыце пра тварэнне і выкарыстанне беларускіх і рускіх форм вышэйшай і найвышэйшай ступеня паранання прыметніка.
2.Што Вы можаце сказаць пра стылістычнае выкарыстанне ступеней паранання прыметніка у афіцыйна-дзелавым стылі?
3. Якія формы прыметніка( поныя ці кароткія) вы будзеце жываць у афіцыйным тэксце?
4. Якія назіраюцца памылкі пры жыванні ступеня паранання прыметніка?
Літаратура:
І. Бордович А.М.,Гируцкий А.А.,Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.-Мн.,1999.
2. Лепеша І.Я.Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.
3.Наркевіч А.I. Практычны курс сучаснай беларускай мовы.-Мн.,1992.
4. Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн, 2006.

Заданне 1. Прачытайце тэкст, зрабіце выснову.
Прыметнік як часціна мовы, якая абазначае прымету прадмета, шырока прадсталены  афіцыйна-справавым стылі. З трох разрада (якасныя, адносныя і прыналежныя) часцей ужываюцца якасныя і адносныя. Прыметнікі  АДС выкарыстоваюцца пераважна як тэрмінаэлементы  тэрміналагічных словазлучэннях: калектыная дамова, вядучы спецыяліст.
Прыметнік у функцыі азначэння засёды выкарыстоваецца  понай форме: Пры здачы сельгаспрадукцыі грамадзяніну, які пастаянна пражывае  сельскай мясцовасці Рэспублікі Беларусь, прадсталенне даведак мясцовых Савета не патрабуецца, а  функцыі выказніка часам можа сустракацца і кароткая форма: Мы гатовы Вам дапамагчы.
Асаблівасці ступеня паранання прыметніка
Якасныя прыметнікі могуць мець вышэйшую і найвышэйшую ступені паранання, якія паказваюць на праяленне прыметы  большай ці  меншай ступені. Ступені паранання могуць быць простымі і састанымі.
Вышэйшая ступень паранання (простая форма) мае суфіксы -ейш-, -эйш- і канчаткі прыметніка: святлейшы, прыгажэйшы. Чатыры прыметнікі твараюць гэту форму ад іншай асновы: вялікі большы, малы меншы, добры лепшы, дрэнны горшы. Састаная форма твараецца далучэннем сло больш (менш) да прыметніка: больш светлы, менш якасны. Пры наянасці аб'екта паранання выкарыстоваецца прыназонік за (з В. скл.), часам злучнікі як, чым: Магазін большы за ЦУМ; Тавары больш якасныя, чым у фірме «Страла».
Памылкі пры жыванні вышэйшай ступені паранання выкліканы адсутнасцю правільнага суфікса, канчатка і прыназоніка (злучніка): Сярэдняя заработная плата на дзяржаных прадпрыемствах нават крыху вышэй, чым у нас; прака: вышэйшая; Вышыня перакладзіны варот аказалася на 12 см ніжэй нормы; прака: ніжэйшая за норму. Акрамя таго, могуць змешвацца простая і састаная формы: Гэта дазволіла на аснове месцанараджэння наладзіць выпуск больш чысцейшай пітной вады; прака: больш чыстай.
Найвышэйшая ступень паранання (простая форма) мае прыстаку най-, якая далучаецца да простай формы вышэйшай ступені: найгусцейшы, наймацнейшы. Састаная форма твараецца далучэннем сло самы, найбольш (найменш) да прыметніка: самы дзейсны метад, найбольш складаная праблема.
Памылкі пры жыванні найвышэйшай ступені заключаюцца  адсутнасці прыстакі най-: Студэнцкія (буданічыя атрады інстытута працавалі на важнейшых аб'ектах Магілёскай вобласці; прака: найважнейшых. Вялікае значэнне пры рэдагаванні мае кантэкст: Мы выпускаем цяпер якаснейшую прадукцыю; трэба даведацца, выпраляць больш якасную, чым раней або самую якасную.
Простыя формы найвышэйшай ступені паранання звычайна экспрэсіныя, таму яны павінны замяняцца састанымі формамі, да якіх могуць далучацца выразы адзін з (адна з...): Не надта добра рэалізуе прадукцыю найважнейшы падаткаплацельшчык раёна; прака: самы важны; Гэта найскладанейшая задача; прака: адна з самых складаных.
Некаторыя варыянты простых форма ступеня паранання адрозніваюцца па значэнні: найвялікшы выдатны; геніяльны, таленавіты, найбольшы выкарыстоваецца  іншых значэннях; малодшы, старшы з'яляюцца часткамі  назвах пасад і звання (ма-лодшы сяржант, старшы эканаміст) і  яшчэ некаторых выпадках (малодшыя класы, малодшая сястра, але: старэйшы брат); пры казанні на зрост выкарыстоваюцца формы маладзейшы, старэйшы.
Варыянты сло болей, меней, найболей, найменей (замест больш, менш, найбольш, найменш), якія далучаюцца да састаных форма ступеня паранання, не выкарыстоваюцца  афіцыйна-справавым стылі. Асобна словы больш, менш, лепш, горш, ніжэй, вышэй і да іх пад. з'яляюцца формамі вышэйшай ступені паранання прыслоя, пры выкарыстанні якіх заховаюцца за, чым, як: больш за 25%; менш за вызначаную норму; вышэй за нуль; працавалі горш, чым летась. Няправільна: больш тысячы рублё; прака: больш за тысячу рублё.

Заданне 2 Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А, Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр. 1-5 /с. 122-124/.

Заданне 3. Выканайце па падручніку Лепешава Л.І. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр. 95- 96 /с. 37-38/.

Заданне 4. Утварыце стойлівыя словазлучэнні, што будуць мець афарбоку афіцыйна-дзелавога стылю. Дадайце да назоніка неабходныя прыметнікі.

Тэрмін, асоба, дзеці, адказнасць, дзеянне, абарона, панамоцтва, абставіны, злачынства, пакаранне, органы, парадак, разгляд, дапамога, скарга.

Заданне 5. Выберыце адну з прыведзеных у дужках форм ступеней паранання прыметніка. Абгрунтуйце свой выбар.

1) Новая мадэль грузавіка аснашчана (больш магутным, магутнейшым) рухавіком. 2) У артыкуле прыведзены (самыя цікавыя, найцікавейшыя) факты з творчай біяграфіі вучонага. 3) Члены атрада дога спрачаліся аб тым, хто працава на борцы (старанней, больш старанна). 4) Чым (слабейшы, больш cлабы) арганізм, тым лягчэй ён паддаецца захворванням. 5) Полацк – адзін з (старажытнейшых, самых старажытных) гарадо нашай рэспублікі. 6) У нашай краіне (самы нізкі, найніжэйшы) працэнт дзіцячай смяротнасці. 7) Саша Смірно прапанава (больш лёгкі, лягчэйшы) спосаб рашэння задачы. 8) У апошні час мы сталі прымяняць (больш прагрэсіны, прагрэсінейшы) метад апрацокі дэталя на высокіх хуткасцях. 9) На сходзе выступі адзін са (старэйшых, самых старых) супрацоніка газеты. 10) На канферэнцыі абмярковалася адна з (важнейшых, самых важных) праблем сучаснай вытворчасці – тэхнічная эстэтыка. 11) Аб тым, як дасягнуць (вышэйшых, больш высокіх) паказчыка у працы, гаварылі се дзельнікі нарады.

Заданне 6. Перакладзіце сказы на беларускую мову.

Гепард быстрее льва. Зимний день короче летнего. Железо легче золота. Сосна выше можжевельника. Дыня слаще арбуза. Кислород легче воздуха. Лиса хитрее всех животных. Масло тяжелее воды. Мех теплее шерсти. Шелк тоньше бархата. Океан больше и глубже моря.

Заданне 7. Ці нарматынымі з’яляюцца тварэнні накшталт багатны, дужшы, найудалы, найдакладны, дабрэй маці, лепей бацько, горш чужых, смялей усіх, вышэйшы брата, даражэйшы золата, дужэйшы ад яго, мацнейшы  свеце, больш(менш) лягчэйшы, самы найдрабнейшы, самы найшчадрэйшы  свеце, адзін з старажытнейшых (цікавейшых), шырачэзныя магчымасці і пад.?
Што абазначаюць наступныя формы якасных прыметніка? Старшы лейтэнант, малодшы навуковы супрацонік.
Ці твараюцца ступені паранання прыметніка ад сло блакітны, вараны, карычневы, сляпы, глухі, хворы, кволы, кульгавы, босы, голы, нямы, чубаты, вышэйшую ступень простую и складаную формы ад рускіх форма звонкий, злючий, клетчатый, ловкий, плохой, полосатый, робкий, смелый, скверный, сверхмощный, фиолетовый а таксама ад якасна-адносных прыметніка тыпу агністы, саканы, ліпкі, шурпаты, перадавы?
Як правільна жыць: дужы ці дуж, малы ці мал, вясёлы ці весел, добры ці добр, крэпкі ці крэпак, малады ці молад, белы ці бел, вялікі ці вялік?
Што разумееецца пад сцягнутымі і сечанымі формамі прыметніка? У якіх стылях мовы трапляюцца формы тыпу малада дзячына, родна маці, чырвона хустка, бела рука, маладу дзячыну, родну матку; жалезна лапата, драляна лыжка?

Заданне 8. Якія парушэнні норм, звязаныя з выкарыстаннем форм ступеня паранання прыметніка, зроблены  дадзеных прыкладах?
Гэта яшчэ больш горшы варыянт рашэння праблемы. Яна сёння яшчэ больш прыгажэйшая. Гэта самы дабрэйшы чалавек з усіх, каго я ведаю.
Заданне 9. Пазначце міжмоную суаднесенасць выказвання. Адзначце фармальныя адрозненні паміж імі.
.
Насця была старэйшая за сястру. Настя на свои годы выглядела старше.
Насця была найстарэйшая ад усіх. Настя была старше сестры.
Насця была найстарэйшая за сіх. Настя была старше всех.
Самая старэйшая была Насця. За старшую была здесь Настя.
Насця была тут за старэйшую. Самой старшей была здесь Настя.
Насця выглядала старэй за сіх. Настя выглядела старше всех.
На свае гады Насця вылядала куды старэй. Старше всех была Настя.

Заданне 10 /хатняе/. Выканайце па падручніку Жаняровіча П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.- Пр. 25 /с. 119/.

Практычныя заняткі

Сінанімічныя спалучэнні прыметніка з назонікамі і двух назоніка

Мэты: азнаямленне са стылістычнай роляй сінанімічных спалучэння прыметніка; навучанне твараць сінанімічныя канструкцыі; выкарыстанне сінанімічных канструкцый у залежнасці ад сітуацыі малення; замацаванне норм афіцыйна-дзелавога стылю, развіццё стылістычнага чуцця мовы; удасканаленне навыка стылістычнай пракі.
Асноныя паняцці: сінанімічныя канструкцыі “прыметнік з назонікам” і “двух назоніка”, абазначэнне прыналежнасці, выбар сінанімічнай канструкцыі, прыназонікавыя і беспрыназонікавыя канструкцыі, стылістычная афарбока канструкцый.
Абсталяванне рабочага месца: сшытак, падручнік, карткі.
Змест і віды работ: падбор сінанімічных словазлучэння, складанне сказа, выяленне семантычнага і стылістычнага адрознення канструкцый, выпраленне памылак, парананне сінанімічных канструкцый у беларускай і рускай мовах, стылістычная прака сказа.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:

1. Ці назіраецца стылістычная і семантычная розніца  сінанімічных словазлучэннях “двух назоніка” і “назоніка з назонікам”?
2. Для якіх стыля будуць характэрны такія канструкцыі  беларускай і рускай мовах?
3.Ці з'яляецца аднолькавым выражэнне прыналежнасці  беларускай і рускай мовах?
4. Якія словазлучэнні Вы будзеце жываць у афіцыйна-дзелавым стылі?
5. Ці засёды можна тварыць сінанімічныя словазлучэнні прыметніка з назонікам і двух назоніка?
Літаратура:
1. Адамовіч А. М., Касцян М. I., Ляпёшкін В. М. Беларуская мова. Зборнік практыкавання. -Мн., 1993.
2. Бордович А.М., Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн.,1999.
3. Малажай Г. М., Кананенка Т.М. Лабараторныя працы па сучаснай беларукай мове.-Мн., 1999.
4. Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
6.Цікоцкі М.Я.Стылістыка беларускай мовы.- Мн., 1995.

Я аздабляю нашу мову:
Даю прыметы розным словам.
Нарад ці зможаш без мяне ты
Прадмет адрозніць ад прадмета.

Заданне 1. Прачытайце тэкст, зрабіце выснову.
Стылістычная роля сінанімічных спалучэння прыметніка з назонікам і двух назоніка розная. Паран., напрыклад: купаласкія творы творы Купалы, заводскія рабочыя рабочыя завода, братняя дапамога дапамога брата, вучнёская работа работа вучня. Як відаць, спалучэнні двух назоніка маюць больш прадметны характар, называюць два прадметы або асобу і прадмет, а спалучэнні назоніка з прыметнікам больш агульны характар, указваюць на прадмет і яго прымету.
У адных выпадках падобныя канструкцыі твараюць вельмі блізкія сінанімічныя пары (факультэцкі сход і сход факультэта), а  другіх выпадках маюць рознае сэнсавае значэнне і сінонімамі не з'яляюцца. Напрыклад, фразеалагічнае спалучэнне парк культуры нельга замяніць спалучэннем культурны парк, бо яны маюць рознае значэнне.
У беларускай мове часцей ужываюцца для выражэння прыналежнасці канструкцыі з прыналежнымі прыметнікамі, а  рускай мове больш пашыраны канструкцыі з назонікам у родным склоне: рыбакова хата хата рыбака, леснікова сядзіба усадьба леснака. Прыналежныя прыметнікі  рускай мове характэрны для гутарковага стылю.
У беларускай мове яны жываюцца ва сіх стылях . Аднак у АДС неабходна выкарыстаць канструкцыю “наз.+наз”: подпіс кіраніка. Таму прыналежныя прыметнікі (дырэктара подпіс, Васілёвы рэчы, гаспадыніна клапатлівасць) у афіцыйных тэкстах практычна не прадсталены, а замяняюцца іменнымі словазлучэннямі (подпіс дырэктара, рэчы Васіля, клапатлівасць гаспадыні).
Аднак у вусным маленні неабходна заховаць асноныя правілы тварэння і жывання прыналежных прыметніка. Яны маюць суфіксы -а (-ав-), -о (-ов-), -е, (-ев-), -ё (-ёв-), калі твораны ад назоніка мужчынскага роду, і суфіксы -ін, -ын (пры гэтым змяняецца зычная асновы к > ч), калі твораны ад назоніка жаночага роду: бацька пінжак, бацькава шапка, Міхасёвы жарты, Марыніна сястра, цётчыны прылады. Лічыцца памылкай змешванне суфікса прыналежных прыметніка: Жэніны падручнікі (пра хлопца), трэба: Жэневы; Васін сябар, трэба: Васе.
Такім чынам, адрозніваюцца прыналежнасцю да мужчыны і жанчыны прыметнікі Шура і Шурын, Саша і Сашын, Жэне і Жэнін. Паранайце таксама няправільныя выразы: Скарыніны выданні, Скарынінскія чытанні (прака: Скарынавы выданні, Скарынаскія чытанні).

Заданне2. Перакладзіце на рускую мову дадзеныя словазлучэнні.

Купалавы вершы, Коласава спадчына, бацька позірк, ягоныя вочы, іхнія бацькі, Шырмава капэла, Пеце брат, матчына песня, братава падтрымка, Колевы грошы, брыгадзірава постаць, настанікава завага, лесніко сабака.
Заданне 3. Паранайце арыгінальны пераклад і перакладныя тэксты, зрабіце вывад пра выражэнне значення прыналежнасці  рускай і беларускай мовах. У якіх выпадках пераклад зроблены няправільна.
Ісленье не мог не бачыць ягоных пакут і ягонай велічы Исленьев не мог не видеть его мук и его величия; Яна расказала аб іхняй размовеОна рассказала об их разговоре; Яна выцягвае свой юрпаты нос, каб зрабіць яго падобным на Гірша, догі і загнуты, як у птушкі Она вытягивает свой курносый нос, чтобы показать, какой у Гирша длинный и загнутый, как у птицы; У змроку яны ледзьве адгадалі гаспадарову постаць В темноте они еле разглядели хозяинову фигуру; Сабака Хрупчыка увогуле бы бяскрыднай жывёлінайСобака Хрупчикова вообще была безобидным животным.

Заданне 4. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А, Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр. 6 /с. 124/.

Заданне 5/хатняе/. Складзіце характарыстыку на свайго аднагрупніка, звярніце вагу на жыванне прыметніка у дакуменце.

Практычныя заняткі

Запіс лічбавай інфармацыі  афіцыйна-дзелавым стылі

Мэты: навучанне правільна запісваць лічбавую інфармацыю, характэрную для тэкста афіцыйна-дзелавога стылю; фарміраванне мення і навыка на гатовым матэрыяле  стандартных умовах; набыццё навыка арфаграфічнага пісьма; павышэнне культуры пісьменнасці навучэнца.
Асноныя паняцці: запіс інфармацыі арабскімі і рымскімі лічбамі, запіс інфармацыі лічбамі і словамі, склонавыя канчаткі лічэбніка, правапіс пэных форм лічэбніка.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, сшытак, падручнік, МУ, карткі.
Змест і віды работ: паведамленне новага тэарэтычнага матэрыялу навучэнцам, гутарка з групай (група канспектуе матэрыял); вызначэнне асаблівасцей рэалізацыі  кантэксце граматычных значэння дадзенай часціны мовы, метад каменціраванага пісьма, запамінання, адналенне засвоенага; трэніровачныя практыкаванні па заданнях.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы з мэтай абагульнення і сістэматызацыі матэрыялу, праверкі зроню засваення матэрыялу на беларускай мове.
Кантрольныя пытанні:
Раскажыце пра запіс лічбавай інфармацыі  афіцыйна-дзелавым стылі.
Калі Вы будзеце рабіць запіс лічбамі, а калі – словамі, калі арабскімі лічбамі, а калі рымскімі?
Раскажыце аб захаванні правільных склонавых форма колькасных, парадкавых і зборных лічэбніка. Якое здзеянне на склонавыя формы аказвае структура лічэбніка?
Як дробавыя лічэбнікі плываюць на форму залежных сло?
Ахарактарызуйце памылкі  формах залежных сло пасля лічэбніка два, тры, чатыры.
З якімі назонікамі спалучаюцца зборныя лічэбнікі?

Літаратура:
Бордович А.М., Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн.,1999.
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
Русецкий В.Ф. Культура речи учителя. Практикум.- Мн., 1999.

Аб сабе сказаць хачу:
Усе прадметы я лічу.
Няма часу адпачыць:
Кожны просіць палічыць Колькі іх, каторы ён?
Лічбы працы маёй плён.
(лічэбнік)
ЗАПОМНІ!!!
Для АДС характэрна напісанне колькасных лічэбніка арабскімі лічбамі: Было забракавана 25 машын; парадкавыя лічэбнікі даюцца з абавязковым склонавым канчаткам: Выраб 3-га гатунка. Лічэбнік у табліцах, анкетах звычайна ставіцца пасля назоніка: Колькасць штатных адзінак 10 ;
У тэкстах фінансавых дакумента часта знікаюць выпадкі запісу лічба словамі, таму веданне асноных патрабавання пры жыванні лічэбніка мае вялікае значэнне. Другая неабходнасць патрэба чытання тэксту  афіцыйнай абстаноцы, калі запісаныя лічбы трэба прагаворваць.
Асаблівасці склонавых форма лічэбніка разглядайце па падр. Жаняровіча П.П.
1. Колькасныя лічэбнікі
2. Парадкавыя лічэбнікі
3. 3 б о р н ы я лічэбнікі
Асаблівасці дробавых лічэбніка
Спалучэнне колькасных і зборных лічэбніка з назонікамі
Перавага аддаецца колькаснаму лічэбніку пры спалучэнні з асобамі высокага службовага становішча: тры міністры, а не трое міністра.
Множналікавыя назонікі маюць наступныя спалучальныя асаблівасці:
а) дапускаецца спалучэнне са зборнымі лічэбнікамі двое, трое, чацвёра; не дапускаецца з колькаснымі два, тры, чатыры: двое шчыпцо, трое варот (два ці дзве шчыпцы, тры вароты памылковыя выразы);
б) дапускаецца спалучэнне паралельна са зборнымі лічэбнікамі пяцёра дзесяцера і колькаснымі пяць дзесяць: пяць нажніц і пяцёра нажніц:
в) дапускаецца спалучэнне толькі з колькаснымі лічэбнікамі ад адзінаццаці і больш (акрамя састаных, якія заканчваюцца на два, тры, чатыры): семнаццаць абцуго, дзевяноста дзевяць сутак;
г) у выпадку неабходнасці спалучэння з састанымі лічэбнікамі, якія заканчваюцца на два, тры, чатыры (нельга: трыццаць тры сані), выкарыстоваюцца апісальныя выразы са словамі ' колькасці', 'на працягу': Выпісаць са склада для рамонтных работ 43 абцугі; прака: Выпісаць са склада для рамонтных работ абцугі  колькасці сарака трох; Дождж цягнуся 22 суткі; прака: Дождж цягнуся 22 дні і ночы або Дождж ішо на працягу дваццаці двух сутак. Не лепшыя варыянты пракі атрымліваюцца пры выкарыстанні слова штука: Прададзена дваццаць чатыры штукі акуляра; больш прымальны варыянт: Прададзены акуляры  колькасці дваццаці чатырох.
Зборныя лічэбнікі могуць выкарыстовацца пры лічэнні прадмета парамі, а колькасныя пры казанні на адзінкавыя прадметы: двое туфля (дзве пары), два туфлі (дзве адзінкі).
Толькі зборныя лічэбнікі жываюцца з асабовымі займеннікамі: Іх было трое (нельга: тры); Адказалі нам пяцярым (нельга: пяці).

Заданне 1. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А, Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр. 1-3, 5-6 /с. 129-131/.

Заданне 2. Спішыце, замяняючы лічбы словамі і ставячы назонік у патрэбнай форме. Пастаце  лічэбніках націск.
2 (тыдзень), 3 (чалавек), 4 (парася), 3 (конь),123 (вучань), 224 (кілаграм), 2 (цяля), 14 (ягня), 12 (курыца), 121 (тоны), адлегласць 424 (кіламетр), 2/5 (літр), 4/10 (груз), 3,3 (кілаграм), 17 (верасня), 5 (снежня), 3 (новая кніжка), 4 (гарачы дзень), 2 (понае вядро), абедзве (родная сястра).
Заданне 3. Запішыце лічбы словамі. Пастаце лічэбнікі з назонікамі  творным склоне.
59 яблыня, 13 аленя, 5 медалё, 6 склона, 35 старонак, 4 саней, 59135 вучня.

Заданне 4. Праскланяйце наступныя лічэбнікі.
Першы, другі, дзясяты, тысяча дзевяцьсот восемдзесят пяты.
Заданне 5. Запішыце словамі наступныя лікі.
1-га сакавіка, 3-я лінія, 4-я брыгада, 17-я кватэра, 27-я школа, 30-га красавіка, 42-і год, 20-е стагоддзе.

Заданне 6. Выканайце па падручніку Лепешава І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр.97-102 /с.38-40/.

Заданне 7. Раскрыйце дужкі. Лічбы запішыце словамі.

1. Да 15 мая у гаспадарцы было спахана 1750 (гектары). 2. У газеце паведамляецца аб 2975 (станкi), выпушчаныя заводам ужо сёння. 3. Ураджай бульбы складае болей 200 (цэнтнер) з гектара. 4. У ходзе бою было захоплена у палон да 380 (салдаты) працiунiка. 5. За год надой скла да 2455 (кiлаграмы) малака з кожнай каровы. 6. Кожнаму члену брыгады дадаткова выплачана па 78 (рублi). 7. Ад кожнай свiнаматкi атрымана  сярэднiм па 11 (парася). 8. Для школьных майстэрнь набыта (цiскi – 22, абцугi – 33, кусачкi – 44). 9. Было аддадзена  рамонт (гадзiннiкi – 24). Было знішчана каля (патары) роты. 11. У полк прыйшло каля 150 (байцы) папанення. 12. Лейтэнант пайшо у разведку з 8 (атаматчыкі). 13. Адказ прыйшо толькі праз ( 52 – суткі, дзень).

Заданне 8. Раскрыйце дужкі; выберыце неабходную форму. Лічбы запішыце словамі.

1. Ураджай гародніны зняся да (157, цэнтнер) з гектара. 2. На месца здарэння інспектар выеха з (4, памочнік). 3. Перад (750, курсант вучылішча) выступі камандуючы акругі. 4. Удзельнікам конкурсу было выдана на (10, загатока) дэталя. 5. На плошчы  (25, гектар) было атрымана на (14, цэнтнер) грэчкі. 6. Ад (5000, курыца-нясушка) за год было атрымана па (230-250, яйцо). 7. Прырост прадукцыйнасці працы складае (чатыры і болей, працэнт). 8. У горадзе адкрыты (дву-, двух-)гадовыя курсы па падрыхтоцы сакратаро-машыністак. 9. У салоне атобуса ёмкае (дву-, двух-) разовае харчаванне. 11. Матор завёся адразу з (паабарота, паловаабарота). 12. У нашым распараджэнні каля (пагадзіны, палова гадзіны). 13.Завод просіць выдзяліць 20м (двух-, дзвюх) таровых бэлак.

Заданне 9. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А, Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр. 4 /с. 129/.

Заданне 10. Растлумачце, якія граматычныя асаблівасці дадзеных ніжэй сло ці якое іх значэнне абумоліваюць магчымасць выкарыстоваць з імі: а) толькі колькасныя лічэбнікі (два, тры. чатыры); б) толькі зборныя лічэбнікі (двое, трое, чацвёра); в) обедзве формы:
Сын, параход, камандзір, дырэктар, батрак, воз, сані, суткі, дачка, выкладчыца, батрачка, сяло, педагог, мядзведзь, звер, вок, яны, ваенны, прэзідэнт, дацэнт, кіранік, старшыня.

Заданне 11. З дадзеных сло выберыце тыя, з якімі нельга ці непажадана выкарыстоваць зборныя лічэбнікі. Запішыце іх з колькасным лічэбнікам тры.
Акуляры, студэнт, маршал, мы (нас), прафесар, вароты, студэнтка, сірата, горад, вёска, знаёмы, вок.

Заданне 12. Як правільна сказаць: два сыны ці двое сыно, тры дачкі ці трое дачок, чатыры зайцы ці чацвёра зайцо, пяць дрэ ці пяцёрка дрэ; прынялі дваццаць тры чалавекі ці прынялі дваццаць трох чалавек?
Дакажыце сваю думку кантэкстам.

Заданне 13. Два, дзве, абодва, абедзве, абое марак, студэнтка, дзіця. Складзіце кароткія сказы з усімі магчымымі варыянтамі спалучэння гэтых назоніка і лічэбніка. Ці ёсць сэнсавая розніца паміж імі?

Заданне 14. Да наступных лічэбніка падабраць па сэнсу назонікі з дужак і тварыць словазлучэнні. Запісаць іх у пачатковай форме і  творным склоне.
Патара, патары (кіламетр, гадзіна, сотня, рубель, кавалак, вядро, скрыня, дзесятак).
Заданне 15. Спісаць. Замест кропак уставіць лічэбнікі абодва, абедзве  патрэбнай форме. Вызначыць іх склон.
1. Па ... бакі дарогі цягнуся лес. 2. У ... вокнах гарэла святло. 3. ... сясцёр прынялі  харэаграфічнае вучылішча. 4. Горад раскінуся на ... берагах ракі. 5. На .. дзячынках былі белыя сукенкі. 6. ... перадавым калгасніцам уручаны знагароды.

Заданне 16. Запішыце правільна сказы і словазлучэнні:
1. У (абодва, абедзве, нажніцы) затупіліся канцы. У (абодва, абедзве, абцугі) уставілі новыя балты. Каля (абодвух, абедзвюх, вароты) пасадзілі дрэцы.
Сані, 22, зрабіць. Дзень, 24, прайсці. Акуляры, 3, заказаць. Яблык, 10, прынесці. Булка, 1/2, даць. Інжынер, 1 + 1 /5 гадо, стаж. Ехаць, каля 0,5 суткі. Алей, 0,25 л, купіць. Цацка, 2,72 у.а.., каштаваць. Гадзіна, ' /4, прайсці.

Заданне 17/Самастойная работа/.
Запiсаць лiчбы словамi:
звыш 289, 2, 58, 14
каля 17, 51, 77, 3071, 200 002
над 7, 11, 45, 392, 1321

Запiсаць поэнасцю выразы:
У 1 гадз. 60 хвiл. 3600 сек.;
У 12 гадз. – 43 200 сек., а  сутках – 86 400 сек.;
У астранамiчным годзе 31 558 150 сек. (225 969 хвiл., 8766 гадз.);
1 000 000 сек. роэны 11 сутк. 13 гадз. 45 хвiл. 100 сек.

Словы, што э дужках, паставiць у патрэбнай граматычнай форме.

Дзве (свежая газета), два (скошаны луг), тры (куплены касцюм), чатыры (цiкавая кнiга), дзве (пахучая кветка), два (старэйшы сын), чатыры (цагляны мур), тры (пасаджаная бяроза).

Заданне18/хатняе/. Выканайце па падручніку Жаняровіча П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.-Пр. 26, /с. 119/.

Практычныя заняткі

Стылістычнае выкарыстанне займенніка  афіцыйна-дзелавым стылі

Мэты: навучанне правільнаму стылістычнаму выкарыстанню займенніка у афіцыйна-дзелавым стылі; уменне знаходзіць памылкі і выпраляць іх; авалоданне навучэнца маленчымі граматычнымі нормамі афіцыйна-дзелавога стылю.
Асноныя паняцці: займеннік, функцыя і стылістычная роля займенніка, разрады займенніка, іх ужыванне  афіцыйна-дзелавым стылі, займеннікавыя звароты не хто іншы , як... , ніхто іншы, іх ужыванне.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, сшытак, падручнік, МУ, раздатачны матэрыял.
Змест і віды работ: утварэнне нарматыных форма займенніка, паранальны аналіз займеннікавых форм у рускай і беларускай мовах; знаходжанне памылак і іх выпраленне, пераклад сказа.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:
Ці з’яляецца займеннік частотнай часцінай мовы  афіцыйна-дзелавым стылі?
Што Вы можаце сказаць пра жыванне асабовага займенніка ВЫ  тэкстах дакумента?
Якія назіраюцца памылкі пры выкарыстанні займенніка?
Прывядзіце прыклады, калі жыванне займенніка з’яляецца абавязковым.

Літаратура:
Бордович А.М., Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн.,1999.
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн, 2006.
Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.
Рахманин Л.В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов.-М., 1998.
Русецкий В.Ф. Культура речи учителя. Практикум.- Мн., 1999.

Маю некалькі  мове
нагрузак патрэбных:
Замяняю назонік,
прыметнік,
лічэбнік.
Заданне 1. Патлумачце наступныя фразы.
“Ты” збліжае людзей, “Вы” іх аддаляе адзін ад другога, трымае на пэнай адлегласці. У той жа час “ты” можа выражаць бестактнасць і грубасць, а “Вы” – уважлівасць і ветлівасць /Б.Галавін/.
Які з пазначаных займенніка выкарыстоваецца  афіцыйна-дзелавым стылі? Якая мэта яго выкарыстання?

Заданне 2. Прачытайце тэкст, зрабіце выснову.
1. Неасабовы характар тэкста афіцыйна-справавога стылю выклікае рэдкае жыванне асабовых займенніка (загадваю, просім у пэна-асабовых сказах без займенніка).
У адпаведнасці з этыкетам замест займенніка я выкарыстоваюцца пасіныя канструкцыі: Я выкана мною выканана. Рэдка выкарыстоваецца займеннік ён . Паран.: Да нас прыеха прафесар Івано. Ён зараз прачытае нам лекцыю ... Да нас прыеха прафесар Івано. Прафесар зараз прачытае нам лекцыю . . Займеннік вы засёды выкарыстоваецца са значэннем пашаны, павышанай увагі : Як Вам ужо вядома, мы вельмі зацікалены  Вашай прадукцыі.
Пры выкарыстанні займенніка 3-яй асобы (ён, яно, яна, яны) павінна быць дакладна вызначана, заменнікамі якога назоніка яны з'яляюцца, у адваротным выпадку знікае незразумеласць: Інжынер папрасі сакратара выправіць яго тэкст. Узнікае пытанне: «Чый тэкст: сакратара ці інжынера?» Сказ можна адрэдагаваць наступным чынам: 3 просьбай выправіць свой тэкст інжынер звярнуся да сакратара.
Асабовыя займеннікі непажадана выкарыстоваць замест зборных назоніка, якія маюць адзіночны лік, але казваюць на множнасць прадмета (асоб): Перадавікамі часта становіцца моладзь, бо яны не абыякавыя да лёсу аб'яднання людзі. Назонік моладзь можна замяніць толькі займеннікам яна, а не яны. Лепш выкарыстаць у сказе канкрэтны назонік: Перадавікамі часта становяцца маладыя людзі, бо яны неабыякавыя да лёсу аб'яднання.
2. Зваротны займеннік сябе мае гэту форму  Р. і П. склонах, а форму сабе у Д. і М. склонах. Няважлівасць у вызначэнні склону выклікае памылкі: Каманда КВЗ дазваляла сябе такія жарты... (прака сабе).
Адначасова памылкі, ахарактарызаваныя  п. 1, могуць узнікаць і пры жыванні зваротнага займенніка: Старшыня калгаса прапанава шафёру пад'ехаць да сябе (да каго: старшыні або шафёра?). Сказ можа выглядаць наступным чынам: Старшыня калгаса прапанава шафёру пад'ехаць да пралення.
Пры жыванні прыналежных займенніка могуць парушацца склонавыя формы; мой, твой, свой у Р. склоне адзіночнага ліку маюць канчатак -го, у Д. -му: майго, твайго, свайго; майму, твайму, свайму.
Калі казальны займеннік гэты можна суаднесці з некалькімі назонікамі папярэдняга выказвання, то знікае незразумеласць: Некаторыя студэнты прапускаюць заняткі, у выніку чаго група не можа выйсці  пераможцы спаборніцтва і паехаць на фестываль. Аб гэтым нельга мачаць. Выпралены варыянт: Нельга мачаць аб тым, што некаторыя студэнты прапускаюць заняткі, у выніку чаго група не можа выйсці  пераможцы спаборніцтва і паехаць на фестываль.
Азначальныя займеннікі сам і самы адрозніваюцца склонавымі формамі: сам мае націск на канчатку, самы на аснове: самога, самому, але самым, самаму. Не дапускаецца выкарыстоваць памылковыя формы самаг'о, самам'у; паран.: самога сябе, самому сабе, аб самім сабе.
Азначальныя займеннікі сякі, кожны і любы сінанімічныя паводле значэння, але маюць сэнсавыя адценні. Усякі выступае з больш агульным значэннем любы з многіх або розны, разнастайны: Бібліятэка абслуговае сякіх наведвальніка ( г. зн. разнастайных). Кожны выражае значэнне раздзельнасці, абазначае любы з многіх паасобку: Бібліятэка абслуговае кожнага наведвальніка. Любы выдзяляе аднародныя прадметы з ліку іншых: Бібліятэка абслуговае любых наведвальніка.
Адмоныя займеннікі некага, нечага не характэрныя для беларускай мовы, яны замяняюцца спалучэннямі няма каго, няма чаго: Аб гэтым нечага (прака: няма чаго) гаварыць; Больш чакаць некага (прака: няма каго). Нельга пакідаць без увагі і такія памылкі: Дыхаць было няма чым; прака: Не было чым дыхаць.
Не дапускаецца змешваць спалучэнні нехто іншы, як і не што іншае, як са спалучэннямі ніхто іншы не і нішто іншае не. Першыя два жываюцца  сцвярджальных сказах, дзе часціца не стаіць толькі перад займеннікам, трэцяе і чацвёртае спалучэнні у адмоных сказах: Не з кім іншым, як з В. С. Мурашкам, мы правялі якасны рамонт зернясклада; Нічым іншым, акрамя камп 'ютарных гульня, ён не цікавіцца. Патрабуецца прака наступнага сказа: Мы лічым гэты план нічым іншым, як спробай фірмы «Колас» уцягнуць нас у працяглыя судовыя працэсы; прака: не чым іншым.

Заданне 3. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А, Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр. 1-3 /с. 135-138/.

Заданне 4. Запішыце сказы, раскрыйце дужкі і выберыце патрэбную форму займенніка. У якіх канструкцыях дапушчальна выкарыстанне абодвух прыналежных займенніка?

1. Аспірант папрасі навуковага кіраніка прачытаць (свой, яго) даклад. 2. Пушкін бы сасланы  (свой, яго) маёнтак. 3. Згодна (свайму, яго) запавету, ён бы пахаваны на сялянскіх могілках. 4. Я адзячы ёй за адпраку (сваёй, яе) кнігі. 5. У аснове трагічнай катастрофы  Быкава засёды ляжыць “замкнёнасць” героя  (сваім, яго) ласным свеце. 6. Ён не прыгожвае (свайго, яго) жыцця. 7. Я бы так далёка ад (сваіх, маіх) сябро. 8. Ён бы так далёка ад (сваіх, яго) сябро. 9. Ты адказваеш за (твае, свае) словы? 10. Я хачу прадставіць Вас (маёй, сваёй) жонцы. 11. Яна чуе за сцяной голас настаніка (свайго, яго) сына. 12. Ён заважы, як нейкі чалавек згубі (свой, яго) кашалёк. 13. У яго (свой, яго) шлях.

Заданне 5. Растлумачце памылкі  выкарыстанні асабовых займенніка. Выпраце сказы.
1. Немалаважнае пытанне, ад правільнасці вырашэння якога залежыць поспех працы семінара,- гэта яго склад удзельніка. 2. Калі за весь перыяд практыкі аплата не праводзілася, яна не можа лічвацца фінансавымі аддзеламі. 3. У чыстых парах накопліваюцца запасы вільгаці, пажыных рэчыва. Пры правільнай іх апрацоцы можна за адно лета знішчыць шматгадовае пустазелле. 4. Калі кардыяцыйна-вылічальны цэнтр – мозг пункта кіравання палёту спадарожніка, то апаратныя  яго – гэта яго нярвовая сістэма. 5. Працанікі заводакіравання, аддзела забеспячэння і збыту, ім не раз прыходзілася выслуховаць абвінавачванні  іх неаператынасці. 6. На выставе пабываюць педагогі, пісьменнікі, працанікі бібліятэк. Яны, безумона, выкажуць крытычныя завагі, дадуць парады, падзеляцца сваім вопытам. 7. Будынак новага цэха акружаны кветнікамі. Каля яго размешчаны дэкаратыныя кусты і фруктовыя дрэвы.

Заданне 6. Адзначце выпадкі няправільнага або стылістычна не апраданага выкарыстання прыналежных займенніка; растлумачце памылкі. Выпраце сказы.
1. У сваёй справаздачы тэхнолаг завода гаворыць пра лепшых нашых рацыяналізатара. 2. Праца прафсаюзнага камітэта завода і яго барацьба за паляпшэнне стылю працы прыносіць ужо свае плады. 3. Працанікі брыгады Захарава папрасілі рэдакцыю паведаміць пра свае цяжкасці. 4. Прыгажосць асенняй тайгі, сінеча акіяна, мяккія контуры сопак – уся далёкасходняя прырода кліча турыста на свае прасторы. 5. Кіраніка адміністрацыі вобласці мы засталі  сваім кабінеце. 6. На касмічных караблях чалавек мае магчымасць перамяшчацца на яго погляд. 7. На рахунку кантралёра шмат добрых спра. З іх дапамогай палепшылася якасць сілікатнай цэглы. 8. Зараз даяркі атрымліваюць па 2320кг малака ад кожнай каровы сваёй групы, яны пэнены, што іх магчымасці не вычарпаны. 9. Наладчыка мы засталі на сваім месцы. 10. Студэнты-завочнікі вярнуліся да сябе і прыедуць толькі на вясеннюю сесію. 11. Чалавек, які папраляецца, адчувае сябе добра, гатуецца да выпіскі. 12. Паведамляем нашу спецыфікацыю на выдзелены дрот і цвікі.

Заданне 7. Адзначце выпадкі няправільнага выкарыстання азначальных, указальных і неазначальных займенніка; растлумачце памылкі. Выпраце сказы.
1. Аб прастоях не раз гаварылася на вытворчых нарадах. Прыйшо час нарэшце пакончыць з гэтым. 2. Не аднойчы за змену майстар абыдзе сваіх вучня. Любому пакажа, як лепш размясціць інструмент. 3. На нараду прыйшлі се, і кожны мае свае пытанні. 4. На нарадах пачалі разбіраць любое асобнае парушэнне працонай дысцыпліны. 5. Асобныя працанікі сагаса былі прэміраваны пуцёкамі  пансіянаты. 6. Многія прадпрыемствы накапілі багаты вопыт, маюць сапрадных віртуоза працы. Але не гэта стала справай міністэрства. 7. У адказ на наш запыт чыгуначнікі заявілі, што такія грузы на перапрацоку не паступалі. 8. Зменьваецца надвор’е. У іншыя хвіліны для лётчыка складваецца асабліва напружанае становішча. Але гэта хутка перадольваецца дзякуючы зладжанай працы лётчыка і наземных служба. 9. Супрацонікі не выкарыстовалі нададзеных ім пра і праходзілі міма невыпраленых недахопа, ніяк не рэагуючы на гэта. 10. Асобныя грузы залежваюцца на складах. 11. Спаборніцтва адбудзецца пры сялякім надвор’і. 12. У лыжным кросе можа прымаць удзел кожны працанік завода. 13. Дадаюцца да гэтага наступныя дакументы... 14. Да гэтага загада мелі дачыненне не толькі Міхайла і Трубніка. 15. Па многіх дэталях можна было судзіць аб гэтым, што гэты закон абявязковы для сіх: і салдата, і камандзіра.

Заданне 8. Вызначце двухсэнсонасць або недакладнасць у сказах. Выпраце іх.
1. Шмат сланых спра наперадзе  моладзі. Яны – буданікі новага грамадства. 2. Каці прапанавалі працаваць на новай машыне, хоць яна нядана скончыла школу. 3. За полем адразу пачынася луг. Над ім лётала мноства птушак. 4. У кожнага вучня свой характар, сваё жыццё, і да яго трэба мець падысці. 5. У пакоi, каля печкi, стаяла дзяэчына, яна была горача напалена. (Бедная дзяэчына!). 6. Бацька памёр, калi яму было дзевяць гадоэ. 7. Народ не ведае, супраць каго неабходна змагацца. Яны не ведаюць, хто iх галоэны вораг. 8. Страшачыся маланкi, старая схавала галаву пад падушку i трымала яе там, пакуль яна не сцiхла. 9. Моладзь засталася задаволенаю канцэртам, яны прасiлi часцей наладжваць такiя сустрэчы з артыстамi. 10. За дарогаю на вяршыне халма – хвойны лес, а на яго схiлах раскiнулiся лугi. 11. Хлопчык даэ сабаку тушанага мяса, i ён за некалькi секунд з’еэ яго. (Якi жаль!). 12. Гэту селедзь дала мне прадаэшчыца Люба, у сувязi з гарачынёй яна эжо прыпахла.

Заданне 9. Выканайце па падручніку Лепешава Л.І. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр. 103- 108 /с. 40-43/.

Заданне 10. /самастойная праца/. Знайдзiце i выпраэце сказы, у якiх займеннiкавыя спалучэннi эжыты няправiльна.

Вестка тут жа даляцела да вобласцi, парадавала i тых, хто сапраэды кiраваэ уборкай, i тых, хто думаэ, што не што iншае, як яго праца э канторы, памагла камбайнерам у «Дабрынскiм».
Мы будзем шчаслiвыя, што Андрэй Вiтальевiч, а не хто-небудзь iншы, узначалiць iнстытут.
А вось i вылечыэ. I нi чым iншым, як паравозам.
Як жа, не хто iншы, а яе дачка, адзiная з дзяэчат усяго прыходу, была эдастоена такой павагi.
Я даэно заэважыэ яго работу, якая пахла нiчым iншым, як дыверсiяй.
Гэта ж нi хто iншы, як гэты самы Сiдаровiч арганiзаваэ паляванне на дзiкоэ у заказнiку.
Распытайце людзей з навакольных вёсак, i вам раскажуць, што Якiм Сарока – нiхто iншы, як вандроэны настаэнiк Мечыслаэ Багдановiч з хутара Верацейкi.
Ён лiчыэ, што дэмаскаванне атрада было б нi чым iншым, як незразумелым самагубствам.

Заданне 11 /хатняе/. Складзіце тэкст дакладной і тлумачальнай запісак.

Практычныя заняткі

Дзеясло. Роля інфінітыва  тэкстах дакумента

Мэты: вызначэнне стылёватваральнай функцыі некаторых дзеяслоных форм; навучанне правільна складаць тэксты дакумента; узбагачэнне мовы навучэнца інфінітынымі канструкцыямі; развіццё монага чуцця навучэнца.
Асноныя паняцці: дзеясло, неазначальная форма дзеяслова, час дзеяслова, неазначальна- асабовае значэнне дзеяслоных форм.
Абсталяванне рабочага месца: сшытак, раздатачны матэрыял, падручнікі, узоры дакумента.
Змест і віды работ: каменціраванае пісьмо, паранальны аналіз дзеяслоныз форм у беларускай і рускай мовах, пераклад сказа, назіранне над тэкстамі, тлумачэнне жывання некаторых дзеяслоных форм у сказах і тэкстах, складанне тэкста.
Справаздача: выкананае практычнае заданне.
Кантрольныя пытанні:
Якія дзеяслоныя формы характэрны для АДС?
Адзначце ролю інфінітыва  службовых дакументах.
Раскажыце пра жыванне некаторых дзеяслоных форма у АДС.
Літаратура:
Бордович А.М., Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.
Карус А.А. Дакумент па-беларуску.- Мн., 1994.
Ларэль Я.М., Новікава Т.Р., Язерская С.А. Вывучэнне марфалогіі  школе.- мн., 1991.
Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.
Николаенко Г.И. Изучение деловой документации в школе.- Мн., 1987.
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн, 2006.

Папрасіць і загадаць магу. Пачынайце дзейнічаць
Вызначыць вам час дапамагу. і зно
А калі з займеннікам стаю, Вам паможа

Дык асобу лёгка пазнаю. сябар дзеясло.

Заданне 1 Азнаёмцеся з інфармацыяй.
Сярод дзеяслоных форма мноства дзеяслова-звязак (выконваецца, прад’яляецца, зацвярджаецца, ажыццяляецца, праводзіцца) або спалучэння з інфінітывам (тэрмінова выканаць, неабходна ажыццяляць, падрыхтаваць да эксплуатацыі, забяспечыць камплектнасць, аб’явіць падзяку, прызначыць адказным). Для АДС характэрна шырокае жыванне інфінітыва (упанаважыць дэлегацыю, забяспечыць пастаянны кантроль, зацвердзіць палажэнне, прыняць прапанову). Даволі часта пры інфінітывах выкарыстоваюцца словы неабходна, абавязаны, мае права і пад.: Фінансаванне названага мерапрыемства неабходна здзейсніць за кошт сродка...; Дадзеныя дзеяслоныя формы выконваюць прадпісальнае значэнне  тэксце дакумента. Прадпісальнае значэнне афіцыйных тэкста перадаецца таксама дзеясловамі цяперашняга часу:
“Праленне таварыства:
-арганізуе выкананне рашэння сходу дзельніка;
- у вызначаным статутам таварыства перадку наймае дырэктара;
- зацвярджае дагаворы на суму звыш указанай у статуце таварыства.
Словы арганізуе, наймае, зацвярджае абазначаюць не дзеянне, што адбываецца  момант гутаркі, а сталае дзеянне , якое неабходна выконваць названаму органу.
Некаторыя асаблівасці форма ладу дзеяслова
У тэкстах АДС нарматыным з'яляецца выкарыстанне замест формы загаднага ладу іншых форма. Напрыклад, у законах, правілах, статутах, палажэннях выкарыстоваецца форма 3-яй асобы адзіночнага або множнага ліку залежнага стану: Забараняецца заходзіць за засцерагальную лінію; За парушэнне правіла праезду накладаецца штраф; Асобы, якія парушаюць правілы, прыцягваюцца да матэрыяльнай адказнасці. У загадах і пастановах у якасці загаднага ладу выкарыстоваецца інфініты: Прызначыць адказным за падрыхтоку да свята нам. дырэктара М. К. Церашчэню; Правесці растлумачальную работу сярод супрацоніка. Дадзеныя формы сведчаць пра неасабовы характар выказвання, калі дзеясло у форме 3-яй асобы выкарыстоваецца  неазначальна-асабовым значэнні. Таму  АДС дзеясловы звычайна не жываюцца  форме 1,2-й асобы, за выкл. загада, зая, дакладных і тлумачальных запісак, атабіяграфій.
У разнастайных інструкцыях (і аб'явах) выкарыстоваюцца сапрадныя формы загаднага ладу дзеяслова 2-ой асобы множнага ліку. Яны твараюцца далучэннем часткі -це да форма адзіночнага ліку, якія маюць пад націскам канчаткі -і, -ы (з некаторымі выключэннямі), а з націскам на аснове жываюцца без канчатка, напрыклад: уключы уключыце, зрабі зрабіце, помні помніце, выканай выканайце, эканом эканомце, будзь будзьце. Неабходна запомніць, што дзеясловы біць, піць, ліць, віць маюць наступныя формы загаднага ладу: бі біце, пі піце, лі ліце, ві віце (нельга бійце, лійце або бейце, лейце).
Прыклады: Станьце рона і прыхіліцеся грудзьмі да экрана станокі; Будзьце важлівымі і асцярожнымі; Пераліце кіслату  большую ёмістасць; Адразу выпіце толькі палову таблеткі; Паслабце павязку і размачыце  цёплай вадзе; Выберыце найбольш трывалыя расліны.
Некаторыя формы загаднага ладу лічацца размонымі: чысцьце (замест чысціце), вынесьце (замест вынесіце), выпішце (замест выпішыце), падойце (замест падаіце).
Форма выкладу ад 1-ай асобы  загадзе служыць адлюстраваннем прынцыпа адзінаначалля (р.м. единоначалия).
Большасць іншых форма загаднага ладу з'яляюцца экспрэсінымі або размонымі і выходзяць за межы норма афіцыйна-справавога стылю.
Ужыванне зваротных дзеяслова
Зваротныя дзеясловы маюць постфікс -ся (-цца), які з'яляецца асноным сродкам для тварэння дзеяслова залежнага стану: Аб'ект будуецца брыгадай С. В. Сіпача будтрэста №...; Старшым лабарантам правяраецца трыманне шкодных рэчыва...
Пры жыванні зваротных дзеяслова трэба пазбягаць розначытання  выказванні: Пасля збору клубніцы накіроваюцца на рынкі. У сказе знікае магчымасць двайнога прачытання: хтосьці іх накіровае ці яны самі накіроваюцца? Выпралены сказ можа мець такі выгляд: Пасля збору калгаснікі накіроваюць клубніцы на рынкі.

Заданне 2. Утварыце стойлівыя словазлучэнні, што будуць мець афарбоку афіцыйна-дзелавога стылю. Дадайце да назоніка дзеясловы.
Загад, кантроль, службовыя аклады, вымова, наказанне, памылка, садзеянне, парадак, выкананне, недаробкі, дысцыпліна, нарада, перабудова, абавязкі, абследванне, меры.

Заданне 3. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А., Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- пр.1,3-7, 12-14 /с. 141-146/.

Заданне 4. Выканайце па падручніку Лепешава І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр.110-115 /с.43-45/.

Заданне 5. Вызначце стыль инструкцый да практыкавання падручніка. Які лад дзеяслова характэрны для жытых дзеяслоных форма? Ці можна сфармуліраваць інструкцыі ( заховаючы пры гэтым сэнс і стылёвую афарбоку), выкарыстоваючы іншую форму дзеяслова? Дакажыце правільнасць свайго погляду прыкладамі.

Заданне 6. Вызначце час дзеяслова у дадзеным тэксце. Зрабіце вывад.

Частка артыкула 20 закону «Аб акцыянерных таварыствах, таварыствах з абмежаванай адказнасцю і таварыствах з дадатковай адказнасцю»:
«Праленне таварыства:
арганізуе выкананне рашэння сходу дзельніка;
у вызначаным статутам таварыства парадку наймае дырэктара;
зацвярджае дагаворы на суму звыш указанай у статуце таварыства;
прыцягвае адытара для праверкі дзсйнасці таварыства».

Заданне 7. Да дзеяслова падабраць устойлівыя дзеяслоныя спалучэнні. Ці адрозніваюцца твораныя пары стылістычна? Складзіце з парамі дзеяслова сказы.
Узор: аглядаць – рабіць агляд.
Варыянт 1. Дапамагаць, запісваць, змагацца, наступаць.
Варыянт 2. Памыляцца, планаваць, раіць, удзельнічаць.

Заданне 8. Знайдзіце сінонімы да слова трэба (патрэбна, неабходна). Складзіце сказы з гэтымі сінонімамі на тэму “ Правілы нутранага распарадку навучэнца у каледжы”.

Заданне 9. А)Складзіце звязны тэкст дакумента, выкарыстоваючы наступныя інфінітывы і інфінітыныя канструкцыі.
Неабходна выканаць, працаваць, вырошчваць, забараняцца, рамантаваць, вызначаць, служыць, разбураць, патрэбна захаваць, павінен змясціць, змяшчаць, вынікаць, павінен упарадкаваць, дакладна вызначыць, разлічваць.

Б)На прыкладзе тэкста з дакумента прасачыце жыванне неазначальнай формы дзеяслова  афіцыйна-дзелавым стылі.
Напрыклад, выразіце якое-небудзь патрабаванне пры дапамозе неазначальнай формы.

Заданне 10. Складзіце тэксты дакумента па варыянтах, выкарыстоваючы формы дзеяслова:
Варыянт 1. – тэкст загада,
Варыянт 2 – тэкст статута,
Варыянт 3 – тэкст інструкцыі.

Заданне 11 /дадатковае/. Складзіце план распарадку дня. Можна выкарыстаць наступны пачатак:”Затра мне неабходна: 1.Прыбраць пакой. 2. ...”.

Заданне 12 /дадатковае/. Складзіце памятку-інструкцыю на тэмы: “Як зрабіць кармушку для птушак”, “Як пасадзіць дрэва”, “Як зрабіць гербарый”, “Як даглядаць кветкі”, “Што трэба зрабіць, каб падрыхтаваць даклад”.

Заданне 13 /хатняе/. Знайдзіце  газетах загалокі, у якіх патрабаванне і заклік выражаюцца пры дапамозе неазначальнай формы (напрыклад, “Жыць і помніць”, “Агульную задачу вырашаць разам”, “Закрыць каналы страт”).

Заданне 14 /хатняе/. Выканайце па падручніку Жаняровіча П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.-Пр. 28, /с. 120/.


Практычныя заняткі

Памылкі, звязаныя з выкарыстаннем дзеепрыметнікавых і дзеепрыслоных форма


Мэты: фарміраванне мення знаходзіць моныя сродкі для замены неласцівых беларускай мове форм дзеепрыметніка і дзеепрыслоя; вызначэнне асаблівасцей утварэння і жывання дзеепрыметных і дзеепрыслоных форм у беларускай і рускай мовах; азнакамленне са сродкамі, якія выкарыстоваюцца для замены неласцівых беларускай мове форм дзеепрыметніка; спрыянне выпрацоцы навыку замяняць неласцівыя беларускай мове формы дзеепрыметніка.
Асноныя паняцці: абмежаванае выкарыстанне дзеепрыметніка незалежнага стану цяперашняга і прошлага часу у беларускай мове; дзеепрыметны зварот, яго месца  сказе; дзеепрыслоны зварот, яго месца  сказе; сінаніміка дзеепрыметнага і дзеепрыслонага словазлучэння і даданых сказа; стылістычнае выкарыстанне дзеепрыметнікавых і дзеепрыслоных форма у дзелавых тэкстах.
Абсталяванне рабочага месца: дошка, раздатачны матэрыял, МУ, сшытак, падручнік.
Змест і віды работ: чытанне тэкста, аналіз спосаба перадачы рускіх дзеепрыметнікавых форма пры перакладзе на беларускую мову, парананне іх сэнсавай і стылістычнай адпаведнасці; вуснае паведамленне пра жыванне кароткіх дзеепрыметніка у сучаснай беларускай мове; пераканструяванне складанага сказа з даданай азначальнай часткай у просты з дзеепрыслоным зваротам; пераклад тэкстау; аналіз форм дзеепрыметніка і дзеепрыслоя; стылістычная прака сказа.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:
1. Ахарактарызуйце формы дзеепрыметніка з пункту погляду іх ужывання  сучаснай беларускай мове. Ужыванне якіх форм і чаму лічыцца парушеннем беларускай літаратурнай нормы?
2.Што Вы можаце сказаць пра стылістычнае выкарыстанне форм дзеепрыметніка і дзеепрыслоя у дзелавых тэкстах?
3.Якія існуюць парушэнні пры тварэнні форм дзеепрыметніка?
4. Якая сустракаецца памылка пры выкарыстанні дзеепрыслонага звароту?
Літаратура:
І.Бордович А.М., Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.
2. Конюшкевмч М.И., Корчиц М.А.,Э Лещенко В.А. Синтаксис русского и белорусского языков: сходство и различия.- Мн., 1994.
3. Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн, 2006.
4. Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.-Мн., 1989.
5.Рахманин Л. В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов.-М.,1998.

ЗВЯРНІЦЕ ѕВАГУ!!!

Дзеепрыслое нязменная дзеяслоная форма, якая абазначае дадатковае  адносінах да дзеяслова-выказніка дзеянне і адказвае на пытанні што робячы?, што зрабішы?
У беларускай мове дзеепрыслое пашыраная форма, якая твараецца практычна ад усіх дзеяслова, не мае стылістычных абмежавання і жываецца ва сіх стылях.
Дзеепрыслоі незакончанага трывання (цяперашняга часу) маюць суфіксы -учы, -ючы (I спражэнне) і -ачы, -ячы (II спражэнне); дзеепрыслоі закончанага трывання (прошлага часу) маюць суфіксы -шы, -шы: беручы, купляючы, сочачы, носячы, сказашы, прынёсшы.
Некаторыя суфіксы дзеяслова незакончанага трывання не адпавядаюць тыпу скланення тваральнага дзеяслова: вісець вісючы, звінець звінючы, спаць сплючы.
Не дапускаецца змешваць суфіксы дзеепрыслоя розных трывання: нельга купляшы (купляючы), напішучы (напісашы), бегшы (бегучы), мешы (маючы).

Асаблівасці жывання дзеепрыметніка
Дзеепрыметнік скланяльная форма дзеяслова, якая спалучае  сабе адзнакі прыметніка і дзеяслова. Дзеепрыметнік мае час і стан, у беларускай мове не жываюцца зваротныя формы.
Для сучаснай беларускай літаратурнай мовы характэрны не се магчымыя для тварэння формы дзеепрыметніка.
Сярод форма незалежнага стану нежывальнымі з'яляюцца формы цяперашняга часу з суфіксамі -уч-, -юч-, -ач-, -яч- і прошлага часу з суфіксамі -ш-, -ш-: бягучыя гадзіны, цікавячыя факты, парыжэшая лістота, праросшы парастак. Больш пашыраныя дзеепрыметнікі прошлага часу з суфіксам -л-: пацямнелы, заінелы, прамоклы.
Сярод форма залежнага стану нежывальнымі з'яляюцца формы цяперашняга часу з суфіксамі -ом-, -ем-, -ім-: даваемы крэдыт, узводзімы дом. Самымі распасюджанымі сталі формы прошлага часу з суфіксамі -н-, -ен-, -ан-, -ян-, -т-: прачытаны, зроблены, засеяны, размыты.
Такім чынам, патрабуе пракі вялікая колькасць дзеепрыметніка у выпадку іх выкарыстання  тэксце. Сярод магчымых спосаба замен прапануем наступныя:
нехарактэрная форма дзеепрыметніка замяняецца жывальнай (спосаб прыдатны для пракі дзеепрыметніка незалежнага стану прошлага часу): праросшы парастак прарослы парастак, уцалешы будынак уцалелы будынак, заросшы частак зарослы частак;
нехарактэрная форма дзеепрыметніка замяняецца дзеепрыслоем (спосаб прыдатны для пракі дзеепрыметніка незалежнага стану): Прыехашая сёння на фірму камісія працавала  бухгалтэрыі; прака: Камісія, прыехашы сёння на фірму, працавала  бухгалтэрыі; Праязджаючая побач з магазінам машына раптам затармазіла; прака: Машына, праязджаючы побач з магазінам, раптам затармазіла;
3) нехарактэрная форма дзеепрыметніка замяняецца прыметнікам; у апошні час даволі пашыраны замены на прыметнікі з суфіксам -льн-: Чуся сё зрастаючы грукат; прака: Чуся сё мацнейшы грукат; уяляемы сюжэт уяны сюжэт, энергазберагаючыя тэхналогіі энергазберагальныя тэхналогіі; стамляючая неабходнасць стамляльная неабходнасць; рашаючы матч вырашальны матч;
4) нехарактэрная форма дзеепрыметніка замяняецца назонікам: будучае чалавецтва будучыня чалавецтва;
нехарактэрная форма дзеепрыметніка замяняецца даданым сказам са злучальным словам які (што): Прадсталяемы на пасаду кіраніка С. М. Трафімчук выступі з кароткім паведамленнем; прака: С. М. Трафімчук, які прадсталяецца на пасаду кіраніка, выступі з кароткім паведамленнем; Атамабіль вярнуся з рэйса з няспраным спідометрам, маючым пломбы; прака: Атамабіль вярнуся з рэйса з няспраным спідометрам, што мае пломбы;
нехарактэрная форма дзеепрыметніка замяняецца апісальным выразам: развіваючыяся краіны краіны, якія сталі на шлях развіцця; верцячаяся пліта паваротная пліта; глядзець сумуючым позіркам глядзець сумна, тужліва:
7) у рэдкіх выпадках дзеепрыметнік з нехарактэрным суфіксам, калі не мае вялікай сэнсавай нагрузкі, можна апусціць: Паставілі лаку паміж дзвюма растучымі елкамі; прака: Паставілі лаку паміж дзвюма елкамі.

Заданне 1. Адзначце, на падставе якіх дыферэнцуючых прымет адзначаныя словаформы можна аднесці і да дзеепрыметніка, і да дзеепрыслоя.
Ён прыгнуся, як кот, збіраючыся скокнуць на мыш.
– Падай,- настава Клім, пачынаючы злаваць.
Вось з адхону абрынуся раскалелы шлак, і вогненны струмень яго, сцякаючы ніз, нагадвае абрысы чалавека з раскінутымі рукамі.
Адзін з іх, не дайшошы некалькі крока, плечуком таргану, атамат зня.
Памёр Машуткін, пражышы восемдзесят з хвосцікам.
Сабура, зразумешы гэта як запрашэнне ісці за ім, таксама зайшо.

Заданне 2. Падбярыце для канструкцый з дзеепрыметнікамі найбольш падыходзячы для беларускай мовы сінтаксічны эквівалент.
1. Записи в тетрадке закрепляли неторопливые, но по верному пути развивающиеся события. 2. За стеной показалась большая крона светящегося зеленью дерева. 3. Открывающаяся из-за деревьев река блестящей лентой вьется в зеленых берегах. 4. За нею виднелась небольшая юрта с наклоненными стенами, казавшаяся кучей снега. 5. В образовавшееся от взрыва углубление устремились люди с кирками и лопатами. 6. Шесть вагонов первого класса, вытянувшиеся вдоль платформы, должны были отвезти участников пикника на 303-ю версту.

Заданне 3. Вызначце парушэнні норма у наступных спалучэннях. Якія нормы парушаны? Выявіце прычыны знікнення маленчых памылак у спалучэннях. Якія часціны мовы ваходзяць у словазлучэнні? Выпраце памылкі.
Склашыеся абставіны, нявыключаны матор, выступаючы чалавек, сустракаючыеся людзі, падпісаны дакумент, выдавашыйся матэрыял, зжатае поле, узмацнешыя сувязі, зробленая справа.

Заданне 4. Утварыце сінанімічныя сінтаксічныя канструкцыі з дзеепрыметнымі формамі, якія будуць характэрны для беларускай мовы.
1. Сремительная человеческая волна, гонимая сильным напором, подхватила Андрея Ильича. 2. Разве можно запомнить слова, произносимые в первые моменты встречи матерью и сыном, мужем и женой или двумя влюбленными? 3. Тишина, нарушаемая посвистыванием синичек, трава выше колен, прополотая внутри оградок. 4. Поглядев на край неба, заливаемый темной тучей, Семен вспомнил книгу о приметах погоды. 5. Шампанское, истребляемое дюжинами, оказывало свое действие. 6. В сенях сквозь нее [стену] проникали к нам запахи картошки, поджариваемой на постном масле. 7. Семен поел и теперь благодушествовал, пригреваемый солнышком. 8. Морозная снежная пыль, увлекаемая скоростью, перемешивалась с выхлопными газами.

Заданне 5. Знайдзіце памылкі ва жыванні дзеепрыметніка, растлумачце іх сутнасць і выпраце.
1. Антось ніколі не бачы чыста апранутых і сыта наетых сялян. 2. Кожны студэнт пры жаданні можа атрымаць у бібліятэцы спіс рэкамендуючай літаратуры. 3. Міхалка хаце сказаць ёй што-небудзь вострае і зневажаемае. 4. У старой хаце на вокны былі папрыбіваты крыж-накрыж дошкі. 5. Няцвёрдым хістаючым крокам Марыля пасунулася  бакоку. 6. Адзін з вучня, усташы з-за парты, чака настаніцкага прысуду.

Заданне 6. Перакладзіце прыведзеныя словазлучэнні рускай мовы на беларускую, выкарыстоваючы разнастайныя спосабы перакладу дзеепрыметніка.
Продукция, произведённая предприятием; сложившиеся обстоятельства; регулирующая функция; реализуемое через торговую сеть; обслуживающий персонал; разрешимая задача; установившиеся цены; органы, осуществляющие государственную политику; заслуживающий доверия; управление, занимающееся частными компаниями; документ, освобождающий от финансовой ответственности; проверяющее лицо; развивающийся маркетинг.

Заданне 7. Прыдумайце сказы з наступнымі дзеепрыслонымі зваротамі.

Отправляясь в загранкомандировку,
Разлiчваючы на свае сiлы,
Прымаючы пад эвагу Ваша меркаванне па дадзенаму пытанню,
Приступая к рассмотрению следующего вопроса,
Адзначаючы асобныя недахопы,
Подчеркивая значимость проекта,
Адказваючы на Ваш запыт ад 17.01.2010 г.,
Разгледзеэшы Вашу прапанову аб скарачэннi тэрмiну паставак,

Заданне 8. Выканайце па падручніку Лепешава І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.- Пр.116, 157, 158 /с. 46, 64-65/.

Заданне 9. Якiя з прыведзенных нiжэй сказаэ не адпавядаюць патрабаванням сiнтаксiчнай нормы? Выпраце сказы.

Выскачыэшы з сянец, Алесь з пуду падаэся быэ на гароды.
Зайздрасць разбiрае Пракопа, гледзячы, як суседзi ходзяць ад ложкаэ да вокнаэ, ад вокнаэ да дзвярэй палаты, на калiдор.
Разважаючы над гэтым журботна-светлымi радкамi, мiжволi прыгадваецца другi наказ паэта.
Хоць бы пагаварылi, паспрачалiся – тады i мне, слухаючы iх, шмат што праяснiлася б.
Крымскi хан, слухаючы паслоэ, жаваэ бананы.
Успомнiэшы чорта, у Юстына аж шорах па целе пойдзе.
Нi э якiм разе не параэноэваючы зусiм розныя пастаноэкi двух творчых калектываэ, мiжволi эзнiкаюць меркаваннi агульнага парадку.
Вучачыся э школе, мне эсе больш i больш падабалася прафесiя настаэнiка.
Цяпер у Мядзелi, гледзячы на веласiпед, Бацьку агарнуэ жаль.
На судовым пасяджэннi, слухаючы паказаннi аднаго са злачынцаэ, мне чамусьцi прыгадалася апавяданне Джэка Лондана «Забiць чалавека».
Чытаючы творы многіх маладых, складваецца ражанне, што галоны іх клопат – абы толькі складна сказаць...
Па полі пабеглі палахлівыя цені, змяняючы і блытаючы колеры.
Ды вось у амерыканскім горадзе Фултане, робячы чарговы заакіянскі ваяж, Чэрчылем была сказана прамова, разлічаная на пачатак “халоднай” вайны.

Заданне 10. Адрэдагуйце сказы з дзеепрыслоэнымi зваротамi, дзе неабходна замяняючы iх даданымi сказамi цi эстойлiвымi зваротамi.
Ссылаясь на нашу договоренность, платеж будет произведен через инкассо.
Адказваючы на Ваш лiст адносна фiнансавага становiшча кампанii, намi была сабрана наступная iнфармацыя.
Прымаючы ва эвагу наша шматгадовае супрацоэнiцтва, тавар будзе пастаэлены Вам са скiдкай 5%.
Падпiсваючы дагавор, аплата гарантуецца.
Накiроэваючы на разгляд дадзенае пытанне, нам неабходна павелiчэнне гадавого фонда мiнiмум на сорак тон.
Однажды одевшись в «Рибок», вам не захочется покупать спортивную одежду других фирм.
Записываясь на прием в городскую администрацию, гражданам выдаются пропуска.

Заданне 11 /хатняе/. Складзіце пратакол /1 варыянт/ і акт /2 варыянт/, пры гэтым выкарыстайце як мага болей дзеепрыметных і дзеепрыслоных зварота.


Практычныя заняткі
Выкарыстанне некаторых злучніка і прыназоніка

Мэты: навучанне выяляць стылёвыя асаблівасці некаторых прыназоніка і злучніка у залежнасці ад кантэксту, будаваць прыназонікавыя і злучнікавыя канструкцыі рознай структуры; выяленне ролі прыназоніка і злучніка пры стварэнні сказа і тэкста; выяленне стылёвых асаблівасцей некаторых прыназоніка і злучніка у беларускай і рускай мовах; развіццё паранальнага аналіза пэных маленчых канструкцый у абедзвюх мовах.
Асноныя паняцці: прыназонік, злучнік, сінанімічныя канструкцыі, стылістычная афарбока прыназоніка і злучніка.
Абсталяванне рабочага месца: сшытак, падручнік, МУ.
Змест і віды работ: выбар правільнай формы, пераклад словазлучэння і сказа, парананне прыназонікавых канструкцый, аналіз прыназонікавых і злучнікавых канструкцый.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:
Ці ёсць стылістычная розніца ва жыванні прыназонікавых і злучнікавых канструкцый у беларускай і рускай мовах?
Назавіце характэрныя формы для абедзвюх мо.
Назавіце стылёвыя асаблівасці некаторых злучніка у залежнасці ад кантэксту.
Ахарактарызуйце асаблівасці жывання прыназоніка.
Якая спецыфіка выкарыстання канструкцый з прыназонікам ПА?

Літаратура:
Бордович А.М., Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.
Конюшкевич М.И., Корчиц М.А., Лещенко В.А. Синтаксис русского и белорусского языков: сходство и различия.- Мн., 1994.
Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.- Мн., 1989.
Рахманин Л.В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов.- М., 1998.
Русецкий В.Ф. Культура речи учителя. Практикум.- Мн., 1999.

Хоць уласнага значэння
ѕ мове я не маю,
Але словы ці сказы
Між сабой злучаю.(злучнік)


НАПАМІН!!!

Злучнік гэта службовая часціна мовы, якая жываецца для сувязі сло, частак складанага сказа і сказа, напрыклад: завадчане не толькі аднавілі руіны былых карпусо, але і пабудавалі новыя. Мы атрымалі добры раджай не толькі жыта, але і бульбы, цукровых бурако і гародніны.
Злучнікі, як і прыназонікі, не маюць лексічнага значэння, не зяляюцца членамі сказа, не змяняюцца. Злучнікі служаць для выражэння сэнсава-граматычных адносін паміж сінтаксічнымі адзінкамі мовы.
У залежнасці ад сінтаксічнай функцыі і выражаных сэнсава-граматычных адносін злучнікі падзяляюцца на злучальныя і падпарадкавальныя.
Злучальныя злучнікі жываюцца пры аднародных членах сказа, такімі злучнікамі яшчэ злучаюцца часткі складаназлучаных сказа, а таксама самастойныя сказы  звязным тэксце. Падпарадкавальныя злучнікі звязваюць часткі складаназалежнага сказа.
Паводле структуры злучнікі бываюць простыя, напрыклад: а, але, бо, каб, што, як, і састаныя (двух- і трохслоныя): толькі што, таму што, як быццам, для таго каб, пасля таго як і інш.
У АДС часта выкарыстоваецца складаны супасталяльны злучнік не толькі, але і. Ведайце! Дадзены злучнік служыць для злучэння аднародных члена сказа ці частак складаназлучанага сказа. Кожная частка злучніка павінна знаходзіцца непасрэдна перад аднароднымі членамі: не толькі дыпломы, але і залікокі; не толькі кнігі, але і часопісы. Калі аднародныя члены сказа жыты з прыназонікам, то прыназонік павінен патарацца перад кожным з аднародных члена: не толькі для сябе, але і для сіх.
Злучнікі, якія адносяцца да старэлай лексікі, у АДС не выкарыстоваюцца.
Адзіночны спалучальны злучнік і з’яляецца самым распасюджаным, выкарыстоваецца ва сіх стылях, мае нейтральную стылістычную афарбоку. Яго сінонім злучнік ды выкарыстоваецца  вусным маленні для злучэння частак складаназлучанага сказа. Для сувязі складаных частак складаназлучанага сказа з адносінамі неадпаведнасці жываюцца сінанімічныя злучнікі толькі, аднак.
Функцыю спалучэння частак складаных сказа у АДС таксама выконваюць злучальныя словы адносныя займеннікі хто, што, які, каторы, чый, колькі і займеннікавыя прыслоі дзе, як, куды, калі, адкуль. Злучальныя словы  адрозненне ад злучніка зяляюцца членамі сказа даданых частак, таму іх пропуск немагчымы. У АДС жываюцца злучальныя словы разам з тым, між тым, тым не менш.
АСАБЛІВАСЦІ ѕЖЫВАННЯ ПРЫНАЗОѕНІКАѕ
Прыназонікі служаць для выражэння падпарадкавальных адносін паміж галоным і залежным словамі  словазлучэннях або сказах. Гэта службовая часціна мовы можа жывацца з адным або некалькімі склонамі залежнага слова.
Прыназонік у  становішчы перад словам, якое пачынаецца з у, пераходзіць у ва: ва сіх, ва ніверсітэце, ва зросце (а л е: у многіх, у Францыі, у В'етнаме).
Прыназонік з у становішчы перад словамі, якія пачынаюцца збегам зычных з першай з, с, ж, ш, м, пераходзіць у са: са змены, са сцяны, са жвіру, са школы, са мной (а л е: з многімі).
Прыназонік па-за выкарыстоваецца з Т. склонам залежнага слова: па-за межамі фірмы, па-за вызначанымі правіламі (памылка: па-за межа фірмы з Р. склонам). П а р а  н.: замест рускага канцылярскага выразу вне зависимости  беларускай мове выкарыстоваецца слова незалежна (з-за немілагучнасці калькі па-за залежнасцю).
Прыназонікі аб і пра сінанімічныя  многіх выпадках, адрозніваюцца жываннем. Прыназонік аб пераважае  тэкстах навуковага і афіцыйна-справавога стылю, пра жываецца ва сіх стылях. Аднак стандарт афіцыйна-справавога стылю не дапускае варыянтнасці пры афармленні загалока дакумента (загад, акт, пісьмо) або парадку дня  пратаколах, дзе выкарыстоваецца толькі прыназонік аб: Аб зацвярджэнні каштарыса; Аб праверцы расходавання фінансавых сродка; Аб працягу рамонту станцыі. У саміх тэкстах таксама пераважае прыназонік аб, які можа замяняцца на пра  выпадку немілагучнасці: аб абароце наркотыка пра абарот наркотыка, аб абавязках пра абавязкі; а л е  назве: Закон «Аб абароне».
КАНСТРУКЦЫІ З ПРЫНАЗОѕНІКАМ ПА
Словазлучэнні з прыназонікам па вельмі пашыраны  тэкстах АДС. Можна нават сказаць, што такія словазлучэнні з'яляюцца прыкметай службовай дакументацыі, якая перанасычана імі часам звыш меры.
Галонае патрабаванне, якое прад'яляецца да такіх словазлучэння, выбар М. склону залежных сло (па кім?, па чым?). Гэты моны закон дзейнічае засёды, калі залежныя словы маюць жаночы род адзіночнага ліку або множны лік: чэмпіянат па мастацкай гімнастыцы, камітэт па справах моладзі, працаваць па новых правілах; няправільнасці павінны рэдагавацца: Аплата паслуг магчыма таксама па страхавым полісам (прака: па страхавых полісах).
Калі ж залежныя словы маюць мужчынскі або ніякі род адзіночнага ліку, то знікаюць цяжкасці пры рэдагаванні. Яны заключаюцца  тым, што канструкцыі з прыназонікам па выражаюць разнастайныя адносіны, якія могуць змяніцца пасля пракі. Аднак канструкцыі з М. склонам пасля прыназоніка па  апошні час сталі звычайнай з'явай і не спрымаюцца штучнымі: спаборніцтвы па конным спорце, чэмпіянат па футболе, камісія па жыллёвым буданіцтве, па вялікім рахунку, пераслаць па факсе і інш.
У той жа час, выправішы па закону на па законе, можна змяніць сэнс словазлучэння. Каб захаваць гэты сэнс, выкарыстоваюцца сінанімічныя замены прыназоніка па на іншыя прыназонікі і канструкцыі. Сярод найбольш ужывальных замен можна прапанаваць наступныя:
Беспрыназонікавае словазлучэнне з Р. склонам: працэс па вываду шкодных рэчыва (прака: працэс вываду), праект па стварэнню новых рабочых месца (прака: праект стварэння).
Для + Р. склон, з мэтай + Р. склон: работа па развіццю прадпрымальніцтва (прака: для развіцця, з мэтай развіцця), прапановы па паляпшэнню сітуацыі (прака: для паляпшэння ).
Паводле + Р. склон; згодна з, у адпаведнасці з + Т. склон: паступіць па закону (прака: згодна з законам), па выразу дырэктара (прака: паводле выразу).
На + М. склон, на + В. склон: зарплата па заводу (прака: на заводзе), вырабіць па заказу (прака: на заказ), паслаць па адрасу (прака: на адрас), па меркаванню спецыяліста (прака: на думку, па меркаванні).
Да, адносна, наконт + Р. склон: завагі па праекту (прака: да праекта), рашэнне па буданіцтву (прака: адносна буданіцтва).
У + М. склон: патрэбнасць па аснашчэнню (прака: у аснашчэнні), дапамога па правядзенню канферэнцыі (прака: у правядзенні).
3 + Р. або В. склон: рускі па паходжанню (прака: з паходжання); па прычыне можна паралельна выкарыстоваць з прычыны.
8) Канструкцыя па згадненню павінна замяняцца пасля згаднення.

Заданне 1. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А., Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- пр.1,2 /с. 163-164/, пр. 1,2 /с.166-167/.

Заданне 2. Перакладзіце на рускую мову. Знайдзіце адрозненні ва жыванні прыназоніка у рускай і беларускай мовах.
Зайсці  кватэру, адпачываць каля мора, быць у гасцях, быць у суседа, радасць у позірку, госць з Украіны, ехаць з Беларусі, выклік з інстытута, размаляць са мною, выйсці са школы, чакаць да зімы, ехаць да маці, падыйсці да ганку, дакрануцца да галавы.

Заданне 3. Паранайце сказы з твора В.Быкава з рускімі эквівалентамі  перакладзе атара. Зрабіце вывад пра жыванне прыназоніка о, про  рускай і пра, аб  беларускай мовах.
Раней пра іншае дума Раньше о другом думал; Ніхто не мог ведаць пра яго намеры Никто не мог знать о его намерениях; Ад напамінку пра ваду я глытаю слюну, але і слюны жо няма При напоминании о воде я глотаю слюну, но и слюны уже нет; Не хочацца думаць пра што благое Не хочется думать о скверном.
Заданне 4. Дайце рускі пераклад.
Здзекуецца са свайго брата; дзівіцца з яго спрыту; не дазваляю здзеквацца з мяне; рагата з гэтай формы; смяяліся з яго.
Забываемся на самае святое; забыліся на сваю маладосць; давай забудзем на сё; многія забыліся на спорт; радавалася на дачку; трывожылася за маці; забываеце на вёску.
Паставіцца да яе паводзін; ведаць пра гэта; дзякаваць Люсі; пабачыць сына; даведацца пра чынак; шчыра падзякаваць настаніку.
Заданне 5. Складзіце пары міжмоных эквівалента з наступных рускіх і беларускіх словазлучэння.
Ісці па полі, бегчы сцежкай, праехаць уздож берага, працаваць поплеч з братам, стаяць пры печы, рабіць поруч з Максімам, стаяць паблізу Турава, прабірацца скрозь грамаду, крочыць паралельна сцежцы, ступаць побач з возам, ваяваць пад Барысавам, ісці сцяж лесу.
Идти вдоль леса, идти по полю, воевать под Борисовом, пробираться сквозь толпу, шагать параллельно тропинке, стоять возле печи, работать рядом с Максимом, проехать вдоль берега, работать плечом к плечу с братом, бежать по тропинке, стоять под Туровом (вблизи Турова), шагать рядом с телегой.
Заданне 6. Падбярыце да беларускіх злучніка найбольш дакладныя эквіваленты  рускай мове. Складзіце з імі сказы.
Нібы, бы, як, не рануючы як, нападобе як, быццам, як быццам, як бы, нібыта.

Заданне 7. Перакладзіце на рускую мову. Ці засёды дарэчнае  рускай мове злучальнае слова что? Падбярыце больш дарэчны яго варыянт.

Адзін палец у мяне здаровы. Той, што кладзецца на курок - Кожны яго крок крок па сэрцы той, што глядзела на яго. Ён рвася, але тыя, што так крыдна прыніжалі яго, моцна нацягвалі вярокі - Чаму ж мачу, не кажу, не пішу тым, што жывуць, пра сваё захапленне? Не той аграном, што бясконца піша . Міканор назначы тых, што падышлі цяпер, раскідаць горкі. Што ж тады гаварыць аб тых, што сваім капрызам разбураюць шчасце?

Заданне 8. Паранайце арыгінальныя і перакладныя канструкцыі, зрабіце вывад пра асаблівасці выкарыстання злучальнага слова дзе (где)  беларускай і рускай мовах. Звярніце вагу на значэнне апорнага слова  галонай частцы.

Нядрэнна было  Загорскіх, у Вежы, у Рабіча, яшчэ  трох-чатырох гаспадаро, дзе зямля не была спустошаная У Загорских, Вежи и Раубича, еще трех-четырех помещиков, у которых имелись запасы, было еше не так плохо. Ён памята, як свісталі пугі на выпасе чыстакроных коней, дзе ён бега стрыгунком Он помнил, как щелкали кнуты на выпасе чистокровных лошадей, где он бегал стригунком - Узя у гаспадара, дзе кватарава, ягоны веласіпед, «ровар» па-тутэйшаму, і рвану во па гэтай шашы Взял у хозянна, у которого квартировал, его велосипед... Дураслівае пытанне гэта абазвалася смешкамі, асабліва сярод моладзі, дзе Зайчык-штукар бы у не абы-якой пашанеДурашливый вопрос этот вызвал смешок, особенно среди молодежи, у которой Зайчик-штукарь был не абы в каком почете.

Заданне 9. Вызначце стыль тэксту. Назавіце яго асноныя стылёвыя прыметы. Устаце  тэкст злучнікі і, або, аднак, не толькі ... але і, паколькі, дзякуючы таму што. Паранайце тэкст са злучнікамі і без іх. Якую ролю выконваюць у тэксце злучнікі? Вызначце значэнне слова бурштын і падбярыце да яго сінонім.
У бурштыне спецыялісты разгледзелі звыш двухсот колера і адцення. Пры розных адценнях амаль у кожным кавалачку тойваецца чысты залацісты колер. Нездарма гэты мінерал здана называлі сонечным каменем. ... часам сустракаецца ... ярка-ружовы бурштын, ... ружова-жоты, ... цёмна-чырвоны, і нават зрэдку сіні ... зялёны.
Бурштын цэніцца ... за разнастайнасць адцення,... за празрыстасць, чысціню і розную ступень святлопранікальнасці. ... кавалачкі бурштыну звычайна няправільнай формы, промні святла праламляюцца па-рознаму. ... у бурштыне прысутнічаюць прымесі, у ім ствараюцца нечаканыя светлавыя эфекты. (Звязда)

Заданне10 /хатняе/. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А., Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- пр.2 /с. 167/.


Практычныя заняткі

Функцыянаванне адыменных прыназоніка
Мэты: выпрацока трывалых навыка арфаграфічнага пісьма; навучанне правільнаму стылістычнаму выкарыстанню адыменных прыназоніка і злучніка; фарміраванне мення перакладаць тэксты з беларускай на рускую мову і наадварот.
Асноныя паняцці: стылістычнае выкарыстанне  дзелавым стылі адыменных прыназоніка у беларускай і рускай мовах; стылістычнае выкарыстанне злучніка у беларускай і рускай мовах; утварэнне вытворных прыназонікау і злучніка.
Абсталяванне рабочага месца: раздатачны матэрыял, сшытак.
Змест і віды работ: чытанне тэкста на рускай і беларускай мовах, назіранне над суадноснымі па зместу прыназонікамі і злучнікамі пры перакладзе; запіс тэксту з раскрыццём дужак і стакай прапушчаных літар; складанне сказа з пэнымі адыменнымі прыназонікамі і злучнікамі; пераклад тэкста з рускай на беларускую мову і наадварот; рэдагаванне ласнага тэксту з мэтай удасканалення напісанага.
Справаздача: выкананае практычнае заданне, напісанне самастойнай работы.
Кантрольныя пытанні:
1. Назавіце адрозненні паміж вытворнымі прыназонікамі  беларускай і рускай мовах.
2. Як удзейнічае руская мова на беларускую  галіне тварэння прыназоніка?
3. Прывядзіце прыклады беларускіх і рускіх прыназоніка, якія адрозніваюцца стылістычна.
4. Якія назіраюцца стылістычныя асаблівасці  выкарыстанні адыменных прыназоніка у АДС?
6. Прывядзіце прыклады пераходу  прыназонік назоніка, дзеепрыслоя і прыслоя.
Літаратура:
1. Бордович А.М, Гируцкий А.А., Чернышова Л.В. Сопоставительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999
2. Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
3. Рахманин Л.В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов.- М., 1998
4. Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы.- Мн., 1995
Кароценькі,
нязменны я,
службовы



Дапамагу
змяняць па склонах словы.
(прыназонік)

Заданне1. Прачытайце, зрабіце апорны канспект.

Састаны прыназонік згодна з (з Т. склонам) не замяняецца словам згодна, якое спрымаецца як калька з рускай мовы або як прыслое: згодна з законам, згодна з указаннем дырэктара (н е л ь г а: згодна закону, згодна закона). Такія ж прычыны абмяжоваюць выкарыстанне прыназоніка адпаведна (з Д. склонам), які сё часцей замяняецца  адпаведнасці з.
Прыназонік з-за (указвае на прычыну, якая перашкаджае ажыццяленню чаго-небудзь) нельга замяняць на прыназонік дзякуючы (указвае на прычыну, якая садзейнічае ажыццяленню чаго-небудзь). Н е л ь г а: Дзякуючы моцным дажджам нельга нарыхтаваць якасныя кармы; прака: 3-за моцных дажджо нельга нарыхтаваць якасныя кармы. Таксама нельга замяняць прыназонік дзякуючы на прыназонік за кошт (яго значэнне “ выкарыстоваючы што-небудзь для якой-небудзь мэты”): Якасць прадукцыі фірмы палепшылася за кошт укаранення сучасных тэхналогій; прака: Якасць прадукцыі фірмы палепшылася дзякуючы караненню сучасных тэхналогій.
Выбар прыназоніка у і на  прасторавым значэнні залежыць ад значэння наступнага назоніка і часта суправаджаецца традыцыяй: на Палессі, у (на) Беларусі, ва (на) Украіне, на заводзе, на фабрыцы, у фірме, ва станове, у арганізацыі, у аддзеле, на пошце, у клубе, у Альпах, на Каказе...
Прыназонік насуперак патрабуе пасля сябе пастанокі залежнага слова  Д. склоне: насуперак рашэнню гарвыканкама, насуперак артыкулу 5 закона.
Прыназонік к амаль засёды замяняецца прыназонікам да: пайсці к дырэктару, рыхтавацца к святу (прака: да дырэктара, да свята). Аднак пры неабходнасці падкрэсліць канкрэтны час выканання чаго-небудзь можа выкарыстовацца і прыназонік к: Выканалі план к 1 верасня абазначае канкрэтную дату, г. зн. план выкананы 31 жніня; Выканалі план да 1 верасня можа абазначаць выкананне плана і раней, напрыклад, 25 жніня.
Прыназонік звыш выкарыстоваецца з Р. склонам залежнага слова: звыш нормы, звыш плана. Нельга спалучаць звыш з прыназонікам за: звыш за норму.
!!! Звярніце вагу на жыванне прыназонікавых канструкцый у беларускай і рускай мовах

Рускі прыназонік
Беларускі прыназонік
Дыферэнцыяльныя прыкметы

С помощью
3 дапамогай


При помощи
Пры дапамозе
Канкрэтызацыя дзеючай асобы

Меры к осуществлению
Меры да ажыццялення


Меры для осуществления
Меры для ажыццялення
Адценне большай мэтанакіраванасці

В подтверждение
У пацвярджэнне
АДС

Для подтверждений
Для пацвярджэння
Нейтральны стыль

В последнее время
У апошні час
Указанне на пэны момант

За последнее время
За апошні час
Указанне на часавую адлегласць

Прыклады:

Беларускі варыянт
Рускі варыянт

3 дапамогай экспертызы ацэнкі неграшовых уклада
С помощью экспертизы оценки неденежных вкладов

Пры дапамозе кіраніка
При помощи руководителя

Прыняць меры да ажыццялення пасталеных задач
Принять меры к осуществлению поставленных задач

Прыняць меры для ажыццялення каза
Принять меры для осуществления указа

У пацвярджэнне пададзеных аргумента
В подтверждение представленных аргументов

Для пацвярджэння выказанай думкі
Для подтверждения высказанной мысли

У апошні час паляпшаецца
В последнее время улучшается

За апошні час дабіліся паляпшэння
За последнее время добились улучшения


Заданне 2. Прачытыйце.

Дзе памылка?
- Вось,- паказала пальцам Ганна,- “згодна дамове”, а трэба “ згодна дамовы”!
- Я напісала правільна, - сказала сакратарка.- А дамовы – гэта непісьменна.
Хто ж мае рацыю?

Заданне 3. Выпраэце памылкi э выкарыстаннi прыназоэнiкавых канструкцый:

Дэпартамент па будаэнiцтву, праца па рамонту па шыферу, рэклама на Беларусi, дамова па рэалiзацыi прадукцыi, рашэнне па зарплаце, звесткi па танажу судна, дзiлер па Мiнску, вядзенне справаводства па асабоваму саставу, прадстаэленыя паслугi па атапленню, звесткi па 147 фiрм нашага горада, база дадзеных па клiентах, вопiс на вырабы з алюмiневага профiлю.
Заданне 4. Устанавіце міжмоныя суаднесенасці прычынных прыназоніка. Якія прыназонікі не маюць фармальнага эквівалента?
по причине з-за
в силу з прычыны
из-за з нагоды
в связи с з поваду
от у сувязі з
в результате ад
благодаря дзякуючы
по случаю з выпадку
по поводу у выніку вследствие
Заданне 5. Складзіце пары міжмоных эквівалента з наступных беларускіх і рускіх прыназоніка. Пры адсутнасці дакладнага эквівалента падбярыце сінанімічны. Складзіце з імі словазлучэнні.
У адносінах да, ад, у імя, паміж, поруч з, уздож, абапал, паводле, з нагоды, унутры, праз, з галіны, у сувязі з, наконт, пры, сярод, насупраць, з прычыны, у парананні з, скрозь, дзякуючы, на чале з, на працягу.
По отношению к, благодаря, во главе с, посреди, в течение, при, по причине, из области, вследствие, в связи с, насчет, среди, вдоль, по сравнению с, внутри, через, из-за, от, во имя, между, рядом с, по обеим сторонам, по, по случаю.

Заданне 6. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А., Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр.3,4 /с. 164/.

Заданне 7. Перапішыце словазлучэнні, раскрываючы дужкі. Перакладзіце атрыманыя словазлучэнні на беларускую мову.
Действовать вопреки (совет); уезжать согласно (предписания); совершенствовать формы ведения хозяйства по мере (развитие демократизации и рыночных отношений); отложить решение впредь до (выяснение обстоятельств дела); корректировать план в сторону (уменьшение объема работы); дать директивы по линии (профсоюз); мероприятия в целях (увеличение товарооборота); интересное предложение со стороны (фирма-заказчик).

Заданне 8. Замяніце прыназонікі, якія часта жываюцца з афіцыйна-дзелавым стылі, нейтральнымі словамі. Ці зменіцца характар спалучэння сло?

Пры дапамозе школьніка - ...
Адносна выніка працы - ...
Па заканчэнню школы - ...
У сувязі з недахопам - ...
Па прычыне хваробы - ...
З прычыны аварыі - ...

Даведка: з, пасля, наконт, з-за.

Заданне 9. Да якіх рускіх словазлучэння правільна падабраны беларускія адпаведнікі?
а) очерки по искусству нарысы па мастацтве
б)четыре холодильника чатыры халадзільніка
в) встречаться по вечерам сустракацца па вечарам
г) болеть восполением легких хварэць на запаленне лёгкіх
д) две пятых лимона дзве пятыя лімона
е) школа в пяти километрах школа  пяці кіламетрах
ж) видеть своими глазами на свае вочы бачыць
з) говорить сквозь слёзы гаварыць праз слёзы

Заданне 10 Перакладзіце тэксты на рускую мову, адзначце адрозненні  беларуска-рускіх канструкцыях.

Варыянт 1.
Ухапішы сё гэта адным позіркам, які тым не менш амаль знясілі яго, лейтэнант хаце апусціць гапаву, як раптам штосьці бачы. Здалося спярша, што гэта машына, апе капі ён лепей угледзеся, дык зразуме, што гэта фурманка. Стомлены працяглай увагай, ён палажы галаву на снег, адчуваючы  сабе збянтэжанасць, страх і надзею адначасова. Хто едзе  фурманцы? Калі сяляне, калгаснікі, дык гэта бы цуд, у які ён нядана яшчэ не хаце паверыць: да яго набліжася паратунак.
Усё  ім пастала супраць такога недарэчнага меркавання, бо цэлую ноч ён чака чаго хочаш, але жо не абозную фурманку з паклажай, да якой яму не было ніякае справы.
Углядаючыся праз голы, затуманены прыцемкамі хмызняк, Рыбак усё болыш пазнава гэтую пуцявіну, якую ён памята яшчэ з восені, калі пад нагамі плюхалі лужыны, а  лесе густа церушы лістапад і восеньскі вецер імжы накола нудным сцюдзёным дажджом.
І не так важна было, што самі засталіся галодныя, - болей прыгнята успамін пра тых, на балоце, што гібелі цяпер на сцюжы і чакалі іх з якім-ніякім харчам.
Ён задыхнуся ад пылу і зямлі, якой забіла яму нос і рот; адчушы краёчкам свядомасці, што жывы, тут жа тузануся з долу і пад градам земляное трухі, якая абрынула зверху, вертануся да панарамы (В.Быка).

Варыянт 2.
Але такое становішча тут не палохала, людзям на востраве яно здавалася зусім звычайным. З усіх бако, блізка і далёка, ведалі яны, такія ж самыя выспы сярод бясконцых багна, дзікіх зарасніко, што разлегліся на сотні вёрст з поначы на подзень і з захаду на сход. Людзям тут трэба было жыць, і яны жылі. Аднастайныя нудныя дажджы, што месяцамі лілі на мокрыя стрэхі, сцюдзёныя вятры, што люта білі  замерзлыя вочкі-шыбы завеямі, цёплае сонца, што ставапа  пагодныя дні над купамі апешніку, усё бачыла гэты востра заклапочаным, у няспыннай руплівасці. Людзі засёды чым-небудзь былі заняты: уранку і вечары, летам і зімою, у хаце, на двары, у полі, на балоце, у лесе...(І. Мележ).

Заданне11 /хатняе/. Выканайце па падручніку Бордовича А.М., Гируцкого А.А., Чернышовой Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн., 1999.- Пр.3 /с. 164/.



Заданні для праверачнай работы

Заданне 1.
Варыянт 1. Запісаць словазлучэннi, уласцiвыя беларускай мове.

Пайшоэ па ваду, пайшоэ за вадою; ажанiцца на ёй, ажанiцца з ёю; расказваць аб вучобе, расказваць пра вучобу; смяяцца над вучнем, смяяцца з вучня; паслаць па дачку, паслаць за дачкой; думаць пра Радзіму, думаць аб Радзіме, хворы ныркамі, хворы на ныркі; паехаць па дакументы, паехаць за дакументамі; падобны да брата, падобны на брата; мець у віду, мець на вазе.

Варыянт 2. Запісаць словазлучэнні, якія з'яляюцца нормай для беларускай мовы.
Больш яго, большы за яго, жартаваць над ім, жартаваць з яго, збірацца  грыбы, збірацца за грыбамі, ісці па ваду, ісці за вадой, хварэць грыпам, хварэць на грып, аб мне, к мне, падамной, у усіх, хадзі па архівам, к канцу года, жаніцца на ёй, ажаніцца з ёю; гаварыць аб жыцці, гаварыць пра жыццё.


Заданне 2. Замяніце неласцівыя беларускай мове прыназонікава-склонавыя канструкцыі сінанімічнымі.

Зрабіць што-небудзь па памылцы, па заканчэнні плана, ён па-за канкурэнцыі, крычаць ва весь голас, розніца  двух гадах, прыняць ва вагу, парассаджаць усіх па месцах, выконваць па зору, здольны к усяму хлопец, лятаць па паветры, фасон не па густу, дом у тры паверхі, сутыкнуцца тварам да твару, сватацца за яе, купіць паліто па выбару, падабенства на бацьку.

Заданне 3. Знайдзіце  сказах словы з прыназонікамі, ужыванне якіх не з'яляецца нарматыным.
1. Што мне багацтва? Без грошы, без золата бы бы магнат я, кароль, багатыр. 2. А ведаю я, што мядзведзь палахлівы, але ж і я не надта каб ад яго смялейшы. 3. У крацовага Ігната барада нібы лапата, нібы тое памяло над усё, браткі, сяло. 4. Я не усцішы горкіх слёз, хоць сэрца  даль ад ёй унёс. 5. Спаміж фурманак не сё былі простыя сялянскія калёсы ці лёгкія пляцёныя таратайкі  адзін конь. 6. Асешае нізка сонца раскідала па абшары пачырванелыя, астываючыя праменні, якія догімі яскравымі каснікамі пралазілі між лясную гушчэр. 7. І на крылах, цішэй ад вецярка,  паветры мяккім, пекным паплыла ты тужл-ва, песня. 8. Дзіка ж ты б'ешся, восень, а шыбы беднай мужыцкай хаткі-сялібы. 9. Першыя гусі ужо праляцелі... узляцелі высока над сосны, над елі і недзе прапалі  нябескім касцелі. 10. Над каня і над сабаку няма на свеце разумнейшай жывёліны.

Заданне 4 /для патарэння/. Пабудаваць сказы, каб у адным выпадку словы напярэдадні, на працягу, у форме, у сэнсе , углыб былі прыназонікамі, а  другім прыслоямі ці прыназонікамі з назонікамі.

Заданне 5. Спісаць, раскрываючы дужкі. Растлумачыць напісанне выдзеленых сло.
1. (У) пачатку лістапада станавілася дажджлівае надвор'е. 2. Догія сумёты ляглі () поперак дарогі. 3. Вароны (з) шумам падняліся () гору і паляцелі () бок лесу. 4. Маці выбегла (на) сустрач сыну. 5. (На) выпадак дажджу сена склалі  копы.

Заданне 6 Скласці сказы з аманімічнымі парамі.
Да хаты дахаты, з верху зверху, з усім зусім, у дзень удзень, у дзвюх удзвюх.

Заданне 7. Пабудаваць словазлучэнні з састанымі прыназонікамі зыходзячы з, згодна з, нягледзячы на, пачынаючы з, у выніку, у сувязі з . Ці характэрны яны для афіцыйна-дзелавога стылю?

Заданне 8. Пабудаваць словазлучэнні і сказы.
1. Выканаць згодна (рашэнне). 2. Гаварыць па (тэлефон). 3. Кінуцца наперарэз (конь). 4. Пісаць па (правілы). 5. Согласно (техническое задание) конструкция должна быть выполнена из металла. 6. Необходимо сделать упор (проблемы) адаптации системы управления (рыночные преобразования).

Заданне 9. Знайдзіце  сказах маленчыя памылкі, звязаныя з выкарыстаннем самастойных часцін мовы. Якія канкрэтна нормы мовы парушаны? Вызначце тып памылак, выпраце і запішыце.
1. Якая яго гісторыя? 2. Голевые ситуации возникали у обоих ворот. 3. В ожидании пауки проводили очень много время. 4. Над дверями комнаты вьются зеленые растения. 5. Их взгляд устремленный влево. 6. Адзін хлопчык вырашы зрабіць чысціню на яго вуліцы. 7. Волосы у его черного цвета. 8. Другие стояли у камнев, нагретых солнцем. 9. Вдруг откуда ни возьмись, налетел, как молнией, орел. 10. Праз некалькі дзён птушаняты, калі яны першыню выляцелі з гнязда. 11. Гончие вокруг пнев бегают. 12. І раптам з вады з’яляецца галава жабы, яна трымаецца за камень. 13. Як бы нехта стука маленькімі малаточкамі па бубенчыкам. 14. Выйшлі яны на прыгожую паляну і селі  цяньке пад бярозай. 15. Дочь села возле ее и обрывает с ветки душистую малину. 16. Аднойчы тата прынёс партрэт. Ён пача разглядаць яго і хваліць. 17. У писателя была кошка. Спала кошка, где хотела. Обычно вечером, когда они писали, кошка вскакивала с пола и садилась на стол возле правой руки. Она сидела, подобравши все лапки под себя, только бархатные перчаточки немножко торчали из-под шерстки. Она сидела и следила за его пером, а потом хлоп лапкой. Мы никогда не забываем нашу кошку. 18. Вся семья сразу же начала искать место, где повесить портрет, и наконец нашли. Ее брат и отец пошли и взяли лестницу и молоток. Отец полез по ней, а мама и брат поддерживали ее. 19. Сабака вельмі стамілася і легла адпачыць. 20. Однажды пап принес домой свой портрет. Он был большой и в красивой рамке. Мама с сыном любовались. Потом начали искать подходящее место для того, чтобы повесить его. Место было найдено. Теперь нужно повесить его. 21. Новыя атамабільныя ралі адбылісся  Францыі (З газет). 22. Федя замечтался, что вместо его сидит робот и решает его задачи. 23. Витя вымазал руки в чернило. 24. У адрас абодвух палат парламента прыйшло шмат лісто. (ТБ). 25. Гаражане выказалі  адрас акцыянернага таварыства падзяку за тое, што яны адкрылі такі магазін (З газет). 26. Прадстанік гэтай прафесіі павінен валодаць ведамі якіх-небудзь навук пра чалавека.

ЛІТАРАТУРА

Бордович А.М., Гируцкий А.Л., Чернышова Л.В. Сопостовительный курс русского и белорусского языков.- Мн.: Універсітэцкае, 1999.
Гурскі М.І. Паранальная граматыка рускай і беларускай мо.- Мн.: Вышэйшая школа, 1972.
Дабрыян М.В.,Сямешка Л.І.,Шкраба І.Р. Сучасная беларуская мова Лабараторныя работы.-Мн.: Універсітэцкае, 1987.
Жаняровіч П.П. Асновы рэдагавання тэкста службовай дакументацыі: вучэб. дапам. для начучэнца праф.-тэхн. навуч. устано. – Мн: Беларусь, 2006.
Карус А.А. Дакумент па-беларуску.- Мн.: Беларусь, 1994.
Колтунова М.В. Язык и деловое общение. Нормы, риторика,этикет.-М.: Экономика,2000.
Конюшкевич М.И., Корчиц М.А., Лещенко В.Л. Синтаксис русского и белорусского языков: сходство и различия.- Мн.: Народная асвета, 1994.
Куліковіч У.І. Беларускі правапіс.- Мн.: Універсітэцкае, 1998.
Культура устной и письменной речи делового человека.Справочник-практикум.- М.: Флинта, Наука,1998.
Ларэль Я.М., Новікава Т.Р., Язерская С.А. Вывучэнне марфалогіі  школе.- Мн.:Народная асвета, 1991.
Лепеша І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум.-Мн.: Універсітэцкае,1989.
Лепеша І.Я., Малажай Г.М., Панюціч К.М. Практыкум па беларускай мове: Вучэб. дапамож. - Мн.: Універсітэцкае, 2001.
Малажай Г. М., Кананенка Т.М. Лабараторныя працы па сучаснай беларукай мове.-Мн.: Вышэйшая школа, 1999.
Наркевіч А.І. Практычны курс сучаснай беларускай мовы.-Мн.: Універсітэцкае,1992.
Николаенко Г.И. Изучение деловой документации в школе.- Мн.: Народная асвета, 1987.
Организация работы с документами.- М.: Инфрам, 1999.
Паневчик В.В. Деловое письмо.- Мн.: Амалфея,1999.
Рахманин Л.В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов.-М.: Высшая школа,1982,1989,1998,1999.
Розенталь Д.Э., Джанджалова Е.В.,Кабанова Н.Л. Справочник по правописанию, произношению, литературному редактированию.-М.: Че Ро, 1999.
Русецкий В.Ф. Культура речи учителя. Практикум.- Мн.: Універсітэцкае,1999.
Сарока У.А., Мальцава Т.М., Запартыка А.У. Беларуска-рускі і руска-беларускі слонік справаводнай і архінай тэрміналогіі.-Мн.:Полымя - БелНДІДАС, 1997.
Секретарское дело / журнал/.
Сіковіч В.М. Беларуская мова. Кароткі даведнік.- Мн:Аверсэв, 2011.
Слонікі розных тыпа.
Сямешка Л.І., Шкраба І.Р., Бадзевіч А.А. Курс сучаснай беларускай мовы.-Мн.: Універсітэцкае,1996.
Тесты по русскому языку. Стилистика.-М.: Издат-школа,1999
Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы.-Мн.: Універсітэцкае,1995.
Цікоцкі М.Я, Цікоцкі А.М. Практыкум па стылістыцы беларускай мовы. Ч.1,2.-Мн.:БДУ, 2001.











2222


13 PAGE \* MERGEFORMAT 145715



Аддзеяслоныя назонікі

Якасныя і адносныя прыметнікі

Назонікі-назвы па пасадзе, спецыяльнасці

Назонікі са зборным значэннем

Дзеяслона-іменныя спалучэнні (рашчапленне выказніка)

Колькасныя лічэбнікі

Адыменныя прыназонікі і састаныя злучнікі

Інфініты у зачэнні прадпісання

Дзеяло цяперашняга часу  значэнні сталага пастаяннага дзеяння

Прыметнікі  складзе тэрміна

Прыслоі часу і спосабу дзеяння

Формы дзеепрыметніка і дзеепрыслоя

Абмежаванае выкарыстанне асабовых займенніка



Заголовок 1 Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 4 Заголовок 5 Заголовок 6 Заголовок 7 Заголовок 8 Заголовок 915

Приложенные файлы

  • doc 32015
    Размер файла: 571 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий