БМ т?рбие ж?мысыны? Т?


Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«Болашақ» университеті
«Педагогика, филология және тарих» факультеті
«Қазақстан тарихы, мектепке дейінгі және бастауыш білім беру» кафедрасы
«Бекітемін»
«Педагогика, филология және тарих»
факультетінің деканы, ф.ғ.к.
_______________ Байдаулетова А.Ө.
«____»_________________2015 жыл


ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ
Бакалавриат
«БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕ ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ»
5В010200 – «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» мамандығына арналған
Қызылорда, 2015 ж.
I. ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫН ӘЗІРЛЕГЕН
«Қазақстан тарихы, мектепке дейінгі және бастауыш білім беру» кафедрасының педагогика ғылымдарының магистрі, аға оқытушы ________________ Ақышова Н.М
II. КАФЕДРА МӘЖІЛІСІНІҢ ОТЫРЫСЫНДА ТАЛҚЫЛАНДЫ
Кафедра меңгерушісі _______________ п.ғ.к. Серікбаев Ғ.Ө
Хаттама № _________ «___» _____________ 2015 ж.
ІІІ. ФАКУЛЬТЕТТІҢ ЖҰМЫС ОҚУ ЖОСПАРЛАРЫ ЖӘНЕ ОҚУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ КОМИТЕТІНІҢОТЫРЫСЫНДА БЕКІТІЛІП, ЕНГІЗІЛДІ
Комитет төрайымы _______________ ф.ғ.к. А.Ө. Байдаулетова
Хаттама № _________, «___» _____________ 2015 ж.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҮЛГІЛІК ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ
БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ
«5В010200- Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы үшін
2 кредит
Алғы сөз
1. Абай атындағы Қазақ ұлттык педагогикалық университетінің «5В010200- Бастауышоқытудың педагогикасы мен әдістемесі»мамандығы үшін бойынша Оқу-әдістемелік секциясы ДАЙЫНДАҒАН және ҰСЫНҒАН.
2. Типтік оқу бағдарламасы ««5В010200- Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі»мамандығы үшін» Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес кұрастырылған.
3. Републикалық Оқу-әдістемелік Кеңес мәжілісінде ҚАРАСТЫРЫЛҒАН. Хаттама № 18,15.05.2012 ж.
4. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігімен КЕЛІСІЛГЕН және ҚОЛДАНЫСҚА ЕНГІЗІЛГЕН.
Түсінік хат
Қазақстандық қоғамның дамуының қазіргі кезеңі ізгілендіру, орталықтандыру және субъектілік идеяларына негізделген тұлғаның тәрбиесіне жоғары назар аудару бағытымен сипатталады. Жан-жакты дамыған тұлғаға, оның кабілеттіліктері мен дарьндылығына, тұлғалык қасиеттерін тәрбиелеу мен жетілдіруге қамқорлык мемлекет дамуының міндетті шарты болып табылады. Осы басымдылықтар отандық білім беру жүйесінде өзекті болып табылады және базалық педагогикалық пәндер бағдарламасының мазмұнында беріледі.
«Бастауыш сыныпта тәрбие жүмысының теориясы мен әдістемесі» типтік оку бағдарламасы «5В010200- Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы үшін мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандартарына сәйкес және 12 жылдық мектептің мұғалімін даярлауға бағдарланып жасалған.
Бағдарлама білім саласындағы мемлекет саясатының Қазақстан Республикасының азаматы ретінде білімалушылар тәрбиесінін, тұтастығына және оның конституциялық қүқығын қамтамасыз етуге бағыттылығын ашып көрсетеді.
Бағдарламаның нормативті негізін білім беру саласындағы жетекші құжаттар ҚР «Білім» туралы Заңы (2007 ж.), Қазақстан Республикасының Білім беруді дамытудың 2011-2020 жж. арналған Мемлекеттік бағдарламасы, ҚР үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдамасы, ҚР білім беру ұйымдарындағы тәрбиенің 2006 - 2011 жж. арналған кешенді бағдарламасы, Қазақстанда білім беру деңгейінің әлемдік стандартына сәйкестігін, тәрбиелік үдерістің көпқырлылығы мен интегративтілігін қамтамасыз ететін халықаралық мәндегі және отандық дәстүрлі әрі қазіргі әлемдік тәжірибе негізінде тәрбиенін мазмұны мен кұрылымын жаңартуға бағдарланған құжаттар құрайды.
Ресми құжаттарда өсіп келе жатқан ұрпақты тәрбиелеудің міндеттері білім беру мекемелерінде тәрбиелік жүйенің жаңа моделін дайыңдаудан және стратегиялық басымдылықтарын анықтаудан, жеке тұлғаның ұлттық және жалпы адамзаттық кұндылықтар негізінде қалыптасуы мен дамуы және онын кәсіби жетілуі үшін кажетті жағдайлар жасаудан; баланың ана тілін, ұлттық салт дәстүрлерді сақтауынан, тәрбиелену, білім алу және жан-жақты қалыптасу, ақпараттану, денсаулығын нығайту сияқты құқықтарын іске асырудан кө-рінеді.
Осыған байланысты болашақ мұғалімнің маңызды міндеті – рухани және дені сау, әлеуметтік белсенді тұлғаны қалыптастыру үшін кепілдік жағдай құру, тәрбие технологиясын, тәрбие жұмысының әр түрлі бағыттарын ұйымдастырудың әдістері мен формаларын меңгеру. Қазіргі білім беру кеңістігінің стратегиялык мақсатын шешу мұ-ғалімнің тәрбиелік іс-әрекеттегі құзыреттілігіне байланысты болады.
«Бастауыш сыныпта тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» оқу курсының типтік бағдарламасының кұрылымы мен мазмұнында ізгілендіру идеясын негіздеу ескерілген, теориялық және әдістемелік кешенде құрылған және тәрбие үдерісінде жалпыадамзаттық ізгілік құндылықтар басымдылығында, тұлғалык-бағдарлық, тұлғалық-іс-әрекеттік, аксиологиялық тұрғылар жүйесінде жүзеге асырылған.
«Бастауыш сыныпта тәрбие жұмысының териясы мен әдістемесі» курсының мақсаты -тәрбиелік іс-әрекетті ұйымдастыру мен жүзеге асыру технологиясын, тәрбие үдерісінің негіздерін танып білуде болашақ мұғалімдердің кәсіби-педагогикалық құзыреттілікгігін қалыптастыру болып табылады.
Курстың міндеттері:
- студенттерде оқушылармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарының әдістемесі мен технологиясы саласында кәсіби-педагогикалық құзыреттілікті меңгеруді мақсат етіп ұстануды дамыту;
- тәрбие теориясы бойынша білімдерін кеңейту және тереңдету;
- студенттерде жалпыпедагогикалық және арнайы құзыреттіліктерді: мақсаттылық, жобалаушылык, ұйымдастырушылық, коммуникативтілік, диагностикалық, аналитикалық және т.б қалыптастыру;
- студенттерді оқушылармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарында үздіксізкреативтілігін дамытуға ынталандыру.
«Бастауыш сыныпта тәрбие жұмысының териясы мен әдістемесі» курсын оқыту барысында студент төмендегідей:
■тәрбие жұмысының мәні, мақсаты мен міндеттері;
■мектеп мен социумның тәрбиелік жүйесі;
■сынып жетекшісі іс-әрекетінің жүйесі мен бағыттары;
■педагогикалық ынтымақтастық әдістері;
■балалар ұжымы;
■тәрбие жұмысының формалары, әдістері, құралдары;
■тәрбие технологиялары;
■ тәрбие жұмысының және ұжымдық шығармашылық іс (ҰШІ) технологиялары;
■ оқушылардың тәрбиелілік деңгейлерінің және тәрбие жұмысының диагностикасы туралы білімдерді меңгеруі тиіс.
«Бастауыш сыныпта тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» курсын оқьггу барысында студентге келесі біліктіліктер мен дағдылар қалыптасуы керек:
■ сыныпта тәрбие жұмыстарын жоспарлау;
■ педагогикалық қолдауды ұйымдастыру;
■ балалар ұжымын қалыптастыру және оның жағдайын диагностикалау;
■ балалармен тәрбие жұмысында ҰШІ-ті ұйымдастыру және тәрбиенің инновациялық технологияларын пайдалану;
■қиынбалаларменжұмыс және оның диагностикасы;
■ ата-аналармен және қосымша білім беру ұйымдарымен өзара әрекеттестік;
■ оқушылардың бос уақытын ұйымдастыру;
■ ата-аналар жиналысын дайындау және өткізу;
■ дарынды балалармен жұмыс;
■ мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмыстары
Пәннің тақырыптық жоспары
№ Тақырыптары
1 Тәрбие үдерісі - тұтас педагогикалық үдерістіңқұрамды бөлігі
2 Мектеп пенсыныптың тәрбиелік жүйесі
3 Қазіргі мектептің тәрбие үдерісіндегі педагогикалық колдау
4 Тәрбие технологиясы – тәрбие жұмысындағы кәсіптік шеберліктің элементі. Сынып жетекшісі іс-әрекетінің жүйесі.
5 Мектепте, сыныпта тәрбие жұмыстарын жоспарлау
6 Сынып жетекшісінің тәрбиелік іс-әрекетінің жүйесі
7 Бастауыш сынып оқушылар ұжымын қалыптастырудағы тәрбие жұмысының ерекшеліктері
8 Сынып жетекшісінің қиын балаларменжұмыстарының жүйесі
9 Дарындыбалаларменжүргізілетін тәрбиежұмыстарының жүйесі
10 Бастауыш сынып оқушылардың денсаулық пен салауатты өмір салтына кұндылық қатынасын калыптастырудағы сынып жетекшісінің іс-әрекеті
11 Оқушылармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беружұмыстарының әдіс-темесі
12 Оқушылардың ата-аналарымен педагогикалық әрекеттестік технологиясы
13 Балалар мен жастардың ынтасын дамытудағы тәрбие жұмыстары
14 Тәрбие жұмыстарының нәтижесі мен тиімділігінің диагностикасы
15 Тәрбие үдерісін ғылыми-әдістемелік қамтамасыздандыру
«Бастауыш сыныпта тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» курсын оқыту үдерісінде студент педагогикалық іс-әрекетті жүзеге асыруға теориялык әрі практикалық дайындығын және оның кәсібилігін сипаттайтын көрсеткіштерінің бірлігі ретінде құзыреттіліктерді меңгеруі қажет:
- болашақ мұғалімнің кұнды түсініктерімен, оның коршаған әлемді сезіну және тану қабілеттерімен, онда бағдарлану, өзінің рөлін және арналғандығын саналы түсінумен байланысты құнды-мағыналы құзыреттілік;
- мақсатты білім және біліктермен оқу-танымдық іс-әрекетті жоспарлау, талдау, рефлексия, өзіндік талдаумен байланысты қалыптасатын оқу-танымдық құзыреттілік;
- болашақ мұғалім іс-әрекетінің дағдысын оқу пәні мазмұнындағы, білім беру саласындағы және сонымен бірге қоршаған әлемдегі ақпараттармен камтамасыз ететін ақпараттық құзыреттілік;
- айналадағы адамдармен және оқиғалармен қарым-қатынасын тәсілдерін, қажетті тілдерін, топта жұмыс істеу дағдысын, ұжымда әр түрлі әлеуметтік рөлдерді игеруді енгізетін коммуникативті құзыреттілік;
- физикалық, рухани және интеллектуалды өзін-өзі дамыту, эмоционалды өзін-өзі реттеу және өзін-өзі қолдау тәсілдерін меңгеруге бағытталған тұлғалық өзін-өзі жетілдіру құзыреттілігі.
Курстың пререквизиттері: «Бастауыш сыныпта тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» курсын оқытудан бұрын төмендегі педагогикалық пәндер: «Педагогикалық мамандыққа кіріспе», «Педагогика», «Этнопедагогика», «Педагогика тарихы» оқытылып, бірінші курстағы үздіксіз педагогикалық практика студенттерде тұтас педагогикалық үдерісте оқушы тұлғасын дамытудың, тәрбиелеудің, қалыптастырудың теориялық-әдіснамалық негіздерін қалайды.
Курстың постреквизиттері: «Бастауыш сыныпта тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесін» оқыту студенттердің әдістемелік пәндерді жетік меңгеруіне, педагогикалық практиканы табысты өтуіне негіз болып табылады.
Бағдарламаның мазмұны
1-тақырып. Тәрбие үдерісі-тұтас педагогикалық үдерістің құрамды бөлігі
Тәрбие – мәдени-тарихи феномен. Тәрбие педагогикалық ғылымдардың категорияысы. Тәрбиенің гуманистік парадигмасы. Ақпараттық және білімділік ашық кеңістік құрылымындағы тәрбие. Тәрбие үдерісінің ізгілік және гуманитарлық қағидалары: баланы сөзсіз қабылдау, оған тұрақты жағымды қатынас жасау; тұлғаға құрмет көрсету және әрқайсысының өзіндік абыройы сезі-мін қолдау; тұлғаның өзгеге ұқсамау құқығын саналы түсіну және мойындау; ерікті таңдауға құқық беру; баланың тұлғасын емес, оның іс-әрекеттерін, қылықтарын, ісін және т.б. бағалау. Тәрбиені технологиялық, құзыреттілік тұрғыдан қарастыру.
Тәрбие үдерісінің мәні. Тәрбие үдерісінің мақсаты мен міндеттері. Тәрбие үдерісі – өзін-өзі дамытуға, өзін-өзі тәрбиелеуге, өзін-өзі іс жүзінде көрсетуге бағдарлау мақсатындағы педагог пен баланың өзара әрекеттестігі.
«Тәрбие жұмысы» ұғымы, көптүрлілігі және жүйелілігі. Қазіргі мектептегі тәрбие жұмысының жүйесі. Тәрбие жұмысының мақсаты, міндеттері және заңдылықтары.
Тәрбие жұмысындағы технологиялық, құзыреттілік, аксиологиялық, тұлға-лық-бағдарлық тұрғылар.
Қазіргі заман жағдайында тәрбие жұмысының стратегиялық басымдылық-тарын анықтау. Тәрбие жұмысының бағыттары: рухани-адамгершілік, еңбек, құқықтық, дене, денсаулық сақтау, қазақстандық патриотизмді қалыптастыру, азаматтық және толеранттық.
Негізгі ұғымдар: тәрбие, тәрбиенің гуманистік парадигмасы, ақпараттық және білімдік ашық кеңістік, тәрбие үдерісі, тәрбиелік іс-әрекет, тәрбие жұмысы, технологиялық, құзыреттілік, аксиологиялық, тұлғалық-бағдарлық тұрғылар, тәрбиенің бағыты.
2-тақырып. Мектеп пен сыныптың тәрбиелік жүйесі
«Тәрбиелік жүйе» ұғымы. Мектептің тәрбиелік жүйесі – мектептің тұтас әлеуметтік-педагогикалық құрылымы және баланың әлеуметтенуі мен дамуының мақсатқа бағытталған факторы. Мектептің тәрбиелік жүйесінің негізгі компоненттерінің мәні, құрылымы, сипаттамасы және олардың өзара әрекеттестігі.
Тәрбиелік жүйенің қағидалары: оңтайлылық, құрылымдылық, функционалдылық, интегративтілік. Тәрбиелік жүйенің құрылу және даму кезеңдері мен әдістемесі, бағалау өлшемдері. Тәрбиелік жүйе- тәрбиенің негізгі компоненттерінің (мақсат, субъектілер, олардың іс-әрекеті, қарым-қатынас, материалдық база) өзара әрекеттестігі үдерісінде туындайтын және ұжымның өмір салты, оның психологиялық климаты сияқты интегративті қасиеттерді меңгерген тұтас әлеуметтік ағза ретінде өзінің негізгі қызметі- тәрбиелеуге қатысты ретке келтірілген әлеуметтік-педагогикалық , психологиялық-педагогикалық ашық жүйе.
Сыныптың тәрбиелік жүйесі – мектептік тәрбиелік жүйенің компоненті (жүйеасты). Мектеп пен сыныптың тәрбиелік жүйелерінің өзара байланысы.
Педагогикада жинақталған тәрбиелік жүйелер: И.П. Ивановтың тәрбиелік жүйесі(«Жалпы қамқорлық педагогикасы»), А.С.Макаренко, Л.И.Новикова, В.А.Караковский, Н.Е.Щуркованың тәрбиелік жүйелері, олардың сипаттамасы. В.А.Сухомлинский бойынша мектептің тәрбиелік жүйесінің ерекшеліктері. Қазақстан мектептеріндегі тәрбиелік жүйе. Отандық ғалымдардың тәрбиелік жүйені анықтауға араналған зерттеулері.
Негізгі ұғымдар: тәрбиелік жүйе, оңтайлылық, құрылымдылық, функционалдылық, интегративтілік, психологиялық ахуал, әлеуметтік-педагогикалық және психологиялық-педагогикалық жүйе, жүйеасты.
3-тақырып. Қазіргі мектептің тәрбие жұмысы үдерісіндегі педагогикалық қолдау
Педагогикалық қолдау - педагогтың қазіргі педагогиканың гуманистік парадигмасын бейнелеп көрсететін миссиясы. Педагогикалық қолданудың мәні- оқушының ішкі күші мен қабілетіне қарауға негізделген тұлғаның субъективтілігін қалыптастыру.
Баланың танымдық және шығармашылық іс-әрекетіне қатысуға дайындығын, өзін-өзі дамытуын, өзін іс жүзінде көрсетуі үшін ашық ақпараттық білімділік кеңістік жағдайында педагогикалық қолдау көрсету.
Тұлғаның өзіндік үдерістерін қолдау (өзін-өзі тану, өзін-өзі байқау, өзін-өзі талдау, өзін-өзі болжау, өзін-өзі іс жүзінде көрсету және т.б.). Оқушыларда тұлғалық өзін-өзі жетілдіруге мақсатты бағытталған өзін-өзі рефлексиялау туралы ұғым қалыптастыру.
Педагогикалық қолдау – баланың дамуына көмектесу және оның денсаулық, қатынас, оқыту, өзін-өзі өмірлік анықтауы мәселелерін шешуге бағытталған өзін-өзі
дамытуына ықпал ету. Педагогикалық қолдаудың тиімді жағдайлары (тұлғааралық қатынастар атмосферасы, қарым-қатынас стилі, педагогикалық әдеп және т.б.). Тәрбиешінің кәсіби ұстанымын педагогикалық қолдау нормасында бейнелеп көрсету. Қолдаудың тактикасы: «қорғау» тактикасы, «көмектесу» тактикасы, «ықпал ету» тактикасы, «өзара әрекеттесу» тактикасы. Педагогикалық қолдаудың әдістері мен тәсілдері.
Негізгі ұғымдар: педагогикалық қолдау, гуманистік парадигма, тұлғаның субъектілігі, ашық ақпараттық кеңестік, білімдік кеңестік, тұлғаның өзіндік үдерістері, өзін-өзі тану, өзін-өзі байқау, өзін-өзі талдау, өзін-өзі болжау, өзін-өзі іс жүзінде көрсету.
4-тақырып. Тәрбие технологиясы-тәрбие жұмысындағы кәсіптік шеберліктің элементі
«Педагогикалық технология», «тәрбие технологиясы» ұғымдары,ерекшеліктері. Тәрбие жұмысын жүзеге асырудың теориялық ,әдістемелік және технлогиялық деңгейлері. Тәрбие технологияларының өзіндік белгілері.
Тәрбиелік технлогиялар тиімділігінің педагогикалық шарттары. Тәрбие техналогияларының жіктемесі: В.П. Беспалько, М.В.Кларин, Ф.А.Мустаева, Л.Е.Никитина. И.П.Подласый, Г.К.Селевко. Тәрбие технлогияларының әр алуан саласындағы тәрбие жұмыстарының ерекшеліктері. Мектеп пен сыныптағы тәрбиелік іс-шараларды іс жоспарлау мен ұйымдастыру технологиясы және оның технология технологиялық алгоритмі. Ойын технологиясы. Ұжымдық шығармашылық істер технологиясы. А.С.Макаренко, В.А.Караковский, Л.В.Байбородова, Н.Е.Щуркова, Н.Ф.Голованова еңбектеріндегі теориялық ережелер және тәрбие жұмысының әдістемесі.
Халықаралық балалар ынтымақтастығының нығайту жіне дамыту бойынша жұмыстардағы инновациялық тәрбиелік технологиялар.
Негізгі ұғымдар: педагогикалық технологиялар, тәрбие техналогиясы, теориялық әдістемелік және технологиялық деңгейлер, жоспарлау, ойын, ұжымдық шығармашылық іс.
5-тақырып. Мектепте, сыныпта тәрбие жұмыстарын жоспарлау
Тәрбие жұмыстарын жоспарлау-оқушылар тұлғасы мен балалар ұжымын дамытуды болжау үдерісі жене сынып пен мектептегі тәрбие жұмыстараның стратегиясын анаықтау. Жоспарлаудың қызметтері. Жоспарлауға қойылатын талаптар және жоспарлаудың түрлері. Педагогикалық моделдеу қағидалары-сынып жетекшісі іс-әректінің негізі. Жалпы мектептік тәрбие жұмыстарының жоспары,оның құрылымы мен мазмұны. Сыныпта тәрбие жұмыстарын жоспарлаудың формалары, әдістері мен тәсілдері. Тәрбие жұмыстарының болашақтағы жоспарын дайындау алгоритмі. Тәрбие жұмыстары жоспарының мазмұны мен құрылымы. Тәрбие жұмысының алун түрлі формларын жоспарлау. Тәрбие жмыстарын жоспарлау үрдісінде педагогикалық және оқушылар ұжымының өзара әрекеттестігі. Тәрби жұмысын жоспарлауға ата-аналардың қатысуы.
Негізгі ұғымдар: жоспарлау,болжау,ұжым,педагогикалық моделдеу,жоспар, құрылым,мазмұн,өзара әрекет.
6-тақырып. Сынып жетекшісінің тәрбилік іс-әрекетінің жүйесі.
Сынып жетекшісінің іс-әрекеті – мектептегі тәрбие үдерісінің нәтижелі шартттарынвң бірі. Сынып жетекшісінің атқаратын қызметттері. Сынып жетекшісі және педагогикалық ұжым. Тәрбие үдерісіне қатысушылардың өзара әрекетттестігінің негіздері. Оқушылармен жеке жүргізілетін жұмыстарының әдістемесі және тұлғалық-бағдарлық, тұлғалық-іс-әрекеттік, аксиологиялық тұрғылар. Тәрбие жұмысының әр алуан формаларын ұйымдастыру және жоспарлау.
Тәрбие жұмысының дәстүрлі және дәстүрлі емес формаларын ұйымдастыру әдістемесі: Сынып сағаттарын дайындау, пікір-талас, пікірсайыс,дебат, дөңгелек үстел және т.б іс-шараларды өткізуге қойылатын талаптар, педагогикалық талдау.
Сынып жетекшісінің оқушыларды тәрбиенің жекеленуін, тұлғалық-бағдарлық тұрғыларды жүзеге асыруын қамтамасыз ететін, қоғамның ашық кеңістігінде бағдарлану біліктілігін дамытатын қосымша білім алу мен білім бағдарламаларының алуан түрлеріне қатыстырудағы рөлі. Педагогикалық рефлексия – сынып жетекшісінің тәрбие жұмысының қажетті компоненті.
Негізгі ұғымдар: нәтижелік,сынып жетекшісі,қызметтері, біліктілік, педагогикалық ұжым, дәстүрлі және дәстүрлі емес формалар, жекеленуді педагогикалық талдау.
7-тақырып. Оқушылар ұжымын қалыптастырудағы тәрбие жұмысының ерекшеліктері
Оқушылар ұжымы және оның ерекшеліктері. Тұлғаны ұжымда тәрбиелеу: ұжымдық іс-әрекетте және қарым-қатынаста тұлғалық өзін-өзі бекіту, өзін тұлға және даралық ретінде ашу. Оқушылар ұжымын қалыптастырудағы тәрбие жұмысының мақсаты, міндеттері және қағидалары. Балалар ұжымын педагогикалық басқару.
Балалар ұжымының алуан түрлілігі: мектептік сынып, клубтық бірлестік, балалар бірлестігі. Балалар ұжымының негізгі сипаттамасы. Ұжымның құрылымы. Ұжым аймағы. Ұжымдағы статустар мен рөлдер. Ұжымның даму кезеңдері. Оқушылар ұжымын қалыптастыру және дамыту бойынша сынып жетекшісінің іс-әрекеті – оқушыларды тәрбиелеуші және дамытушы орта және оның мүшелерін қалыптастыру мен өзін-өзі іс жүзінде көрсететін фактор.
Оқушылардың өзін-өзі басқаруы мақсаты, міндеттері, қызметі, ұйымдастыру формалары және т.б. Оқушылардың өзін-өзі басқаруын құру әдістемесі.
Негізгі ұғымдар: оқушылар ұжымы, мақсаты, міндеттері, қағидалары, қалыптастыру, балалар ұжымы, даму, өзін-өзі басқару, әдістеме.
8-тақырып. Сынып жетекшісінің қиын балалармен жұмыстарының жүйесі
«Қиын балалар», «девиантты балалар», «проблемалы балалар», «қауіпті балалар тобы» ұғымдарының мәні. Балаларда қиыншылықтар тудыратын көріністердің психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері . Жеткіншектер қиыншылықтарының жіктемесі . Қиын балалар диагностикасы. Контактілі өзара әрекет әдістемесі. Табысқа жетуді құру әдістемесі. Девиантты мінез-құлықты балалар мен оқушы жастарды психологиялық-педагогикалық қолдауды қамтамасыз ету. Мектептен тыс ұйымдармен (милиция, наркологиялық дәрігерлік мекемелер, орталықтар және т.б.) өзара әрекеттестік.
Балалар мен оқушы жастар арасында жағымсыз көріністерді жоюды қамтамасыз етуге қабілетті, балалардың қараусыздығының алдын алу жүйесін жетілдіру.
Негізгі ұғымдар: қиын балалар, девиантты балалар, проблемалы балалар, қауіпті балалар тобы, диагностика, контактілі өзара әрекет, қолдау, мектептен тыс ұйымдар.
9-Тақырып. Дарынды балалармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарының жүйесі.
«Интеллект», «Қабілеттілік», «дарындылық», «талант» ұғымдары. Ұлттың интеллектуалдық әлеуетін қалыптастырудағы «дарындылық» феномені. Дарындылықтың диагностикасы. Дарынды балалармен жүргізілетін жұмыстардағы педагогикалық іс-әрекеттің қағидалары мен заңдылықтары. Мектеп шеңберінде педагогикалық ұжымның дарынды балалармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарының жүйесі. Дарынды балалармен мектептен тыс жүргізілетін тәрбие жұмыстарының жүйесі.
Негізгі ұғымдар: интеллект, қабілеттілік, дарындылық, талант, феномен, дарынды балалар, қағидалар, заңдылықтар, жүйе, педагогикалық ұжым.
10-тақырып. Оқушылардың денсаулық пен салауатты өмір салтына құндылық қатынасын қалыптастырудағы сынып жетекшісінің іс-әрекеті
«Құндылық», «құндылық қатынас», «салауатты өмір салты» ұғымдары. Денсаулық пен салауатты өмір салтына құндылық қатынасын қалыптастырудың әлеуметтік-экономикалық шарттары. Баланың салауатты өмір салтының негізгі бағыттары. Оқушының салауатты өмір сүру стилінің негізгі компонттері: аса жүктемесіз оқу режимі, бос уақытын қозғалыс тұрғысынан ұйымдатыру, жеке батың гигиенасы, дағдылы тамақтану, травматизмнің болмауы, салауатты дағдылар, дене белсенділігі.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру бойынша педагогикалық іс-әрекет бағыттары: білім беру үдерісінде балалар мен ересектердің бірлескен іс-әрекеті мен қатынасы арқылы қолайлы сыртқы орта жағдайын-микроәлеуметтік ортаны құру (ізгілікті қатынас, қолайлы психологиялық климат, белсенді шығармашылық жағдай); өзін-өзі тану, рефлексия, мақсаттылық арқылы оқушылардың өзін-өзі дамытуы мен өзін-өзі тәрбиелеуі үшін ішкі жағдайларын (мақсатын, қажеттіліктерін, қабілеттерін) қамтамасыз ету.
Оқушыларда салауатты өмір салтын қалыптастырудың әлеуметтік-педагогикалық технологиясы.
Еңбек күн тәртібі мен демалысты ұйымдастыру әдістемесі. Ішімдікке қарсы үгіт жүргізу және нашақорлықтың алдын алу әдістемесі.
Кикілжіңнің алдын алу және оларды жеңудің психологиялық-педагогикалық әдістемесі.
Негізгі ұғымдар: құндылық, құндылық қатынас, салауатты өмір салты, салауатты өмір салтына құндылық қатынасы, компонент, салауатты өмір сүру стилі, микрәлеуметтік орта, өзін-өзі дамыту, өзін-өзі тәрбиелеу, мақсаттылық, еңбек режимі, профилактика, кикілжің, демалыс режимі.
11-тақырып. Оқушылардың жүргізілетін кәсіптік бағдар беру жұмыстарының әдістемесі
Кәсіптік бағдар-оқушыларда мамандықты саналы таңдауға ішкі қажеттіліктері мен дайындығын қалыптастыруда мұғалімнің мақсатты бағытталған іс-әрекеті Кәсіптік бағдар беру жұмыстарының мәнді сипаттамасы (мақсаты, міндеттері, мазмұны) Кәсіптік бағдар беру жұмыстарының тәрбиелік сипаты. Мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмыстарының негізгі бағыттары. Кәсіптік бағдар беру-директордың тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасарының. сынып жетекшісінің. мектеп психологының. пән мұғалімдерінің бірлескен іс-әрекеті. 12 жылдық мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмыстарының ерекшеліктері. Кәсіптік бағдар беру жұмыстарының формалары. Кәсіптік бағдар берудің тиімділік өлшемдері. Оқушылырмен жүргізілетін кәсіптік бағдар беру жұмыстарының белсенділік әдістемесі: ойындар, пікірталас, жағдаяттарды талқылау және т. Б.
Негізгі ұғымдар: кәсіптік бағдар, кәсіптік бағдар беру жұмыстары, мамандықты таңдау, тәрбиелік сипат, кәсіптік бағдар берудің бағыттары, формалары, өлшемдері, кәсіптік бағдар берудің тиімділігі, белсенділік әдістемесі.
12-тақырып. Оқушылырдың ата-аналарымен педагогикалық әрекеттестік технологиясы
Отбасы – сынып оқушыларын тәрбиелеу және дамыту ортасын құраушы. Сынып жетекшісі жұмысында оқушы отбасының педагогикалық үдерісі диагностиканың жүйесі.
Мұғалімдер мен ата-аналардың өзара әрекеттестігінің мәні мен атқаратын қызметтері. Мектеп пен сыныптың оқушы отбасымен өзара әрекеттестігі бойынша тәрбие жұмысын ұйымдастыру әдістемесі.
Ата-аналарды мектептегі тәрбиелік жұмысқа қатыстыру құқығын жүзеге асыруда оны қолдау мақсатында ынтымақтастық педагогикасын дамытудың тиімді жүйесі.
Ата-аналармен ынтымақтастық формалары. Ата-аналар жиналысы-сынып жетекшісінің ата-аналармен жұмысының негізгі формасы. Сынып жетекшісінің оқушының отбасымен және ата-аналарымен ұйымдастырушылық-педагогикалық жұмыстары: педагогикалық білім университеті, конференция, практикум, дәріс, педагогикалық пікірталас, жанұяларға бару, ата-аналармен хат жазысу және т. б.
Негізгі ұғымдар: технология, педагогикалық өзараәрекет, ынтымақтастық, ата-ана, ата-аналар жиналысы, конференция, педагогикалық білім, практикум, дәріс, педагогикалық пікірталас.
13-тақырып. Балалар мен жастардың ынтасын дамытудағы тәрбие жұмыстары
Балалар бірлестігі-тәрбиелеу мен әлеуметтендіру институты. Балалар бірлестігінің түрлері. «Субмәдениет», «балалармен субмәдениеті», ұғымдары. Балалардың шығармашылық бірлестігі, балалардың шығармашылық бірлестіктерінде тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру әдістемесі, Балалар мен жастардың формальді емес бірлестіктері, Балалардың қоғамдық бірлестіктерінің әртүрлі формаларын құруда балалар мен жастардың ынтасын дамыиу және қолдау.
Оқушылардың бос уақытын ұйымдастырудың мақсаты мен міндеттері. Оқушылардың бос уақытындағы іс-әрекет формалары. Оқушылардың бос уақыты мен клубтық бірлестіктер жұмысын ұйымдастыру әдістемесі.
Инновациялық тәрбиелік технологиялар негізінде халықаралық балалар ынтымақтастығын дамыту және нығайту.
Негізгі ұғымдар: балалар бірлестігі, балалар-жастар ынтасы, әлеуметтену, субмәдениет, балалар субмәдениеті, шығармашылық бірлестіктер, формалды емес бірлестіктер, педагогикалық қолдау, даму, бос уақытттағы іс-әрекет, клубтық бірлестік.
14-тақырып. Тәрбие жұмыстарының нәтижесі мен тиімділігінің диагностикасы
Тәрбие үдерісі тиімділігінің психологиялық-педагогикалық диагностикасының әдістері. Мұғалімнің психодиагностикалық мәдениеті. Оқушы тұлғасы мен оқушылар ұжымы диагностикасының үлгі ретіндегі бағдарламасы. Оқушылардың тәрбелік деңгейінің өлшемдері мен көрсеткіштері. Оқушылардың тәрбиелік диагностикасының мазмұны. Оқушы мен сынып ұжымының диакгностикасына қойылатын талаптар. Диагностиканың әртүрлі әдістері мен әдістемесін пайдаланудың ерекшеліктері.
Сынып ұжымының диагностикасы сынып ұжымының қалыптасу деңгейі мен тұлғааралық қарым-қатынас жағдайын зерттеу. Оқушы мен сынып ұжымының психологиялық-педагогикалық сипаттамасын құрастыру.
Негізгі ұғымдар: диагностика, нәтиже, тиімділік, психологиялық-педагогикалық диагностика, психодиагностикалық мәдениет, диагностика бағдарламасы, диагностика әдістемесі, ұжым диагностикасы, тұлғааралақ қатынас.
15-тақырып. Тәрбие үдерісін ғылыми-әдістемелік қамтамасыздану
Сынып жетекшісінің өздігінен білім алуы және оның тиімділігінің шарты. Мектептің педагшогикалық Кеңесі мен сынып жетекшісінің семинарлары (сынып жетекшілерінің әдістемілік бірлестігі).
Тәрбие жұмыстары бағытында озық педагогикалық тәжірибені зерттеу жинақтап қорытындылау. Тәрбие жұмыстары бағытында озық педагогикалық тәжірибені зерттеу, және жинақтап қорытындылау. Тәрбие жұмыстары бағытында озық педагогикалық тәжірибені зерттеу талдап қорыту және ендіру кезеңдері. Сабақтан тыс тәрбие жұмыстарын бақылау.
Негізгі ұғымдар: өздігінен білім алу, мектептің педагогикалық кеңесі, сынып жетекшісінің семинары, әдістемелік бірлестік, зерттеу, талдап қорытындылау, тарату, ендіру, озық педагогикалық тәжірибе, бақылау, оқудан тыс тәрбие жұмысы.
Семинар сабақтарының үлгі тақырыптары
1-тақырып. Тәрбие жұмысы: мақсаты, міндеттері, қағидалары, заңдылықтары.
2-тақырып. Мектептің тәрбиелік жүйесі: сипаттамасы, құрылымы, қағидалалары негізгі компоненттері және олардың өзара әрекеттестігі.
3-тақырып. Педагогикалық қолдау технологиясына, әдістері, құралдары мен оның нәтижелілігіне сипаттамa.
4-тақырып. Қазіргі мектептегі тәрбие жұмысына сипаттама. Тәрбие жұмысының формаларының көптүрлілігі. Тәрбие жұмысын жоспарлау.
5-тақырып. Жеке тұлғаны тәрбиелеудегі тәрбие үдерісінің ғылыми тұрғыларына сипаттама (тұлғалық-бағдарлық, тұлғалық іс-әрекеттік, аксиологиялық, гуманистік, т.б.).
6-тақырып. Оқушылар ұжымының қалыптасуы: көптүрлілігі құрылымы даму кезеңдері
7-тақырып. қазіргі мектептегі тәрбиетехнологиясының ғылыми негіздері: классификациясы, ерекшеліктері, түрлері.
8-тақырып. Сынып жетекшісінің қиын балалармен жұмыстар жүйесінің психологиялық-педагогикалық негіздері.
9-тақырып. Педагогикалық ұжымның дарынды балалармен жүргізетін жұмыстарының жүйесі
10-тақырып. Отбасы-оқушылардың тәрбелік және дамытушы ортасының негізі Мұғалім мен оқушыата-аналарының ынтымақтастығы
11-тақырып. Педагогтың мектеп оқушыларымен тәрбие жұмысының диагностикасы.
12-тақырып. Тәрбие жұмыстары бакғытында озық педагогикасының тәжірибені зерттеу және жинақтап қорытындылау.
13-тақырып. Балалар бірлестігі-оқушы тұлғасының тәрбиелік әлеуметтендіру институты. Халықаралық балалар ынтымақтастығы.
14-тақырып. Оқушылардың салауатты өмір салтын қалыптастыру бойынша педагогикалық іс-әрекеттің бағыттары.
15-тақырып. Мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмыстары: мазмұны және белсенді әдістемелері.
Білім алушылардың оқытушының қатысуымен өздігінен орындайтын жұмыстарының (СОӨЖ) үлгі тақырыптары
1. Оқу – тәрбие үдерісінде педагогикалық қолдауды жүзеге асырудың шарттары мен қағидалары.
2. Педагогикалық қолдаудың әдістері мен тәсілдері.
3. Мектептегі тәрбие үдерісінің мазмұны.
4. Тәрбие жұмыстарының түрлері.
5. Тәрбие үдерісіндегі құнды қарым-қатынастар.
6. Мектептің авторлық тәрбие жүйелері.
7. Мектепте тәрбие жұмыстарын жоспарлаудың әдістемесі.
8. Сынып жетекшісі іс-әрекетінің жүйесі.
9. Сыныптағы тәрбие жұмысын мақсатты жоспарлаудың әдістемесі мен технологиясы.
10. Тәрбиелік іс-әрекеті ұйымдастыру технологиялары.
11. Қоғамдық кеңістік ұғымы. Тәрбиелік үдерістегі қоғамдық кеңістіктің динамикасы.
12. «Ашық» білім беру кеңістігі жайында сынып жетекшісінің тәрбие жұмысының ерекшеліктері.
13. Топта психологиялық ахуалды қалыптастыру.
14. Сынып жетекшілігі – балалармен жұмыстың ұйымдастыру формасы.
15. Тәрбие жұмысының технологиялық картасы.
16. Балалармен тәрбие жұмыстарындағы субъектілік және құндылық бағдар ұстанымдары.
17. Сыныптан тыс жұмыстардың әдістері мен құралдары.
18. Құзыреттілік тұрғыдан тәрбие технологиясын таңдау.
19. Оқушылар ұжымын қалыптастыру және зерттеудің әдістемесі.
20. Оқушылардың өзін-өзі басқару жүйесін құрудың әдістемесі.
21. Оқушылардың тәрбиелілігін диагностикалаудың әдістері мен әдістемелері.
22. Тәрбие үрдісін оңтайландыру үшін психологиялық диагностиканың әдістерін қолдану.
23. Тәрбие үдерісінде оқушыларға жекелік тұрғыдан келудің әдістемесі.
24. Оқушылардың ата-аналарымен жүргізілетін жұмыстардың әдістемесі.
25. Мектеп пен сыныптағы тәрбие жұмыстары және олардың нәтижелерін талдау, өзіндік талдау.
26. ҚР қосымша білім беру жүйесі. Балалардың қосымша білім алуын ұйымдастырудағы қосымша білім беру жүйесі.
27. «Ашық» білім беру кеңістігінде оқушылардың бейімделу бағытындағы тәрбиелік жұмыстар.
28. Балалар және жасөспірімдер қозғалысы.
29. Әлеуметтік тәрбие технологиясы.
30. Тәрбие жұмысын ұйымдастырудағы инновациялық тәсілдер.
Білім алушылардың өздігінен орындайтын жұмыстарына (СӨЖ) тапсырмалар
1. Қосымша әдебиеттерді зерделеп, «тәрбиелік жүйе», «тәрбиелік үдеріс» және «тәрбие жұмысы» ұғымдарына берілген барлық анықтамаларды көшіріп жазу, өз анықтамаңызды беруге талаптаныңыз.
2. Тәрбиелік жүйенің құрылымы мен қағидаларына сипаттама беріңіз.
3. И.П.Иванов, Л.И.Новикова, В.А.Караковский, Ю.П.Сокольников және Н.Е.Щуркованың тәрбиелік жүйелерін салыстыру және талдау.
4. Мектептің тәрбиелік жүйесін мысалға келтіріп, олар үшін не ортақ екендігін анықтау.
5. Басылым беттерін оқып, мына сұраққа жауап беріңіз: Технология және тұлға, олардың қандай мәселелері бар және оны қалай шешуге болады?
6. Жеке сыныптың қоғамдық ауқымының картасын жасап, мұндағы доминанттық элементтерді ерекшелеңіз.
7. Жеке сыныптағы балалар қарым-қатынасының психологиялық жағдайын байқау және талдау негізінде өзіңіздің пікіріңізді білдіріңіз.
8. Жеке сыныптың психологиялық жағдайын байқау негізінде балалар қарым-қатынасының құндылықтарын нақтылаңыз.
9. Оқушылардың әр түрлі категорияларымен жүргізілетін тәрбие жұмыстарында педагогикалық қолдаудың өзіндік өзгешелігі бар екендігін дәлелдеңіз.
10. «Қиын балаларға» қатысты педагогикалық қолдаудың ерекшеліктерін айқындаңыз.
11. «Қиын балалармен» тәрбие жұмысының технологиялық карта үлгісін құрастырыңыз.
12. Дарынды балалармен тәрбие жұмысының технологиялық карта үлгісін құрастырыңыз.
13. ҚР-дағы білім беруді ұйымдастырудың кешенді бағдарламасы негізінде белгілі бір кезеңге жас ерекшелігіне сәйкес сыныптағы тәрбие жұмыстарының мазмұнын құрастыру.
14. Тәрбиенің негізгі бағыттары бойынша тәрбиелік іс-шаралар үлгісінен педагогикалық картотека жасау.
15. Тәрбиелік іс-шаралардың әдістемелік жобасын мақсатты жоспарлау және дайындау, практикалық сабақта оны өткізу, талдау және өзіндік талдау жасау.
16. Педагогтың тәрбие жұмысында пайдаланатын диагностика әдістеріне сипаттама беру.
17. Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерден оқушының тәрбиелілігінің әр түрлі жақтарын зерттеу әдістемесін таңдау (өз қалауыңыз бойынша), оның көмегімен адам тұлғасының (курстастың, ағаның, әпкенің, достың, т.б.) сол тәрбиелік жағынан қалыптасуының диагностикасын келтіріңіз.
18. Тұлға тәрбиесінің табиғи және әлеуметтік негіздері мен даму механизмдерінің өзара байланысын тәрбие жұмысында ескеру туралы сынып оқушысының ата-анасына «таңдау бойынша» ұсынатын баяндама жасау.
19. Өзіңізге таныс педагогикалық жағдаятты оның нәтижелілігі тұрғысынан талқылаңыз (тәрбиенің нәтижелілігін анықтауға мүмкіндік беретін көрсеткіштер мен өлшемдерге назар аудару).
20. Базалық мектепке барып, тәрбиелік іс-шараларға қатысыңыз және оған тұтас педагогикалық үдерісті ұйымдастыру мен реттеу тұрғысынан талдау жасаңыз.
21. Байқау негізінде сынып жетекшісі өзінің тәрбие жұмысындағы қоданатын әдіс-тәсілдерін талдаңыз.
22. «Педагогикалық технология педагогтың кәсіби шеберлігінің құрамы ретінде» тақырыбында баяндама дайындау.
23. Сынып жетекшінің тәрбиелік іс-әрекетінің технологиялық картасын құрастырыңыз.
24. Бірнеше әдіс-тәсілдерді қолданып (байқау, әңгімелесу, т.б.) оқушы отбасындағы қоғамдық ауқымның динамикасын көрсетіңіз, мұндағы ерекше элементтерді атаңыз.
25. Оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеріп, уақыт өлшемін белгілеп тәрбие жұмысының жоспарын жасаңыз. Мұндай жоспарлауда қандай ұстанымдарға сүйену қажет екендігін нақтылаңыз.
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Міндетті әдебиеттер
1. Әбенбаев С. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. Оқу құралы. – Алматы: Дарын, 2004 ж.
2. Воспитание детей в школе: Новые подходы и технологии /Под редакции Щурковой Н.Е. -Москва, 1998 г.
3. Воспитательная работа с «проблемными» учащимися. Планирование. Мониторинг развития учащихся. Разработки занятий с педагогами и родителями. –Москва: Издательство «Учитель», 2007 г.
4. Иванов И.П. Энциклопедия коллективных творческих дел. -Москва, 1989 г.
5. Классному руководителю о воспитательной системе класса. /Под редакции Е.А.Степанова. -Москва, 2000 г.
6. Калюжный А.А., Тажбаева С.Г., Алимбаева А.А. Классный руководитель. - Алматы, АГУ им. Абая, 2000 г.
7. Рожков М.И., Байбородова Л.В. Организация воспитательного процесса в школе. -Москва, 2000 г. - стр. 89-110.
8. Сергеева В.П. Технология деятельности классного руководителя в воспитательной системе школы. – Москва: Издательство «Перспектива», 2008 г.
Қосымша әдебиеттер
1. Әбенбаев С. Сынып жетекшісі. – Алматы, 2004 ж.
2. Воронов В.В. Технология воспитания. – Москва: «Школьная Пресса», 2000 г.
3. Гуткина А.Д. Планирование и организация воспитательной работы в школе. – Москва: Центр «Педагогический поиск», 2001 г.
4. Кукушин В.И. Теория и методика воспитания. – Москва: Издательский центр «Академия», 2002 г.
5. Методика воспитательной работы: Учебное пособие для студентов педагогических училищ. /Коротов В.М., Л.Ю.Гордин и др. – Москва: Просвещение, 1990 г.
6. Сергеева В.П. Классный руководитель: планирование и организация работы от А до Я. – Москва, 2001 г.
7. Жирова Т.М. Развитие ценностей здорового образа жизни школьников. – Москва: Панорама, 2005 г.
8. Газман О.С. Воспитание и педагогическая поддержка детей в образовании. – М., 1996 г.
9. Кусаинов А.К., Кожахметова К.Ж., Демеуова М.Е. Знаем ли мы своих детей? – Алматы, 2004 г.
10. Дик Н.Ф., Дик Т.И. Настольная книга классного руководителя 8-11 классов. Воспитание в условиях профильного обучения. -Москва, 2005 г.
11. Педагогическое мастерство и педагогические технологии. /Под редакции Л.К.Гребенкиной, Л.А.Байковой. -Москва, 2000 г.
12. Тажбаева С.Г. Подготовка будущего учителя к технологии воспитательного процесса в школе. - Алматы: АУ им. Абая, 2004 г.
Нормативті құжаттар:
1. Қазақстан Республикасының Білім беруді дамытудың 2011-2020 жж. арналған Мемлекеттік бағдарламасы. -Астана, 2010 ж.
2. Комплексная программа воспитания в организациях образования Республики Казахстан 2006-2011 гг.
3. Рекомендации Парламента и Совета Европы от 18 декабря 2006 г. о ключевых компетенциях обучения в течение жизни (2006/962/ЕС)
Құрастырғандар:
Көшербаева А.Н. – педагогика ғылымдарының докторы, Абай атындағы ҚазҰПУ-нің профессоры
Шолпанқұлова Г.К. – педагогика ғылымдарының кандидаты, Абай атындағы ҚазҰПУ-нің профессоры
Колумбаева Ш.Ж. – педагогика ғылымдарының кандидаты, Абай атындағы ҚазҰПУ-нің профессоры
Пікір жазғандар:
Бекмағамбетова Р.К. – п.ғ.д., профессор, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.
Рысбаева А.К. - п.ғ.д., профессор, Қазақ Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университеті.
Дәріс сабақтарының такырыптары мен мазмұны
Тәрбие үдерісі – тұтас педагогикалық үдерістің құрамды бөлігі.
Мектеп пен сыныптың тәрбиелік жүйесі
Қазіргі мектептің тәрбие үдерісіндегі педагогикалық қолдау
Тәрбие технологиясы – тәрбие жұмысындағы кәсіптік шеберліктің элементі. Сынып жетекшісі іс-әрекетінің жүйесі
Мектепте, сыныпта тәрбие жұмыстарын жоспарлау
Сынып жетекшісінің тәрбиелік іс-әрекетінің жүйесі
Оқушылар ұжымын қалыптастырудағы тәрбие жұмыстарының ерекшеліктері
Сынып жетекшісінің қиын балалармен жұмыстарының жүйесі
Дарынды балалармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарының жүйесі
Оқушылардың денсаулық пен салауатты өмір салтына құндылық қатынасын қалыптастырудағы сынып жетекшісінің іс-әрекеті
Оқушылармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беру жұмыстарының әдістемесі
Оқушылардың ата-аналарымен педагогикалық әрекеттестік технологиясы
Балалар мен жастардың ынтасын дамытудағы тәрбие жұмыстары
Тәрбие жұмыстарының нәтижесі мен тиімділігінің диагностикасы
Тәрбие үдерісін ғылыми-әдістемелік қамтамасыздандыру
Практикалық/ семинар сабақтарының тақырыптары
Тәрбие жұмысы: мақсаты, міндеттері, қағидалары, заңдылықтары
Мектептің тәрбиелік жүйесі: сипаттамасы, құрылымы, қағидалары негізгі компоненттері және олардың өзара әрекеттестігі
Педагогикалық қолдау технологиясына, әдістері, құралдары мен оның нәтижелігіне сипаттама.
Қазіргі мектептегі тәрбие жұмысына сипаттама. Тәрбие жұмысының формаларының көптүрлілігі. Тәрбие жұмысын жопарлау.
Жеке тұлғаны тәрбиелеудегі тәрбие үдерісінің ғылыми тұрғыларына сипаттама.
Тәрбие жұмысын басқарудағы сынып жетекшісінің рөлі
Қазіргі мектептегі тәрбие технологиясының ғылыми негіздері: классификациясы, ерекшеліктері, түрлері
Сынып жетекшісінің қиын балалармен жұмыс жүйесінің психологиялық-педагогикалық негіздері
Педагогикалық ұжымның дарынды балалармен жүргізетін жұмыстарының жүйесі
Отбасы – оқушылардың тәрбиелік және дамытушы ортасының негізі. Мұғалім мен оқушы ата-аналарының ынтымақтастығы
Педагогтың мектеп оқушыларымен тәрбие жұмысының диагностикасы
Тәрбие жұмыстары бағытында озық педагогикалық тәжірибені зерттеу және жинақтап қорытындылау
Балалар бірлестігі – оқушы тұлғасының тәрбиелік және әлеуметтендіру институты. Халықаралық балалар ынтымақтастығы.
Оқушылардың салауатты өмір салтын қалыптастыру бойынша педагогикалық іс-әрекеттерінің бағыттары.
Мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмыстары: мазмұны және белсенді әдістемелері
Студенттің оқытушымен бірге орындайтын өзіндік
жұмысының жоспары
Оқу-тәрбие үдерісінде педагогикалық қолдауды жүзеге асырудың шарттары мен қағидалары
Педагогикалық қолдаудың әдістері мен тәсілдері
Мектептегі тәрбие үдерісінің мазмұны
Тәрбие жұмыстарының түрлері
Тәрбие үдерісіндегі құнды қарым-қатынастар
Мектептің авторлық тәрбие жүйелері
Мектепте тәрбие жұмыстарын жоспарлаудың әдістемесі
Сынып жетекшісі іс-әрекетінің жүйесі
Сыныптағы тәрбие жұмысын мақсатты жоспарлаудың әдістемесі мен технологиясы
Тәрбиелілік іс-әрекетті ұйымдастыру технологиялары
Қоғамдық кеңістік ұғымы. Тәрбиелік үдерістегі қоғамдық кеңістіктің динамикасы.
«Ашық» білім беру кеңістігі жағдайында сынып жетекшісінің тәрбие жұмысының ерекшеліктері
13.Топта психологиялық ахуалды қалыптастыру
Сынып жетекшілігі – балалармен жұмыстың ұйымдастыру формасы
Тәрбие жұмысының технологиялық картасы
Балалармен тәрбие жұмыстарындағы субъектілік және құндылық бағдар ұстанымдары
Сыныптан тыс жұмыстардың әдістері мен құралдары
Құзіреттілік тұрғыдан тәрбие техногогиясын таңдау
Оқушылар ұжымын қалыптастыру және зерттеудің әдістемесі
Оқушылардың өзін-өзі басқару жүйесін құрудың әдістемесі
Оқушылардың тәрбиелілігін диагностикалаудың әдістері мен әдістемелері
Тәрбие үдерісін оңтайландыру үшін психологиялық диагностиканың әдістерін қолдану
Тәрбие үдерісінде оқушыларға жекелік тұрғыдан келудің әдістемесі
Оқушылардың ата-аналарымен жүргізілетін жұмыстардың әдістемесі
Мектеп пен сыныптағы тәрбие жұмыстары және олардың нәтижелерін талдау, өзіндік талдау
ҚР қосымша білім беру жүйесі. Балалардың қосымша білім алуын ұйымдастырудағы қосымша білім беру жүйесі
«Ашық» білім беру кеңістігінде оқушылардың бейімделу бағытындағы тәрбиелік жұмыстар
Балалар және жасөспірімдер қозғалысы
Әлеуметтік тәрбие технологиясы.
Тәрбие жұмысын ұйымдастырудағы инновациялық тәсілдер
Студенттің оқытушының қатысуымен орындалатын өзіндікжұмысының тақырыптары
1 Тәрбиенің шет елдеріндегі және Қазақстандағы дамуының қазіргі заманғы тенденциялары (салыстырмалы тандау)
2 Тәрбиелік – тәрбие нәтижесі
3 Қазіргі заманғы тәрбие әдістемесіндегі гуманистик педагогика идеялары
4 Тәрбиешінің педагогикалық іс – әрекет мәдениеті
5 Қазіргі заманғы мектептегі «Ынтымақтастық педагогикасы»
6 Тәрбиедегі қазіргі заманғы инновациялық процестер
7 Балалар субмәдени тәрбиешінің педагогикалық позициясы
8 Әртүрлі балалар категорияларымен жұмыста тәрбие принциптерін іске асыру
9 Тәрбие процесіндегі оқушылар мен педагогтар ұжымдарының өзара әрекеттері
10 Отбасы – тұлға тәрбиесі
11 Оқушылар ұжымын дамыту әдістемесі
12 Қазіргі заманғы мектептегі тәрбие ортасын педагогикаландыру
13 Балалар мен жастардың биресми ұйымдары
14 Қазіргі заманғы мектептегі ұлттық тәрбие мазмұны мен әдістемесі
15 Ұжымдық шығармашылық іс – әрекетті ұйымдастыру әдістемесі
Курстық жұмыстардың тақырыптары
Қазақстанда педагогика ғылымының пайда болуы және дамуы
Қазастанда дидактиканың ғылым ретінде пайда болуы
Я.А Каменский – педагогика ғылымының негізін салушы
Білім берудегі құзырлылық тұғыр
Педагог мамандығы және оның қазіргі қоғамдағы рөлі
Педагогтың кәсіби дамуы және өзін-өзі тану
Гумандық идеялар-қазіргі педагогиканың негізі
Педагогикалық құбылыстарды оқып уйренуде аксиологиялық тұғыр
Құрбылар ортасы-әлеуметтендіру факторы
Білім берудің жахандану перспективалары
Шығармашылық -адамның іс-әрекетінің жоғары формасы
Дарынды балалармен жұмыстың стратегиясы
Ынтымақтастық педагогикасының ғылыми-педагогикалық негіздері
Мақсатты анықтау мәселесі- Қазақстан білім беру стратегиясының негізі
Оқытуда жекелік тұрғыдан қарауды тиімді жүзеге асырудың шарттары
Тұлғаға бағдарлап оқыту үрдісінде оқушылардың шығармашылық ойлауын дамыту
Тұлғаға бағдарлап оқыту үрдісінде оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастыру
Тұлғаға бағдарлап оқыту жағдайында оқушылардың жеке-типологиялық ерекшеліктерін есепке алу
Тұлғаға бағдарлап бәләм беру – қазіргі қазақстандық мектептегі педагогикалық мәселе
Отбасындағы балалардың адамгершілік тәрбиесі
Қазақстандық қоғамдағы жастардың интеллектуалдық даму мәселелері
Педагогикалық технологиялардың эволюциясы
Дифференциялап оқытудың ғылыми негіздері
Дамыта оқыту жағдайындағы сабақ
Тұлғаны қалыптастырудағы ұжымның ролі
Қазақстандағы инновациялық мектептердің дамуы
Оқыту үрдісінде қазіргі педагогикалық технологияларды қолданудың ерекшеліктері
Балалар ұжымы және оның тәрбиелік мүмкіндіктері
Отбасы тәрбиесінің психологиялық-педагогикалық негіздері
Компьютер –оқыту мен тәрбиелеудің қазіргі технологиялық құралы
Қазіргі мектептегі педагогикалық үрдісті ұйымдастыру
Тұлғаның азаматтық мәдениетін қалыптастыру тәсілдері
Тұлғаның экологиялық мәдениетін қалыптастырудың жолдары мен құралдары
Абай Құнанбаев жастардың адамгершілік тәрбиесі туралы
Шағын жинақы мектептегі оқыту үрдісін ұйымдастыру ерекшеліктері
Тұлғаның оны оқыту үрдісінде тұтастай дамуы
Экскурсия – оқушылардың оқу жұмысын ұйымдастырудың бір формасы
Қазіргі мектептің оқыту үрдісінде қазақтың балалар ойындарының пайдаланудың ерекшеліктері
Үй жұмысы – оқушыларды оқытудың тиімділігін көтеру құралы
Оқушылардың білік және дағдыларын қалыптастыру үрдісінде жаттығуларды тиімді пайдаланудың педагогикалық шарттары
Қазіргі мектепте оқыту үрдісін оптимизациялау
Қазіргі мектептегі оқулық және оны жетілдіру жолдары
Оқушылардың экономикалық тәрбиесі
Оқушылардың эстетикалық тәрбиесі
Балалардың жас және дара ерекшеліктерін оларды тәрбиелеу үрдісінде есепке алу
Оқыту үрдісінде тұлғаның дамуы
Тәрбиеленушіде ғылыми көзқарасты қалыптастыру
Тұлғаны тәрбиелеудегі ойынның ролі
Еңбек тәрбиесі құралы ретінде
Тұлғаның дамуы мен қалыптастыруындағы өзін-өзі тәрбиелеудің ролі.
Аралық бақылау бойынша сұрақтар
1. Тәрбие педагогика категориясы. Тәрбиенің мағынасы мен мәні2. Тәрбиенің ерекшеліктері3. Тәрбиенің қозғаушы күштері, заңдылықтары және принциптері4. Тәрбие туралы қазіргі заманғы идеялар5. Тәрбие жүйесі туралы ұғым. Тәрбие жүйесінің мәні мен құрылымы6. Тәрбие жүйесінің негізгі компоненттеріне сипаттама7. Тәрбие жүйесін бағалау критерийлері8. Тәрбие жүйелеріне сипаттама9. Тәрбиелік орта және тәрбиенің әлеуметтік-мәдени жағдайы туралы түсініктер10. Тәрбие – әлеуметтік бейімдеу үрдісі ретінде11. Ортаны педагогикаландыру. Мектептің, ортаның, отбасының педагогикалық мәдениеті12. Ұжым – әлеуметтік топ. Тәрбиелік ұжым туралы түсінік13. Балалар ұжымының негізгі сипаттамалары және құрылымы14. Балалар ұжымының даму кезеңдері15. Ұжымдағы өзін-өзі басқару. Ұжымдық іс-әрекетті ұйымдастыру16. Тәрбиеші-педагогтың тәрбиелік жүйесі мен іс-әрекетіне сипаттама17. Педагогикалық қолдау түсінігі және оның мәні18. Оқушы ата-анасымен педагогикалық өзара әрекет19. Оқушылар ата-аналарымен ынтымақтасу формалары20. Мектеп – тәрбиелік жүйе21. Мектептің тәрбие процесін зерттеу әдістемесі22. Мектептегі және сыныптағы тәрбие жұмысын жоспарлау әдістемесі23. Ұжымдық шығармашылық іс-әрекетті ұйымдастыру24. Отбасының негізгі мәні, функциялары, типтері туралы түсінік25. Отбасы тәрбиесінің мазмұны26. Отбасы тәрбиесінің ерекшеліктері. Отбасының тәрбиелік потенциалы27. «Тәрбие технологиясы» түсінігі28. Тәрбиеге технологиялық тұрғыдан қараудың мәні29. Тәрбие технологияларының жалпы сипаттамасы және олардың ерекшеліктері30. Педагогикалық мониторингтің мәні
31. Моноторинг жүйелері32. Психологиялық-педагогикалық диагностика түсінігі33. Психологиялық- педагогикалық диагностика әдістері34. Психологиялық-педагогикалық диагностика технологиялары35. Оқушы тұлғасының тәрбиелілік, әлеуметтену және даму деңгейін диагностикалау
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
1. Әбенбаев С.Ш. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. Оқу құралы. – Алматы: «Дарын», 2004.
2. Болдырев Н.И. Класс жетекшісі. – Алматы: «Мектеп»,1980 ж.
3. Болдырев Н.И. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. – Алматы: «Мектеп», 1987.
4. Мектептегі тәрбие жұмысының теориясы және әдістемесі (1–10 сыныптар). /Редакцияны басқарған С.Қариев. – Алматы, 1999 ж.
5. Иманбекова Б.И. Тәрбиеге жетекші. Алматы, 2004 ж.
6. Құсайынов А.Қ. Біз өз балаларамызды білеміз бе? – Алматы, 2004 ж.
7. Нұрмағанбетов С., Овчиникова Р. Мектептегі кластан тыс жұмыстар. – Алматы, 1969.
8. Көпжаарова М. Оқушыларды кластан тыс жұмыстарды тәрбиелеу. – Алматы, 1978 ж.
9. Оқушыларды тәрбиелеудің үлгі мазмұны. – Алматы, 1978 ж.
10. Асқарова М. Оқушылардың ғылыми материалистік көзқарастарының қалыптасуы. – Алматы, 1976 ж.
11. Саңғысбаев Н. Мектептен тыс мекемеледің іс тәжірибесінен. – Алматы, 1972 ж.
12. Оқушыларды сабақтан тыс уақытта тәрбиелеу. – Алматы, 1975 ж.
13. Адамгершілікке тәрбиелеу әліппесі. – Алматы, 1988 ж.
14. Ахметов Қ., Ермұхамбедова Ж.. Құқыңды біл. – Алматы, 2000 ж.
15. Алмаханов Х. Жас өспірімдерге эстетикалық тәрбие беру. /Методикалық нұсқау. – Алматы, 1990 ж.
16. Амантурин Ш..Мұғалім және оқу – тәрбие жұмысы. – Алматы, 1978 ж.
17. Ұстаздық шеберлікке жету жолдары. (Методикалық нұсқау). /Құрастырған Ж.Н.Нұржанова. – Алматы, 1991 ж.
18. Сапарғалиев Г. Оқушыларға праволық тәрбие беру туралы. – Алматы, 1988 ж.
19. Әбдіразақов Е. Класс жетекшілері үшін тәрбие жұмысын жоспарлаудың үлгі нұсқасы. /«Қазақстан мектебі», 4-5 /1994 ж.
20. Наурызбаев Ж.. Ұлттық мектептің ұлы мұраты. – Алматы, 1995 ж.
21. Мектепке дейінгі және мектепке дейінгі жасындағы балалардың тәрбие тұжырымдамасы.
– Алматы, 1995 ж.
22. Қазақ мектептері мен мектепке дейінгі мекемелерінде имандылық-эстетикалық тәрбие берудің кешенді программасы. /«Қазақстан мұғалімі», 8.06.1990 ж.
23. Планирование воспитателей работы в классе. Методическое пособие. /Под редакции Е.Н.Степанова. – Москва, 2000 г.
24. Советы педагогу-воспитателю. /Сост. Л.А.Байкова и др. – Рязань, 1988 г.
25. Маленкова Л.И. Теория и методика. – Москва, 2002 г.
26. Классному рукаводителю. – Москва, 2001 г.
27. Жалпы психология. – Алматы, 1980 ж.
28. Жарықбаев Қ., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе. – Алматы, 2000 ж.
29. Әбілова З. Этнопедагогика. – Алматы, 1997 ж.
30. Этнопедагогика материалдарын тәрбие процесінде қолдану. – Алматы, 1988 ж.
ДӘРІС САБАҒЫНЫҢ МАЗМҰНЫ
1-дәріс
Тәрбие үдерісі – тұтас педагогикалық үдерістің құрамды бөлігі
Жоспары:
1. Тәрбие үдерісінің теориясы
2. Тәрбие жұмысының әдістемесі
Тәрбие – күрделі әрі ұзақ процесс. Оған белгілі бір дәрежеде білім, тәжірибе, шеберлік қажет. Ондай болмаған жағдайда тәрбие саласында белгілі бір нәтижеге қол жеткізу қиындыққа түседі. Сондықтан да біз тәрбиені шығармашылық жұмыстарының жемісі деп білеміз. Тәрбие сонымен бірге педагогикалық әрекетте:
- мәдени құбылыс;
- педагогикалық ықпал ету;
- балалардың әрекетін ұйымдастыру;
- қарым-қатынас құралы ретінде жан-жақты қарастырылады.
Тәрбие үдерісінің теориясы – тәрбиенің негізгі заңдылықтары, принциптері, ұғымдары туралы білімдердің жүйесін құрайды. Методика яғни әдістеме соған негізделіп оқытылады. «Әдістеме» - ол белгілі бір мақсатқа жетудің немесе жету үшін қолданылатын түрлі амал-тәсілдердің жиынтығы. Педагогика ғылымында методиканың немесе әдістеменің екі түрі бар. Олар оқыту методикасы және тәрбие методикасы болып бөлінеді.
Тәрбие әдістемесі – тәрбие процесін оның мақсат міндеттеріне сай ұйымдастырудың көптеген амал-тәсілдердің жиынтығы болып есептелінеді. Ондағы мақсат тәрбие процесін ұйымдастырудың негізгі бағыттары мен тиімді амал – тәсілдері және түр пішіндерін анықтап, белгілеу. Соған сәйкес тәрбиешілерге оны меңгеруде нақтылы көмек көрсету.
Педагогика ғылымының жетілуі барысында тәрбие беру әдістемесі де өзіндік бет бейнесі, бағыт –бағдары бар ғылыми пән ретінде қалыптасып және дамып келеді. Соған сәйкес соңғы жылдары педагогикалық жоғары және арнаулы кәсіби педагогикалық оқу орындарында тәрбие беру теориясы мен әдістемесі жөнінде арнаулы курстар мен практикалық сабақтар кең етек жаюда. Ондағы көздеген міндеттер кеңейту және біліктерін тереңдетуді көздейді. Мұндай көзқараста осы бағыттағы педагогикалық талаптарды ескере отыра, оларды басқару өнерімен қаруландыру. Бұл, әрине өте күрделі өнер. Оны педагогикалық тәжірибеге ғана емес, сонымен қатар тәрбие беру теориясы мен әдістемесі жөніндегі терең де жан-жақты білімдер жүйесіне сүйене отырып меңгеруге болады.
К.Д.Ушинский «Адамға тәрбие беру әдістері» атты іргелі еңбегінде «Тәрбие беру өнері жұрттың бәріне дерлік таныс және түсінікті іс, ал кейбіреулерге тіпті оңай іс болып көрінетін ерекшелігі бар – бұл, адамның онымен теориялық немесе практикалық тыныстағы неғұрлым азырақ болған сайын соғұрлым түсініктірек және оңайырақ болып көрінеді. Жұрттың барлығы дерлік тәрбие беру төзімділікті талап ететінін мойындайды, кейбіреулер бұл үшін туа біткен қабілеттілік және іскерлік, яғни дағды керек деп ойлайды, бірақ төзімділік, туа біткен қабілеттілік пен дағдыдан басқа, арнаулы білім де қажет екеніне көз жеткізеді».Олай болса, ұстаздарға қажетті тәрбие беру өнерін меңгерту арнаулы кәсіби орта және жоғары педагогикалық оқу орындарында жүзеге асырылады. Педагогикалық оқу алғашқы кезеңі педагогика курсын оқып үйренуден басталады. Ол көп сатылы боп келеді. Соның ішінде тәрбие жұмысының теориясы және әдістемесінің қызметі де айрықша. Соған орай бұл оқу-әдістемелік құралының мақсаты – педагогикалық оқу орындарының студенттеріне оқушылардың тәрбие жұмысының мазмұны мен ұйымдастыру әдістемесінің негізгі мәселелерін оқып – үйренуге, бағыт – бағдар беруге көмек көрсету.
Мектеп жағдайында бұл жауапты мәселені жүзеге асыру сынып жетекшілеріне жүктеледі. Оны нәтижелі ұйымдастыру, сынып жетекшілерінің педагогикалық білім деңгейінің сапасы мен педагогтік шеберлігіне байланысты. Оған мектептің педагогикалық ұжымы мен балалардың ата-аналарын, тіпті жұртшылықты тарта білу қабілетін игерудің де маңызы ерекше.
Бала тәрбиесі – шығармашылық процесс. Ол әрбір мектептің, тіпті сыныптың ішкі өз жағдайына байланысты ұйымдастырылады. Сондықтан да бұл оқу-әдістемелік құралда мектептегі тәрбие жұмысын ұйымдастыруға сай барлық жағдайларды қамтып көрсету мақсат етіп қойылмаған. Ол үшін, сынып жетекшілерінің озат тәжірибелерді жинақтау және өз бетінше білімдерін жетілдіру міндетті.
Оқу құралы жоғары және арнаулы кәсіби білім беру педагогикалық оқу орындарының студенттері мен оқытушыларына, мектептің тәрбие жұмысын ұйымдастырушылары мен сынып жетекшілеріне арналған.
Қазіргі кездегі жалпы орта білім беретін оқу орындарындағы тәрбиенің ерекшеліктері. Кезінде орыстың әйгілі педагогы К.Д.Ушинский Европа халықтарының тәрбие саласында педагогикалық формаларының ұқсастығына қарамастан, әрқайсысының өздеріне тән ерекше ұлттық тәрбие жүйелерінің, ерекше мақсаттарының, сол мақсаттарға жетуде өздерінің ерекше құралдарының болғанын айтқан. «Тәрбие халықтық сипатқөа ие болған жағдайда ғана өз мақсатына жетеді »- деген ол.
Халықтың тарихы, оның тіршілігі тәрбиенің мақсатын анықтайды. Сондықтан оқу-тәрбие жұмысында оның бағытын, мазмұнын, формалары мен әдістерінтыңдауда көзсіз еліктеушілік оң нәтиже бермейді – деген өнегелі өсиеті бүгінгі таңда қазақ елінің тәлім тәрбие саласында ұстанып отырған бағытын анықтайды. «Халықтық тәрбиені бала құрсақта жатқаннан бастайды. Бесік тәрбиесі, балдырған тәрбиесі, өрен тәрбиесі, жасөспірім тәрбиесі, жастар тәрбиесі, жастар тәрбиесі бір-бірімен жалғасып, өз ерекшеліктерімен іске асырылады». Олай болса жасөспірім бойына халқымыздың салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын, имандылық пен ізгілік нұрын сіңіруге баса назар аудару, түгінгі таңда басты мақсат мұраттарымызға айналып отыр. Ол үшін, өз жерін, өз елін сүйетін, өз халқының тарихын, тілін, мәдениетін қадірлеп-қастерлейтін азаматты тәрбиелеу, ұлттық санасын дамыту – мектептердің басты міндеті болмақ. Өз ұлтының келешегі мен бүгіннен бейхабар азаматтан қандай жақсылық күтуге болады. Ұрпақ тәрбиесі келешек ұлт тағдыры, олай болса тәлім-тәрбиеде бүкіл халықтың қолдауы қажет. Ұлттық мәдениетімізді ұрпағымыздың санасына сіңіріп салауатты азаматтарды тәрбиелеген кемелді ел болып, өркениеттілігімзід көтеру үшін ең алдымен ұлттық тәрбиенің бүкіл халықтық бағдарламасын жасау қажет. Сол бағдарламаны үлкен де кіші де, зиялы қауым да орындауы міндетті болуы тиіс. Сонда ғана біз «бестігімізді» түзей аламыз. Оның алғашқы түрлері бар, олар «Атамектен», «Жұлдыз», «Кәусар бұлақ», «Алтын көмбе» бағдарламалары. «Әдеп әліппесі» /бастауыш мектеп/, Әдеп және жантану/орталау мектеп/, «Қазақ этнопедагогикасы» /жоғары мектеп/ пәндері арнайы бағдарламалар негізінде оқытыла бастады. Республикада білім беру мазмұнын жаңарту, жаңа буын оқулықтар мен кешендерін жасау жұмыстары да қатар жүргізілуде. Оқыту қазақ, орыс тілдерінде жүретін жалпы білім беретін мектептердің 1-7 сыныптарында жаңа оқу жоспарларымен, бағдарламаларымен және төл оқулықтарымен қамтылып, соның негізінде оқуға көшкен. Сондай – ақ, барлық мектептердің 1-11 сыныптарда «Валеологиядан» факультативтік курстар оқытылуда. «Жасөспірімдердің адамгершілік-жыныстық тәрбиесі негізінде бағдарлама әзірленуде».
Жас ұрпақты нашақорлық індетінен сақтау, бүгінгі күннің ең негізгі мәселесіне айналып отыр. Осы бағытта «Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептерінде зиянды заттарды қолдануды болдырмау» бағдарламасы 1999/2000 оқу жылынан бастап 1-11 сыныптарда арнайы курс ретінде енгізілді.
Бүкіл тәрбие процесі баланың жеке тұлғасын дамтыуға, ұстаздар мен оқушылар қарым-қатынасын демократияландыруға, ізгіліктендіруге, ата-аналар қауымымен ынтымақтаса жұмыс істеуге бағытталған. Еліміздің әлеуметтік-экономикасын жетілдіру кезеңі мен нарық жағдайында адам факторы жаңа негізде қаралып, жаңа адамды қалыптастыру тың мәселе болмақ. Келешекте кез келген техникалық білімді меңгертуде тірек болатын ең жалпы, іргелі политехникалық білімнің маңызы артпақ. Олай болса заман талабына сай компьютер тілін меңгерген білімді де білікті ұрпақты даярлау – бүгінгі күннің ең өзекті мәселесі бола бермек.
Осы бағытта жаңа типті оқу орындары пайда болуда: лицейлер, гимназиялар, колледждер, жеке меншік мектептері.
Жалпы адамзаттық дамудың техникалық, экономикалық және мәдени-рухани қарқынды кірігулері әлемде ешбір ұлт, ешбір халық өзімен-өзі томаға-тұйық дамымайтындығын, оның есік терезесі әлемдік тәжірибеге әрқашан ашық болуы керектігі бүгінде еш дау тудырмасы керек. Осыған байланысты ұлттық мектебімізді халықтық педагогикаға негіздей отырып, оны әлемдегі басқа да озық педагогикалық идеяларымен байытып отыру – нағыз өркениеттіліктің белгісі. «Қазақстанның халық педагогикасы мен ұлт мәдениетінің озық дәстүрлерін батыс және шығыс үлгілерімен ұштастыра отырып, қазақтың ұлттық мектебін қалыптастыру мақсатында 1993 жылдан бастап норвегиялық Штайнер мектептері Ассоциациясының мұғалім-өкілдері Штайнер мектептері педагогикасын қассоциация, Алматы қалалық білім беру басқармасымен бірлесе отырып № 123 қазақ орта мектебінде 1993/94 оқу жылында 1 «а» сыныбы Вольдарф педагогикасының элементтерін пайдалана оқытатын сынып ашылды. Оқу жоспарларына мемлекеттік стандарттан тыс мүсіндеу, кескіндеме, қолөнер пәндері енгізілді және қазіргі уақытта 5 сыныпта, яғни орта буында Вольдарф педагогикасының әдістемесімен оқытуды одан әрі жалғастыруда және бастауышта 1 «а» сыныбы жаңадан ашылды. Вольдарф педагогикасының элементтерін сабақта пайдалану тәсілдері мектеп ұстаздарына және оқушыларға ұнайды. Оқушыларды адамгершілікке, жеке тұлға болуға тәрбиелеуге оқу-тәрбие үрдісін ізгілендіруге көп көңіл бөлініп, жүйелі жұмыстар жүргізілуде». Вольдарф жүйесінің ерекшелігі «Р.Штайнер антропософия негізінде танымдық күштерді, өнерге қабілеттіліктерді, сезімдерді адамгершілік бастауларын және діни сезінулерді біртұтас қарап, қамтитын педагогика жасаған. Антропософия – діннің бір түрі емес немесе дайын көзқарастар жүйесі емес, дүние мен адамды тану жолы». «Демек, ХХІ ғасырдағы мемлекеттердің ерекшелігін саяси немесе экономикалық жүйе белгілемейді, ең алдымен сол елдердің мәдени өркениетті төлтумалығы белгілейді.
Түптеп келгенде, білім мен тәрбие дегеніміздің өзі, кең мағынасында, мәдениет атты ұлы құбылыстың аясында көрініс табады. Мәдениет, негізінен, этностық жады арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Мұндай киелі эстафетаны өміршең етуге біздің әрқайсысымыздың ең асыл мұратымыз болуы тиіс».
Негізгі әдебиеттер: 1,2,3,6,7
Қосымша әдебиеттер: 1,5,8,9
2-дәріс
Мектеп пен сыныптың тәрбиелік жүйесі
Жоспары:
1. Мектептегі тәрбие жүйесі мектептің біртұтас әлеуметтік-педагогикалық құрылым
2. Тәрбие жүйесін құру және дамыту міндеттері
3. Тәрбие жүйесінің компонеттері, олардың өзара әрекеттесуі
5. Қазіргі мектептегі тәрбие жүйесі мазмұнының проблемалары
6. Мектепте тәрбие жұмысын ұйымдастырушылар
7. Мектеп директорының оқу-тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары және оның қызметі
Жүйе құраушы маңызды факторлардың бірі, педагогикалық жүйенің қызметінің бастау көзі – оқушы тұлғасының үйлесімді дамуы, оның өзін-өзі айқындауына бағытталған мұғалімдер мен оқушылардың бірлескен әрекетінің мақсаты болып табылады. Мектептің мақсаты – тұлға қасиетінің ақыл-ой, адамгершілік, эстетикалық еңбек, экологиялық, құқықтық және басқа да базаның мәдениетін қалыптастыру. Жалпы мақсаттар оқу-тәрбие процесінің жекелеген бағыттары бойынша нақтыланады. Басқарудың тиімділігін арттырудың ең басты белгісі мектеп басшылығының, мұғалімдердің, оқушылардың өзін-өзі басқару органдарының жекелеген мақсаттарды белгілей алуы және белгілі бір уақыт кезеңінде оны жалпы мақсатпен үйлестіріп, реттеп отыру.
Педагогикалық жүйенің қызмет етуінің әлеуметтік-педагогикалық және уақыттық шарттары. Педагогикалық жүйенің қызмет етуінің әлеуметтік-педагогикалық шарттары деп оның ахуалы мен дамуының тұрақты жағдайын айтамыз. Мектепті басқарудың шарттары жалпы және арнайы деп екі топқа бөлінеді. Жалпы шарттарға әлеуметтік, экономикалық, мәдени, ұлттық, географиялық шартарды жатқызуға болады. Ал арнайы шарттар – оқушылардың әлеуметтік-демографиядық құрамы; мектептің орналасқан жері (қалалық, аудандық); мектептің материалдық мүмкіндігі; қоршаған ортаның тәрбиелік мүмкіндігі сияқты компоненттерден құралады. Педагогикалық процестің тиімділігің маңызды көрсеткіші педагогикалық және оқушылар ұжымдарындағы моральдық психологиялық ахуалдың сипаты, оқушылар ата-аналарының педагогикалық деңгейі болмақ.
Педагогикалық жүйенің уақыттық сипаты балалардың дербес-психологиялық дамуы және жас ерекшеліктеріне сәйкес өзара тығыз байланысты үш кезеңнен тұрады. Ол жалпы ұзақтығы он бір жылды құрайтын жалпы білім беретін мектептің үш сатысын (бастауыш – 1-4; негізгі орта – 5-9; жоғары – 10-11 сыныптар) құрайды. Жалпы білім берудің әр сатысы өзіндік міндеттерді шешуге бағытталғанымен ол бала тұлғасын дамыту деп аталатын ортақ міндетке жұмылдырылады. Оқытудың бір сатысынан екінші сатысына өту дербестігі – тұлғалық дамуда елеулі секіріс болып табылады.
Жүйе құраушы факторлар, әлеуметтік-педагогикалық және уақыттық шарттар құрылымдық бақылау мен функциялық компоненттердің ерекшеліктерін айқындайды.
Педагогикалық жүйенің құрылымдық компоненттері.
Кез келген әлеуметтік жүйеде басқарудың жеке немесе ұжымдық субъектісі шешуші рол атқарады. Мектептің педагогикалық жүйесінің құрылымдық компоненттері айқындалатын негіз педагогикалық ұжым және оның басшысын немесе жүйені басқарушының әрекеті болмақ. Практикалық істерді талдау және арнайы зерттеулер педагогикалық ұжымның алға қойған мақсатына өз функцияларын кеңейту арқылы ғана емес, сонымен бірге ол функциялардың мүмкіндігін сарқа пайдаланып, оларды үйлестіру арқылы жетуге болатындығын көрсетеді. Осыдан келіп басқару жүйесінің деңгейі проблемасы туындайды. Көптеген мектептердің басқару жүйесінің құрылымы басқарудың төрт деңгейінен тұрады.
Бірінші деңгей – ұжым сайлаған немесе мемлекеттік орган тағайындаған мектеп директоры; мектеп кеңесі, оқушылар комитеті, қоғамдық бірлестік басшылары.
Екінші деңгей – мектеп директорының орынбасарлары, мектеп психология, әлеуметтік педагог, аға тәлімгер, мектеп директорының әкімшілік-шаруашылық істері бойынша көмекшісі, сонымен бірге өзін-өзі басқарушы бірлестіктер мен органдар.
Үшінші деңгей – оқушылар мен ата-аналарға, балалар бірлестіктері, сабақтан тыс үйірмелерге қатысты басқару қызметін атқаратын мұғалімдер, тәрбиешілер, сынып жетекшілері.
Төртінші деңгей – сыныптық және жалпымектептік оқушылардың өзін-өзі басқару жүйесіне басшылық жасайтын оқушылар. Бұл деңгей мұғалім мен оқушы қарым-қатынасының сипатын айқындайды. Оқушы ол қарым-қатынастың объектісі болуымен бірге өз дамуының субъектісі де болады.
Бұл келтірілген өзара қарым-қатынастар тізбегінен аңғаратынымыз, әрбір төменгі деңгейдегі басқару объектісі бір мезгілде өзінен жоғары деңгейдегі басқарудың объектісі болады.
Басқару жүйесінде оқушылар ұжымы негізгі орын алады, оны да жалпымектептік ұжым және сыныптық ұжым деп басқарудың екі деңгейіне топтастыруға болады. Ал көлбеу бағыттағы басқару жүйесі оқушылардың қоғамдық ұйымдары, спорт секциялары, шығармашылық бірлестіктер, үйірмелер деп жіктеледі. Басқару жүйесі оқушылар қатысатын іс-әрекеттің көптүрлілігі мен біртұтастығын (оқу, ізденушілік, спорт, көркем-эстетикалық, қоғамдық пайдалы еңбек) танытады.
Тұтас педагогикалық процестің құрылымдық компоненті ретінде мазмұн білім беретін мекеменің (мектеп, лицей т.б.) алдына қойған мақсатымен айқындалады. Ал педагогикалық және оқушылар ұжымының оқу-тәрбие процесі мазмұнының өзгеруі мемлекеттік білім стандарттары негізінде реттеледі.
Қазіргі қоғамға тән білім беру процесін ізгілендіру, дербестендіру және дифференциялау, мәдениеттанушылық сипат беру бағыттарын іске асыру балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеудің әдістері мен түрлерін пайдаланудың ерекшеліктерін айқындайды. Бұл бағытта ұжымдық және топтық жұмыс түрлерімен бірге дербес жұмыс түрлеріне де баса мән беріледі.
Педагогикалық әрекеттегі басқару жүйесінің басқарылушыға ықпал жасау әдістері де айқын болуы тиіс. Оның тиімділігі – қолданған әдістің нақты педагогикалық жағдайға сәйкестілігіне байланысты.
Тұтас педагогикалық процестің ұйымдастыру әдістері жүйенің ұйымдық, функционалдық және ақпараттық бірлігін тоқтатуы тиіс. Сондықтан мұғалім сендіру, жаттығу, бақылау және өзін-өзі бақылау, ынталандыру сияқты тәсілдермен бірге ақпарат жинау және оны талдау, дербес дамудың диагностикасын жасау, түзету және т.б. сияқты әдістерді де игеруі тиіс.
Сонымен, аталған жүйе құрайшы факторлар педагогикалық процесті ұйымдастырудың ішкі құрылымының өте күрделі екендігін танытады. Сонымен бірге әрбір компонентті алға қойған мақсатқа, қалыптасқан нақты жағдайға байланысты дер кезінде реттеп отыруды қажет етеді.
Аталған компоненттер өз бетінше өмір сүрмейді, олар мұғалім әрекетімен тығыз байланысты болады да педагогикалық жүйенің функционалдық компоненттерін құрайды. Функциялық компоненттердің негізіне педагог әрекетінің процесінде туындаған тұрақты базалық құрылымдық компоненттер түзеді. Ал функциялық компоненттер педагогикалық процестің қозғалысын, өзгерісін танытып, оның даму қисынын айқындайды.
Мектептік тәрбие процесі- бұл тәрбиеші мен тәрбиеленушілердің өзара жүйелі, үздіксіз әрекеттесу процесі. ТП – комплекстік процесс, тәрбиелік жұмыстардың мақсаты, мазмұны, формаларымен әдістерінің бірлігін білдіреді. Жеке тұлғаның сапалы қалыптасуы кезектесіп жасалынбайды, бір уақытта болатындықтан педагогикалық ықпал ету комплексті сипатта болады. Қалыптастыру кезінде бір қасиеттер екінші қасиеттердің дамуына ыңғайлы әсер етіп отырады. ТП –нің комплекстік сипаты бірқатар маңызды педагогикалық талаптардың ұстанымын, тәрбиешілер мен тәрбиеленушілер арасындағы өзара әрекетті мұқият түрде ұйымдастырылуын талап етеді. ТП –не нәтежиелердің бірмәнді және анық болмауы да құбылыс. Жағдайлар бірдей болғанда да нәтежиелер бөлектеніп тұрады. Бұл мына субьективті факторларға байланысты: тәрбиеленушілердің жеке өзгешеліктерінің көптігі, олардың әлеуметтік нәтежиелері, тәрбиеге деген қатынастары.
ТП –екіжақты сипатымен ерекшеленеді. Олар тәрбиешіден тәрбиеленушіге (тікелей байланыс) және тәрбиедленушіден тәрбиешіге қарай (кері байланыс). Процесті басқару негізінен кері байланыс арқылы құрылады, яғни тәрбиеленушілерден түсетін ақпараттар арқылы ерекшеленеді. Осы кері байланысты тәрбиеші неғұрлым көп пайдаланса, соғырлым тәрбиелік әсер де жоғары болады. Мектепте тәрбие жұмысын мектеп директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, сынып жетекшілері және мұғалімдер ұйымдастырады, олардың әрқайсысы атқаратын қызметіне сай белгілі бір міндеттерді жүзеге асырады.
Мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары-ересектер мен балалардың тірбие іс-әрекетін бағыттай білетін және ұйымдастыратын мектеп әкімшілігінің өкілі бола отырып, мынадай қызмет түрлерін атқарады: 1. Талдау, бақылау. 2. Ұйымдастыру – басқару.
Директордың оқу-тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары оқу-тәрбие жұмыстарының дұрыс ұйымдасуына жауап береді, оқу бағдарламаларының, сабақтың сапасына, оқушы біліміне, оқу-тәрбие жұмысының барысын бақылауға, тапсырманың дұрыс берілуін реттейді, сабақ кестесін жасап, оқу-тәрбие жұмысы туралы мектептің есебін жасайды.
Сыныптан, мектептен тыс жұмыстың тәрбие жұмысын ұйымдастырушы, мектептен тыс жұмыстарды ұйымдастыруға, қоғамдық жұмыстың сапасына, пайдалы еңбекке, тәрбие жұмысының барысына, сыныптан тыс жұмысты іс жүзіне асыруға, тиісті мекемелермен іскерлік байланыс жасайды.
Атамекен жұмысын басқарушылар оның бағдарламаларына байланысты шығармашылық топтармен жұмыс істейді. Творчестволық одақтар мен ұйымдармен жұмыс істеп әдет-ғұрып, салт-сана, дәстүрлерді оның негіздерін үйренеді, бақылайды. Онымен тәлімгер мұғалім айналысады.Сынып жетекшісі- белгі бір сыныптағы оқушылармен тәрбие жұмысын жүргізуге жауапты тұлға ретінде мынадай қызмет атқарады. Жүйелі – ұйымдастыру, тәрбиелеу, білім беру дамыту, ынталандыру, бағалау, жобалау, қорғау, түзету, диагностика жасау. Көрсетілетін қызмет түрлері сынып жетекшісі іс-әрекеттерінің негізгі бағыттарын анықтайды:
1. Сынып ұжымын ұйымдастыру.
2. Сынып ұжымының және жекеленген оқушылардың оқу жұмыстарын ұйымдастыру.
3. Сынып ұжымының оқудан тыс уақытындағы өмірін ұйымдастыру.
4. Оқушылардың тұлғаларына педагогикалық-психологиялық диагностика жасау.
5. Ата- аналармен жұмыс.
6. Жұртшылықпен жұмыс.
Негізгі әдебиеттер: 2,3,5,6,18.
Қосымша әдебиеттер: 1,3,5,6,9,
3-дәріс
Қазіргі мектептің тәрбие үдерісіндегі педагогикалық қолдау
Жоспары:
1. Тәрбиенің қозғаушы күштері.
2. Қазіргі мектептің тәрбие үдерісіндегі педагогикалық қолдау
1. Тәрбиенің қозғаушы күштері. Тәрбие процесінің диалектикалығы. Қарама-қарсылықтардың күресі және бірлігі жалпыфилософиялық заңының адам дамуының, тәрбие процесінің, мазмұнының қозғаушы күші ретінде қарама-қайшылыықты анықтауы. Ішкі және сыртқы, жалпы және жеке қарама-қайшылықтар. Сандық өзгерістердің сапалық өзгерістерге айналуы, терістеуді терістеу заңдарының тәрбиедегі көріністері. Тәрбиенің мақсаттылығы, жүйелілігі, вариативтілігі.
Тәрбиенің заңдылықтарына:
1. Баланың үнемі жетілуі, дамуы жағдайында болуы, бұл – табиғи заңдылық;
2. Баланың өзінің түрлі әрекетінсіз және оның сыртқы отра мен табиғи қарым-қатынасынан тыс тәрбиенің болмау жағдайы;
3. Тәрбие мен дамудың бірлігі және өзара байланыстылығы;
4. Тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеудің бірлігі және өзара байланыстылығы;
5. Тәрбиеде бірыңғай дайын рецептің болмауы және оны қолдану мүмкін еместігі;
6. Қоғамның үнемі өркендеп дамуы, онда өмір сүріп отырған әрбір жеке адамның күш-қуатымен өмірлік ұстанымына тәуелді екендігіне, сондықтан да тұлға тәрбиесі, бұл заңды құбылыс.
Кезінде К.Д.Ушинский тек педагогикалық ережелерді жаттап алу тәрбие процесінде оң нәтиже бермейтіндігін, керісінше тәрбиенің ғылыми заңдылықтарын жете танып білудің қажеттілігіне баса назар аударуға кеңес берген. Сондықтан да тәрбие заңдылықтарын жетік білмейінше тәрбиені жетілдіру, дамыту мүмкін емес.
Педагогика ғылымында тәрбиенің заңдылықтарын ашып көрсетуді негізгі міндет ретінде қарастырмайды, керісінше оның заңдылықтары негізінде қандай принциптерді қарастыру қажеттілігіне көптеп көңіл бөледі. Сол себептен де кейбір жағдайларда тәрбие принциптері оның заңдылықтары ретінде қарастырылады.
Принцип деген ұғым латын тілінде «бастапқы», «негізгі» деген түсінікті білдіріп, белгілі бір әрекет барысында басшылық ету идеясын көздейді. Олай болса, тәрбие принциптері деп – тәрбие процесінде оның мазмұнын, ұйымдастыру тәсілдері мен формаларын жүзеге асыруда тәрбиешілердің қолданатын басты тәрбие идеяларының жиынтығын айтамыз. Болмаса, бұны кейбір педагогикалық әдебиеттерде «негізгі талаптар» немесе «ережелер жүйесі» деп те түсіндіреді.
Тәрбие принциптері тәрбие міндеттеріне сай анықталады. Педагогика тарихының дамуында тәрбие принциптерінің төмендегідей жүйесі қалыптасқан:
1. Тәрбиенің мақсаттылығы.
2. Тәрбиенің өмірімен, еңбекпен, қоғамдық құрылыс практикасымен байланыстылығы.
3. Еңбек арқылы тәрбиелеу.
4. Жеке тұлғаға талап қоюшылық пен құрметтей білудің бірлігі.
5. Балалардың жас және дара ерекшеліктерін есепке алу.
6. Тәрбиенің жүйелілігі, бірізділігі және үздіксіздігін қамтамасыз ету.
7. Жеке тұлғаны ұжымда және ұжым арқылы тәрбиелеу.
8. Тәрбие процесіндегі мектеп, отбасы, жұртшылық әрекетінің бірлігі болуы.
Тәрбие принциптерінің ішіндегі ең негізгісі, оның мақсаттылығы. Өйткені, тәрбие процесіндегі тәрбиелік ықпалдар мен әрекеттер белгілі бір мақсатқа бағытталады. Мақсат – тәрбиелік шаралардың кездейсоқтық сипатқа тап болмауын қамтамасыз етеді. Мақсатқа сай тәрбие міндеттері анықталып, оны атқаруда жұмыстардың түрлері, мазмұны мен ұйымдастыру тәсілдері белгіленеді. Сондықтан да бұл принцип тәрбие жүйесінде жетекші принцип ретінде саналады.
Тәрбиенің келесі принциптерінің мәні жас ұрпаққа тәрбие беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси өмірімен ұштастыра жүргізуді талап етеді. Ол, мектептегі теориялық білімдерді оқушыларға меңгертуде, оларды өмірмен байланыстыру, қоғамдағы болып жатқан өзгерістермен хабардар етіп, оған нақтылы көзқарастарын, сенімін орнықтыру, қоғамдық пайдалы еңбекке қатыстыру т.б.тәрбие мақсатының түпкі мүддесін көздейтін әрекеттерге араластыру.
Жас ұрпақты қоғамдық өмірге ерте көзден араластыру өз еліне, туған өлкесіне деген сүйіспеншілікке баулу, ел азаматтарына, еңбек ардагерлеріне деген құрметтеушілік, ізгілік ниеттерінің орнығуына, қысқасы, «өмір мектебінің» баспалдағынан біртіндеп қуат алып, оның қыр-сырымен танысуға мүмкіндік туғызады.
Еңбек арқылы тәрбиелеудің принципінің мақсаты баланы еңбек ете білуге, оны қадірлеп-қастерлеуге, оған деген жағымды көзқараспен қарым-қатынас қасиеттерін орнықтыруды, сонымен қатар қарапайым еңбек құралдарын пайдалана білу қабілеттерін сіңіру қажеттілктерінен туындайды. Адамды табиғат жаратқанымен, оны нағыз адам етіп қалыптастырған – еңбек процесі. Адам баласының қоғамдағы өмірі тек еңбекпен байланысты, себебі ол оны саналы өмір сүре білуге дағдыландырады. Тек еңбек процесінде адам баласы өз тіршілігін қамтамасыз етіп, қоғамға пайда келтіреді. Сондықтан да бұл принцип тәрбие прцесінің өн байында өзекті мәселе болып қала береді.
Жеке тұлғаға талап қоюшылық пен құрметтей білудің бірлігі. Бұл принциптің көздейтін мақсаты:
- оқушыларға қоғамдық мінез-құлық нормалары мен ережелерін саналы түрде меңгертуді;
- оқушыға қатысты өзіне жүктелген міндеттерді мүлтіксіз орындауды;
- мектепте оқушыларға арналған ережені қатаң сақтауды;
- мектеп пен отбасы және мектептен тыс мекемелердің тәрбие жұмысының барлық буындарының талап бірлігін үйлестіруді;
- оқушының мінез – құлқындағы жақсы қасиеттеріне сүйенуді;
- жеке басына сеніммен қарап, белсенділіг арттыруды;
- сүйіспеншілік көксетуді т.б.
Құрметтеу мен талап қоюшылықты бірыңғай атқару тәрбиенің ізгілік бағыты мен ынтымақтастық педагогикасының негізін қалайды. Өйткені, адамгершілік пен ынтымақтастық бала өмірінде үлкен маңызға ие болады.
Тәрбие жұмысының табысты болуы, көбінесе әрбір жеке тұлғаның жас шамасына сәйкес өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып жүргізуге байланысты. Әрбір жеке бала, ол өзінше бір өмір. Оның түсінігі, сенімі, көз-қарасы, ақыл ойының деңгейі бірдей емес, соған орай мінез – құлық ерекшеліктері мен адамгершілік қасиеттерінің сапасы да әр-түрлі. Сондықтан да тәрбие процесінде балалардың дара ерекшеліктерін ескерудің маңызы зор. Тәрбиенің мазмұны мен амал тәсілдері де осы принципке тәуелді.
Тәрбие жұмысын нәтижелі жүргізудің тағы бір шарты, тәрбие мазсұны мен тәрбиелік әрекеттерді баланың жас шамасына сай біртіндеп жүйелі жүргізуді талап етеді. Тәрбие процесінде тәрбиешілер тарапынан болатын ықпалдағы жүйесіздік, тәрбие мақсатына жетуге кепілдік бермейді, керісінше онда әртүрлі кездейсоқтыққа тап болуға итермелейді.
Баланың түсінігіне, сана-сезіміне орай тәрбие жұмыстарын жүйелі түрде жүргізу, тәрбие салаларының тұтастығы қамтамасыз етуді қажет етеді. Өйткені тәрбие міндеттерін шешуде атқарылатын шаралардың бір-бірімен сабақтастығы болуы тиіс. Өткендегі тәрбиелік шаралардың мазмұны бүгінгі мен болашақта жоспарланған жұмыстармен үнемі сабақтас болуы, осы принциптің бірден – бір міндеті.
Жеке тұлғаның ұжымда тек ұжым арқылы тәрбиелеу прниципі кеңестік дәуірде коммунистік тәрбие беру жүйесінің негізгі талаптарының бірі болып келеді. Бұл социалистік қоғамның талабына айналды. Осы қоғамда өмір сүріп отырған «барлық адамдар біреуі үшін, біреуі барлығы үшін» деген ұранмен еңбек етуге тиіс.
Бүгінгі таңда, қоғамда қайта құру кезеңінде яғни нарық заманында бұл қағиданың маңызы онша әсерлі болмай тұр. Өйткені, нарық заңы ұжым болып еңбек етіп, өмір сүру қағидасын қуаттамайды. Оның негізгі талабы әртүрлі формадағы еңбек процесі, соған орай еңбек бөлінісі де әртүрлі болып келеді. Сондықтан да ұжым және адам мәселесі қазіргі заманның ең өзекті әлеуметтік мәселелердің біріне айналып отыр.
Кеңес педагогикасы болса оқушылар ұжымын ұйымдастыруды және тәрбиелеуді тұлғаны жан-жақты дамытутеориясы мен практикасының негізгі жетекші мәселелері ретінде қарастырылады.
Дегенмен де мектептегі оқу-тәрбие жұмыстары ұжымдық әрекетке негізделе бермек. Сол себептен де оқушының жеке басын ұжымды және ұжым арқылы тәрбиелеудің мәнісі – оқушылардың оқу, тәрбие және пайдалы еңбектегі бірлескен іс әрекетінде олардың жауапкершілігі, белсенділігі артып, тұлғаның жан-жақты дамуына мүмкіншіліктер пайда болады, достығы жарасып, ізгілік қарым-қатынас орнайды, өзімшілдік жойылып, өз мүддесін ұжым мүддесімен ұштастыру, моральдық нормаға айнала бермек.
Тәрбие процесінде мектеп пен жұртшылық әрекетінің бірлігін қамтамасыз ету, олардың жасөспірімдерге тәрбиелік ықпалын үйлестіру қажеттілігн туындатады. Балаға дегенде қоғамның талаптарын жүзеге асыруда олардың әрекетінде ауызбіршілік, жүйелілік болмаған жағдайда тәрбиелілік шаралардың нәтижесі төмендеп кетеді. Баланың дүниетанымы отбасынан бастау алып, мектеп және ұстаздар тәрбиесімен жалғасып отырады. Сондықтан да балаға талап қойғанда бірліктің болмауы, тәрбиелік ықпалдың тұрақсыздығын туғызып, баланың мінез-құлқы мен адамгершілік бейнесіне жағымсыз көлеңке түсіреді.
Жоғарыда баяндалған тәрбие принциптерін тәрбие процесінде басшылыққа алу, олардың бір-бірімен өзара байланысын қамтамасыз етуді тәрбиешілерге айрықша міндеттеледі. Тәрбие жеке тұлғаның санасына, мінез құлқының дұрыс қалыптасуына әсер ететін құрал. «Тәрбие, кең мағынасымен алғанда, қандай да болса бір жан иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне көмек көрсету деген сөз. Ал енді, адамзат туралы айтылғанда, адамның баласын кәміл жасқа толып, өзіне - өзі қожа болғанша тиісті азық беріп, өсіру деген мағынада жүргізіледі» (М. Жұмабаев).
Олай болса тәрбие процесінде жеке тұлғаның сана сезімі мен ақыл ойына жүйелі түрде әсер етіп, оның дүние танымының дамуына, ерік жігері мен моральдық бейнесінің қалыптасуына оң ықпал етеді.
Сонымен қатар тәрбие – адамдарды қоғамда еңбекке және басқа да пайдалы әрекеттерді орындауға, көптеген әлеуметтік қызметтерді атқаруға дайындаудың табиғи заңдылық процесі.
Н.К.Крупская «Тәрбие» атты мақаласында «Тар мағынада алып қарағанда , «тәрбие» деген сөз арқылы балалар мен жеткіншектердің мінез құлқына әдетте, ересек адамдардың алдын ала ойластырылған және жүйелі түрде жасайтын белгілі бір ықпалы», ал кең мағынасында «қоғамдық мекемелер, айналаны қоршаған бүкіл жағдай, бүкіл қоғамдық құрылыс тәрбиелейді» - деп түсіндіреді.
Осы жағдайға байланысты К.Д.Ушинский «мектеп тәрбиеші және ұстаздар – адамның тіпті жалғыз ғана тәрбиешілері емес, оның сонша күшті, ал мүмкін және әлдеқайда күшті әдейі тәрбиешілері: табиғат, отбасы, қоғам, халық және оның тілі болады», - деген осы мәселеге қатысты тұжырымдамасы тәрбие жайындағы ұғымның мәні зор екенін дәлелдейді.
Олай болса, тәрбие көптің ісі. Тәрбие мәселесімен қоғамдық ұйымдар, мекемелер және жұртшылық болып айналысқан жағдайда ғана ол нәтижелі болмақ. Соған сай тәрбие туралы ұғымға тар мағынада емес, кең мағынасында, бір жақты емес, кең көлемде, яғни табиғат және әлеуметтік ортаның, мектеп пен ата – аналардың жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуына мақсатты түрде ықпалы , өзара әрекетінің нәтижесі ретінде қараған жөн. Сондықтан да тәрбиенің мәнісі, біріншіден, қоғам үшін саналы, белсенді, ізгіленген, іскер азаматты қалыптастыру болса, екіншіден жеке адам үшін – оны өмір сүре білуге, өзін қоршаған ортамен қарым-қатынас жасай білуге үйрету. Олай болса тәрбие процессі деп – қоғамның талап-тілектеріне сай әрбір жеке тұлғаның ақыл-ойын, сана – сезімін, ерік –жігерін, мінез-құлық ерекшеліктерін жүйелі түрде қалыптастырып, дамытудағы тәрбиешілер мен тәрбиеленушілердің өзара бірлескен әрекетін айтамыз.
Тәрбиенің қоғамдағы атқаратын қызметіне орай өзіндік ерекшеліктері бар.
Тәрбие – қоғамдық құбылыс. Себебі қоғамның материалдық жағдайының өсуі, идеологиясының өзгеруімен байланысты тәрбиенің мақсат-міндеттері, мазмұны мен ұйымдастыру тәсілдері де толығып, жаңа жағдайға байланысты жақсарып отырады. әрине адам жеке тұлға болғанымен, қоғамнан тыс өмір сүрмейді. Ал қоғам дегеніміз – адамдардың тіршілік ету, өмір сүру үшін топтасқан ортасы.
Тәрбие мақсатты – процесс. Тәрбие мақсаты айқын әрі нақты өмір жағдайына сай белгіленсе ғана өз нәтижесін дұрыс береді. Оны тәрбиешілердің өз қалауымен анықтауға болмайды. Себебі тәрбие мақсаты қоғамның, мемлекеттің әл- ауқаты және оның саясатымен ірқашанда тығыз байланысты болады.
Тәрбие – біртұтас процесс. Себебі тұлға жеке адам ретінде т әрбиеленеді. Сондықтан жеке тұлғаның кісілік қасиетін қалыптастыру жеке – дара атқарылмайды, керісінше бір мезгілде, бірыңғай жағдайда жүзеге асырылады. өйткені тұлғаның қалыптасып, дамуы тұтас процесс.
Тәрбие – ұзақ әрі күрделі процесс. Жеке адамның қалыптасуы бүтіндей бір ұзақ дәуірді қажет етеді. Адам баласы туғаннан бастап, есейіп ержеткенге дейін тәрбиенің ықпалында болса, кейінгі уақытта ол өзін өзі тәрбиелеу процесімен жалғасып отырады.
Екіншіден, тәрбиелеу барысында қойылған мақсаттың нәтижесін көбінесе жуық арада байқауға болмайды. өйткені әрбір жеке тұлғаның мінез- құлқында дара ерекшеліктері, қабілеттері, дұниетанымы бірыңғай қалыптасып дамымайды. Оған ықпал ететін ішкі және сыртқы факторлардың да әсері мол.
Тәрбие – көпжақты процесс. Жасөспірімдерді азамат етіп тәрбиелеу, қоғамдық пайдалы еңбекке әзірлеу процесі қоғамның барлық азаматтарының міндеті, отбасы, мектеп пен жұртшылықпен бірлесіп атқаратын ортақ мақсаты. Дегенмен де ата-аналар мен жұртшылыққа әрекетін қадағалап, бағыт – бағдар беріп, олардың бала тәрбиесіндегі жұмыстарын бірыңғай бағытта ұйымдастырып отыратын ол – ұстаздар тобы. Оның орталығы – мектеп. Тәрбие мақсаты — педагогика ғылымының өзекті категориясы. Оны нақтылау, жобалау, дайындау — педагогикалық тұжырымдар жасаудың арқауы.
Негізгі әдебиеттер: 2,3,5,6,18.
Қосымша әдебиеттер: 1,3,5,6,9,
4- дәріс
Тәрбие технологиясы – тәрбие жұмысындағы кәсіптік шеберліктің элементі.
Сынып жетекшісі іс-әрекетінің жүйесі
Жоспары:
1. Тәрбие технологиясы туралы түсінік.
2. Тәрбие процесінде тәрбие технологиясының маңызы.
3. Тәрбие технологиясын жүзеге асыру.
Теориялық білімнің дәйектілігі тәжірибеде анықталады. Бұған технология ұғымы бірге қарастырылады. «Технология» сөзі – «техно» және «логос», яғни «өнер», «шеберлік»” және «ғылым» сөздерінен құралған. Бұл термин көбінесе өндірістік салада көп қолданылады. Өндірістік тұрғыдан алғанда, технология – түрлі ғылыми жетістіктерді енгізудің тәсілі мен нәтижесі. Кез-келген іс-әрект негізінде технология және өнерлік сипат болады. Өнер – интуицияны, технология – ғылымды арқау етеді.Технология жоқ жерде жеке шеберлік үстемдік етеді. Дегенмен”ұжымдық шеберліктің” жинақы көрінісі технологияға айналады.
Тәрбие ордасы мектеп пен өндіріс түсініктері бір-бірінен алыс емес. Екеуі де белгілі тапсырысты орындайды, сәйкес материалдық базасы болуы қажет. Тәрбие жүйесі қоғамдық мақсаттар жолында материалдық базаны іске қосып, оқу-тәрбиелік міндеттерді шешуге, сондай-ақ педагогтар ұжымына арналған процестер бағдарын құрастырады.
Ерекшеліктері:
- Тәрбие процесін жеке операцияларға бөлуге болмайды, сондықтан ол – біртұтас.
- Біртұтас болғандықтан тәрбие жалпы технологияға негізделгенімен жеке шеберлікпен ұштасады.
- Тәрбие технологиясы барлық тәрбиешілерге ортақ.
Қазіргі кезде жеке интуитивті жасалған әдістерден гөрі, ғылыми негізделген жаңа технологиялар бойынша жұмыс істеу өз нәтижесін көрсетіп отыр. Тәрбие бойынша тұлғаның жеке-дара қасиеттерін қалыптастыруға көп көңіл бөлініп, тұлғаны жан-жақты, үйлесімді дамыту принципі кейінгі кезде бұзылды. Бұл олқылықты толықтыру бағытында тәрбие технологиялары мына талаптарды орындайды:
Тәрбиеленушілерге үш бағытта: санасына, сезіміне, қылықтарына әсер ету;
Тәрбие және өзіндік тәрбиенің бірігуі арқылы дұрыс нәтижеге қол жеткізу;
Тәрбиеге қатысты барлық формалардың бірлігі мен реттілігі – кезек күттірілмес шарттылығында;
Тәрбиеге комплексті қарау тәрбие процесінің және оны басқарудың жүйелілігін талап етеді. Бұнда тәрбиедегі сыртқы және ішкі факторлар, олардың өзара байланысы міндетті түрде ескерілуі қажет.
Тәрбие технологиясын жүзеге асыру, бірнеше кезеңдер арқылы жүргізіледі және олар кез-келген тәрбие істерінде қолданылады:
1. Мақсатты анықтау.
2. Жоспарлау.
3. Дайындық және ұйымдастыру.
4. Жұмыстың міндетті түрде іске асырылуы немесе барысы.
5. Нәтижелерді талдау.
Негізгі ұғымдар: өнер, шеберлік, технология, тәрбиелік істер, әлеуметтік бағдарлар.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
Технологиялық білімнің мәні қандай?
Тәрбие өнері мен тәрбие технологиясының айырмашылығы неде?
Тәрбиелік істердің өзіндік ерекшеліктерін атаңыз.
5-дәріс
Мектепте, сыныпта тәрбие жұмыстарын жоспарлау
Тәрбие процесінің ерекшеліктерін ескере отырып тәрбие ісін басқаруда сынып жетекшісі мына логикаға бағындырса, ол жұмыстың нәтижесі болуы сөзсіз:
1. Тәрбие ісінің негізі мақсатын, міндеттерін, маңызын біліп, түсіну, өзекті мәселелерін көре білу. Негізгі психологиялық педагогикалық ұғымдарын түсіну, оқу тәрбие жұмысын тиімді әдістері мен қажетті түрлерін пайдалану әдістемесін (методикасын) меңгеріп алуы.
2. Талдау барысында тәрбие ісінің белгіленген мақсаты да сәйкестігін анықтау, кемшіліктерінің себептерін түсіну. Мұғалімнің тәрбиесін іс-шараны талдау шеберлігі, өзінің. көзқарасын қорғап дәлелдей алуы.
3. Өз жұмысының нәтижесін болжай білуі, нақты нәтижелердің тәрбиесін мақсатқа сәйкестігін аңғаруы, қайшылықтарды, тәрбие ісінің перспективаларын көре білуі. Жоспарды оқушылардың даму нәтижесіне байланысты құруы.
4. Оқушыларды зерттеу арқылы тәрбиесін міндеттерді аныктауы.
5. Оқушылардың даму деңгейіңде байланысты тәрбиенің негізгі міндеттерімен, оларға сәйкес іс-әрекеттерін белгілеуі:
Тандап алған іс-әрекегтердің түрлері мен тәрбие жұмысының әдістері, формалары тәрбиеісінің деңгейін көтеруге тиісті ықпал жасайтынына мұғалімнің толық сенуі.
6. Тәрбие ісінің нақты бағдарламасын жасауы оқушылардың көзқарасын қалыптастыру жолдарын тереңнен ойластыруы.
7. Оқушылардың дамуын болжауы, оларды әртүрлі іс-әрекеттерге араластырып, өзара жақсы қарым-қатынастарда болуға бағыттауы, адамгершілігін дағдыларын нығайтуы. Тәрбиеші іс-әрекеттерді ұйымдастырып қана қоймай, оқушылардың жақсы қасиеттерінің дамуына жағдай жасау тиіс (істі қортындылағанда оқушылардың жетістіктеріне аса көңіл бөяіп, қажет болса асырыңқырап мақтағанда артық емес, баланың мінез құлқына байланысты).
Оқушылардың қабілетіне, қызығушылығына, ынтасына даму деңгейіне байланысты, тәрбиенің оларды дамыту мақсатымен; баланың күшті жақтарына сәйкес істер тандап, тапсырмалар беріп отыруы.
8. Тәрбиелеу мақсатында мұғалім өзінің күшті және әлсіз жақтарын ескеруі.
9. Тәрбие ісін жетілдіру мақсатпен мезгіл мезгіл өз жұмысын өзі (тең) тексеріп, талдап, оқушылардың даму деңгейін зертгеп отыруы.
Ғалымдардың зерттеулері бойынша, сынып ұжымын дамытуға тығыз мүмкіндігі бар сынып жетекшісі мынадай:
- тәрбиешілердің тәрбиесін деңгейін, әрқайсысының ерекшеліктерін, мүмкіндіктерін жақсы білімді;
- оқушының дамуы туралы толық хабары бар;
- белсенді оқушылар тобын қолдан, олардың ұйымдастырушылық дағдыларын дамытып ұжымды тәрбиелеу жұмыстарына қатыстырып отырады;
- ұжымның негізгі белгілеріне және атқаратын қызметіне сәйкесіс-әрекеттерін жүйесін қалыптастырады.
- оқушылардың өзін-өзін басқаруға, тексеруге бағыттап, олардың ынтасын дамытып, рқымға тәртіптің оқушылардың қатарын көбейтіп, олардың адамгершілік, қызықтарын, қасиеттерін қалыптастырады.
- ұжымның даму барысында, мұғалім өзінің педагогикалық позициясын, пікірін өзгертіп отырады.
- оқушылардың ұжымдағы өзара қарым-қатынастарын, қоғамға пайдалы еңбектерін бағалау әдістемесін (методикасымен) қамтамасыз етеді.
Аталған жұмыстың барлығы ұжымды жоғары сатыға көтеруге, оқушылардың субьект ретінде қабылдауға, дұрыс қоғамдық пікір қалыптастыруға көмектеседі.
6-дәріс
Сынып жетекшісінің тәрбиелік іс-әрекетінің жүйесі
Жоспары:
1. Сынып жетекшісінің тәрбиелік іс-әрекетінің жүйесі
2. Сынып жетекшісінің негізгі міндеттері, жұмыс бағыттары, қызметі
Сынып жетекшісі – ол кім? Қазақстан Республикасында сынып жетекшісі – сабақтан тыс тәрбие жұмысын ұйымдастырып, үйлестіріп, негістіріп өткізетін педагог. Бастауыш сыныптарда сынып жетекшілік қызметті сынып мұғалімі атқарады. Бүгінгі күні сынып жетекшісі – кәсіпкер-педагог, ал өсіп келе жатқан бала үшін:
- жалпы адамзаттың мәдениетті меңгеруде оқушы мен қоғамның арасындағы рухпни жалғастырушы;
- сынып ұжымының алуан түрлі бірлескен іс-шаралары барысында олардың өзара ынтымақтастық қарым-қатынасының қалыптасуын ұйымдастырушы;
- оқушы тұлғасының қалыптасуына қолайлы жағдай жасау мақсатымен, олардың дамуын бақылаушы; тәрбие жүйесін қажетті өзгерістер енгізуі; мектеп психологымен бірігіп оқушының қоғамдық өміріне кейбір түзетулер жасаушы оқушының күнделікті өмірі мен әрекетін ұйымдастыруда, кәсіби бағдар беруде, қоғам өмірінің әлеуметтік, экономикалық, саяси ерекшеліктерін түсінуде көмекші, кеңесші.
Сыныпта қолайлы, жайлы моральдық-психологиялық ахуал қалыптастыру үшін, сынып ерекшеліктерін ескере отырып, қажетті тәрбиелік ықпалдар жасаушы:
- Оқушының дамуы мен жетілуіне ықпал жасайтын барлық тәрбиесін күштердің (мектеп,- отбасы, қоғам) басын қосушы, үйлестіруші.
Сынып жетекшісінің негізі мақсаты қоғамның талаптарымең тікелей байланыста, ал әр оқушыны дамыту, оның ерекшеліктерін сақтау, оынң потенциалды қабілеттерін ашу, интеллектісінің дұрыс дамып, жетілуіне жағдай жасау.
Сынып жетекшісінің міндеттерін айқындағанда, мына идеяларды негізге алдық:
- Ең «қиын» деген оқушының өзі де жақсы болып, түзеліп кетеді, бірақ оған айналасындағы адамдардың сенімі, сыйластығы, сүйіспеншілігі, көнегі қажет:
- Тәрбиелейтін тәрбие сағаты, ақыл айту, оқушының қателіктерін бетке басу емес, тәрбиелейтін бірігіп атқаратын әрекет, ынтымақтастық қатынастар, бір-біріне деген жьшы сезімдер.
2. Сынып жетекшісінің негізгі міндеттері. Тәрбиеші – өз шәкіртінің көмекшісі, қорғаушысы. Тәрбиеші - педагог өз назарынан тыс қалдырмайтын бірінші объект- тәрбиешілік жеке дамытушылық маңызы бар әрекет ұйымдастыру бастапқы міндет. Себебі ұйымдастыру қызметі болмаған жерде тәрбиеде болмайды, ал сонымен қатар, тұлғаның даму барысында кездейсоқ жағдайлар орын алады. Ұғымды ұйымдастыру жеке дамыту — сынып жетекшісінің назарындағы екінші обьектісі мен міндеттері.
Оқушы тұлғасының қалыптасуына көмектесу, оның қабілеттерінің, қызығушылығының, бейімділігінің және ішкі табиғи күштерінің ашылып, орта түсінуіне жағдай жасау-сынып жетекшісінің тәрбиесін ықпалдарының үшінші міндеті.
Кейбір зерттеушілердің пайдалануы бойынша, сынып жетекшілері оқушылар және олардың ата-аналармен қарым-қатынастар ұйымдастырғанда төрт түрлі міндеттер атқарады екен.
Бірінші топ міндеттері. Олар әлеуметтік міндеттер деп атауға болады. Бұл баланы қорғау, көмек көрсету, әлеуметтік байланыстар жүйесіне енгізу, отбасымен жеке басқа да тәрбие институттарымен баланың дамуына және оның даралық қасиеттерін қалыптастыруға қолайлы жағдай жасау үшін байланыс орнату.
Екінші топ міндеттерді — диагностикалық - әдептік-этикалық деуге болады. Сыныппен тәрбие жұмысын дұрыс, ұйымдастыру үшін, сынып жетекшісі өз оқушыларын, олардың ерекшелікгерін, дара қасиеттерін білуін керек.
Үшінші топ міндеттерді адамгершілік міндеттер деп атауға болады. Олар баланың жақсылық мен жамандықтың белгілерін ажырата алуына бағытталған, белгілі жағдаяттарда оқушының адамгершілігін шешім қабылдай алуына мүмкіндік береді.
Төртінші топ міндеттерді жеке дара практикалық сыныптағы міндеттер деуге болады. Оларға оқушылармен жұмыс ұйымдастырудағы тиімді педагогикалық құралдарды тандап алуы; өз жұмысын жоспарлауды, талдап түзетудегі және педагогикалық көзқараста болады.
Осы бастапқы міндеттерді ескере отырп, сынып жетекшісінің негізгі қызметтері айқындалады:
Сынып жетекшісінің ең басты міндетті қызметтері:
диагностикалық
коммуникативтік
тәрбиелік
жобалаушылық
ұйымдастырушылық – әрекеттік
дамытушылық
әдістемелік
ынталандырушылық
бағалаушылық
қорғаушылық, қамқоршылық:
түзетушілік
Сынып жетекшісінің жұмыс бағыттары:
1. Оқушының жеке дамуын бақылау, оның еркін дамып,қабулеттерінің ашылуына оптималды жағдай жасау:
2. Оқушының ынтасын, қабілетін, зерттеу, (кәсіби) бағдар беру:
3. Оқушылардың қоғамдық-құнды қатынастарға жетелейтін әрекеттерінің барлық түрлерін (жеке дара, топтық, ұжымдық) ұйымдастыру.
4. 0қушылардың еркіндіктері мен құқықтарын сақтауға мүмкіндік жасау.
5. Әр оқушыны әлеуметендіруге мүмкіндік беретін сынып ұжымын тәрбиесін орта ретінде қалыптастыру.
6. Барлық тәрбиелік күштердің өзара ынмақтастығы мен байланыстарын ұйымдастыру.
7. Сыныпта оқу тәрбиесі процесін ұйымдастыру.
8. Сынып оқушыларының сыныптың және жалпы мектеп жымының тәрбиесін іс-шараларына тарту және басқа ұжымдармен байланыс орнату.
9. Оқушыларды, олардың тұрмыс жағдайларын зерттеу.
10. Оқушылардың дамуындағы жеке мінез-құлықтарындағы ауытқуларды байқау, оларды психологиялық және педагогикалық тұрғыдан түзету, күрделі жағдайларда басшыларды құлақтандыру.
11. Өмірде кездесетін күрделі проблемаларды шешуде оқушыларға көмек көрсету.
12. Оқушылардың әлеуметтік және занды құқықтарын қорғау.
13. Тәрбие жұмысының нәтижелігін көрсететін іс-қағаздар жүргізу оқушылардың жеке құжаттары сынып журналы, оқушылардың күнделігі).
14. Мектептің тәрбие жұмысына ұстаздарды, ата-аналарды, ъілым, өенр саласындағы мамандарды тарту.
15. Үнемі тәрбие теориясына, практикасына, педагогика және психология мәселелеріне байланысты өзінің мамандығын жетілдіру.
16. Өз іскерлігі мен жауапкершілігін дәлелдей отырып, балалармен жылы қарым-қатынас орната алуы керек.
17. Тәрбиелік мақсаттарды көре білуі және оны қоя білуі.
Сынып жетекшісі әрекетінің құрамы мынадай бағыттардан тұрады: диагностикалық, жобалаушылық, құрастырушылық, коммуникативтік, (қарым-қатынастық), ұйымдастырушылық сонымен қатар сынып жетекшісінің өзіндік жеке дара мәдени әлеуметтік кеңістігі де болады.
Сынып жетекшісіне қандан қасиеттер қабілеттер тән болуы керек? Сынып жетекшісінің профессиограммасы қандай? Профессиограмма - кәсіби маңызды сапалар жиынтығын, қабілеттерін, білімін, дағды, икемдерін құрайтын мамандардың сипаттамасы. Сынып жетекшісінің тұлғасы даму барысында, өзінің жан-жақтылығымен, үйлесімділігімен және біртұтастығымен ерекшеленеді.
Тәрбиешіге мына қасиеттер өте қажетті:
- адамдарға сүйіспеншілік, олармен қатынаса алу, сенім, түсінушілік, төзімділік, қайрымдылық, тілектестік, қарым-қатынастағы адалдық, шыншылдық.
- Жоғары деңгейлі мәдениетін, кең көзқарастың, жарқындық, әзіл-оспақты түсіне білу, тапқырлық.
- Мінезінің табандылығы және батылдығы, өзіне сенушілігі, жігерлілігі, қайсарлығы.
- Эмоциялық өмірінің алуан түрлі болуы (жақсы эмоциялар, сезімдер адамды оптимисттік көңіл-күйге бағыттасып оның жігері белсенділігін дамытады).
- Барлық психикалық қасиеттерінің жоғары деңгейде дамуы: қабыддауы, қимылы, есі т.б.
Сынып жетекшісінің білімдері үш компоненттен тұратын белгілі жүйені кұрауға тиіс:
Тұлғаның және балалар ұжымының даму ерекшеліктері туралы білімі;
Психологиялық - педагогикалық білімдері;
Жалпы білімдері (адамның тұрмыс-тіршілігінің әр саласына қатысты білімдер).
Сынып жетекшісінің икемдері мен дағдылары: диагностика, жобалаушылық, практикалық, бағалаушылық, рефлексивтік.
Әдебиеттер:
1. Зверев В.И. Диагностика и экспертиза педагогической деятельности аттестуемых учителей. Москва, 1998.
2. Коломинский Я.Л. Психология детского коллектива: система личностных отношений. Минск,1984.
3. Фридман Л.М., пушкина Т.А., Каплунович И.Я. Иучение личности учащегося и ученических коллективов. Москва, 1988.
4. Караковский В.А., Новиков Л.И., Селиванова Н.А. Воспитание? Воспитание… Воспитание.
5. Кукушин В.С. Теория и методика воспитательной работы. Ростов на-Дону, 2002 г.
7-дәріс
Оқушылар ұжымын қалыптастырудағы тәрбие жұмыстарының ерекшеліктері
Жоспары:
1. Мектептің және сыныптың тәрбие жұмысы жүйесінің өзара байланыстылығы
2. Сынып жетекшісінің тәрбиелеуші ортаны ұйымдастыру және дамыту әрекеті
3. Балалар ұжымында жеке оқушымен жұмыс істеу әдістемесі
4. Дарынды және педагогикалық тұрғыдан қараусыз қалған балалармен тәрбие жұмысы
Тұлға мен ұжымның дамуы - өзара байланысты, бірін-бірі толықтыратын процесс. Адам табиғатпен және өзін қоршаған адамдармен қатынастар жүйесінде өмір сүреді және дамиды. Байланыстардың молдығы тұлғаның рухани байлығын анықтайды, ал байланыстар мен қатынастар молдығы адамның қоғамдық, ұжымдық күшін көрсетеді.
ұжым – кез келген ұйымдасқан адамдар тобы;
ұжым – жоғары ұйымдасқан топ.
Ұжым тәрбиеленушілердің ұйымы ретінде бірнеше маңызды белгілермен анықталады:
ұжым – басқа ұжыммен байланыста болатын қоғамның бір бөлігі;
жалпы әлеуметтік маңызды мақсат болуы, ұжым мақсатының қоғамдық мақсатпен сәйкес келуі;
ұжымның барлық мүшелерінің ортақ мақсатқа бағытталған іс-әрекет жасауы;
ұжым мүшелерінің бірлігі және әрқайсының өзіндік пікірі болуы;
ұжым мүшелерінің өз араларындағы міндеттерді белгілеуі және оларды мұқият орындауы;
ұжым мүшелерінің арасында өзара жауапкершілік, көмек және жолдастық, қайырымдылық қарым-қатынас болу.
Ұжым іс-әрекетте үнемі дамып отыратын, әрі іс-әрекетті қажет етеін әлеуметтік организм.
Мақсатты бағытталған оқу-тәрбие жұмысы жағдайында балаларда ұжымдықты дамытудың қажеттілігін А.В.Луначарский, Н.К.Крупская, А.С.Макаренко, С.Т.Шацкий, т.б. көрнекті педагогтар мен қоғам қайраткерлері насихаттады.
А.С. Макаренконың идеяларын кейін В.А:Сухомлинский өз тәжірибесі мен зерттеу еңбектерінде одан әрі дамытты.
Кейінгі жылдары зерттеу жұмыстары тәрбиелік ұжымдарды тиімді ұйымдастыру, құру, ұжымдық іс-әрекетті ынталандыру принциптері мен әдістерін жасау, ұжымның тәрбиелік қызметінің дамуы, т.б. бағыттарда жүргізіліп келеді.
Тәрбиелік ұжымның қазіргі кездегі тұжырымдамасы (Т.А.Куракин, Л.И.Новикова, А.В.Мудрик) ұжымды қоғамның өзіндік моделі ретінде қарастырады. Ал балалар ұжымы қоғамның бүгінгі күнгі қатынастары мен оның болашақтағы даму тенденцияларын көрсететін қоғам моделі ретінде көрсетіледі.
Балалар ұжымы – балалардың әлеуметтік тәжірибе жинақтайтын негізгі база болып табылады. Тәрбиеленуші тәжірибені отбасында, ұйымдаспаған мектептен тыс жағдайда құрдастарынан, жолдастарынан, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы, кітап оқу, т.б. ақпарат көздері арқылы жинақтайды. Тек ұжымда ғана оны меңгеру арнайы жоспарланады және бағытталады. Адамдардың еңбек іс-әрекетін ұйымдастыруда оның ролі өте жоғары. Сонымен бірге ол балаларға дене және көркемдік потенциалдарын іске асыруға мүмкіндік береді.
Бала тұлғасын дамытудағы ұжымның ролі оның өмірлік іс-әрекетті демократиялық тұрғыдан ұйымдастыруды практикалық жағынан игеруге мүмкіндік беруінде. Педагогикалық жағынан дұрыс бағытталған ұжым әлеуметтік құнды тұлғаның қалыптасуына және оның дербес ерекшеліктерін көрсетуіне жағдай жасайды.
Балалар ұжымын қалыптастыру кезеңдері, заңдары. Ұжым дамуы және құрылуы ұзақ әрі күрделі процесс. Ұжым болып қалыптасуы үшін топ бірнеше кезеңдерден өтуі керек. Педагог ғалымдар оның бірнеше жіктеуін көрсетеді. А.С.Макаренко ұжымның құрылуы мен дамуын кезеңдеуде талапты басты көрсеткі етіп алады.
А.С.Макаренко бойынша ұжымның даму кезеңдері
Кезеңдер Сипаты
Бірінші кезең Тәрбиеленушілерге тәрбиешінің талап қою кезеңі
Екінші кезең ұжым белсенділерінің ықпалы күшеюі
Үшінші кезең ұжымда қоғамдық пікір қалыптасуы
Төртінші кезең берік игерілген ұжым тәжірибе арқасында оқушының өзіне талап қоюы, адамгершілік нормалады сақтау оның қажеттілігіне айналуы
Л.И.Новиканың ұжымның қалыптасуын кезеңдеуі
Бірінші кезең Ұжымның бірігу кезеңі
Екінші кезең Ұжымның барлық оқушыларды тәрбиелеу құралына айналуы
Үшінші кезең Әлеуметтік тәжірибені түзету және әр тәрбиеленушінің шығармашылық даралығын дамытудың ұжымның қамқорлығына айналуы
Ұжым дамуының барлық кезеңдері мен сатыларында үлкен және кіші дәстүрлер қалыптасып, нығаяды. Дәстүрлер мінез-құлықтың жалпы нормаларын қалыптастырады, ұжым өмірін жандандырады.
Үлкен дәстүрлер – бұл үлкен жаппай өткізілетін шаралар, олрды дайындау балаларда өз ұжымы үшін мақтаныш сезімін, ұжым күшіне сенімін, қоғамдық пікірді сыйлау сезімін тудырады. Кіші, күнделікті қолданылатын дәстүрлер өз көлемі, аясы жағынан аз ауқымдықамтыса да олардың тәрбиелік маңызы өте жоғары.
А.С.Макаренко жеке адам тәрбиесінің қоғамдық бағыттылығы тұрғысынан ұжымның кейбір сапасын, яғни белгілерін көрсетеді:
1. Ұжым тәрбиенің мақсаты және объектісі, жеке адам ұжымнан тыс дамымайды;
2. Ұжым адамдарды жалпы мақсатқа, еңбекке және еңбекті ұйымдастыруға біріктіреді;
3. Ұжым барлық ұжымбармен табиғи байланысты қоғамның бөлігі;
4. Ұжымның өзін-өзі басқару органдары мен органдары – ұйымдастырушылары болады.
Әрбір ұжым – топ, бірақ әрбір топ ұжым бола алмайды. Ол контактілі және негізгі болып екіге бөлінеды. Контактілі ұжым – ұжым белгілері бар бастауыш топ. Негізгі ұжым – бұл контактілі ұжымдардың бірлестігі. Мысалы, контактілі ұжым – бұл студенттер тобы, ал негізгі ұжым – факультет, т.б.
Оқушылар ұжымын қалыптастыру мен нығайтуда аса маңызды мәселелердің бірі – ұжым алдындағы мақсатты – перспективаны таңдау. Оны үшке бөліп қарастыруға болады:
1) Жақын перспектива – бұл күнделікті өмірде пайдаланылатын жеке адамды әр түрлі іс-әрекетке ынталандыру, қызықтыру. Оған жарыс, саяхат, т.б. жатады.
2) Орта перспектика – бұл перспективаға жыл сайын өткізілетін көрмелерге, сайыстарға қатысу, лагерге бару, т.б. жатады.
3) Қашық перспектива – бұл ұжымның немесе жеке адамның бір істі ұзақ мерзімде орындауға талаптану мақсаты. Оған келешекте білім алу, мамандық таңдау, т.б. жатады.
Осы перспективаларды оқу және тәрбие барысында тиімді пайдалануда әрбір мұғалім оны баланың, сыныптың, мектептің пайдасы үшін таңдап ала білуі, екіншіден, оқушылардың жас ерекшеліктерін және жалпы дайындық деңгейін есепке ала білуі керек.
Ұжымдық іс-әрекеттегі педагог пен оқушылардың өзара әрекеттері Педагогика ғылымында оқушылар ұжымын ұйымдастыру қажеттілігін, оның тәрбиелік қызметін ашуды негіздеу ғана емес, оны жасаудың теориялық негізі де бар. Ұжым тәрбиелік ықпал жасауы үшін оның дамуы, ілгері жылжуы керек. Балалар ұжымы бір орнында тоқырап қалмайды, даму, ілгері жылжу – ұжым өмірінің заңы, бұл жерде қозғалыстың себебін, даму мүмкіндігінің сырын ашып алған дұрыс.
Мұндай психологиялық күш – болашақ үміт дүниесі. Адамның болашаққа ұмтылуы, өмірге үміт артуы адам мен ұжым дамуының маңызды сәттерінің бірі. Педагогикалық тұрғыдан болашақ үміт дүниесі деп тұтас ұжым, балалар тобы, баланың тұлғалық мәні дамуының ішкі қажеттіліктерін қанағаттандыратын,ұжым мүшелерінің даму деңгейіне, олардың жас және дербес ерекшеліктеріне, қоғам талабына сай келетін міндеттерді, мақсаттарды, істерді түсінеміз.
Мектеп тәжірибесі болашақ үміт дүниесін алға қоюдың төмендегідей екі жолы бар екенін көрсетеді:
1. оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеріп, мұғалімнің өзі олардың алдына болашақ үміт дүниесін міндет етіп қояды және міндетті шешудің жолдарын көрсетіп, балаларды еліктіреді;
2. өздеріне болашақ үміт дүниесі ретінде алға қойған мақсатқа жету жөніндегі оқушылар бастамасын мұғалім қуаттап, оған жету жолдарын табуға көмектеседі.
Болашақ үміт дүниесін ұйымдастырудағы негізгі әдістемелік тәсіл – нақты мақсатқа жету жолындағы күреске балаларды даярлау. Ол даярлыққа болашақ үміт дүниесіне жетуге көмектесетін жоспарды, жобаны, ұсыныстарды талқылау мен одан туындайтын ұйымдық және практикалық жұмыстар кіреді. Бұл жұмыс – тәрбие ұжымын біріктіру барысындағы ең маңызды кезең. Ортақ іс-әрекетке барлық оқушылардың қатысуын қамтамасыз ету керек. Ұжым мүшелеріне тапсырмаларды орынды бөлу – балаларды еліктірудің, ұжым істеріне қатынастырудың негізгі жолы. Кез келген іс баланың ақыл-ойын ғана емес, оның сезіміне әсер ететіндей болуы керек.
Белгіленген болашақ үміт дүниесі жүйелерін жүзеге асыруда әсіресе сынып жетекшісінің үлкен ұйымдастырушылық жұмысы қажет.
Балалар ұжымын педагогикалық басқарудың практикасында келеі маңызды ережелері қалыптасқан:
1. педагогикалық басқаруды балалардың өзіндікке, тәуелсіздікке табиғи ұмтылысымен, өзінің инициативасы мен өзіндік іс-әрекеттерін көрсетуге тырысуымен үйлестіру;
2. ұжым – ылғи даму үстінде болатын дамымалы жүйе болғандықтан, оны педагогикалық басқару да үнемі өзгерсіке түсіп отыруы керек. Яғни ұжымның даму сатысына қарай педагог та өз тактикасын өзгертіп отыруы керек;
3. ұжымдық тәрбиеде жоғары жетістікке жету үшін жетекші осол ұжымда жұмыс жасайтын басқа педагогтарға сүйенуі, ұжымды жалпы мектептік әрекетке, басқа ұжымдармен қатынасқа итермелеуі қажет;
4. формализмнен аулақ болу, уақыт өткен сайын ұжымдық тәрбиенің мақсаты мен міндеттерін қайта құру;
5. ұжымда ортақ пікір қалыптастыру, өзара көмек, бір-бірінің пікірін сыйлауға үйрету;
6. ұжымдық тәрбиені демократияландыру, бақылау жүйесін жетілдіру;
7. ұжымда тұлғарарлық қатынастардың дұрыс дамуына ықпал жасау;
8. оқушыларға жүктелетін міндеттерді олардың қызығушылықтарына, қабілеттеріне сәйкестендіру;
9. ұжым ішінде стихиялы қалыптасатын қатынастарды тудыратын факторларды бақылау;
10. оқушылар арасындағы қатынастарды жақсарту мақсатында уақытша ұжымдар қалыптастыру;
11. балаларды жаңа қарым-қатынасқа тартатын ұжымдық іс-әрекеттің сипаты мен түрлерін өзгерту.
Сонымен бірге ұжымды басқаруда мына жайларды еске алған жөн
1. ұжым мүшелері тең құқықты болады;
2. басқарушы міндетін орындаушы ұжым мүшесі тарапынан балаларға қысым жасалмайды;
3. жауапкершілік пен өзара тәуелділік жүйесінде жалпы істі орындаудың барысында әр түрлі бейімделушілікке жол берілмейді.
Ұжым өмірінде гуманистік қатынастар ерекше орын алады, оның негізгі белгілері мынадай:
1. сергектік стилі – ширақтық, белсенділік, қайырымдылық, ұжым мүшелернің достық бірлігі, бір-біріне ілтипатты болу, өзара жәрдем беру;
2. балалар арасында бақталастық, өз қамын көздеушілік, тұйықтық, бөлектенушілік, лидерлік болмауы керек;
3. басқа ұжымдарға жолдастық көмек беру, үн қосуға дайын тұру;
Мұндай гуманистік қатынас тек қана іс қатынасының көзі емес, ол ұжымда балалардың жеке байланыстарының дамуының құралы болады.
Ұжымда балалардың іс-әрекеті және қарым-қатынасы процесінде жеке адам аралық қатынастар жүйесін, өзара жауапкершілік пен тәуелділік қатынасын, сондай-ақ гуманистік қатынасты есепке алу балалар ұжымын басқарудың жемісті болуына әсер етеді.
Ұжым- қоғамдық мәні бар мақсат, мүдде, бірлескен іс - әрекеттін қарым- қатынас негізінде біріккен адамның қоғамдық тобы. Тәрбие ұжымы күшті тәрбиелік ықпал нәтижесінде пайда болған дамудың жоғарғы деңгейіндегі топ. Онда адамдар арасындағы қарым – қатынас қоғамдық тұрғыдан құнды боп табылатын және жеке тұлға үшін ерекше мәні бар бірлескен іс- әрекет мазмұнынан құрылады.
Тәрбие ұжымына тән белгілер:
1. Тәрбие ұжымы балалар өмірінің мазмұнын құрайтын, бірлескен іс - әрекетті, оқуды, еңбекті, қоғамдық саяси іс - әрекетті және қызығушылықтарына байланысты әртүрлі жұмыс түрлерін біріктіреді.
2. Тәрбие ұжымының нақты құрылымы болады.Мектеп ұжымы педагогикалық ұжым және балалар ұжымынынан тұрады. Балалар ұжымының ресми және ресми емес құрылымы болады.
3. Тәрбие ұжымының басқару органы жалпы жиын, оқушылардың әртүрлі ұйымдарының кеңесі болады.
4. Тәрбие ұжымдарының бар өмірі мен іс - әрекеті саналы тәрбиеге, режимді орындауға негізделеді.
5. Тәрбие ұжымдарына балалардың көңіл–күйін көтеретін жақсы қарым – қатынас стилі үстемдік етеді.
6. Еңбек ұжымдарын тығыз ынтымастық байланыс жасау,тәрбие үжымын жалпы халықтық іске араласу тәжірибелерін, еңбек дәстүрлерін байытады.
7. Тәрбие ұжымы үнемі дамуда болады.
Оның өмірлері мен іс - әрекетінің мазмұны күрделеніп құрылымы басқару органдарына жетілдіріліп отырады. Мүшелердің қоғамдық белсенділігі тәртіп деңгейі артып пайдалынатын дәстүрлер көбейеді және еңбек ұжымынын байланысы нығаяды. Сынып ұжымында оқушылардың өзін-өзі басқаруы: маңызы, принциптері, қызметтері. Оқушылардың өзін-өзі басқаруын дамытудың нәтижелі шарттары. Оқушылардың өзін-өзі басқаруы оқушылар ұжымында өзін-өзі басқарудың жоғары органы ретінде. Сыныпта оқушылар жиналысын ұйымдастыру және өткізудің әдістемесі.
Сынып жетекшісінің пән мұғалімдерімен өзара әрекеттесуі сынып оқушыларын тәрбиелеуші және дамытушы орта құрушы ретінде. Оқушылар ұжымымен жұмысында пән мұғалімдері және сынып жетекшісінің жалпы білімділік және тәрбиелік міндеттері.
Отбасы сынып оқушыларын тәрбиелеуші және дамытушы ортаны қалыптастырушы және баланың негізгі тәрбиешісі ретінде. Сынып жетекшісінің оқушының отбасымен ұйымдастыру – педагогикалық жұмысы. Ата-аналармен дәстүрлі және шығармашылық формадағы жұмыстар. Педагогтар, оқушылар және ата-аналадың өзара әрекеттесуін ұйымдастыру әдістемесі.
Балалардың ұйымдары мен бірлестіктері сынып оқушыларын тәрбиелеуші және дамытушы ортаны қалыптастырушы ретінде, олардың белгілері, қазіргі кездегі қызметтері. Балалардың бейресми ұйымдары мен бірлестіктері. Сынып жетекшісі және сынып оқушылары ресми және бейресми ұйымдары мен бірлестіктері.
Тәрбие ұжымын қалыптастыру әдістері.
1. бірыңғай. педагогикалық талаптар әдісі.
2. оқушылардың ұжымдық өз- өзіне қызмет көрсету әдісі.
3. жарыс.
4. оқушылардың өз - өзін басқару әдісі.
1-ші әдіс ұжым өмірін іс-әрекеттерінің негізгі нормаларын белгілеп, балалардың бәріне бірдей қойылатын талаптар жүйесін құрайды және мұғалімдердің, ата- аналардың, жұрттардың, балалардың тәрбие ұжымының, балаға ықпалын бір бағытта жүргізуді көзделді, оқушылардың міндет – құқықтарын нақтылай отырып, олардың бойларында саналы тәртіптін мінез – құлық мәдениетін қалыптастыруды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар тәрбие ұжымын қалыптастырудың алғашқы кезеңінде ерекше мәнге ие болады. Бұл әдіс тиімді болу үшін: 1- шіден мұғалім оқушы іс - әрекетінің кез – келген түрлерінің мазмұнына сай талапты анықтау керек. 2- шіден бұл талаптардың орындалуын ұжым өмірінде іске асырылуын ұйымдастырушылық тұрғыдан қамтамасыз ету керек.
2-ші әдіс –ұжым өмірі үшін қолайлы жағдай жасау үшін оқушыларды еңбек іс-әрекетіне араластырады, олардың бойында қоғам, меншікке дұрыс қарым – қатынасты қалыптастыруды көздейді және оқушылар іс - әрекетінің бар түрін қамти отырып оларды еңбекке сүйгіштікке, ұқыптылыққа, жауапкершілікке тәрбиелейді. Оқушылардың ұжымдық өз - өзіне қызмет көрсету түрлері:
- мекен-орындарын, территорияны жинау.
- мектеп асханаларына, киім сақталатын орындарына кезекшілік.
- мектеп құрал -жабдықты және мектепте жөңдеу жұмыстары, т.б.
2-ші әдістің тиімді болуының шарттары:
1. Оқушылардың бойында өз -өзіне қызмет көрсету дағдыларын, әдеттерінің болуы.
2. Оқушыларының керекті құралдармен, тұрмыстық құралдармен, материалдармен қамтамасыз етілуі.
3. Өз-өзіне қызмет көрсетудің ұйымдастыру барысында балаларды жалықтырып алмас үшін тәрбиелік мақсатты әртүрлі ойын элементтерін пайдалану.
3-ші әдіс – мектепте оқушылар ұжымының іс - әрекеттерін ұйымдастыруда және ынталандыруда септігін тигізеді. Дұрыс ұйымдастыратын жарыс балалардың шығармалық белсенділігін, ұйымшылдығын өз еңбектерінің нәтижесінде жауапкершілігін дамытады. Ортақ іске үлес қосу ынталарын арттырады. Жарыс мазмұнына қоғамдық пайдалы еңбек, оқушылардың қоғамдық іс - әрекеттері, спорттық сауықтыру іс - әрекетері, клубтық жұмыс жатады.
Жарысты табысты ұйымдастырудың шарттары.
1. Жариялылық бар оқушылар жарыстың шартымен, оның әр кезеңіндегі барысы,соңғы қорытынды нәтижелер туралы хабарлар болу керек.
2. Нәтижелерді салыстыру.
3. Озат тәжірибені қайталау мүмкіндігі.
4. Жарыстың барысын есепке алу, бақылау.
5. Математикалық және моральдық ынталандырудың үйлесімділігі.
4-ші әдіс – ұжымдық мақсатқа жету үшін балалардың өз бетінше шешімдер қабылдап, оны жүзеге асыруына іс-әрекеттер негізделеді. Жеке тұлғаға қатысты өз- өзін басқару мынадай функциялар атқарады.
- бейімділік (жеке тұлғаның қарым –қатынасын реттейді)
- интегративті (іс - әрекеттер ұжымдық және дербес түрлерінін сәйкесті мүмкіндік береді, іс нәтижелі болу үшін мұғалімнің, ата – ананың, балалардың күш-жігерін біріктіреді).
- болжау (диагностиканын рефлексия негізінде болашақтағы істерді анықтауға көмектеседі)
- басқару мәдениетті игеру – (ұжым үшін маңызды шешімдерді өз қалауы бойынша таңдауға мүмкіндігі болады, еркіндігі мен жауапкершілікті сезінуі) оқушының өз өзін басқаруың жүзеге асыруы үшін алдымен іс-әрекет мазмұның анықтап алып оны басқару құрылымның құруда және міндеттерді бөліп беруде басшылыққа алу керек. Ұжымның жалпы жиыны басқару органдарын сайлайды және олардың құзырлығын анықтайды. Әр оқушы белгі бір тапсырманы ала отырып өз міндеттерін олардың орындалу мүмкіндігін көре білуі тиіс.
Оқушылардың өз - өзін басқаруды ұйымдастыруда мына педагогикалық басшылық ерекше мәнге ие болады:
1. Мұғалімнің қандай органдарда құру және олар қандай қызмет атқару керектігін дәл көре білуі.
2. Оқушыларды жұмысты нақты ұйымдастыра білуге үйрету.
3. Мектепішілік құжаттарды ( өз- өзін басқару оргадары мен ұжымдар туралы ережелер, жауапты адамдарға араналған ескертпелер т.б.) дайындау.
.Мұғалімнің тәрбие ұжымын ұйымдастыру шеберлігіне тән белгілері:
1. Ұйымдастыратын істердің білгірі болуы.
2. Ортақ істердің келешегін көре білуі.
3. Нақты негізгі міндеттерді анықтай білу.
4. Балаларды, олардың қабілеттері мен мүмкіндіктерін жақсы білу.
5. Ұйымдастыратын істердің материалдық, технологиялық тұрғыдан жабдықтарын ойластыру.
6. Орындалған жұмыстың барысын дұрыс есепке алу және бақылау,нақты қорытындылар шығару).
Тәрбие жұмысының табысты болуы үшін жанұя мен мектеп әрекетінің бірлігі принципінің де үлкен маңызы бар, өйткені мектеп беретін тәрбиеге қарсы ықпалдар жанұядан жиі шығады. Мектеп болса, тәрбиеде бірлікке ұмтыла отырып, қарсы әрекет ететін ықпалдарды әлсіретуге н/е жоюға тырыса отырып, жанұяға ықпал ете алады және ықпал етуге тиіс.
Қорытындылай келгенде тәрбие жұмыстарына талдау жасау және оларды жоспарлау мақсаттары үшін жеке қасиеттерді, сондай-ақ тәрбие принциптерін саралауды қарастыруға жол берілгенімен, тәрбие процесінің бір тұтас және кешенді болатынын: адамның жеке басы оның барлық қырларымен, көріністерімен бірлікте дамитынын және қалыптасатынын, оның барлық қасиеттері өзара тығыз байланыста және бір біріне тәуелді болатынын тағы бір атап өткен жөн.
Сынып жетекшісі оқушылардың ата-аналарымен сол сыныпта сабақ беретін мұғалімдер ұжымының өкілі ретінде, оқушылардың бас тәрбиешісі ретінде қарым-қатынас жасайды. Ол оқушыларға үйінде қандай ықпал жасалатынын білу үшін, оған теріс ықпал жасалатын болса, дер кезінде көмек көрсету үшін, тіпті бұл баланың тәрбиесі мен дұрыс өсуіне қатерлі болса, оны қорғау үшін оқушылардың жанұяларын жете білуге тиіс.
Сынып жетекшісі балаларын тәрбиелеуде жанұяға көмек көрсету үшін күн тәртібі, сабақ дайындау, үй жұмысына араласу және басқалары жөнінде мектептің оқушыларға қоятын талаптарымен таныстырады. Ол мектеп пен жанұя талаптарының біркелкі болуын қамтамасыз етуге күш салады.
Ата-аналар үшін тәрбиенің жеке мәселелері жөнінде үздіксіз лекциялар оқылып, мұнда оқыту, адамгершілік, еңбек, эстетикалық тәрбие беру, балалардың денсаулығын жақсарту міндеттерін шешуде жанұяның мектепке көмек көрсетуінің жолдары мен әдістері туралы айтылады. Лекциялар мен баяндамалар сынып жетекшісінің оқушылардың ата-аналарымен жеке-жеке өткізілген әңгімелерімен толықтырылып, сол әңгіме барысында оқушы жөнінде өзінің байқағандарын анықтайды, өзінің күдіктерін, аса маңызды мәселелерді айқындайды, балаларына дарыған нақты қасиеттерді дамыту жөнінде ата-аналарға кеңес береді, баланың мінезіндегі кейбір мұқият назар аударуды талап ететін ерекшеліктерін атап көрсетеді.
Кейбір жанұялардың материалдық жағынан тапшылықта екені мәлім болса, сынып жетекшісі мектептің ата-аналар комитеті арқылы мемлекеттің осы мақсатқа бөлген қаржысынан оларға материалдық көмек көрсетуді өтініш ете алады.
Педагогика тарихында, оның ішінде ата-аналар қауымын мектепке көмек көрсетуге кеңінен тарту болған. Онда:
ата-аналар мектепке кезекші болған;
жекелеген оқушылардың тұрмыс жағдайымен танысқан;
төменгі сынып оқушыларына мектепте тамақ беруді ұйымдастырған т. б.
шараларға көмектескен сондай-ақ
мектептегі үйірмелерді басқарған;
экскурсиялар ұйымдастырған;
мамандықпен таныстырған.
Сонымен сынып жетекшісінің оқушылардың ата-аналарымен жүргізетін жұмыстарының негізгі ұйымдасқан түрлері:
- оқушылардың жанұясында болып, үйінде әңгімелесу;
- ата-аналарды мектепке шақырып, жеке әңгімелесу;
сыныпта ата-аналар жиналысын үздіксіз өткзіп тұру;
ата-аналар белсенділерімен жұмыс жасау;
ата-аналардың ашық күндерін өткізіп, педагогтік ақыл-кеңес алу үшін мектепке келген ата-аналармен сынып жетекшісінің әңгімелесуі, т. б.
Мектепте оқушылардың ұйымдарға өту жөнінде ата-аналарға күні бұрын хабарлау керек, өйткені олардың өздерінің жастық шағы, туралы баяндауы оқушы үшін тәрбиелік мәні зор (пионерге өтуді үйде атап өту).
Жанұядағы жоғары сынып оқушылары үшін тәрбиенің негізгі бағыты – оқушыларды өздерінің жанұясын құруға даярлау. Бұл іске сынып жетекшісі, дәрігер кеңесі де қажет етіледі.
Жыныстық тәрбие тақырыбында әңгіме өткізу қажет.
Жанұя құрудың негізінде көмек ретінде істелетін еңбектің тәжірибесі қаншалықты пайдалы болғанымен бұл салада үйде ата-аналардың істеткен еңбегінің тәжірибесі одан да құнды. Балаларды үй шаруасына жұмсаудың өзі де өте маңызды.
Үй жұмысын атқарудан босаған жігіттер мен қыздар өз бетімен үйдегі тұрмыс шаруашылығын атқаруға моральдық жағынан да, практикалық жағынан да мүлдем икемсіз болып жүр. Үй жинау, кір жуу, азық-түлік сатып алу, тамақ дайындау сияқты күнделікті тұрмыстың қам-қарекеті өмірді жаңадан бастаған жас жұбайлардың албырт, әлі шыңдалмаған сезімін қайтарып, салын суға салады.
Бұл мәселелер тек қана жанұя көмегімен және жанұя арқылы шешуге болады.
Моральдық кодекстің қағидасының бірі - жанұяда өзара құрмет көрсету, балаларды тәрбиелеу туралы қамқорлық- ең алдымен, жанұя ұғымының біздің қоғамымыздың жанұя құрылып отырған жаңа принципиальды негіздердің мән-жайын, балаларды тәрбиелеудегі жанұяның ролін анықтап алуды көздейді. Мұнда бүтін бірқатар жеке мәселелерді нақтылы анықтап түсіндіріп, ажыратуға тура келеді. Жоғары сыныптың оқушыларының назарын оларды жеке өз жанұясын құруға әзірлік мәселесіне бағыттауға болады.
Осының нәтижесінде оқушылар біздің қоғамымыздағы жанұяның зор ролі мен маңызын түсінуе, балаларды тәрбиелеу жолындағы ата-ананардың жауапкершілігі туралы, өз жанұясын құруға моральдық әзірліктің қажеттігі турлы және жанұядағы кемшіліктер мен кінәратты құбылыстарды түзетудегі жұртшылықтың ролі туралы біліп алуға тиіс.
Әдебиеттер:
Педагогика: Учеб. Пособие для студентов пед. ин-тов / Ю.К.Бабанский, В.А.Сластенин, Н.А.Сорокин и др.; Под ред. Ю.К.Бабанского. – 2-е изд., доп. И перераб. – М., Просвещение, 1988. – 479 с.
Педагогика. Педагогикалық институттардың студенттеріне арналған оқу құралы. /Т.А.Ильина. “Мектеп” баспасы, Алматы 1977
Лихачев Б.Т. Педагогика: Курс лекций / Учеб. Пособие для студентов педагог. Учеб. Заведений и слушателей ИПК и ФПК. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: Юрайт, 2000. – 523 с.
Подласый И.П. Педагогика. Новый курс: Учебник для студ. Пед. вузов: В 2 кн. – М.: Гуманит. Изд. Центр ВЛАДОС, 1999. – Кн. 1: Общие основы. Процесс обучения. –
8-дәріс
Сынып жетекшісінің қиын балалармен жұмыстарының жүйесі
Жоспары:
„Қиын балалар“, „девиантты балалар“, „проблемалы балалар“ ұғымдарының мәні.
Мектептен тыс ұйымдармен өзара әрекеттестік.
Қиын балалардың отбасындағы беріктігі және өнегелі отбасында өнегелі ұрпақ тәрбиеленетіні сөзсіз. Қиындықты шешудің негізгі жолы-отбасында қарым-қатынастарды орнату. В.Сухомлинский тәрбиені отбасы жағдайын зерттеуден бастайды. Ол баланың сабақ үлгерімінің жақсаруымен қоса денсаулығының мықты болуына ,ой-өрісінің кеңеюіне көңіл бөлді және балалардың 3-4 сыныптарға деиін бірқалыпты ,тәртіпті болып келіп, 4-сыныптан кейін бастайтындығын түсіндірді. Ересек кезең – бала тәрбиелеудегі ең қиын кезең екендігін айта келіп, ата-аналарды балалармен сырласуға шақырады.
Отбасының қоғам мен мемлекет, тіпті күллі адамзат алдындағы атқаратын  қажеті сан қырлы . «Отан отбасынан басталады» десек, адам тәрбиесі –Отанды сүю, өмірге құштарлық , сұлулықты тану бала бала кезден  жанұяда басталатыны баршаға аян.
А.С. Макаренко: «Тәрбие –баламен сөйлесумен, оған ақыл-кеңес берумен ғана шектелмейді.Тәрбие-тұрмысты дұрыс ұйымдастыра білуде, балаға әркімнің өз жеке басы арқылы үлгі -өнеге көрсетуінде»,-деген ғой.Баланы жас кезінен бастап сыйлап,қадір-қасиетін ,ар-намысын бағалап, дұрыс сөйлеп, дұрыс қарым-қатынас жасаған абзал.
Баланың айтайын деген өтінішін ,ақылдасқысы келген мәселесін ата-анасы тыңдап, ақыл-кеңес беруі керек.
Ата-ана отбасындағы үлкендерді сыйлап, құрметтесе ,кішілерге қамқор болса, бала да сондай болуға ұмтылады.Баланың тәрбиелі болып өсуіне берекелі отбасының әсері мол екені белгілі.
Л. Керімов қиын балалар тәрбиесі мәселесіне арналған зерттеулерінеде  «қиын» оқушыны зерттеуді, ең алдымен, отбасынлағы тәрбие жағдайын білуден бастауды ұсынады.Баланың жетіліп қалыптасуында отбасының орны ерекше екенін түсіндіре келе, оұушыға қиын атануға алып келетін ата-аналардың балалармен ,мұғалімнің оқушылармен қарым-қатынасындағы бірнеше кемшіліктерді көрсетіп берген.Бұл қиындықты шешудің негізгі бірден-бір жолы-отбасындағы ізгілікті қарым-қатынастарды орнату .
Баланы дұрыс тәрбиелеу үшін отбасы қоғаммен тығыз байланыста болуы керек.Ғалым-педагог И.Гребенников отбасы қызметін 5 топқа бөледі:ұрпақжалғастырушылық, экономикалық, тәрбиелік, қарым-қатынастық және бос уақытты демалуды ұйымдастыру.
Демек,отбасында ата-ана осы қасиеттерді барынша бірігіп,жақсы ұйымдастыра білсе және педагогикалық жағынанбілімлі ,психалогигалық әдіс-тәсілден хабардар болса,отбасындағы ахуал ерекше болмақ.
М.Жұмабаев «Педагогика» ғылыми еңбегінде «жас бала –жас бір шыбық, жас кезінде қай түрде иіп тастасаң,есейгенде сол иілген күйінде қатып қалмақ» деп түйін жасайды.
2. Қиын балаларды тәрбиелеудегі ұстанымдар.
Оқушының жан-жақты тәлім-тәрбие алуға ,олардың ішкі қасиеттерін анықтап, дарынын шыңдап,сол арқылы өздері көздеген тәрбие бұлағына жағдай жасауымыз қажет.
Оқу-санқырлы рухани өмірдің тек бір ғана құрамды бөлігі.Егер ұжым ішінде идеялық,азаматтық, интеллектуалдық, еңбектік,эстетикалық қарым-қатынастар болған жағдайда оқушылартолық мәнді рухани өмір сүре алады.
Тәрбие күшіне ену дегеніміз- өз жұмысына ,ісіне сену.Себебі,нағыз сенім бар жерде ғана,нағыз талашылдық ,еңбек тәртібі болады.
Қазіргі жас ұрпақтардың –болашақтағы еліміздің ертеңі болып табылатын балалардың сана-сезімін,мінез-құлығын,ақыл-ойын дамыту үшін өзін-өзі басұаруды нығайтып,ұжымдық шығармашылық істерге дағдыландырудың  тәлім-тәрбиелік маңызы үлкен.
Мектепте оқудан тыс уақытта оқушының таңдауына сәйкес келетін,олардың қабілеті мен ішкі қажеттілігін қамтамасыз ететін іс-әрекеттерді ұйымдастыру көзделеді.Соған сай олардың қабілетін ашуға  мүмкіндік туғызатын спорт,дене еңбегі,қолөнер,техникалық шығармашылық,т.б.іс-әракетті үйрету үйірмелері  мен секцияларұйымдастырылады.Әр оқушы кез-келген үйірмеге ,секцияға,клубқа өз жүрегінің қалауымен қатынасып, өзінің жеке басына тән қасиетін,яғни өзіндік «менгің» басқаларға танытуға мүмкіндік алады.
Әсіресе,ұстазбен оқушының өзара түсіністігі ,оқушыға сенім көрсету, іс-әрекетке ерік беру,көтермелеу,адамгершілік қасиеттерін танытуда, өзін-өзі тануға,өзін-өзінтәрбиелеуге жағдай туғызу.
Ең бастысы,тәрбие ісінің нәтижесін бағалап,оны іске асырудың сұрақ-жауап, дәстүрлі бағалау,ұстазбеноқушының пікірлесуі арқылы іске асыру.
Қиын оқушылардың пайда болуына себепті факторлар.
1) Отбасы тәрбиесінің дұрыс ұйымдастырылмауы, яғни тұрмыстағы ұрыс – талас, даужанжал, баланың табиғи  психологиялық ерекшеліктерін ескермеу, ата – ананың біреуінің болмауы, т. б. Жағдайлар себепті болады.
Қоғамдық ұйымдар мен жұртшылықпен жүргізілетін жұмыстың әсіресе, оқушылар тұратын микроаудандарда күрт төмендееуі. Қиын балалардың пайда болуына бірден – бір себепті болатын және жағымсыз жағдай туғызатын – отбасы тәрбиесі. Оның басшылары: баланың күнделікті жүріс – тұрыстарын қадағаламау; оның көзінше арақ – шарап ішу, дау – жанжал, ұрыс – керіс туғызу. Екіншіден, тәрбиенің көзі, баланыкиіндіру, тамақтандыру, мұң – мұқтаждын қамтамасыз етуідеп санаушылық. 
Жастайынан еңбектену әдет – дағдыларынқалыптастырмау, баланың жан дүниесіне көңіл аудармау, отбасындағы ажырау және жаңа адамның отбасы мүшесі болып етуіне себеп болады. Мысалы: зерттеулердің қорытындысы дәлелденгендей тәртібі нашарлаған оқушылардың көбі ата аналардың моральға жат қылықтарымен өз балаларына теріс әсерлер жасаған. Баланың тәрбиесіне кері әсер ететін келеңсіз жағдайларда (ұрыс – керіс, дау – жанжал), бірін – бірі сыйлау сияқты қасиеттердің сезбейтіндігі аян. .
Қиын балалардың жұмыс істеудің негізгі шарттары:
1) Әрбір қиын баланы жан – жақты зерттеп, мінез – құлықтарының бағыт – бағдарын айқындау, оның ішіндегі адамгершілік типтегі қасиетін іріктеп алу.
2) Әрбір оқушының адамгершілік сынды тәжірибелердің құра біліп, соның негізінде тәртіпті, айналасындағы өмірге көзқарасты, ұжымдық қарым – қатынас дағдыларын қалыптастыруды ұйымдастыру.
3) Әрбір жеке тұлғаның ерекшеліктері мен мүмкіндіктеріне және творчестволық талап – тілектеріне орай, қабілеті мен икемдектерін дамыту, қоғам жұмыстарына қатыстыру.
4) Кейбір қиын оқушылардың оқу – тәрбие процесінде ұжымдық өмір қарым – қатынастарында ұсқынсыз ауытқушылықтар болса, деп кезінде өол үшін беріп, одан сақтандыру, оны туғызатын әрекеттерді жою. Әңгімелеу оқу – тәрбие процесінде ең қажетті құралы. Оқушының жеке басына түскен жағдай, оны ортаға салуға болмайтындай болса, онда мұғалім тәжірибелі педагог баламен жеке сырласу арқылы көздерін жеткізеді.
Қиын балалармен тәрбие жұмыстарын жүргізу кезінде таланттар қойылуы қажет. Одан педагогикалық тәжірибелерге сүйене отырып, әрбір оның баланың бейім қабілетіне, мінез – құлқына сай онды шығармашылық қасиеттерін ұйымдастырып отыру қажет. Қиын балалрмен жұмыс істеудің тағы бір әдісі – олардың, көшен, жолдастарымен жағымсыз байланыстарын үду. Осы әдісті іс жүзіне асырудың бірнеше жолдары бар. Соның бірі тұрақты мектебін ауыстыру, мектебін алмастыру, Сондай – ақ ата – ана, мектеп инспекция қызметкерлерінің күшін біріктіре отырып, көшенің жолдастарының теріс ықпалдарынан бөліп әкету қажет. Сонымен бірге қиын баланы тәрбиелеуде моральдық тұрғыдан әсері әрекет ету.
Сонымен бірге қиын баланы тәрбиелеуде моральдық тұрғыдан әсерлі әрекет ету. Қиын баланың әрбір теріс қылығын, істерін, тәртіпсіздігін т. б. Оқушының арына тигізбей айыптаса, бұл істер өз нәтижесін береді.
Тағы бір әдіс – қиын баланың бағдарын, мақсаты мен міндетін қайта құру. Бұл әдістің құндылық мәні – оқушы қателігін түсіну өзін - өзі тәрбиелеудің бағдарламасына колма береді. Мектептегі нерв жүйесі нашарлаған қиын балалармен тәрбие жұмысын жүргізу көптеген қиындықтар туғызады. Өйткені, әрбір оқушының өзіндік ерекшеліктері мен қатар, сырқаттарына байланысты өзгешіліктері бар. Ескеретін мәселелердің, бірі қиын оқушыларды тәрбиелеу процесіндегі әдістік – тәсілдерді әдістемелік жағынан қолданудағы тәрбиелеу жүйесінің кезеңдері:
-  дайындық кезеңі;
-  қиын баланың тәртібінің төмендеуіне себепті болған жағдайларда аңықтау;
-  екінші кезең – қиын оқушылар мен көрші жора-жолдастары арасындағы байланыстырудың дәрежесін тереңдігін аңықтау.
Үшінші кезең өзгеріс кезеңі. Көптеген қиын оқушылардың ішкі жан дүниесінде өзгерістер тұл бастайды. Жеткіншіліктердің мінезіндегі теріс қылықтар, әдет дағдылар мен қалыптаса бастаған жаңа адамгершілікті сапалардың  арасында күрес басталады. 
Соңғы кезең бекіту кезеңі, ірбір қиын оқушы мінез құлқындағы адамгершілік мәнді өзгерсітер болған сайын, өзін - өзі тәрбиелеуге  талаптанып, оңды қасиеттерді дамытады. Қиын балаларды қайта тәрбиелеу, алдын ала олармен бірге атқарылатын іс шараларын мектеп ұжымдар мен жұртшылық нақты аңықтап, оларды дұрыс жолға түсіндіре отырып, аяқтай күрес жүргізулері керек.
Халықтық педагогиканы оқыту үрдісінде пайдалана отырып, ұлттық тәрбие беруде жеткіншектерге тілі мен әдебиетін ,тарихы мен өнерін қастерлеп, салт-дәстүрін меңгерту-оқушыға қажет.
Халқымыздың рухани мұраларының бірі-салт-дәстүр. Сол арқылы ұрпаққа адалдық, ақыл-ой, еңбек, эстетика, отбасы тәрбиесіне байланысты тәлім-тәрбие беретіні ежелден белгілі. Жасөспірімдерді, нашақорлықтан, ұрлықтанарашалауда, олардың санасына кісілік, адамгершілік қасиеттің рухын ұялатуға берері көп Ата-бабаларымыз әдептілігімен, өнерпаздығымен отбасы мүшелерінің бір-біріне дегенөзара достық қарым-қатынасымен, ерең еңбегімен балаларына үлгі өнеге көрсеткен. Тілі енді шығып келе жатқан нәрестенің дұрыс анна тілінде сөйлеуіне де зор мән берілген,әртүрлі жаңылтпаш, мақал-мәтелдер үйрететін,ерптегілеп айтып беретін ата-аналарының «Бала біздің болашағымыз» деп қарауы болашақ ел ұрпағының жақсы адамзат болып өсуіне зор ықпалы тигізері анық.
«Елдің көркі тіл десек, тілдің көркі сәби ме деп қаласың», -деп Қ. Мырзалиев тегін айтпаған. Сондықтан отбасы мүшелері арасында жақсы қарым-қатыныс қалыптасқан болса.олар өз анна тілінде сөйлесе, ол жанұяда мәдениетті азамат өсіп шығатыны сөзсіз.
Бүгінгі ХХІ ғасыр талабында Жан-жақты ел тарихын жетік білетін , заман талабына сай азаматтарды тәрбиелеу-басты міндет.
 
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Қазақстан мектебі.   2002 ж. №1
2. Мектептегі сыныптан тыс жұмыстары. 2007 ж. №5
3. М.Жұмабаев «Педагогика»
9-дәріс
Дарынды балалармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарының жүйесі
Жоспары:
1. «Дарын» ұғымына сипаттама.
2. Дарынды балалармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарының жүйесі
ХХІ ғасыр – бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат – ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан  тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, ізденімпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек.
         Баланың белгілі бір іс -әрекетке белсенділігі жас кезінен байқалады. «Дарындылық» термині «дарын» сөзінен шыққан, адамның ерекше қолайлы ішкі алғы шарты дегенді білдіреді. Дарындылық білім беру, тәрбиелеу жұмысының әсерінен ғана емес, балалардың өз қүштерін жүзеге асыру кезінде ғана дамиды.
          Мұғалім ретінде оқу мен тәрбие саласындағы аса маңызды міндет – талабы таудай дарынды жеке тұлғаны іздеп тауып, оны жетілдіріп шығару. Ал мақсаты – тәрбие мен білім халықтық бола отырып, ұлттық дәстүрді ұстаушы, дені сау, адамгершілігі мол, қабілеті дамыған, жан-жақты, саяси сауатты, өресі биік азаматтарды тәрбиелеу.»
Дарынды балаларды оқытуда зерттеу әдісін қолдану қажеттілігі олардың табиғи қызығушылығының жоғарлығымен, қоршаған ортасына деген құштарлығының басымдылығымен түсіндіріледі.
Дарынды балалармен жұмыс жүргізудің мақсаты
1. Баланың шығармашылық қабілетін және өз  бетінше шығармашылық ізденісін дамыту.
2. Пәнге терең қызығушылығын арттыру.
3. Оқушының әсерлілік сезімін қалыптастыру.
4. Оқушының белсенділігін арттыру мақсатында даму деңгейін, танымдық белсенділігін арттыра оқыту.
5. Жалпы білім – білік дағдыларын дамыта оқыту.
6. Білімнің бағасын арттыру.
Дарынды оқушылармен жүргізілетін жұмыстың міндеті
1. Оқушылардың ғылымға деген қызығушылығын арттыру.
2. Шығармашылық қабілеттерін дамыту, жан-жақты дамуына жеке адамдық ерекше көңіл бөлу.
3. Оқушыны қоршаған ортаны аялауға, ғылыми зерттеу дағдыларын қалыптастыруға тәрбиелеу.
Дарынды балалармен жүргізілетін жұмыс жоспары
1. Дарынды баланы іздеп табу және іріктеу.
2. Тереңдетілген бағдарлама бойынша оқыту.
3. Дарынды балалармен жүйелі түрде қосымша сабақтар өткізу.
4. Проблемалық оқыту әдістерін пайдалана отырып оқыту. Ізденіс жұмыстарын (реферат, баяндама, сөзжұмбақ, ребус, шығарма, өлең шығару т.б), өз бетінше ізденіп оқуды ұйымдастыру, дамыту.
5. Мектепішілік және аудандық, пәндік олимпиадаларға, конкурс- сайыстарға қатыстыру.
6. Жаңа педагогикалық технологияларды пайдалана отырып оқыту.
 Оқу – тәрбие жұмысында оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың түрлері:
1. Оқушыларды мұражайға апару.
2. Өнер қайраткерлерімен, ақын – жазушылармен кездесу өткізу.
3. Түрлі тақырыптарда әңгіме, пікірталас, кездесу өткізіп, алған әсерлері бойынша шығарма жазу, ауызша және жазбаша түрде өз ойын еркін жеткізе білу.
4. Ақпараттық құралдар жаңалықтармен таныс болу.
5. Ғылым мен техниканың озық үлгілерін пайдалану.
6. Күрделі тапсырмаларды орындау.
Осындай жұмыстардың үнемі жүргізілуі оқушыларды шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы қабілет көзін ашуға, тілін байытуға, қиялын ұштауға, өз бетінше ізденуге зор әсерін тигізеді. Біреуі сурет салуға әуестенсе, екіншісі спортты, үшіншісі ән – күйді т.б. өнер салаларын таңдайды.  Мұндай жағдайда тәртібі нашар балалардың да жақсы қасиеттерін танып, оларды сынып ұжымымен байланыстыру да ұстаздың біліктілігінде.
         Баланың шығармашылық дарындылығының нәтижесінде мына ситапттамаларды атап айтуға болады:
-         зерттеу кезінде білімге ерекше құштарлық танытатын жоғары қажеттілік;
-         ақыл – ойдың жоғарғы қажеттілігі;
-         тек кешегі мен бүгінгі ғана емес, болашақ абстрактылы идеялар мен теорияларға қызығушылық;
-         белгілі бір іс — әрекетке, кәсіпке аса қызығушылық таныту, бір іспен шұғылдану;
-         өз бетімен белгілі бір мақсатқа жетуге табандылық көрсете білу;
-         тапсырмаларды өз бетімен ойлай және шеше білуге ұмтылу.
Дарындылыққа барар жолдың басты міндеті:
-         оқушының жеке ерекшелігімен қабілетін зерттеп- зерделеу;
-         шығармашылық ғылыми ізденіске өзіндік зердесінің дамуын назарда ұстау;
-         оқушының өз бетінше әрекет етуіне мүмкіндік беру.
Осы міндеттерді жүзеге асырудағы оқу – тәрбие үрдісін ғылыми зерттеу негізінде жүргізіп, оқушылардың дарындылығын дамытатын арнайы жоспармен жұмыс атқару керек. Осындай қабілетті, дарынды оқушыларды таба біліп, әрқайсысына жеке тұлға ретінде қарап, олардың өздеріне деген сенімін арттырып, ата –ана, мектеп, оқушы, ұстаз байланысын жоғары ұстап, шығармашылықпен жұмыс істеп оқушының білімге ынтасын арттыру керек.
10-дәріс
Оқушылардың денсаулық пен салауатты өмір салтына құндылық қатынасын қалыптастырудағы сынып жетекшісінің іс-әрекеті
Жоспары:
1.“Құндылық“, „құндылық қатынас“, „салауатты өмір салты“ ұғымдары.
2.Оқушының салауатты өмір сүруінің негізгі компоненттері.
3.Оқушыларды салауатты өмір салтын қалыптастырудың әлеуметтік-педагогикалық технологиясы.
Салауаттану — тұтасымен алғанда жеке тұлғаның, қоғамның, табиғаттың денсаулығы туралы ғылым. Адам денсаулығы тән, дене, психологиялық, имандылық-адамгершілік және әлеуметтік денсаулықтар құраушының өзара байланысы мен өзара үйлесімді әрекеттерінен қалыптасады. Кез-келген өзара әсер әрекет етуші ретінде де, жауап беруші ретінде де анықталады.
Әлеумет себепші болған аурулар санының өсуіне, адамның әлеуметгік биологиялык мәні арасындағы қарама — қайшылықтардың шиеленісуіне байланысты — салауаттанудың пайда болуы заңдылық. Салауатгану ғылымы аурудың алғашқы алдын алу әдіснамасын, денсаулықты сақтау және ны-ғайту амалдары мен әдістерін зерттейтін салауатты өмір салтын қалыптастырудың ғылыми негізі болып табылады.
Салауаттанудың рөлі — адамның ішкі биологиялық табиғатымен, өзін қоршаған тірі жөне өлі табиғатпен өзара әсері сапасын өзгерту, кикілжіңнің көзін жою болып табылады.
Салауаттану ғылымы «қалай денсаулықты сақтаудың» ұстанымдары мен тетіктерін зерттейді. Салауаттану нысаны, біріншіден — дені сау адам, екіншіден — оны қоршағандардың барлығы және денсаулыққа әрекет етуші факторлар, үшіншіден — аурудъщ пайда болу себептері, организмнің дені сау күйге оралу тетігі, қорғануға бейімделу тетіктері, төртіншіден — сақтандыру және сауықтыру шаралары болып табылады.
Салауаттанудың зерттеу пәні — адам. Зерттеуге организмнің анатомиялық, физиологиялық негіздері, бейімделу тетіктері, корғану тосқауылдары, организмнің сыртқы ортаға бейімделуі туралы білімдері енеді. Салауаттану адамның термодинамикалық, денелік, химиялық, антропологиялық, экологиялық құбылыстарын қамтиды. Адам қоғамның қарапайым мүшесі, этикалық және эстетикалық ұстанымдарын жеткізуші жеке тұлға ретінде қарастырылады. Тек осындай кешенді тәсіл оның негізгі қасиеті  —  денсаулығын сипаттауға мүмкіндік береді.
Тіршілік дегеніміз тек адамның ғана емес, кез келген тірі организмнің қоршаған ортамен өзара әрекеттесуі болғандықтан, салауаттану тіршілік етуге қажетті ортаның әсерін барлык кұрауыштарымен оқып-үйрену міндетін қояды.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) сарапшыларының дерегі бойынша халық денсаулығының 49-53%-ы өмір салтына, яғни адамның өз денсаулығына қалай қарайтынына тәуелді, 17-20%-ы қоршаған ортаға (аймақтың экологиялық және климаттық-географиялық ерекшеліктеріне), 18-22%-ы тұқым қуалау себептеріне, біздің ден-саулығымыздың тек 8-10%-ы ғана денсаулық сақтау ұйымына тәуелді.
Денсаулық қатерінің негізгі  факторлары — қозғалыс күшінің кему саддарынан қимылдың кемуі (гиподинамия), дене массасының артуы, жүйесіз  тамақтану,   қоршаған  орта нысандарының барлығының көптеген уытты   заттармен   ластануы,    өндірісте және тұрмыста   күйзеліс   туғызатын   жағдайлар, зиянды   әдеттердің (шылым шегу, алкоголь пайдалану, уланқорлық,   нашақорлық, т.б.) кең   таралуы. Салауаттану ғылымы қандай амалдардың жәрдемімен денсаулықты сақтап, нығайтуға болатынын егжей-тегжейлі түсіндіреді. Салауатты өмір салтын қалып-тастырудың  негізгі  бағытгары мыналар:
-  жеке және қоғамдық гигиена;
-  дене шынықтыру, гиподинамиямен күрес;
-  организмді жаратылыс-табиғи факторлармен — су, ауа, күн жарығымен және т.б. шыңдау;
-  күн тәртібін тиімді пайдалану;
-  дұрыс және уақтылы тамақтану;
-  жұкпа аурулардың алдын алу;
-  тән ауруларынан сақтандыру;
-  жарақаттанудан, уланудан, т.б. сақтандыру;
-  зиянды әдеттерден (темекі тарту, алкоголь, есірткілік улы заттарды)   сақтандыру;
-  жыныс гигиенасы;
-  психопрофилактика және психогигиена;
-  кикілжің және денсаулық;
-  экология және денсаулық.
Салауаттанудың негізгі мақсаты — әрбір жеке адамның және тұтастай қоғамның денсаулығын қамтамасыз ету. Салауатты өмір салтын қалыптастырудың негізгі мақсаты -балалар мен жастарда жас ерекшеліктеріне, құндылық бағдарларына және имандылық-еріктілігіне сәйкес салауатты өмір салтының ұғымдарын, дағдыларын және уәждерін қалыптастыру.
Бұдан мынандай міндеттер туындайды:
-    салауатты өмір салтының әдістерін үйрету;
-  өз   денсаулығына   қоғамдық    игілік, қоғамның    рухани    құндылығы    ретінде жауапкершілікпен   қарауға  тәрбиелеу;
-    негізгі   гигиеналық  дағдыларға  төселдіру;
-  осы   заманғы   ауру   түрлерімен және оларды   алдын алу шараларымен таныстыру.
11-дәріс
Оқушылармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беру жұмыстарының әдістемесі
Жоспары:
1. Кәсіптік бағдар беру жұмыстарының мәнді сипаттамасы.
2. Кәсіптік бағдар беру жұмыстарының формалары.
3. Оқушылармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беру жұмыстарының әдістемесі.
Кәсіптік бағдар беру дегеніміз — педагогтардың, психологтардың, дәрігерлердің және басқа да қызметкерлердің қоғамның қажеттілігіне қарай әрбір оқушының қабілеттілігі мен бейімділігін ескере отырып, кәсіптік қызығуы мен қабілеттілігін қалыптастыруға және мамандық таңдауға көмектесуде, мақсатты істелетін жұмыс.
Мамандық туралы жеткіліксіз білу — мамандық таңдауда кездейсоқтыққа әкеліп соңтырады. Мамандық таңдауда қателесу сайып келгенде, таңдаған мамандығын жек көріп, жұмыс орнын жиі өзгертуге себепші болады. Мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмысының негізгі міндеттері төмендегідей:
- оқушыларды көпшілік мамандықтар туралы түсінікпен қаруландыру;
- кәсіптік қызығуы мен бейімділігін, қабілеттілігін қалыптастыру және дамыту мақсатында оқушылардың дара ерекшеліктерін зерттеу;
- мектеп бітірушілерге мамандық таңдауға көмектесу;
- оқушыларды белгілі мамандықтың түрін меңгеруге бейімдеу.
Кәсіптік бағдар беру жүйесінің құрамды бөліктеріне (компоненттерге), кәсіптік ақпарат, кәсіптік ағарту жұмысы, кәсіптік ақыл-кеңес және кәсіптік іріктеу (профотбор), кәсіптік бейімделу жатады. Кәсіптік ақпарат — орта мектептегі кәсіптік бағдар берудің ең негізгі нысандарының бірі. Кәсіптік ақпарат арқылы оқушылар әр түрлі мамандықтардың маңызы мен мәні туралы түсініктер алады. Мамандық бойынша адамға қойылатын талаптармен таныстырылады. Мамандықтың ерекшелігі, оның қоғамда алатын орны туралы түсініктер беріледі. Кәсіптік ақпарат өте қиын, жан-жақты жұмыс. Ол әрбір экономикалық ауданның мамандарға қажеттілігі мен оның даму келешегі ескеріле отырып жүргізіледі. Кәсіптік ақпараттың мазмұны, ұйымдастыру мен әдістері әр жас кезеңінде әр түрлі болады. Сондықтан да мектеп оқушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып жүргізу керек. Мәселен, бастауыш класта мамандық таңдау емес, еңбекті сүю,құрметтеу бағытында жүргізілу керек. 5-8 сыныптарда оқушылардың политехникалық ой-өрісін кеңейту, оларды сол экоиомикалық ауданға қажетті кең тараған мамандықтың түрлерімен таныстыру керек. Ал 9-11 сыныптарда әрбір мамандықты терең оқытуға көңіл бөлініп, белгілі бір кәсіпке қызықтыру қабілеттілігін дамыту керек болып табылады. Бұл кездегі оқушылармен жұмыстың негізгі түрлері-факультативтер, техникалық үйірмелер, әр — түрлі мамандық таңдауға бағытталған клубтар, т.б.
Кәсіптік ақпараттың өте көп тараған түрлерінің бірі — өндіріске саяхат жасау, әр түрлі мамандық иелерімен кездесу және кештер өткізу, жоғары сынып оқушылары мен өндіріс ұжымдары және кәсіптік-техникалық мектептердің оқушыларымен бірік-кен конференциялар, кәсіптік бағдар беру университеттерін ұйымдастыру, т.б. болып табылады. Мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмысының ішінде кәсіптік ақыл-кеңес ерекше орын алады. Негізгі мақсаты — балалардың денсаулық, анатомиялық-физиологиялық және әлеуметтік психологиялық жағдайын талдау негізінде жоғары сынып оқушыларының назарына кәсіптік топтар мен мамандықтарды ұсыну. Кәсіптік ақыл-кеңес жұмысына ата-аналар құрамынан, шефтік мекемелер мен өндіріс орындарынан қызметкер мамандар тартылады. Кей жағдайда кәсіптік ақыл-кеңес жұмысы өндіріс орындарында, кәсіптік техникалық училищелерде өндірістік оқу цехтарында, кәсіптік бағдар беру кабинеттерінде жүргізіледі.
Кәсіптік іріктеу — (профотбор) мамандықты меңгеруге жарамдылығын арнаулы әдістеме арқылы анықтауға бағытталған зерттеу процесі. Қоғамда кәсіптік іріктеу белгілі бір мамандықтың түріне зорлықпен жүргізілетін «бейімдеушілік» түрінде болса, кәсіп-тік іріктеудің (профотбор) негізіне оның гуманистік, тәрбиелік мәні, жастардың жаңа жағдайда жұмысқа «үйренуі» жатады.
Кәсіптік бейімделу (профадаптация) жұмыс орнында, тәжірибелік еңбек әрекетінде іске асады. Кәсіптік бейімделу дегеніміз — мамандыққа жаңа жағдайда бейімделу. Онда жастардың алғашқы әсерлері, олардың еңбек әрекетінің мақсатын саналы түсінуі мен сезінуі және мамандыққа қызығуын қанағаттандыруының мөні ерекше. Кәсіптік бейімделудің тиімділігі тек қана нақтылы еңбек нәтижелерінен көрінбейді, ол сонымен қатар өндіріс ұжымында, еңбекке жаңл араласқан жастармен жүргізілетін жүйелі жұмыстың нәтижесінде іске асады.
А.С.Макаренко тәрбиенің осы сияқты кейбір күрделі мәселелерін педагогикалық теорема деп атады. Мұндай теорияның қатарында «үш күш одағы»- мектепті, үйелменді, жұртшылықты жатқызуға болады. Мектеп оқушыларға кәсіптік бағдар беру жұмысын ұйымдастырушы және үйлестіруші орталық. Мектепте кәсіптік бағдар беру жұмысын ұйымдастыратын-мұғалім, сынып жетекшісі, еңбек сабағының оқытушысы, сыныптан және мектептен тыс тәрбие жұмысын ұйымдастырушы, яғни, бүкіл педагогикалық ұжым. Сынып жетекшісі барлық бағдар беру жұмысын басқарады. Оқушыларды белгілі мамандықты тыңдауға даярлайды. Сынып жетекшісі кәсіптік бағдар беру жүйесінің құрылымына сүйеніп, оқу-тәрбие жұмысы жоспарында негізгі бағыттарды белгілейді. Мысалы: кәсіптік ақпаратты ұйымдастыру, кәсіптік ақыл-кеңес беруге көмектесу, мектеп бітірушілерді жұмысқа орналастыру, т.б.
Еңбек пәнінің оқытушысы — еңбек тәрбиесі, оқыту және кәсіптік бағдар беру жұмысының негізгі тұлғасы. Еңбек сабақтарында алған білімдерін тәжірибеде қолдана білуге, мамандықты таңдауға бағыт береді. Сыныптан және мектептен тыс тәрбие жұмысын ұйымдастырушының негізгі қызметі: біріншіден кәсіптік бағдар беру кабинетінде анықтамалық ақыл-кеңес материалдарын жинау, екіншіден, әр түрлі сыныптарда кәсіптік бағдар беру әдісі және оқушыларға психологиялық-педагогикалық мінездеме дайындау жөнінде мұғалімдер және сынып жетекшілері үшін ақыл кеңес ұйымдастыру; үшіншіден, мамандық жайында оқушылармен әңгімелесетін кәсіпорын өкілдерімен кездесу өткізу; төртіншіден, бүкіл кәсіптік бағдар беру жұмысын жоспарлау, қорытынды жасау.
Мектеп директоры мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмысына көп көңіл бөледі, оны бақылайды, басқарады. Кітапханада кітапхана меңгерушісі еңбек тәрбиесі, политехникалық білім беру және мамандық таңдау мәселелеріне арналған көрнекті педагогтар мен психологтардың еңбектерін, сңбек жайындағы заңдарды, жастарды жұмысқа орналастыру жайындағы әдебиеттерді, жоғары және арнайы орта оқу орындарына, кәсіптік-техникалық мектептерге түсу туралы анықтамалықтарды күні бұрын іріктеп алуға тиіс. Осылардың бәрі мектеп бітірушілер үшін қажетті ғылыми еңбектер және құжаттар болып есептеледі.
Мектепте кітапхана меңгерушісі жұмысының негізгі бағыттары:
- мұғалімдерге, сынып жетекшілеріне көмек көрсету. Ол үшін кесіптік бағдар беру мәселелеріне байланысты әдебиеттердің картотекасын жасау, жаңа әдебиеттер жөнінде педагогикалық кеңесте, оқушылар алдында шолу жасау;
- мамандық жөніндегі кітаптардың, мақалалардың тақырыптық көрмесін ұйымдастыру, әдебиеттердің библиографияның тізімдерін жасау, ілу;
- әр түрлі мамандықтардың ерекшеліктеріне байланысты оқушылар үшін оқырмандар конференциясын, пікірталастар, тақырыптық кештер ұйымдастыру, т.б.
Кітапхана жұмысын осы бағытта ұйымдастыру кәсіптік бағдар беру ісін жетілдіруге мүмкіншілік жасайды. Әрбір ата-ана кәсіптік бағдар беру жұмысын өздерінің мамандықтарымен таныстырудан бастауы керек. Оларды өздері жұмыс істейтін кәсіпорындардағы еңбектің мазмұны мен механизмдерімен, өндірістің принципімен және технологиялық мроцестерімен таныстырады. Тәрбие жұмысының мұндай түрлері ата-аналардың еңбек іс-әрекетіне балалардың ынтасын көтереді. Балалардың кәсіби ынтасын дамыту үшін ата-аналар әр түрлі мамандықтар жөнінде олармен әңгіме өткізеді.
12-дәріс
Оқушылардың ата-аналарымен педагогикалық әрекеттестік технологиясы
Жоспары:
1. Ата-аналармен ынтымақтастық формалары.
2. Сынып жетекшісінің оқушының отбасымен және ата-аналармен ұйымдастырушылық-педагогикалық жұмыстары.
Ата-аналармен атқаратын жұмыстарында сынып жетекшісінің қызметіҚазақстан Республикасының Конституциясында «Балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу - ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы» деп отбасының міндеті анық көрсетілген. «Қазақстан-2030» бағдарламасында балаларымызды алыс болашақта қандай сапада көруіміз керектігі айтылған. Сонымен бірге «Отбасы туралы Заң», «Жоғары және орта білім тұжырымдамасында» әрбір отбасына өзінің ұрпағын тәрбиелеп, қатарға қосу міндеті жүктелген.
Сөйтіп, отбасының әуел бастан-ақ өзіне тән киелі міндетін орындау қажеттілігі бекемделе түсті. Мектептегі тәрбие жұмысының нәтижелілігінің бір ұшы ата-аналар мен қоғамдастықпен мектептің бірлескен әрекетінде екені еш уақытта күмән туғызбайды. Бала тәрбиесі мен дамуындағы басты рөл атқарушы отбасы.
Бала өмірінің басым бөлігі отбасында өтеді. Сондықтан бала мектеп табалдырығын аттағанға дейінгі оның алғашқы ұстазы – ата-анасы.
Мектеп пен отбасының ынтымақтастығын жүзеге асыруда сынып жетекшісі негізгі рөл атқарады. Сынып жетекшісінің жұмысынан отбасы мектептегі оқу-тәрбие үрдісінің мәні мен маңызын, ұстанатын бағыттарын түсінеді әрі оған қатысады.
Педагогика практикасында оқушылар ата-аналармен мектеп пен сынып жетекшісінің жұмысының бірнеше түрлі қызметтері бар.
1-кезең: Ата-аналарды оқу-тәрбие үрдісінің мазмұны және әдістемесімен таныстырады. Сынып жетекшісі өзінің педагогикалық ұстанымдарымен таныстырады. Өзінің болашақта жүргізетін жұмыстарының бағдарламасымен, мақсат, міндеттерімен және тәрбие жұмысының жоспарымен, ата-аналар комитетінің жоспарлы атқаратын жұмыстарын, кезекті мәселелерді бірігіп талқылайды.
2-кезең:Ата-аналармен педагогикалық-психологиялық ағарту жұмысын ұйымдастыру. Оны келесі әрекеттер арқылы іске асырады.
- тәрбиенің жекелеген мәселелері бойынша ата-аналарға арналған мектептік, сыныптық конференциялар ұйымдастыру;
- қызығушылық негізінде ата-аналарға сауалнамалар мен анкеталық сұрақтар беру;
- сыныптық ағарту жұмыстары, тәрбие міндеттеріне байланысты оқушылар мен сынып ұжымын жүйелі зерттеулер жүргізу;
- психологиялық, педагогикалық, медициналық, заң туралы кеңестер;
Ата-аналар сауалнамаларына тоқталу. Ата-аналардан оқу жылының басында 3 түрлі сұраққа жауап алуға болады?
1. Балаңыздың бойынан мектепке келгеннен кейін қандай өзгерістер байқадыңыз?
2. Мұғалімнің және ата-ананың тарапынан қандай көмек керек?
3. Ата-аналар жиналысына қандай тақырыптар ұсынасыз?
Әр жиналыстан немесе жыл аяғында ата-аналардан әртүрлі сауалнамаларды алып қорытып, әрі келер жылғы ата-аналар жиналысын жоспарлауға болады.Әр жиналыс сайын кері байланыс парағы таратылып отырады. Бұл жұмыстан мен өзім жоспарлап өткізген жиналыстың бағасын білем және ұсыныстарды ескеріп келесі жиналыста талдап түсіндіруге тырысамын.
Заң: Ата-аналарға құқықтық білім беру негізінде өткізілген жиналыста ата-аналар топтарға бөлінеді. Әр топқа мынадай үлгідегі тапсырмалар беріледі:
а) Қазақстан Республикасының құқығы жайлы балалардың құқығы қалай қорғалған?
ә) Өз балаңыздың құқығы бұзылған кезі болды ма? Сіздің әрекетіңіз, т. б.
б) Ата-ананың бала алдында міндеті қандай? Сіз қалай орындап жүрсіз?
Осы тапсырмалар төңірегінде ата-аналар ой бөліседі, пікір алмасады. Пікірталас соңында заңгер ата-аналардың және сынып жетекшісінің қорытынды сөзі айтылады.
- принциптер;
- ата-аналарға арналған әдебиеттерге шолу, көрме ұйымдастыру,
- оқырмандар конференциясын ұйымдастыру.
Формалары:
- сынып жетекшісі ұйымдастырған сабақтан тыс барлық әрекетке қатысу (жорық, серуен, саяхат, сенбіліктер, жөндеу жұмыстары);
- жалпы мектептік дәстүрлі іс-шараларды ұйымдастыруға ата-аналарды қатыстыру (сыныптағы іс-шараға қатысу және ата-аналар арасында әр түрлі жарыстар ұйымдастыру);
- әр түрлі жорықтарға шығуды немесе дайындалуды ата-аналармен бірге жүргізу;- отбасылық ойын байқаулары;
- оқырмандар конференциясы (ата-аналар жиналысының хаттамасына тоқталу);
- жекелеген оқушылардың отбасындағы тәрбие түзету жұмыстарын жүргізу;
Алдымен отбасы тәрбиесін жүргізу бойынша психологиялық-педагогикалық кеңестер мен көмектер беру. Көп көңілді отбасындағы жиі кикілжің нәтижесінде психологиялық ахуалы ауыр және қиын бала өсіп келе жатқан отбасына бөлу керек.
Осы арада өзімнің ата-аналар жиналысында таныстыруды қалай ұйымдастыратыныма тоқтала кетсем. Ата-аналар әртүрлі қиындыларды біріктіру арқылы жұптарын табады. Әркім өз жұбын таныстырады. Таныстыру әр түрлі формада:өлең, эссе, сурет салу, әңгіме жазу, т. б. Осылай танысу ата-аналарды жақындастыра отырып, ұйымшылдығын арттыруға көп көмегін тигізетініне көзім жетті. Сол секілді әр жиналыстың басында өткен жиналыс пен соңғы жиналыс аралығында өз отбасында қандай елеулі, қуанышты оқиғалар болғанын әңгімелейді. Бұл әрекет ата-аналардың бір-бірінің қуанышына ортақтасуға, жақындастыруға және ынтымақтастығын арттыруға арналады.
Ұзын сонар баяндама оқып тыңдау сияқты ата-аналар жиналысын өткізудің ескі формасын осы сияқты жұмыстармен алмастырып түрлендіруге болады. Сынып жетекшісі, отбасы салыстырмалы түрде тәрбиенің тыйым институты, ал ата-аналардың тәрбиелік күш-қуаты мен мүмкіндігінің әр түрлі деңгейде болатынын ескеруі тиіс.Сынып жетекшісінің ата-аналармен жұмысының табысты немесе табыссыз болуы оның таңдаған ұстанымына, қарым-қатынас стиліне, педагогикалық шеберлігі мен кәсіби құзырлығына байланысты болатынын ұмытпау керек.
Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2030» бағдарламасында барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы жөніндегі қазақ халқына жолдауында негізгі стратегиялық бағыт «Халықтың көптеген топтарының бірлігі жекешіл және қоғамдық негіздерін салиқалы үйлестіру, мұның өзі қоғамымыздың жарасымды сатылы дәстүрлерін толықтыра түседі» деуінің өзі қоғамдық ұйым, бірлестіктердің дамуына мүмкіндік ашып отыр. Жас ұрпақты бір бағытқа бейімдеп, олардың іскерлік қабілетін тәрбиелеп жетілдіретін ерікті қоғамдардың бүгінгі ТМД елдерінде, тіпті Америка, Ұлыбритания, Франция сияқты өркениетті елдерде де өмір сүріп отырғанын жақсы білеміз.
Олай болса, жас ұрпақтың білім, білік дағдыларын қоғамдық іске бейімдейтін саясатын тысқары ерікті қоғамын құрудың мектептегі оқу-тәрбие ісін жүйеге келтіру де пайдалы екені сөзсіз. Ата-аналардың өзіне мектеп тарапынан алға қойған мақсатымызды жүргізу үшін нақты педагогикалық көмектер ұйымдастырған абзал.Бұл-тәрбие саласындағы аса бір қажеттілік. Тәлім-тәрбие беру барысында ата-аналардың да саяси сауатты, көкірегі ояу болғаны жөн. Осы мақсатта мектебімізде ата-аналар комитеті құрылып, оның мүшелері сайланды. Ата-аналар комитеті мүшелерінің өз алдына жұмыс жоспары құрылып, кездесулер өткізіліп тұрады.
Ата-аналармен жүргізілетін жұмыс формалары: даралық, топтық, педагогикалық, сұрақ-жауап, жалпы лекция, ашық есік кеші, ата-аналар жиналысы.
Білім мекемелерінің ата-аналармен әлеуметтік серіктестігі: педагогикалықлекция, консультация, ашық есік күні кеші, сұрақ-жауап, жалпы ата-аналар жиналысы, ата-аналар жиналысы, жиналыс диспуттар, жиналыс-практикумдар, тоқсандық қорытындыжиналыс.
Ата-аналар комитетімен бірлесе сынып жетекшісінің жүргізілетін жұмыс түрлері:
1. Алғыс
2. Топтың жиналыс әңгімесі
3. Жанұямен жеке дара жұмыс
4. Оқушының мінездемесі
5. Қоғамдық негізде орындалатын жеке дара педагогикалық тапсырма беру
6. Педагогикалық талап
7. Қиын жанұялармен жұмыс
8. Педагогикалық консультация, жеке әңгіме. Осы атқарылатын жұмыстардың мазмұнына жеке дара тоқталатын болсақ:
1. Алғыс-қызметтің биік адамгершілік мотивтерін жүзеге асырудағы табыстарды қолдап, көтермелеудің шарасы. Ата-аналарға алғыс жариялау сынып жетекшісі мен мектеп әкімшілігінің жанұяға назар аударуының қамқорлық көрсеткіші.
2. Топтың жеке әігімесі-жанұямен саралап жұмыс істеудің жетерліктей тиімді әдісі. Әңгімелесу тәрбие істерін жақсарту жолдарын бірлесіп іздестіру сипатында болды. Тәрбиелік міндеттерді шешуде ата-аналармен толық әңгіме жиналыс өткізу керек.
3. Жанұямен жеке дара жұмыс жүргізу-сынып жетекшісінің ата-анамен араласуының күрделі түрі, баланың даралық қабілеті мен отбасы туралы білімдерін нақтылай түсуіне, жеке басты дамытудың жеке бағдарламасын жасау үшін ұйымдастырылады.
4. Оқушының мінездемесі - жеке адамды дамыту туралы, оның негізгі жеке даралық ерекшеліктері туралы құжат. Ол-оның оқушылармен және ата-аналармен жеке жұмысындағы педагогикалық қызметі, педагогтың баланың қалыптасып келе жатқан жеке басы жөніндегі мінездеме таныстыруы.
5. Қоғамдық негіздерде орындалатын жеке дара педагогикалық тапсырма беру – ата-ананың мектептің тәрбие жұмыстарына белсене қатысуы.
6. Ата-аналармен жеке әңгімелесуге қойылатын психологиялық-педагогикалық талаптар-фактілерді жинақтау қорыту, бақылауды талдау және қорыту, педагогикалық тапсырма беру, мұғалімдер бөлмесінде, дәлізде талқыға салмай, жеке талқылау.7. Қиын жанұялармен жүргізілетін жұмыстар - бала үшін күрестің әрқашан азап шегудің куәгері болып көрінетін, оның ата-анасының жеке басына қатысы жөнінен инабаттылықтың барлық нормаларын барынша қатаң сақтау жағдайында өз әсерінің үдемелілігін қамтамасыз етуге тиіс.
8. Педагогикалық консультация - ата-анамен жүргізілетін педагогтың жұмыстары.Жаңадан қабылданған ҚР-ның «Білім туралы» заңын, ҚР-да білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасын, 12 жылдық білім беруге көшу ұстанымдарын орындай отырып, ҚР-ның әлемдік білім беру кеңістігіне енуі үшін педагогтар қауымы өз бойындағы күш-жігерін оқушыларға сапалы білім, үлгілі тәрбие беруде аямайды деп сенемін. Тәрбиелі бала, баланың болашағы деп шырылдайтын ата-ана, қоғамның өз деңгейінде жүруіне әсер ете алатын ата-аналар мен сынып жетекшілерінің жұмыстары жандана берсін демекпін.
13-дәріс
Балалар мен жастардың ынтасын дамытудағы тәрбие жұмыстары
Жоспары:
1. Сыныптан тыс тәрбие жұмысы, тәрбие жүйесінде оның орны және рөлі
2. Сыныптан тыс тәрбие жұмысының міндеттері, ұйымдастыру принциптері, қызметтері мен мазмұны, құралдары, формалары және әдістері.
3. Сыныптан тыс тәрбие жұмысының көптүрлігі
4. Сыныптан тыс тәрбие жұмысының негізгі формаларына сипаттама.
5. Тәрбие жұмысында қолданылатын белсенді әдістері, әдістемелік тәсілдері.
6. Мектептен тыс тәрбие жұмысын ұйымдастырудың педагогикалық талаптары
7. Мектептен тыс тәрбие мекемелерінің түрлері,қызметтері және міндеттері.
Сыныптан тыс тәрбие жұмысы – тұлғаның әлеуметтік қалыптасуын қамтамасыз етуде оған жағдай туғызатын мұғалімдердің басшылығымен ұйымдастырылған сабақтың мақсатымен өзара байланысты болып келетін тәрбие жұмысының дербес түрі. Ол әртүрлі тәрбие әрекеттерінің жиынтығы ретінде балаға кең көлемде тәрбиелік ықпал ете алады. Біріншіден, оқудан тыс әртарапты әрекет баланың сабақта мүмкін болмайтын жан-жақты дара қабілетін ашуға ықпал етеді. Екіншіден, сыныптан тыс әр түрлі тәрбие жұмысының түрімен айналысу баланың жеке әлеуметтік тәжірибесін жандандырып, жетілдіреді, оның адамзат құндылықтарына негізделген білімдерін байытып, қажетті практикалық іскерлігі мен дағдысын қалыптастырады. Үшіншіден, сыныптан тыс түрлі тәрбие жұмысы оқушыларда әрекеттің әртүріне қатысты қызығушылығының дамуына, оған белсенді қатысуға деген құлшынысын тәрбиелеуге нәтижелі ықпал етеді. Егерде балада еңбекке деген тұрақты қызығушылық және белгілі бір практикалық дағды қалыптасқан болса, онда ол өз бетінше тапсырманы нәтижелі орындауды қамтамасыз ете алады. Бүгінде бала өзінің бос уақытын қандай іске арнауды білмей жатса, соның негізінде жастар арасында қылмыстың көбеюіне әкеледі. Сондықтан бұл өте өзекті мәселеге айналуда.Төртіншіден, сыныптан тыс әртүрлі тәрбие жұмысының формасы тек қана баланың өзіндік дара қабілетін ашуға ықпал етпейді, сонымен бірге оқушылар ұжымында өмір сүруге үйретеді. Яғни, оқу, еңбек әрекеттерінде және қоғамдық пайдалы істерді атқаруда өзара ынтымақтастыққа, бір-біріне қамқор болуға, өзін басқа жолдастарының орнына қоя білуте тәрбиелейді. Тіпті оқудан тыс әрекеттің қандай да бір түрі болмасын, танымдық, спорттық, еңбек, қоғамдық пайдалы, оқушылардың өзара ынтымақтастық тәжірибесін белгілі бір салада байытады, қорытындысында үлен тәрбиелік нәтижеге қол жеткізуте ықпал етеді. Мысалы, балалар бірігіп спектакль қойды делік, онда өзара қарым-қатынас тәжірибесін меңгереді. Сыныптың тазалығын ұжым болып атқарса, онда өзара міндеттерін бөлісу тәжірибесін меңгереді. Спорттық әрекетте балалар "бірі бәрі үшін, бәрі бірі үшін" деген қағиданың маңызын жете түсінеді т.с.с. Бесіншіден, сыныптан тыс тәрбис жұмысын ұйымдастыру мен өткізуде уақытқа қатысты қатаң шектеу болмайды. Сынып жетекшісі оның формалары мен әдістерін, құралдары мен мазмұнын және бағытын тандауда ерікті болады. Бұл, бір жағдайда оған өзінің көзқарасы және сенімі тұрғысында әрекет етуте мүмкіндік берсе, екінші жағдайда, оның жауапкершілігін арттырады. Бұған қосымша, оған шығармашылық белсенділікті талап етеді. Алтыншыдан, сыныптан тыс тәрбие жұмысының нәтижесіне күнделікті бақылау мүмкіндігінің болмауы. Себебі, онда тек жалпы жетістік пен оқушылардың жеке дара даму деңгейін бақылауға ғана мүмкіндік береді. Соған сәйкес қандай да бір форма немесе әдістің нәтижесін бірден анықтау өте қиындықты туғызады. Мұндай ерекшелік сынып жетекшісінен табиғи жағдайда жұмыс жасауды, балалармен қарым-қатынаста немқұрайлылыққа жол бермеуді және оның нәтижесін бағалауда оларда шиеленіскен жағдайды болмауын қажет етеді. Жетіншіден, сыныптан тыс тәрбие жұмысы оқушылардың мүмкіндіктеріне сай қолдары бос уақытта (үзілісте, сабақтан кейін, мейрам немесе сенбі және жексенбі күндері, демалыстарында) ұйымдастырылады. Сонымен қатар оған кең көлемде ата-аналар мен жұртшылықтың өкілдері қатыстырылады. Сыныптан тыс тәрбие жұмысының мақсат және міндеттері тұтас педагогикалық процестің қызметіне ерекше сипат береді - білімділік, тәрбиелік және дамытушылық.
Білімділік қызметі оқу әрекеті секілді басымдылыққа ие бола алмайды. Ол сабақтан тыс тәрбие жұмысында тәрбиелік және дамытушылық қызметті нәтижелі іске асыруда көмекші рол атқарады. Соған орай сабақтан тыс тәрбие жұмысының білімділік қызметі ғылыми білімдер жүйесін және оқу біліктілігі мен дағдысын қалыптастыруды көздемейді, керісінше балаларда белгілі бір мінез-құлық дағдысын қалыптастыратын ұжымдық өмірді, қарым-қатынас мәдениетін т.б. үйретеді.
Сабақтан тыс тәрбие жұмысының дамытушылық қызметінің маңызы ерекше. Ол белгілі бір әрекетке байланысты оқушьшардың психикалық процестерін, оқушыларды жеке-дара қабілеттерін дамытуды көздейді. Соған орай баланың жасырын қабілетін анықтау, бейімін, қызығушылығын дамытуды мақсат тұтады. Егерде оқушы бір нәрсге қызығушылығы болса, онда мұғалім сол сұрақка қатысты қосымша қызықты мағлұмат беріп, оқуға қосымша әдебиет ұсынып, оған жағдай туғызып, сонымен бірге оны қызығушылығын арттырады.
Осындай жұмысты атқаруда белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін оның мақсатын нақты анықтау кажет. Мысалы мұғалім "қонаққа барған жағдайда қандай мінез-құлық ережелерін сақтау" қажеттігі туралы оқушылармен әңгіме өткізуді жоспарлады делік Ол үшін оның мақсатына баланың "мінез-құлық ережесі" туралы білімдерді кеңейтуді белгілейді. Бұл тәрбие жұмысының білімділік қызметін аткарады. Яғни балада қонаққа барған жағдайда белгілі бір мінез-құлық ережелерін ескеруді қалыптастыру; этикалық нормалары сақтауға үйрету; "мінез-кұлық нормалары" деген этикалық ұғымды қалыптастыру; сол сыныптағы балаларда кездесіп қалатын "мінез-құлық нормаларына" қатысты кейбір келеңсіз әрекеттерін талқылауға арналған міндетердің түрі белгілейді.
Осы бағыттағы жұмыстың мақсат, міндеттері және қызметін анықтау жұмыстары оның мазмұны мен формасы таңдауға ықпал етеді.
Тәрбие жұмысының мазмұны әлеуметтік тәжірибеге бейімделген адам баласы өмірінің әртүрлі саласындағы өзіндік тәжірибесіндегі: ғылымда өнерде, әдебиетте, техникада, өзара қарым қатынаста, моралдық бейнесінде бастан кешірген және жүзеге асырған жағдайларын қамтиды. Соған орай сабақтан тыс тәрбие жұмысының мазмұнының ерекшеліктері сипатталады.
- Біріншіден, сабақтан тыс тәрбие жұмысының мазмұны баланың сезіміне, әсерленуіне назар аударуды міндеттейді ( сезімі арқылы ақыл ойына әсер етуді көздейді);
- Екіншіден, баланың практикалық әрекетін ұйымдастыруды (әртүрлі іскерлік пен дағдысын жетілдіруді) көздейді;
- Үшіншіден, жаңа мағлұматтарды іздеу, сабақтан тыс әртүрлі тәрбие жұмыстарын атқаруда өздігінен жұмыс істеу біліктілігін машықтандыру;
- Төртіншіден, коммуникативтік біліктілігі мен дағдысын тәрбиелеу (ұжымда өмір сүре білу, ұжым болып ауызбірлікте қоғамдық пайдалы істерді атқару т.с.с.);
- Бесіншіден, этикалық нормаларын сақтай білуге дағдыландыру;
Сыныптан тыс жұмыстардың ерекшелігін анықтауда Н.К. Крупская еңбектерінде жасалған оның негізгі принциптері және қазіргі жағдайда әрине, түзетуді кажет ететін тәрбиенің жалпы принииптері басшылыққа алынады. Тәрбиенің даму теориясының диалектикасы мынадай, ол балаларды тәрбиелеу мен мектеп тәжірибесі негізінде пайда болып, ол өзінің объектісі -тәрбиемен, оның барлық қазіргі әр түрлілігімен жүруі керек, тәрбиелеу мәселелерін кең ұғымда қамту, бір жағынан, бірнеше жаңа ғылыми-педагогикалық бағыттардың пайда болуына және ғылыми синтезге алып келу, екінші жағынан кең педагогикалық теорияның құрылуы қажет . Қоғамдық іс-әрекет ретінде пайда болған мектептен тыс жұмыс әрекеттің әр алуан түрінің және педагогикалық жетекшілердің өзгеше құралдарыныңарқасында әлеуметтік - педагогикалық мәртебеге ие болды.
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға ұлттық тәрбие беруде мынадай принциптер басшылыққа алынады:
- балалардың қызығушылығына қарай ерікті бірлесуі негізінде айналысудың жаппайлығы және көпшілікке қажеттілігі, олардың ынтасы мен әрекеттілігінің дамуы;
- әрекеттің қоғамдық пайдалы бағыттылығы: мектептен тыс жұмыстардың әр түрлі формасы; балалардың жас және дара ерекшеліктерінің есебі. Бұл принциптер сыныптан тыс жұмыстар қызметінде іске асыра отырып, сыныптан тыс жұмыстардың мынадай ерекше белгілерін сипаттайды: сыныптан тыс жұмыстарға балалардың жаппай және ерікті қатысуы; әрекеттің белгілі түріне қызығушылығы мен бағыттылығына қарай оқушылардың дифференциялануы; практикалық міндеттер мен әрекеттің жақын нәтижесін қою; қатынас пен қатысу саласының әр түрлілігі; уақытша сыныптан тыс ұжымның құрылымы, өзін -өзі тану, өзін -өзі іске асыру және өзін -өзі жетілдіру негізінде ересектер мен балалардың субъективті -объективті қарым -қатынасы, біздің қоғамымыздың әр түрлі мамандығы мен саласының өкілдерін, педагог мамандарын байланыстыратын ерекше педагогикалық ұжым, сыныптан тыс жұмыстардың әдістемелік бағыттылығы, дара және ұжымдық шығармашылықтың бірлігі.
Сыныптан тыс жұмыстарда педагогтар белгілі бір әлеуметтік мәдениетте балалардың қабілеті мен қызығушылығын дамыту ісін жасаса, әрі тәрбиеші ролінде өздерінің дүниетанымы, өз тәжірибесі және іскерлігі арқылы жасөспірімдерді әлеуметтік шығармашылық істерге араластырады, белгілі әлеуметтік жағдайда өмір сүруге және еңбек етуге үйретеді, қоғамдық тәрбие мақсатын тұлғаның өзін өзі дамыту мақсаттарымен тығыз байланыстырады. Осылайша, тұлғаны тәрбиелеудегі мақсат бір жағынан өзін дамыту жолында алдына қоғамды қоятын, екінші жағынан, қоғам өзінің әрбір мүшесінен күтетін міндет пен мақсаттан келіседі.
Мұндай жағдайда, өз қоғамының мәдени құндылықтарымен қаныққан және оның идеяларын қабылдаған азаматты тәрбиелеу нәтижесінде жеке тұлға мен қоғам арасындағы үйлесімділікті туғызады.
Бірақ өсіп келе жатқан тұлғаға мақсатты әсерлерді жүзеге асырушы әрбір тәрбиелеу институттары мына жағдайда ғана, егер бір жағынан, басқа институттармен өзара байланысқа түсетін болса, алекінші жағынан - осы процесте тұлғаның өз белсенділігін арттыра білу шартына сай тұлғаны тұтастай жасап шығаруда маңызды жақтарын игеруде ғана тиімді нәтиже алады.
Сыныптан тыс жұмыстардың тәрбиелік қызметі-бұл жас балалар мен жас өспірімдерді ғылымның, техниканың, мәдениеттің, өндірістің түрлі салаларына дайындаудың қоғамдық кажеттілігіне негізделген кең және динамикалық жүйе. Ол көп жоспарлы, әрі көп қызметті, өз ерекшелігі және педагогикалық процестің екі субъектісі-тәрбиелеуші мен тәрбиеленушілердің өзара байланысы бар жүйе. Ол (жүйе) тәрбиеленушілердің өмір тіршілігін ұйымдастыруда олардың қоршаған ортаға белгілі қатынасын жасауда мақсатты бағытталған тәрбие әрекеттерінің жүйесіндегі шағын жүйе ретінде шығады. Оның негізгі компоненттері: қызмет субъектісі; кажеттілік, мақсаттылық, заттық-тәжірибелі бағыттылық; процестің нақты әрекетін ұйымдастыру мен қамтамасыздығы; нәтижелілік болып табылады.
Сыныптан тыс жұмыстың тәрбиелік қызметі- дара және қоғамдық қажеттіліктердің байланысы негізінде базалы (мектептік) дайындық пен мектептен тыс сабақтар арасындағы сабақтастықты; тұлғаны тәрбиелеуде әр түрлі жақтардың арасындағы және тәрбиенің кешенді тәсілдеріндегі өзара байланыс, үйлестілікті, білім мен тәжірйбелік әрекеттерді меңгеру процесінде оқушылардың белсенділігі мен шығармашылығы, дербестігі және педагогикалық ықпалының өзара байланысын; тәрбиеленушілерге дифференциалды жолы мен балалардың жасы мен тәжірибесін есептеумен уақытша әр жастағы ұжымның, балалардың мұқтаждықтарын педагогтардың мүмкіншіліктерін ашу болып табылады.
Сыныптан тыс жұмыстардың тәрбиелік қызметтерінің жүйесі тұлғаның сапасын дамытудың түрлі деңгейіндегі жасөспірімдерге жасалған диференциалдық жолымен сипатталады. .
Жалпы тәрбиенің шағын жүйесі ретінде сыныптан тыс жұмыстары балалармен жұмысты педагогикалық жағынан ұйымдастырудағы өзгешелігінен ерекшеленеді. Біріншіден, бұл жасөспірімдерді біріге тартатын, одан өзінің іскерлігі мен қатыстығын көрсетуді талап ететін тақырыптық – практикалық әрекеттің жаппай және топтық түрлері. Бұл негізінен, кешенді ойын – жарыстар, шығармашылық мейрамдар, сайыстар фестивальдар және т.б. Бұларға қатыса отырып, балада таңдау мүмкіндігі туады.
Өз бойына танымдықты, рақатты, көңіл көтеруді біріктіретін жұмысқа қатысудың еріктілігі барлық адамға соның ішінде балаларға өз күшін сынауға, ұнауға лайықты болуға, өзінің жетістіктерін жолдастарының табыстарымен салыстыруға жететіндігіне жағдай жасайды. Екіншіден, бағытталған қызығушылыққа және мүмкіншіліктерге сәйкес жүйелі әрекетпен айналысқысы келетін балалар үшін үйірмелер, секциялар, студиялар, лабораториялар және басқа да шығармашылық бірлестіктер. Мұндай ұйымдастыру формалары қабілеті мен дайындығына қарамай ниет білдіруші барлық жасөспірімдерді бірдей қатысуға мүмкіндік туғызады.
Үшіншіден, әбден дайындалған жасөспірімдерге арналған жұмыстың формалары мен түрлері. Бұлар оқушылардың ғылыми қоғамы, ғылым, техника әуесқойларының жазғы мектеп – лагерлері, экспедициялар (архиологиялық, геологиялық, фольклорлық т.б.) жатады.
Сыныптан тыс жұмыстардың шартында ұйымдастырудың барлық осындай әдістері балаларға дифференциалды әсер етудің есебімен бір уақытта әрекет етеді. Бірақ олардың тұлға потенциалын шығармашылықпен дамытуда бейімділігін атап көрсетуге болады.
Мектептен тыс ұйымдар 2001 жылғы маусымда Үкімет қаулысымен өз мәртебесін алғанға дейін мектептен тыс мекемелер, мектептен тыс ұйымдар ретінде дамып, қалыптасып келгендігі мәлім. Қазақстандағы мектептен тыс мекемелердің 1917 - 1990 жылдардағы қалыптасуы мен дамуы зерттеуші Е.О.Омардың еңбегінде қарастырылған. Қазақстан Республикасы егемендігінің іргесі бекіп, елдің саяси-экономикалық және мәдени саладағы жетістіктері мектептен тыс мекемелердің қайта ашылып, олардың тәрбие жұмыстарының жандануына себепші болды. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына орай Үкімет қаулысымен оларға «Мектептен тыс ұйымдар» мәртебесі берілді және Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің 2002 жылғы 27 тамызындағы № 629-шы бұйрығымен мектептен тыс ұйымдар қызметінің құқықтық негіздері және осы саладағы педагог қызметкерлерінің біліктілік сипаттамасы бекітілді. Сонымен бірге Үкіметтің №849 шешімімен мектептен тыс ұйымдар Ережесінің бекітілуі (22 тамыз, 2001 жыл) жастар мен балалардың ұлттықмәдениетін қалыптастыру бағытында көптеген мүмкіндіктерге жол ашты. Ресей федерациясының «Білім туралы» Заңында (1982) мектептен тыс жұмыстарға бүкіл бір бөлім арналған (26-бап) және осы бағыттағы тәрбие жұмысын реформалаудың құқықтық негіздері жасалып, ондай ұйымдарға «Қосымша білім беру мекемелері» деген дәреже берілген.
Мектептен тыс ұйымдардың Ережесінде айқындалғандай, олар: балалардың тұлғасын жан-жақты дамытуды, денсаулығын нығайтуды, кәсіби өзін-өзі анықтауға, шығармашылықты еңбек етуге қажетті жағдайлар жасауды; қабілеттерін жүзеге асыруды; қоғамдық өмірге бейімдеуді; мазмұнды тынығуын ұйымдастыруды; өскелең ұрпақтың азаматтық сана-сезімін, жалпы мәдениетін, салауатты өмір салтын қалыптастыруды қамтамасыз етеді мектептен тыс ұйымдарда білім беру, еңбекке баулу және мәдениеттілікті тәрбиелеу сияқты басты іс-әрекет сфераларының түйісуі олардың басты ерекшелерінен саналады. Келесі бір артықшылығы балалардың шығармашылық іс-әрекеттің белгілі бір түрін өздерінің қызығушылықтары, бейімділігі, қабілеттеріне сәйкес, өз бетімен қалап шұғылдануына мүмкіндік беруі болып табылады. Бұның өзі балаларға орта мектепке қарағанда өзіне пайдалы білім алуына, болашақ мамандықтарының негізін қалайтын нақты іс-әрекеттермен шұғылдану құқығын иеленуіне жол ашады. Мектепте сыныптан тыс жұмыстардың негізгі түрлеріне: шығармашылықты дамыту, балалар шығармашылығы, балалардың (жасөспірімдердің) сыныптан тыс жұмыстары, балалардың білімдік-сауықтыру, экологиялық, балалар мен жастар туризмі салаларындағы кәсіби маманданданған шығармашылық орталықтары және т.б., эстетикалық тәрбие, мәдениет (өнер) салаларындағы кәсіби маманданған үйлері (сарайлар); клубтары, балалар студиялары, стансалары (жас натуралистер, балалардың техникалық шығармашылығы), балалар парктері, мектептері, музейлері, балалардың білімділік-сауықтыру лагерьлері жатады.
Мектептен тыс ұйымдар өзінің қызметін Қазақстан Республикасының Конституциясына, Заңдарына және өзге де нормативтік құқықтық құжаттарына, мектептен тыс ұйымдар қызметі туралы ережеге (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 21 маусымдағы № 849 қаулысы) сәйкес жүзеге асырады. Онда балалардың білімдік және мәдени қажеттіліктерін жан-жақты қанағаттандыру мақсатында білім берудің қосымша бағдарламалары жүзеге асырылады. Сонымен бірге балалардың сұранысын, отбасының және өзге де ұйымдардың қажеттіліктерін аймақтық, әлеуметтік-экономикалық дамуы мен ұлттық-мәдени дәстүрлерінің ерекшеліктерін ескере отырып, өз қызметінің бағдарламасын өзі дербес жасайды.
Әдебиеттер:
1. Омар Е.О. Қазақстандагы мектептен тыс мекемелердің қалыптасуы мен дамуы (1917-1990 жж.). Дис. докт. пед. наук: 3.00.01. -Алматы, 2002. 215 б.
2. Образование в Республике Казахстан. Сборник законодателъных актов. В четырех томах. Том 3. –Астана, 2006. 304-307 бб.
3. Законодателъство об образовании Республике Казахстан. -Алматы: ЮРИСТ, 2006. стр 210
4. Мектептен тыс ұйымдар туралы ереже. - Алматы, 2002.
14-дәріс
Тәрбие жұмыстарының нәтижесі мен тиімділігінің диагностикасы
Жоспары:
1. Сынып жетекшісінің оқушылармен жұмысының диагностикасы
2. Сыныптың педагогикалық үрдісінің негізгі сипаттамасы және олардың көрсеткіші.
3. Сыныптың педагогикалық үрдісінің сипаттамасы бойынша диагностикалық мәліметтер алудың зерттеу әдістемесі
4. Оқушылардың тәрбиелігі диагностикасы және сынып ұжымының даму деңгейі.
5. Оқушылар және оқушылар ұжымы диагностикасының шамамен алынған бағдарламасы мен әдістемесі

Сынып жетекшісінің оқу-тәрбие жұмысының нәтижесіне талдау жүргізуі.Бұл сынып жетекшісі жұмысының ішіндегі нң күрделі кезеңі.Себебі ол педагогикалық процестің мәнін танып білуге аса зор ықпал етеді.Әрбір жағдайды талдау жұмысының нәтижесінде,оған дер кезінде дұрыс шешім қабыддап,түзетулер және толықтырулар енгізіп отыруға мүмкіндік туады.Ол сынып жұмысының мақсат міндеттері және оны жоспарлау жұмысымен тығыз байланысты болады.сондықтан да сынып жетекшісі үшін,оны атқарудың маңызы ерекше.
Талдау жұмысының мақсаты –оқу жұмысының соңында сынып көлемінде жалпы педагогикалық процестің нәтижесін бағалауды,келешекте оның жұмысын жетілдірудің жаңа нұсқасын жоспарлауды және жаңа оқу жылының мақсат міндеттерін анықтап,негіздеуді көздейді. Оның нәтижесі оқушылармен,ата-аналармен жәнқолданылады. пән мұғалімдерімен атқарылатын оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру және жоспарлау барысында қолданылады.
Оқу жылының қорытындысына талдау жүргізу негізінен бір жыл бойы жүргізілген жұмыстардың мәліметтері, оларды талдау жұмыстары қорытындысы,сауалнама жүргізу және зерттеу нәтижесі барысымен байланысты атқарылады.Қорытындысында,педагогикалық әрекетті жетілдіруге сай нақтылы ұсыныс білдіру және біріңғай ортақ көзқарас алыптастыру жұмыстары жүргізіледі.Оны мамыр және маусым айларында атқару тиімді.
Оқу жылында атқарылатын жұмыстарға қатысты басқа да мәліметтерге және тоқсандық оқу-тәрбие жұмыстарының нәтижесінде талдау көлемі,сипаты жағынан күрделі болып келеді.сондықтан да ол комплекстік жұмыс болып есептелінеді.
Дегенменде оқу жылының нәтижесінде кең көлемде талдау жүргізудің өзіндік қиындықтары болады.Ол үшін,ондағы атқарылған жұмыстарды топтап,соның ішінде басымдық танытатын және жоспарда көрсетілген міндеттерге сай келетін оқушылар ұжымының оқу-танымдық,тәрбиелік әрекеттерін дерлік тұтастай қамтитын көлемді бөлігін бөліп көрсету қажет. Мұндай талдау жұмыстары негізінен 3 кезеңде атқарықалуы мүмкін.
1. Жалпы сынып ұжымының өміріне талдау жасау
2. Сынып жұмысындағы кейбір негізгі мәселелерді талдау.Қоғамдық –пайдалы әрекеттерді.Мысалы,сыныптағы ткезекшілікті ұйымдастыру,жалпы мектеп аралық істерге қатысу,оқушылардың сыныптағы өзін-өзі басқарудың дамыту т.с.с.
3. Жеке оқушымен жұмыс нәтижесін талдау.
Жоғары да көрсетілген бөлімдерге сәйкес,талдауға қатысты мәселелер оқу жылының басында белгіленген міндеттерді ескере отырып,сынып жетекшісінің басшылығымен анықталады.
Талдауға қатысты сұрақтар топтамасы шартты түрде мынандай болуы мүмкін.
1. Қаралып отырған мәселенің нәтижесі қандай?Алға жылжу барма,болса оның қозғаушы күші қандай?
2. Жоғарғы нәтижеге қол жнткізу мүмкіндігі немесе керісінше болудың себебі қандай?
3. Сынып өмірінде қандай о өзгеріс болды.
4. Біздің сынып басқа сыныптарға қарағанда қандай өзгешеліктерге ие?
5. Болашақта қол жеткізген жетістіктерді қа,жинақталған материалдарды сұрыптау және негізгі лай сақтап, дамытуға болады? Ол үшін біз не істеуіміз керек?
6. Сіздерді сынып өмірінде көңілдеріңізге қонбайтын қандай мәселелер толғандырады?
7. Біз өткен оқу жылымен салыстырғанда қандай жетістіктерге қол жеткіздік?
8. Келесі оқу жылын қандай негізгі мәселемен бастаған жөн деп ойлайсыз?
9. Сынып өміріндегі қандай негізгі кемшілікті жою басты мәселе деп ойлайсыз?
10. Оқу жылының қорыиындысына сай сынып оқушыларынан кімдерді ынталандыру қажет деп ойлайсыз?
Ата-аналардың қорытынды жиналысында:
- биылғы оқу жылында қандай жаңа оң нәтижеге қол жеткіздік деп ойлайсыз?
- пән мұғалімдерді,ата-аналар және мектеп әкімшілігі қандай мәселелермен айналысты?
- сынып жетекшісінің оқушылармен және ата-аналармен жұмысында қандай нәтиже болды?
- келесі оқу жылын қалай ұйымдастыру лайықты деп ойлайсыз?деген сұрақтарды талдау да өз нәтижесін берері анық.
Осындай жұмыстарды атқару барысында қажетті материалдарды жинау және оған талдау жүргізу қажет.Ол үшін жиналыстың хаттамсы жүргізу және арнайы топ құрып жинақталған материалдарды сұрыптау және негізгі ой-пікірлерді қорытындылау үшін ата-аналар және оқушылар белсенділерін тартқан жөн.
Міне,осындай талдау жұмыстарын атқару үшін уақыт тапшылығымен санаспай,жан-жақты ізденісті ұйымдастыру қажет. Тәжірибе көрсеткендей,ол болашақтағы атқарылар істерге қатысты нақтылы мағлұматтар алу үшін,әрқашанда өзінің жемісін берері анық.
Сынып жетекшісінің оқу жылының қорытындысына талдау жүргізуді ұйымдастыру жұиыстарының шартты түрде алған жоспары.
1. Талдау жұмыстарының мазмұны мен формасын белгілеу үшін оқушылар және ата-аналар белсенділерінің отырысын ұйымдастыру.
2. Сынып жетекшісінің тәрбие жұмысының нәтижесін анықтау үшін «срез» тәсілін жүргізу.
3. Сынып ұжымымен талдау жұмысының әдістемесін ойластыру.
4. Сынып жұмысының қорытындылауға сай оқушылардың пікірін ескере отыра,оларға тапсырма беру.
5. Оқушылардың және ата-аналармен,пән мұғалімдерімен бірлесе отыра ұжымдық талдау жұмыстарын жүргізу.
6. Талдау жұмыстарының материалдарын өңдеу сарапау кесте,сызбалар сызу т.с.с.
7. Оқушылар және ата-аналар белсенділермен талдау жұмысының нәтижесін жазбаша қорыту.
8. Талдау жұмысының қорытындысын мектеп әкімшілігінің тәрбие жөніндегі орынбасарына тапсыру.
Әрине мұндай жұмыстарды атқару сынып жетекшісінен шыдамдылық пен төзімділікті,орасан күш-жігерді және кең көлнмді тәжірибе мен асқан ұйымдастырушылық қабілетті қажет етеді.Сондвқтан,талдау жұмысының нәтижесін қорытындылау барысында,оған қатысты барлық материалдарды ой елегінен өткізіп,негізгі кезеңдер мен ондағы шешімдерді бөліп көрсетіп,болашақта сыныпта,атқарлатын жұмыстарды сипатын,мазмұнын анықтау пайдалы болмақ.
Талдау жұмысының нәтижесімен сол сыныпта жұмыс ісейтін баолық пән мұғалімдері таныс болуы тиіс.
Бүгінде мектеп тәжірибесінде қолданып жүрген талдау жұмысының әр түрі бар.Олар көбінесе нысанаға,субъектіге,талданып отырған мәселенің мазмұны мен уақытқа сәйкестігіне байланысты қарастырылады.Дегенмен де әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар.мұндай жағдайда сынып жетекшілері нақты жұмыс формаларына сай талдауды жүргізеді.
Сынып жетекшісінің оқу жылына талдау жұмыстарының шартты түрде алынған үлгісі.
1. Сыныптағы педагогикалық жұмысты талдаудың жалпы нәтижесі.
1.1. Оқушылардың тәрбиелік және әлеуметтік өзгеру сапасы әлеуметтік маңызы бар сапасының дпмуы,мінез-құлқы,әрекеті,белсенділігі.т.с.с.
1.2. Оқушылар ұжымының даму деңгейі,ұжымдағы оқушылардың,мұғалімдермен оқушылардың және ата-аналар мен оқушылардың өзара қарым-қатынасының сапалық көрсеткіші.
1.3. Педагогикалық тәсілдерді қолдану нәтижесі.
2. Сынып алдында қойылған міндеттердің орындалуына талддау.
2.1. Бүгінгі күн тұрғысында өткен оқу жылындағы міндеттердің дұрыстығы,өз уақытында қойылуы,уақытпен сәйкестігі.
2.2. Оқу жылының ішінде қандай міндеттер нәтижелі атқарылды? Оның көрсеткіші қандай?
2.3. Қандай міндеттер орындалмады және оның себебі?
Олай болса, сынып жетекшісі педагогикалық процестің нәтижесін талдау барысында анықтайды.
- сынып ұжымы мен өзінің педагогикалық әрекетінің нәтижесін;
- сыныптағы атқарылған пед-қ жұмыстың мақсатқа сәйкестілігін;
- нәтижеге қол жеткізудің факторларын,қозғаушы күштерін,себептерін;
- пайдаланбай қалған мүмкіндіктер мен пед-қ құралдарын,болашақта сынып жұмысын жетілдірудің қосымша көздерін қарастыруды.т.б.
Сынып жетекшілерінің іс-әрекетіне жасалған әлеуметтік талдау нәтижесінде оның міндеттерін төрт топқа бөледі.
Бірінші топ – әлеуметтік міндеттер (балаға көмек, оны әлеуметтік қатынастар жүйесіне енгізу, жеке тұлғаның дамуы мен оның даралығының қалыптасуына тиімді жағдай жасауда жанұямен және тәрбие институттарымен әрекеттестік).
Екінші топ – диагностикалық міндеттер (сыныппен жұмысты дұрыс ұйымдастыру үшін оқушының жеке тұлғасы мен ұжымның даму диагностикасы).
Үшінші топ – адамгершілік міндеттер (баланың бойында қайрымдылық критерилерін қалыптастыру, баланы адамгершілікке бейімдеу жағдайына қою).
Төртінші топ – даралық-тәжірибелік сипаттағы міндеттер (оқушылармен жұмыстың нәтижелі педагогикалық тәсілдерін таңдау, өз жұмысын жоспарлау, іс-әрекетті бақылау мен түзету, рефлексия педагогикасы).
Педагогтардың, зерттеушілер мен мұғалімдердің оқушылар ұжымындағы тәрбие жүйесін ұйымдастыру үшін маңызды міңдеттерді бөліп қарау. Өйткені оқушы өмірінің барлық жақтарын сынып жетекшісі мен мектептің тәрбие жұмысы ықпалымен аяқталмайды. Ең маңызды міндеттер:
1. Денсаулық пен салауатты өмір салтына тәрбиелеу.
2. Баладағы адамгершілік құндылықтарын қалыптастыру.
З.Оқушыда адамгершілік мінез-құлықты қалыптастыру.
4. Баланың бойына біткен қабілетілігі мен мақсат-мүдделерін жаңаша дамыту.
Е.Н.Степанованын ой туыншаа сыныптың тәрбиелік жүйесі-бұл сыныптағы әрбір мүшені тәрбиелеп және олардың өмір сүруші ұымдастыру тәссілі бұл біртұтас өзара әсерететін компонент, ұжымда және тұлғаның дамуын қамтамасыз етеді -дейді. Осыған байланысты компоненттер тізімі;
1. Жеке топтық компонент тәрбиелік жүйе құрамы балалармен ересектер тобы.
2 Құндылық-бағдарлы компонент (тәрбиенің мақсат міндеті бірлікте, сыныптың болашағы, тәрбие жүйесін құрудың қағидасы).
3. Қызметтік-әрекет компоненті (жүйе құрушы турі, форма бірлескен іс-әрекетті ұйымдастыру әдісі, тәрбие жүйесінің негізгі қызметі, өзін-өзі басқару).
4. Уақытша-кеңістік компоненті (тәрбиелік орта, тәрбие жүйесінің қалыптасу кезені т.б.).
5. Диагностикалық-талдау компоненті (тәрбиелік орта,тәрбие жүйесінің тиімді өлшемі, ұжымды танып білудің әдіс тәсілдері, талдаудың формасы мен тәсілдері, алынған нәтижені бағалау).
Сынып жетекшісінің жұмысындағы ең қиын нәрсе сол оқушыларды адамгершілік жағынан қалыптастыру болып табылады.Диагностика деген ұғымға оқу-тәрбие барысында жетістік пен кемшіліктерді көре білу, соларды дер кезінде алдын алып болдырмау, жетістікті жетілдіре отырып ақырғы қортындыны көздеу. Мектептен кейін оқушының алған білімін тәжірибеде қолданып іске асыруын қадағалау, өзіне де, қоғамға да пайдалы адамды тәрбиелеп шығару.
Диагностика деген – оқушының ақыл-ой мүмкіншілігін, адамгершілігін, дене дамуын бағалай білу, олардың жеке басының психологиялық ерекшелігін көре білу, адамдармен тіл табысу қабілетін зерттеу, өзін оқушылар ортасында қалай ұстап, мұғалімдермен, үлкендермен қатынасын анықтауды белгілеу.
Педагогикалық ұжымның іс-әрекетінің көрсеткіштерін бағалау /принциптері/. Педагогикалық ұжымның іс-әрекетінің көрсеткіші жеке мұғалімдердің және оқу-тәрбие жұмысына қатынасы бар басқада адамдардың біріге, ынтымақтаса атқарған, бір бағытты іс-әрекетінің негізінде қалыптасқан мектеп жұмысының нәтижесі арқылы бағаланады. Педагогикалық ұжымның іс-әрекетін ғылыми бағдарлы жүйеге негізделген басшылық іске асырады. Бақылаудың қызметіне сабаққа қатынасу, тәрбие жұмысы, сыныптан тыс жұмыстар жатады. Олар:
а) жүргізген жұмыстың ғылыми-методикалық сапасын зерттеу;
ә) мұғалімдердің қажетті оқыту-тәрбиелік мәселені шешуге негізделген сабақ жүйесіндегі іс-әрекеті, соған байланысты олардың оқушы белсенділігін арттыра отырып білімді игеруге деген ішкі қажеттігін туғыза отырып, өз бетімен жұмыс жасау қабілетіне жетісу, сөйтіп бүгінгі ғылым мен техникаға негізделген қоғамда өмірдің бар саласынан хабары бар білімді адамдарды тәрбиелеп шығару, қоғамда болып жатқан құбылыстарды, саяси-идеологиялық бағдар-бағытты ажырата білетін жаңа типті азаматтарды тәрбиелеу т.б….;
б) алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибені анықтап, оны тарату мақсатында;
в) оқушылардың білім сапаын анықтау, зерттеу …;
г) сыныптан тыс тәрбие жұмысының мазмұндылығын, әсерлігін бақылау, бағалау.
Әдебиеттер:
1. Зверев В.И. Диагностика и экспертиза педагогической деятельности аттестуемых учителей. Москва, 1998.
2. Коломинский Я.Л. Психология детского коллектива: система личностных отношений. Минск,1984.
3. Фридман Л.М., Пушкина Т.А., Каплунович И.Я. Иучение личности учащегося и ученических коллективов. Москва, 1988.
4. Караковский В.А., Новиков Л.И., Селиванова Н.А. Воспитание? Воспитание… Воспитание.
5. Кукушин В.С. Теория и методика воспитательной работы. Ростов на –Дону, 2002 г.
15-дәріс
Тәрбие үдерісін ғылыми-әдістемелік қамтамасыздандыру
Жоспары:
1. Сынып жетекшісінің өздігінен білім алуы және оның тиімділігінің шарты.
2. Тәрбие жұмыстары бағытында озық педагогикалық тәжірибені зерттеу және жинақтап қорытындылау.
3. Сабақтан тыс тәрбие жұмыстарын бақылау.
Мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының негізгі басқару функциясы. Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының басқару объектісі: педагог кадрлары, оқушылар және ата-аналар ұжымы. Аталған объектілерді басқару пәрменді болуы үшіндиректордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының өзіндік басқару қызметі алдын ала жоспарлануы қажет. Осыған байланысты «Педагог – Оқушы – Ата-ана» үштігі қызметінің дамуын қамтамасыз етуші басқару қызметінің жоспары мен мазмұнын қарастырайық.
1. Басқару қызметінің мазмұны:
Педагог кадрлармен жұмыс.
Мақсаты: класстар ұжымының қарым-қатынасын ұйымдастыру
1. Класс жетекшілерімен жүргізілетін әдістемелік жұмыстар.
Мақсаты: кәсіби білімі мен білік, дағдысының ғылыми-әдістемелік деңгейін көтеру.
Мазмұны: класс ұжымындағы тәрбие жұмысын басқару, заманауи технологиялар мен әдістерді меңгерту, ұжымдық шығармашылық істер сценарийін дайындау, клас тәрбие сағаттарын ұйымдастыру, кластағы зерттеу жұмысы, оқушы тәрибелік деңгейінің диагностикасы
Негізгі формалар мен әдістер: әдістемелік бірлестіктер жұмысы, семинарлар, педагогикалық оқулар, іскерлік ойындар, дөңгелек үстел отырыстары, психологиялық-педагогикалық консилиумдар, ашық тәрбиелік шаралар.
Күтілетін нәтижелер:класс ұжымымен атқарылатын жұмыстарда сараланған әдіс-тәсілдерді қолдану
2. Педагогтармен нұсқаулық әдістемелік жұмыстар:
Мақсаты: мектеп ұжымының қызметіне талдау жасау және бағалау, қойылған мақсатқа жету үшін тәрбиеге қатысушы барлық қызметкерлердің жұмысын үйлестіру
Мазмұны: нормативтік құжаттармен таныстыру, мектепте өтіп жатқан істер туралы ақпарат беру, атқарылған жұмыстар нәтижесін көрсету, талдау жасау.
Негізгі формалар мен әдістер: кеңестер, планеркалар, ақпарат беру, талдау, қзіндік талдау, есеп беру
Нәтиже: ашықтық, кемшіліктерді уақытында жою, іс-әрекеттер сәйкестігі мен бірізділігін қамтамасыз ету.
3. Педагогтармен жеке жұмыстар.
Мақсаты: практикалық қызметте педагогтарға көмек көрсету
Мазмұны: педагогтар қажеттіліктері мен сұраныстарына байланысты.
Негізгі формалар мен әдістер: кеңестер, практикалық көрсету.
Нәтиже: талданған тәжірибенің іс жүзінде қолданылуы.
4. Тәжірибе алмасу.
Мақсаты: тәрбие жұмысы бойынша озық іс-тәжірибе жинақтау.
Мазмұны: барлық категорияларды қамтиды: мақсат, міндеттер, қағидалар, әдіс-тәсілдер мен технологиялар.
Негізгі формалар мен әдістер: педагогикалық кеңестер, ғылыми-практикалық конференциялар, дискуссиялар, педагогикалық оқулар, ашық тәрбиелік шаралар.
5. Пәндік әдістемелік бірлестіктермен ынтымақтастық
Мақсаты: пәндік циклдар бойынша кластан тыс тәрбиелік шаралар жоспарын келістіру, тәрбие мақсатының оқыту үдерісінде орындалуын ұйымдастыру және қадағалау.
Мазмұны: сабақтың тәрбиелік функциясының орындау әдістемесі, педагогикалық талап бірізділігін қамтамасыз ету.
Негізгі формалар мен әдістер: пәндік әдістемелік бірлестік отырыстары, педагогикалық оқулар мен кеңестер, әдістемелік нұсқаулықтар дайындау, публикациялар.
Нәтиже: бірлескен жоспар негізінде барлық тәрбиелік қызмет түрлерінің бір-бірімен байланысы мен үйлесімділігі.
6. Қосымша білім беру педагогтарымен жұмыс
Мақсаты: педагогтарға әдістемелік көмек көрсету, педагогтар қызметін мектептің тәрбие жұмысы жоспарымен үйлестіру.
Мазмұны: әдістемелік оқыту, мектекпішілік ұжымдық шығармашылық жұмыстарын дайындау мен ұйымдастыруды жоспарлау.
Негізгі формалар мен әдістер: әдістемелік бірлестіктер отырыстары, жеке консультациялар, әңгіме, педагогикалық кеңес.
Нәтиже: бірлескен жоспарлау негізінде қызмет түрлерінің үйлесімділігі мен сәйкестігі.
Оқушылар ұжымымен жұмыс
Мақсаты: қызығушылығы негізінде оқушылар топтарымен қарым-қатынас арқылы олардың өмірлік қызметтерін ұйымдастыру.
Жалпы мектепішілік ұжымдық шығармашылық жұмыстарды ұйымдастыру (бұдан әрі -ҰШЖ)
Мақсаты: оқушылардың шығармашылық белсенділігін, ұйымдастырушылық қабілетін дамыту.
Мазмұны: ұжымдықшығармашылық жұмыстарды ұйымдастыру және жүргізу, бірлесе жоспарлау.
Негізгі формалар мен әдістер: ҰШЖ әдістемесі негізінде топтық және бұқаралық шараларды атқару
Нәтиже: оқушылардың мектептік өміріне ризашылығы, мектеп дәстүрін анықтау, оқушылардың ұйымдастырушылық қабілетінің дамуы.
Оқушылардың өзін-өзі басқару ұйымдарымен жұмыс
Мақсаты: оқушылардың өзін-өзі басқаруына жағдай жасау, бала құқығының бұзылмауын қамтамасыз ету.
Мазмұны: жұмыс формасын таңдау, жоспарлау, іске асыру.
Негізгі формалар мен әдістер: оқушылардың өзін-өзі басқару органының отырысы, тренингтер, іскерлік ойындар, хабарландырулар, талдау-сараптама жұмыстары
Нәтиже: оқушылар белсенділігін артуы, әлеуметтік мәнді қасиеттерінің жетілуі, өз ісіне деген жауапкершіліктерінің артуы.
Оқушылармен жеке жұмыстар
Мақсаты: жекелеген сұрақтар бойынша оқушыға көмек, қолдау көрсету.
Мазмұны: жұмыс формасын таңдау, жоспарлау, іске асыру.
Негізгі формалар мен әдістер:психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету, консультация беру, әңгімелесу, ой қозғау.
Нәтиже: оқушылардың әлеуметтік қорғалынуы.
Ата-аналар ұжымымен жұмыс
Мақсаты: ата-ана мен мектеп арасындағы байланысты нығайту, ата-ананың оқу-тәрбие үдерісіне қатысуын қамтамасыз ету
Мазмұны: мектептегі жағдаяттармен ата-аналарды хабардар етіп отыру, оларды оқу-тәрбие ісіне қатыстыру, ата-аналардың педагогика-психологиялық білімдерін жетілдіру, отбасы тәрбиесіне көмектесу.
Негізгі формалар мен әдістер: ата-аналар жиналысы, ашық есік күндері, лекторийлар, тәрбие ісі бойынша психологиялық-педагогикалық кеңес беру.
Нәтиже: ата-аналардың мектеп өміріне ризашылығы, отбасы тәрбиесінде педагогтармен бірлескен іс-әрекеттер.
Қосымша білім беру ұйымдарымен жұмыс
Мақсаты: Қоғамдық және әлеуметтік ұйымдармен қарым-қатынасты ұйымдастыру
Мазмұны: оқушылардың бос уақыттарын тиімді ұйымдастыру, сұраныстары негізінде қосымша білім беру
Негізгі формалар мен әдістер:. Клубтар, үйірмелер, секциялар, бұқаралық тәрбиелік шаралар ұйымдастыру
Нәтиже: социумның тәрбиелік мүмкіндігін пайдалану
II. Болжамдау, жоспарлау қызметі:
Білім беру ұйымының жұмысы нақты да дәл жоспарланған жағдайда ғана болжамдалған пежагогикалық жетістікке жету мүмкіндігін береді.Сондықтан, педагогикалық қызметті жоспарлауды педагогикалық-психологиялық проблеманың шешу жолын анықтайтын нормативті басқару құжаты ретінде қабылдап, күтілетін нәтижені алдын ала болжамдау деп түсінуге болады. Бұл құжат мекеменің даму бағытын нақтай отырып, оны жүзеге асыру жолдары белгіленген басқару тетігі.
Ал, мектеп жұмысын дұрыс жоспарлай білу және оны іске асыру – педагогикалық ұжым еңбегін ғылыми тұрғыда дәл есеппен ұйымдастыруболып табылады.
Жоспарлау дегеніміз -басқару қызметінінің мақсаты мен міндетінің орындалуын қамтамасыз ететін, өткізілетін уақыты мен орны, әдістері мен формалары, оған қатысушылары нақты белгіленген іс-шаралар жүйесі.
Қазіргі кезде мектепте төмендегі жоспарлау түрлері кездеседі:
1. Мектептің, кластың, балалар мен ересектердің басқа да түрлі ұжымдары (үйірме, клуб, секция, қоғамдық ұйымдар, өзін-өзі басқару) жұмысының жоспары.
2. Күнтізбелік, ұзақ мерзімдік.
3. Оқушының жеке тұлғасын дамыту және т.б.
Үлгі ретінде қызмет төмендегі айлық циклограммасын қарастырайық:
Тамыз
1. Тамыз кеңесін дайындау.
2. Класс жетекшілерімен жұмыс: класс жетекшілерін белгілеу, олардыңжаңа оқу жылына дайыдығы.
3. Білім күнін өткізу іс-шараларын дайындау.
4. Жаңадан қабылданған оқушылар мінез-құлқының диагностикасын жасау.
Қыркүйек.
1. Білім күні мекрекесін өткізу.
2. Класс жетекшілерінің жылдық жұмыс жоспарын талдау және бекіту.
3. Оқушылар қызығушылығы негізіндегі клуб, үйірме жұмыстарын ұйымдастыру.
4. Мектеп кеңесі, ата-анаоар кеңесі. Оқушылардың өзін-өзі басқару ұйымдарының жұмысын ұйымдастру.
5. Оқушылардың тәрбиелік деңгейін анықтау диагностикасы
Қазан.
1. Мұғалімдер күні мерекесін өткізу.
2. Класс жетекшілерімен жүргізілетін әдістемелік жұмыстар:
- оқушының жеке тұлғасын қалыптастыру бағытындағы жұмыстар;
- отбасы тәрбиесін зерделеуге көмек беру.
3. Күзгі каникул жоспарын жасау.
4. Класс жетекшілер құжаттарының жүргізілуін зерделеу.
Қараша.
1. Күзгі каникулді өткізу.
2. Ата-аналармен жұмыстар.
3. Класс жетекшісі мен психолог, әлеуметтік педагогтің «тәуекел» тобындағы балалар және ішкі істер бөлімінің есебіне алынған оқушылармен атқарған үйлестіру, түзету жұмыстарының жүргізілуі және нәтижелілігі.
Желтоқсан.
1. 1-ші жартыжылдық қорытындысын шығару.
2. Жаңа жыл мерекесіне дайындық.
3. Қысқы каникулді өткіуге дайындық жұмыстары
Қаңтар.
1. Қысқы каникулді өткізу.
2. Педагогикалық кеңес жұмысына дайындық.
3. Оқушлар тәрбиелілік деңгейнінің диагностикасы. Талдау.
Ақпан.
1. Оқушлар тәрбиелілік деңгейнінің диагностикасының қорытындысы бойынша класс жетекшілерінің әдістемелік кеңесі отырысы.
2. Оқушының әлеуметтік мәнді және жеке қасиеттерін қалыптастырудағы кл.жетекші мен қосымша білім беру педагогінің бірлескен іс-әрекеттерінің нәтижелілігі.
Наурыз.
1. Наурыз – жыл басы мерекесін дайындау және өткізу.
2. Көктемгі каникулді ұйымдастыру.
3. Балалардың қоғамдық ұйымының жалпы мектепішілік жиыны.
Сәуір.
1. Қала, ауыл, мектеп аймағын абаттандыру жұмысына қатысу.
2. Жылдық жұмысқа таладау жасауға дайындық жұмыстары (материалдар жинақтау және оны талдау)
<Question> Тәрбиенің мақсаты
<variant> Әрбір тұлғаны жан-жақты және жарасымды етіп тәрбиелеу
<variant> Атақты адамдармен кездесу
<variant> Үйрету, жаттығу, тәрбиелік ситуацияларды тудыру
<variant> Баланы саналы өмірге дайындау
<variant> Еңбекке баулу
<Question> Тәрбие мақсатын анықтайтын негізгі факторлар:
<variant> Қоғам талабы, мемлекет саясаты
<variant> Ата-аналар
<variant> Педагогтар
<variant> Педагогикалық үрдістің мүмкіндіктері
<variant> Оқушылардың қажеттіліктері
<Question> Тәрбие әдісіне жататындар:
<variant> Әңгіме, сенім көрсету, үлгі-өнеге, жаттықтыру т.б
<variant> Атақты адамдармен кездесу
<variant> Конференция
<variant> Тәрбие мақсаты, міндетті
<variant> Олимпиада
<Question> Негізгі тәрбие әдістері:
<variant> Мұғалім үлгі-өнегесі, сендіру, талап, үйрету, қоғамдық пікір, баға беру, бақылау.
<variant> Үлгі-өнеге көрсету және бақылау
<variant> Ата-ана үлгісі, отбасы талабы
<variant> Эксперимент бақылау
<variant> Жазалау және мадақтау, ескерту
<Question> Тәрбие әдісі:
<variant> Ересектердің жастарға үлгі-өнегесі
<variant> Кітап мазмұны
<variant> Тәрбие сағаты
<variant> Тақырыптық кеш
<variant> Экскурсия
<Question> Негізгі тәрбие әдістері:
<variant> Педагогикалық талап
<variant> Сабақ
<variant> Класс сағаты
<variant> Орта
<variant> Ұжым
<Question> Ынталандыру әдістері
<variant> Мадақтау, жазалау, жарыс
<variant> Лабораториялық-тексеру жұмыстары
<variant> Әңгіме, лекция
<variant> Жаттығу, тәрбиелік жағдайларды туғызу
<variant> Жазба жұмыстарды жоспарлау
<Question> Жеке тұлға санасын қалыптастыру әдістерінің жүйесі:
<variant> Сендіру, әңгіме, лекция, пікірталас, өнеге
<variant> Мадақтау, жазалау, нұсқау беру
<variant> Сайыс, әңгіме
<variant> Педагогикалық талап
<variant> Әңгіме, үйрету, жаттығу
<Question> Тәрбиенің негізгі түрлерінің жүйесі:
<variant> Адамгершілік, ақыл-ой, дене, эстетикалық, еңбек, экономикалық.
<variant> Рухани, еңбек, адамгершілік, халықтық педагогика
<variant> Атеистік, рухани, политехникалық
<variant> Ақыл-ой, адамгершілік, политехникалық
<variant> Политехникалық, мектепке дейінгі тәрбие, ақыл-ой
<Question> Мектепте тәрбиелеу міндеті
<variant> Тәрбиелік, дамытушылық, білімділік
<variant> Жарыс, мадақтау
<variant> Теориялық білімді еңбекпен, өмірмен байланысты жүргізу
<variant> Әңгіме, лекция, диспут
<variant> Еңбекке баулу
<Question> Мінез-құлықты және оқушының іс-әрекетін ынталандыру әдістері тобына
жатады:
<variant> Мадақтау
<variant> Сендіру
<variant> Үйрету
<variant> Жаттықтыру
<variant> Әңгіме
<Question> Мектептің оқытумен тәрбиені жақсару үшін отбасына көрсететін көмек
формалары
<variant> Ұйымдастырушылық, педагогикалық ағартушылық жұмыстар
<variant> Экскурсия
<variant> Бақылау
<variant> Сынып сағаты
<variant> Ашық сабақтар
<Question> Тәрбие принципі дегеніміз не?
<variant> Адамның нақты іс-әрекетінде басшылыққа алатын алғы шарты, ережелер мен талаптар
<variant> Тәрбие процесінің мазмұнын, ұйымдастырылуы мен әдістерін айқындайтын
ережелер, алғы шарттар, талаптар, қағидалар
<variant> Тәрбиеші мен тәрбиеленушінің өзара қарым-қатынасы мен іс-әрекет жүйесі
<variant> Оқыту процесінде басшылыққа алынатын қағидалар
<variant> Педагогикалық мақсатқа жету тәсілдері
<Question> Қайта тәрбиелеу
<variant> Теріс мінез-құлықты жою
<variant> Арнайы ұйымдастырылған танымдық әрекеті
<variant> Этикалық нормаларға қайшы келетін көзқарастар
<variant> Мінез-құлықтағы жақсы қасиеттермен мәдени ережелерді тәрбиелеу
<variant> Адамның әртүрі құндықтарына бейімделу
<Question> Ұжымда тәрбиелеу теориясын дәлелдеген
<variant> А.С. Макаренко
<variant> Ы. Алтынсарин
<variant> Г.А .Дистерверг
<variant> Я. А. Коменский
<variant> Дж Дьюи
<Question> Тәрбиенің басты мақсаты – бұл:
<variant> Дені сау, ұлттық сана сезімі жетілген, ақыл-ой дәрежесі биік, іскер, мәдениетті,
парасатты, игі қасиеттері қалыптасқан адамды тәрбиелеу.
<variant> Кәсіптік бағдар беру
<variant> Тұлғаның дүниеге ғылыми көзқарасын, рухани және дене қабілетін қалыптастыру,
әр жақты, жарасымды етіп тәрбиелеу
<variant> Еңбек етуге керекті білім беру
<variant> Тұлғаның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру
<Question> Сынып жетекшісінің ең басты міндетті қызметтері:
<variant> Барлық жауап дұрыс
<variant> Жобалаушылық, ұйымдастырушылық, дамытушылық
<variant> Әдістемелік, ынталандырушылық
<variant> Бағалаушылық, қорғаушылық, түзетушілік
<variant> Диагностикалық, коммуникативтік, тәрбиелік
<Question> Тәрбие әдістері дегеніміз не?
<variant> Тәрбиеші мен тәрбиеленушінің өзара байланысты іс-әрекет жолдары
<variant> Жеке адамды жан-жақты дамыту жолдары
<variant> Адам бойындағы біп қасиетке сүйеніп ықпал ету
<variant> Бала мен ересектер арасындағы қатынас
<variant> Адамды өмірге дайындау қажеттігі
<Question> Тәрбиенің негізгі принципі
<variant> Жүйелілік, бірізділік
<variant> Оқушылардың жағымды сапаларына сүйену
<variant> Ұжымның дамуы
<variant> Әңгімелесу
<variant> Жеке тұлға дамуы
<Question> Мұғалімнің кәсіби іс-әрекетінің объектісі –
<variant> педагогикалық процесс
<variant> оқушыларды тәрбиелеу
<variant> оқу процесі
<variant> сабақтармен тәрбиелік іс-шараларды ұйымдастыру
<variant> сабақтан тыс шаралар
<Question> Қазіргі мектептегі тәрбиенің мақсаты –
<variant> Тұлғаның ақыл-ойы, адамгершілік, эмоционалдық және дене бітімінің
қалыптасуына мүмкіндік туғызу
<variant> Гуманитарлық қатынасты қалыптастыру
<variant> Жас ерекшеліктерін ескеру
<variant> Тұлғаны мақсатсыз тәрбиелеуге ұмтылу
<variant> Тұлғаның творчестволық мүмкіндіктерін ашу
<Question> Ақыл-ой тәрбиесінің міндеттері
<variant> Жұмыстың творчестволық мүмкіндіктерін ашу
<variant> Тұлғаның ақыл-ойы, адамгершілік, эмоционалдық және дене бітімінің
қалыптасуына мүмкіндік туғызу
<variant> Логикалық ойлау қабілетіне көмек көрсету
<variant> Оқушыларды ғылым негіздерінің білім жүйесімен қаруландыру
<variant> Жастардың бойында табысты, ақыл-ой еңбегіне қажетті қасиеттерді
қалыптастыруға көмектесу
<Question> Еңбек тәрбиесі дегеніміз –
<variant> еңбек әрекеттерін қалыптастырып, өндірістік қарым-қатынастар қалыптастырады
<variant> тұлғаның дамуының жетекші факторы
<variant> дүниені шығармашылық тұрғыдан танып білу, еңбек ету қабілетін меңгеру
<variant> дене және эстетикалық тәрбиенің ажырамас бөлігі
<variant> негізгі қозғалу жүйелерін дамыту (ептілік және төзімділік)
<Question> Адамгершілік тәрбие міндеттері
<variant> Адамгершілік ұғымдарды, пікірлерді,сезімдер мен сенімдерді қалыптастыру
<variant> Жалпыадамзаттық құндылықтар, моральдық нормалар
<variant> Мінез-құлықтың жаңа қағидалары және нормалары
<variant> Эстетикалық көзқарас пен сенімдерді қалыптастыру
<variant> Жастардың бойында табысты, ақыл-ой еңбегіне қажетті қасиеттерді
қалыптастыруға көмектеседі
<Question> Өзін - өзі тәрбиелеудің негізгі тәсілдері
<variant> өзін - өзі талдау, өзін - өзі бағалау, өзін - өзі бақылау
<variant> өзіне талап қою, сын айту, ескерту
<variant> сенім білдіру, бақылау, ретке келтіру
<variant> жарыстар, үлгі көрсету, өнеге
<variant> сендіру, иландыру, дәлелдеу
<Question> Экологиялық тәрбие.
<variant> Қоршаған ортаға деген жауапкершілік, жалпыадамзаттық құндылықты дамыту
<variant> Саяси саналы, жерін, өз халқының тарихын мақтан ететін жасты тәрбиелеу
<variant> «Әсемдік заңы» бойынша өмір сүретін белсенді тұлғаны тәрбиелеу
<variant> Балаларды ауыл шаруашылық тәжірибе жұмысымен айналысуға тәрбиелеу
<variant> Дұрыс жауабы жоқ
<Question> Тәрбие құралы
<variant> Ойын әрекеті, оқу әрекеті, еңбек, өнер, көркем әдебиет, ақпарат құралдары
<variant> Үйірмелер, жарыстар, ойындар
<variant> Оқушылар шығармашылығы, экскурсия
<variant> Сабақ, заттар, табиғат
<variant> Ғылыми қор, заттар, музыка
<Question> Тәрбие жүйесі
<variant> Өздігімен реттелетін және басқарылатын күрделі әлеуметтік психологиялық –
педагогикалық құрылым
<variant> Өзін - өзі өзгертуге бейімділігі бар жүйе
<variant> Педагогикалық ұжым мен оқушылар ұжымының өзара әсері
<variant> Ұжыммен бақыланбайтын біртұтас ұжым
<variant> Білім беру мен оқушыларды тәрбиелеудің біртұтас үрдісі
<Question> Тәрбиенің негізгі құрамдас бөліктері
<variant> Ақыл – ой, дене, адамгершілік, эстетикалық, еңбек
<variant> Рухани, экономикалық, политехникалық
<variant> Этикалық, рухани, діни, оқытушылық
<variant> Құқықтық, валеологиялық, зерттеушілік
<variant> Экологиялық, интернационалдық, политехникалық
<Question> Индивид дегеніміз –
<variant> Өзіндік ерекшелігі бар жеке адам
<variant> Саналы тұлға
<variant> Қасиеттер көрінісі
<variant> Саналы объект
<variant> Тіршілік иесі
<Question> Тұлғаның қалыптастыруына әсер ететін факторлар:
<variant> Орта, тұқым қуалаушылық, тәрбие
<variant> Орта, іс-әрекет, нышан
<variant> Қарым-қатынас, әлеуметтік орта, құрбы-құрдастардың ықпалы
<variant> Оқыту әдістері, табиғи орта, ақпарат құралдары
<variant> Тұқым қуалау, ана тілі, кітап
<Question> Іс - әрекет даму факторы
<variant> орта, тәрбие, белсенді іс - әрекет, нәсілдік
<variant> қарым-қатынас, әлеуметтік орта, құрбы-құрдастардың ықпалы
<variant> тұқым қуалау, ана тілі, кітап
<variant> қарым-қатынас, әлеуметтік орта, құрбы-құрдастардың ықпалы
<variant> оқушы ықпалы
<Question> Қазіргі тәрбие жүйесінің басшылыққа алатын тәрбиенің принциптері
<variant> Қоғамға бағытталғандығы, тәрбиенің өмірмен байланысы, гумандығы, тұлғаға жеке-дара қарау
<variant> Көрнекілік, ғылыми, жүйелілік принциптері
<variant> Тәрбие әсерінің біртұтастылығы
<variant> Бақылау, бекіту
<variant> Ағымдағы тәрбие процесінің принциптері
<Question> Дене шынықтыру жұмыстарының сыныптан тыс көптеген түрлері
<variant> спорттық біріншіліктер, спорттық жарыстар
<variant> тамақтандыру еңбектену және демалыс тәртіптері
<variant> әңгімелер, класс сағаттары
<variant> лекциялар, пікір таластар
<variant> туризм, көптеген жарыстар
<Question> Тәрбие құралдары
<variant> Еңбек, музыка, бұқаралық ақпарат құралдары, педагогикалық техника, көркем шығарма
<variant> Сурет, шығарма, ойыншықтар
<variant> Журналдар, тәрбие жоспары
<variant> Көрнекі құралдар, жазба жұмыстары
<variant> Сабақ, жарыстар, ойын
<Question> Эстетикалық тәрбиенің кластан тыс жұмыс түрлері:
<variant> Әдебиет мен музыка студиялары, үйірмелер, өнер қайраткерлерімен кездесулер
<variant> Жол ережесі бойынша класс сағаты
<variant> Өлкетану мұражайларына саяхат
<variant> Дамыта оқыту тақырыбына байланысты семинарлар өткізу
<variant> Тәрбие жұмыстарына байланысты оқушылардың жеке шығармашылығы
<Question> Тәрбиенің негізгі принциптері –
<variant> Мектептің өмірмен және еңбекпен байланысы, жас және дара ерекшеліктерді ескеру
<variant> Адамға деген сүйіспеншілік және қайырымдылық, тәрбиенің үздіксіздігі
<variant> Гуманитарландыру
<variant> Теория мен практиканың бірлігі, көрнекілік
<variant> Жүйелілік және бірізділік, беріктік
<Question> Эстетикалық тәрбиенің құралдары –
<variant> Табиғат, әдебиет, өнер
<variant> Әңгіме, өнеге, әңгімелесу
<variant> Жаттығу
<variant> Мадақтау
<variant> Жазалау
<Question> Ынталандыру әдістері:
<variant> мадақтау, жазалау, жарыс
<variant> лабораториялық тексеру жұмыстары
<variant> әңгіме лекция
<variant> жаттығу, тәрбиелік жағдайларды туғызу
<variant> жазба жұмыстарды жоспарлау
<Question> Тәрбие жұмысының түрлеріне жататындар:
<variant> сынып сағаты
<variant> бақылау
<variant> сендіру
<variant> үйрету
<variant> лекция
<Question> Сынып жетекшісінің қызметі
<variant> сыныптағы тәрбие жұмысын ұйымдастыру
<variant> тәрбиемен өзін-өзі тәрбиелеудің бірлігін қамтамасыз ету
<variant> тәртіпті нығайту
<variant> қоршаған ортаны қорғау
<variant> кең мәдени ой өріс
<Question> Тәрбие жұмысын жоспарлау дегеніміз –
<variant> міндетті педагогикалық құжат, тәрбие процесін ұйымдастырудың қажетті шарты
<variant> жоспарға қойылатын негізгі талаптар
<variant> жарты жылдық, немесе бір айлық жоспар
<variant> тақырып бойынша сыныпта тәрбие сағатын өткізу
<variant> тәрбиелеу
<Question> Еңбек тәрбиесі
<variant> кіші мектеп жасындағы оқушыларды еңбекке және оның нәтижелеріне
жауапкершілікпен қарауды қалыптастыру
<variant> қайырымдылық, ықыластық, сипайылық туралы
<variant> экскурсиямен ойын түрлері
<variant> еңбекке еңбек адамдарына және халық игілігіне қарым-қатынас туралы
<variant> ұжым туралы
<Question> Тәрбиенің жоспарына қойылатын талаптар
<variant> жоспар нақты, белгілі мақсатқа бағыталуы
<variant> тәжірбиелер, жаттығулар, оқу өндірістік еңбек
<variant> өзін-өзі тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу
<variant> оқушылардың материалдық жағдайы
<variant> тұлғаның жігерін қалыптастыру
<Question> Сыныптан тыс шаралардың түрлері
<variant> Барлық жауап дұрыс
<variant> Ғылыми-зерттеу орталығы
<variant> Қызықты сұрақтар сайысы
<variant> Ғылым, өнер, техника және спорт кіші академиясы
<variant> Әдеби-музыкалық қоғам, зияткерлік жәрмеңке
<Question> Ата-аналарды балалар ұжымын тәрбиелеу ісіне қатыстыру
<variant> ата-аналар арасындағы әртүрлі үйірме жұмыстарын ұйымдастыру, сынып
жұмыстарына көмектесу
<variant> отбасына демалуды ұйымдастыру
<variant> баланың жеке басының отбасында қалыптастыру
<variant> эскурсия
<variant> икемділік
<Question> Ұжымда жеке адамның тәрбиелеудің бірізді педагогикалық теориясын жасаған
<variant> А.С.Макаренко
<variant> П.П Блонский
<variant> Н.К Крупская
<variant> Ж. Данило
<variant> А. И. Мелуа
<Question> Ұжым – бұл:
<variant> көздеген мақсатқа жетудегі ұжымшылдық пен мақсаттылық, іс-әрекетімен
сипатталатын адамдар тобы
<variant> ұзартылған күн тобы
<variant> негізгі ұжым
<variant> тәрбие құралы
<variant> ұжымның дамуы
<Question> Еңбек тәрбиесіндегі сыныптан тыс жұмыстар:
<variant> шебер қолдар үйірмелері, ғылыми техникаға байланысты кештер, кездесулер
<variant> кездесулер
<variant> жарыстар
<variant> тәрбие сағаты.
<variant> тәрбие әдісі
<Question> Тәрбие мақсаты –
<variant> тәрбиенің не нәрсеге ұмтылатыны
<variant> тәрбиеленушінің не нәрсеге ұмтылатыны
<variant> тәрбие барысында алынатын нәтиже
<variant> тәрбие іс-шарасының нәтижесі
<variant> оқушының даму деңгейі
<Question> Тәрбие мақсатын анықтайтын негізгі фактор:
<variant> мемлекет идеологиясы, саясаты
<variant> ата-аналар
<variant> педагогтар
<variant> педагогикалық процестің мүмкіндіктері
<variant> оқушылардың қажеттіліктері
<Question> Педагогика ғылымында тәрбиенің әртүрлі анықтамаларының болуы:
<variant> тәрбиенің көп аспектілігінен туындайды
<variant> әртүрлі анықтамаларының болуы педагогиканың дамыған ғылым екенін көрсетеді
<variant> ғылыми түсінікті күнделікті өмірлік түсініктен айыру үшін
<variant> педагогика ғылымындағы тәрбие проблемасының шешілгендігінің айғағы
<variant> педагогикалық процестің мүмкіндіктерінен туындайды
<Question> Тәрбиелеу технологиясы дегеніміз –
<variant> ғылыми жетістіктердің негізгі жолы және нәтижесі
<variant> технология өндірістің қол жеткізілген көрінісі
<variant> педагогикалық теория мен практикадағы жаңа бағыттар
<variant> тәрбие алдындағы міндеттерді орындау
<variant> техника мен технологияға бейімдеу
<Question> Жоспарлау жолында педагогтың міндеті –
<variant> тәрбие процесін жоспарлауда әрекет бағытын анықтау
<variant> тәрбие істерінің ұжымдық сипатын анықтау;
<variant> графикалық жоспар жасау әдістемесін анықтау
<variant> мұғалімнің жұмысындағы өзіндік стилін анықтау
<variant> ұжымның тәрбиелілігін талдау
<Question> Тәрбие ісін ұйымдастыру кезеңіндегі педагогтың міндеті:
<variant> мақсатқа ұмтылу, жауапкершілік, соңына дейін жеткізуге икемділігі, орындаушылық
<variant> әрбір бағынатын адам үшін нақты міндеттерді анықтау
<variant> алдағы жұмысқа қажеттінің бәрін әзірлеу
<variant> жауапкершілікті бөлу
<variant> тұлғаны тәрбиелеуде икемділік пен жол табудың түрлерін қарастыру
<Question> Тәрбие әдістері дегеніміз –
<variant> тәрбиеленушілердің сезімдеріне, мінез-құлықтарына әсер ету тәсілі
<variant> педагогикалық біліктілік деңгейі
<variant> тәрбие процестерінің жиынтығы
<variant> тәрбиеленушілердің жас және жеке ерекшеліктері
<variant> тұлғаның санасын қалыптастыру тәсілдері
<Question> Іс-шараларды ұйымдастырудың әдістеріне жататын әдістер:
<variant> педагогикалық талап, қоғамдық талап, үйрету, жаттығу, тәрбиелік жағдаяттар
<variant> нақты іс-әрекеттер мен істер
<variant> тәрбиеленушілердің нақты іс-әрекеті
<variant> сценарий бойынша құрылған әңгіме
<variant> көзқарастарды, ұғымдар мен сенімдерді қалыптастыру
<Question> Марапаттау дегеніміз –
<variant> қолдау, жігерлендіру, мақтау, рахмет айту, марапаттау
<variant> тәрбиеленушілердің әрекеттерін оң бағалауды көрсету
<variant> оқушылардың дағдылары мен әдеттерін бекітуге тәрбиешінің ұмтылуы
<variant> әділеттілікті сақтау
<variant> нақтылыққа және дәл мезетте орындауға үйрету тәсілі
<Question> Жарыс дегеніміз –
<variant> оқушыға қажетті қасиеттерді тәрбиелеуде оның жарысуға табиғи бейімділігі
<variant> қоғамдық мінез-құлық тәжірибесін меңгеру
<variant> тұлғаның адамгершілік, эстетикалық қасиеттерін дамыту
<variant> тәрбиеленушілердің бастамасын бағыттау
<variant> қолдау, жігерлендіру, мақтау, рахмет айту, марапаттау
<Question> Іс-әрекетті ұйымдастыру және жүріс-тұрысты қалыптастыру әдісі –
<variant> жаттығу
<variant> диспут
<variant> үлгі-өнеге
<variant> әңгіме
<variant> жарыс
<Question> Тәрбие процесінің қозғаушы күші –
<variant> тәрбие процесінің қарама-қайшылықтары
<variant> тәрбие мақсаты мен міндеттері
<variant> педагогтің талап қоюы
<variant> педагогтің тәрбие міндеттеріне сәйкес тәрбие құралдарын таңдай білуі
<variant> педагогикалық зерттеулер
<Question> Белгілі бір қасиеттерді қалыптастыру мақсатымен тәрбиеленушінің сезіміне, санасына, мінез- құлқына ықпал ету амалдары?
<variant> тәрбие әдісі
<variant> тәрбие формасы
<variant> тәрбие құралы
<variant> тәрбие тәсілі
<variant> дамуға басшылық жасау
<Question> Іс-әрекетті ұйымдастыру және жүріс-тұрысты қалыптастыру әдісі –
<variant> жаттығу
<variant> диспут
<variant> үлгі-өнеге
<variant> әңгіме
<variant> жарыс
<Question> Тәрбие жұмыстарына қойылатын талаптар:
<variant> барлық жауап дұрыс
<variant> өмірмен тығыз байланыстылығы
<variant> жоспардың жан-жақтылығы
<variant> жоспардың нақтылығы
<variant> жоспардың қоғам талабына, мақсатына сәйкестігі
<Question> Сыныптан тыс жұмыстардың ерекшеліктері:
<variant> барлық жауап дұрыс
<variant> сыныптан тыс жұмыстарға қатысатын оқушылардың жас ерекшеліктерінің
әртүрлілілігі
<variant> сыныптан тыс жұмыстың формасының, әдісінің әртүрлілігі
<variant> тәрбие жұмысын ұйымдастыруда қоғамдық пайдалы іс-әрекетке үлкен орын
берілуі
<variant> еріктілік негізінде ұйымдастырылуы
<Question> «Адамға ең бірінші білім емес тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім
адамзаттың қас жауы» - деп ұлағатты сөз қалдырған ұлы ғұлама ғалым?
<variant> Әл-Фараби
<variant> М.Қашғари
<variant> А.Құнанбаев
<variant> А.Байтұрсынов
<variant> М.Жұмабаев
<Question> Тәрбие әдісі –
<variant> Қойылған мақсатқа жетудегі оқушылар ұжымы мен тәрбиешілер іс-әрекетінің
күрделі жиынтығы
<variant> Педагогикалық процесс
<variant> Жеке адамның санасын қалыптастыру
<variant> Үлгі-өнеге
<variant> Тәрбие жұмысын жоспарлау
<question> Өзін - өзі тәрбиелеу
<variant> Жеке тұлғаның жағымсыз сапаларын жою, жағымды сапаларын дамыту
<variant> Тәрбиенің және өмірдің жағдайына байланысты жеке тұлғаның бейімделуі
<variant> Танымдық іс - әрекет
<variant> Таным әрекеті
<variant> Мектептің, отбасының және қоғамның ұйымдастыруымен тұлғаға мақсатты түрде ықпалы
<question> Тәрбие құралдары:
<variant> Ойын әрекеті, оқу әрекеті, еңбек, рухани мәдениет шығармалары, өнер, көркем
әдебиет, ақпарат құралдары
<variant> Сабақ, заттар, табиғат
<variant> Үйірмелер, жарыстар, ойындар
<variant> Оқушылар шығармашылығы, экскурсия
<variant> Ғылыми қор, заттар, музыка
<question> Тәрбие құралдары:
<variant> Еңбек, музыка, бұқаралық ақпарат құралдары, педагогикалық техника, көркем
шығарма
<variant> Сурет, шығарма, ойыншықтар
<variant> Журналдар, тәрбие жоспары
<variant> Көрнекі құралдар, жазба жұмыстары
<variant> Сабақ, жарыстар, ойын
<question> Қоғамдық сипаттағы тәрбие принциптерінің талаптары:
<variant> Тәрбие процесіндегі мемлекеттік, қоғамдық және жеке сұраныстардың оптимальды сәйкестілігі
<variant> Мемлекет қасиеттілігінің басымдығы
<variant> Азаматтардың жеке қызығушылықтары тәрбие мақсаттарын бірден ауыстыру
<variant> Азаматты тәрбиелеу
<variant> Азаматтардың жеке қызығушылықтарына тәрбие мақсаттарын бірден ауыстыру
<question> Дүниетанымның компоненттері
<variant> Ғылыми білім жиынтығы, сенім, адамның мұраты
<variant> Қоғамдық пікір, жеке адам пікірі
<variant> Біртұтас бағыт – бағдар, қоғам мақсаты
<variant> Мақсатқа бағыттау
<variant> Тұлға, қоғам, әлем
<question> Педагогикалық диагностика дегеніміз –
<variant> Оқу – тәрбие процесінің тиімділігін арттыру мақсаты мен оқушыларды жеке дара психологиялық ерекшеліктерін және балалар ұжымының әлеуметтік сипаттамасын зерттеуге бағытталған бағалау тәжірибесі
<variant> Оқушылардың қоғамдық белсенділігіне талдау жасау
<variant> Тәртібі қиын балалар мен атқарған жұмысын талданды ұйымдастыру
<variant> Оқушылардың тәрбиелік деңгейіне баға беру
<variant> Оқушыларды зерттеу, мінездеме беру
<question> Эстетикалық тәрбиенің кластан тыс жұмыс түрлері
<variant> Әдебиет пәні мен музыка студиялары, үйірмелер, өнер қайраткерлерімен
кездесулер
<variant> Жол ережесі бойынша класс сағаты
<variant> Өлкетану мұражайларына саяхат
<variant> Дамыта оқыту тақырыбына байланысты семинарлар өткізу
<variant> Тәрбие жұмыстарына байланысты оқушылардың жеке шығармашылығы
<question> Тәрбиенің негізгі принциптері
<variant> Мектептің өмірмен және еңбекпен байланысы, жас және дара ерекшеліктерді
ескеру
<variant> Гуманитарландыру
<variant> Адамға деген сүйіспеншілік және қайырымдылық, тәрбиенің үздіксіздігі
<variant> Теория мен практиканың бірлігі, көрнекілік
<variant> Нақтылық
<question> Қазақстанда педагогика ғылымының негізін салушы
<variant> Ы.Алтынсарин
<variant> А.Құнанбаев
<variant> М.Жұмабаев
<variant> А.Байтұрсынов
<variant> Ж.Аймауытов
<question> Өзін - өзі тәрбиелеудің негізгі тәсілдері
<variant> Өзіндік талдау, өзін-өзі бағалау, өзін-өзі бақылау, өзін-өзі реттеу, өзін-өзі сендіру
<variant> Өзіне талап қою, сын айту, ескерту
<variant> Сенім білдіру, бақылау
<variant> Жарыстар, үлгі - өнеге көрсету
<variant> Сендіру, өзін - өзі иландыру, хабарлау, дәлелдеу
<question> Өзін - өзі тәрбиелеуге қажеттіліктің артуы қай жас кезеңінде байқалады?
<variant> Жасөспірімдік кезеңде
<variant> Сәбилік жаста
<variant> Жеткіншектік кезең
<variant> Балалық кезең
<variant> Мектепке дейінгі кезең

<question> Дүниетанымның компоненттері
<variant> Ғылыми білім жиынтығы, сенім, адамның мұраты
<variant> Қоғамдық пікір, жеке адам пікірі
<variant> Біртұтас бағыт – бағдар, қоғам мақсаты
<variant> Мақсатқа бағыттау
<variant> Тұлға, қоғам, әлем
<question> Тәрбиенің негізгі құрамдас бөліктері
<variant> Ақыл – ой, адамгершілік, эстетикалық, экологиялық
<variant> Этикалық, рухани, діни, оқытушылық
<variant> Рухани, экономикалық, политехникалық
<variant> Зерттеушілік, құқықтық, валеологиялық
<variant> Экологиялық, интернационалдық, білімдендіру

<question> Өзін - өзі тәрбиелеудің негізгі тәсілдері
<variant> Өзіндік талдау, өзін - өзі бағалау, өзін - өзі бақылау, өзін - өзі реттеу, өзін - өзі сендіру
<variant> Өзіне талап қою, сын айту
<variant> Сенім білдіру, бақылау, реттеу
<variant> Жарыстар, үлгі - өнеге көрсету, өзін - өзі иландыру
<variant> Сендіру, өзін - өзі иландыру, дәлелдеу

<question> А.С.Макаренко ұжым дамуының төмендегі кезеңдерін қарастырды
<variant> Үш
<variant> Екі
<variant> Төрт
<variant> Бес
<variant> Бестен жоғары
<question> Адамгершілік тәрбиесі
<variant> Жалпыадами құндылықтарды игеруге бейімдейді
<variant> Эстетикалық талғамды қалыптастыру
<variant> Тұлғаның ғылыми дүниетанымын қалыптастырады
<variant> Қоғамдық мүлікке қатынасын реттейді
<variant> Оқушылардың өмірлік тәжірибесін бейнелейді

<question> Дене шынықтыру жұмыстарының кластан тыс түрлері
<variant> Туризм, жарыстар
<variant> Тамақтану, еңбектену, демалыс
<variant> Әңгімелер, сынып сағаттары
<variant> Лекциялар, пікірталастар
<variant> Сыныптан тыс жұмыстар мен сынып сағаттары

<question> Тәрбие дегеніміз –
<variant> Тұлғаның дамуына мақсатты түрде әсер ету процесі
<variant> Адамның ақпараттық – операциялық дамуының жетекші күші
<variant> Ішкі қарама – қайшылықтар арқылы айқындалатын қажетті өзгеріс
<variant> Әр түрлі әсерлердің нәтижесінде тұлғаның қалыптасуы
<variant> Әр түрлі факторлардың әсерінен маңызды формалары
<question> Ұнамсыз, жағымсыз қасиеттерді жоюға, жеке адамға қажетті әлеуметтік мәнді саналар мен қасиетті мінез – құлық нормаларын қалыптастыруға бағытталған ұстаздың тәрбиелік әсер ету процесі:
<variant> Қайта тәрбиелеу
<variant> Мақсатты тәрбиелеу
<variant> Өзін - өзі тәрбиелеу
<variant> Кәсіби тәрбиелеу
<variant> Моральдық тәрбиелеу
<question> Арнайы тәрбиелік міндеттерді шешуге арналған, мақсат көзделіп,
ұйымдастырылған әдістемелік жолдарды қалай атаймыз:
<variant> Тәрбие құралдары
<variant> Тәрбие тәсілдері
<variant> Тәрбие әдістері
<variant> Тәрбие процесі
<variant> Тәрбие формалары

<question> Тәрбие құралдарына қатысты емес:
<variant> Сананы қалыптастыру, сендіру
<variant> Оқу сабақтары, үйірмелер, конкурс
<variant> Әңгіме, жиналыс, кездесу, кеш
<variant> Қарым-қатынас, оқу, ойын, еңбек
<variant> Үлкендер өнегесі, ықпалы, мұғалімдер, ата – ана сөзі

<question> «Адам тәрбиесі» еңбегінің авторын атаңыз:
<variant> К.Д.Ушинский
<variant> А.С.Макаренко
<variant> Р.Оуэн
<variant> А.И.Герцен
<variant> П.П.Блонский
<question> Балалар бойында саналылықты, қоршаған ортаға қарым – қатынасты, өмірге көзқарасын, дүниетанымын, мінез – құлық, рухани бейнесін мақсатты қалыптастыру процесі
<variant> Тәрбие процесі
<variant> Оқыту процесі
<variant> Даму процесі
<variant> Қалыптастыру процесі
<variant> Қоғамдық процесс
<question> Жеке тұлғаны дамыту мен қалыптастыруда жақсы жақтарын, қылықтарын
жақтау, әрі иландыру:
<variant> Жеке тұлғаның бойында жағымды қасиеттерге сүйену принципі
<variant> Жеке тұлғаны құрметтеу принципі
<variant> Оқушының жеке басын сыйлау, құрметтеу
<variant> Тәрбиеге жеке дара қатынас жасау
<variant> Педагогикалық басшылықтың оқушылар белсенділігімен, дербестігімен үйлесімділігі
<question> Дене шынықтыру мәдениетін қалыптастырудың құралдарын атаңыз:
<variant> Дене жаттығулары, ойындар, туризм, гимнастика, спорт, табиғи факторлар
<variant> Сыныптан тыс жұмыстар
<variant> Мамандық, спорт жөніндегі бейне материалдары
<variant> Спорттық ақпаратты пайдалану, дене тәрбиесінің бағдарламасы, спорт
тақырыптарына арналған әдебиеттер
<variant> Белгілі спортшылармен кездесу, табиғи факторлар, ойындар
<question> Еңбек тәрбиесінің анықтамасы:
<variant> Еңбекке жаңаша көзқарас, еңбек процесінде жан-жақты қарым-қатынасқа түсу,
еңбек ете білушілік қабілеттерінің қалыптасуына психологиялық тұрғыдан даярлық жасау
<variant> Әрбір тұлғаның танымдық мүмкіндіктерін, жеке бастың шығармашылық қабілеттерін дамыту
<variant> Отбасында құрбылармен қарым – қатынас мәдениет негізінде оқушылардың еңбек дағдыларын қалыптастыру
<variant> Оқушыға орта мектепті бітіру кезінде олардың бойында үнемі өзгеріп отыратын экономикалық мәселелер бойынша нақты және объективті пікірлерді дарыту
<variant> Нарықтық экономиканың негіздерін игеру өз еңбегін уақыттың жаңа жағдайларына ыңғайластыру
<question> Өзін - өзі тәрбиелеудің негізгі тәсілдері:
<variant> өзін - өзі талдау, өзін - өзі бағалау, өзін - өзі бақылау
<variant> өзіне талап қою, сын айту, ескерту
<variant> сенім білдіру, бақылау, ретке келтіру
<variant> жарыстар, үлгі көрсету, өнеге
<variant> сендіру, иландыру, дәлелдеу

<question> Өзін - өзі тәрбиелеуге қажеттілік қай жас кезеңінде байқалады?
<variant> Жасөспірімдік кезеңде
<variant> Сәбилік кезеңде
<variant> Жеткіншектік кезеңде
<variant> Қарттық кезеңде
<variant> Барлық жас кезеңіде
<question> Тәрбиелеу технологиясы дегеніміз –
<variant> ғылыми жетістіктердің негізгі жолы және нәтижесі
<variant> технология –өндірістің қол жеткізілген көрінісі
<variant> педагогикалық теория мен практикадағы жаңа бағыттар
<variant> тәрбие алдындағы міндеттерді орындау
<variant> техника мен технологияға бейімдеу
<question> Жоспарлау жолында педагогтың міндеті
<variant> тәрбие процесін жоспарлауда әрекет бағытын анықтау
<variant> тәрбие істерінің ұжымдық сипатын анықтау;
<variant> графикалық жоспар жасау әдістемесін анықтау
<variant> мұғалімнің жұмысындағы өзіндік стилін анықтау
<variant> ұжымның тәрбиелілігін талдау

<question> Тәрбие ісін ұйымдастыру кезеңіндегі педагогтың міндеті:
<variant> мақсатқа ұмтылу, жауапкершілік, соңына дейін жеткізуге икемділігі,
орындаушылық
<variant> алдағы жұмысқа қажеттінің бәрін әзірлеу
<variant> әрбір бағынатын адам үшін нақты міндеттерді анықтау
<variant> жауапкершілікті бөлу
<variant> тұлғаны тәрбиелеуде икемділік пен жол табудың түрлерін қарастыру
<question> Тәрбие ерекшеліктері
<variant> Тәрбиелік іс- әрекетінің мақсатылығы, көп түрлілігі, үздіксіздігі
<variant> Оқушылардың жас ерекшеліктерінің ескеру
<variant> Әділеттілік , тәуелсіздік ,бірізділік
<variant> Жүйелілік, сапалалақ , белсенділік
<variant> Ықпал етудің әр түрлі әдістерін қолдануда
<question> Авторитарлық тәрбие
<variant> Билік жасауда білім арқылы өзін мойындату
<variant> Адамның санасын қоғамдық қасиеттермен байланыстыру
<variant> Азаматтардың еркіндік сезімін балалар бойында қалыптастыру
<variant> Әсемдікті қабылдап, сезіне алатын өмірде сұлулықты бағалай білу
<variant> Оқушының патриоттық тәрбиесін қалыптастыру
<question> Либералдық тәрбие
<variant> Өзін - өзі басқаруға, өз алдына әрекет жасауға бағыттау
<variant> Өзін - өзі тану
<variant> Өзін - өзі тәрбиелеу
<variant> Өзін қоғамдық жұмыстарда көрсете білу
<variant> Барлық жауабы дұрыс
<question> Ұжымшылдық тәрбие
<variant> Тұлғаның қоғамға тән қасиеттерін ұжым арқылы қалыптастыру
<variant> Ұжым арқылы қоғамға араласу
<variant> Қоғамдық ерекшеліктерді қалыптастыру
<variant> Ұлтаралық қатынасқа тәрбиелеу
<variant> Барлық жауап дұрыс

<question> Тәрбиенің заңдылықтары
<variant> Барлық жауап дұрыс
<variant> Тәрбие қоғам мұқтаждығына және жағдайына байланысты
<variant> Тәрбие мен өзін - өзі тәрбиелеудің бірлігі
<variant> Тәрбие іс - әрекетінің және қарым – қатынастың шешуші ролі
<variant> Тәрбие процесінде оқушылардың жас және дербес ерекшеліктерін есепке алу
<question> Азаматтық тәрбие
<variant> Өз мемлекетінің мықты саяси болашағын түсіне білетін адам тәрбиелеу
<variant> Балаларды тыс күшке сенуге тәрбиелеу
<variant> Баланы діни дәстүрлер мен мерекелерге тарту
<variant> Теңдік пен ұлтаралық мәдени қарым – қатынас жасауға тәрбиелеу
<variant> Барлық жауап дұрыс
<question> Адамгершілік тәрбиесі
<variant> Әрекетінде адал, жалғандықты жаны көтермейтін адам қалыптастыру
<variant> Эстетикалық талғамды қалыптастыру
<variant> Тұлғаның ғылыми дүниетанымы
<variant> Қоғамдық мүлікке қатынас
<variant> Оқушылардың өмірлік тәжірибесі

<question> Мектепте оқытуды ұйымдастырудың негізі формасы:
<variant> сабақ
<variant> оқу диаологі
<variant> факультативтік сабақ
<variant> консультация
<variant> оқу дискуссиясы
<question> Сабақ, дәріс, семинар, лабораториялық жұмыс:
<variant> Оқытулы ұйымдастырудың нақты формасына
<variant> Дидактикалық жүйелерге
<variant> Оқыту құралдарына
<variant> Оқыту әдістеріне
<variant> Білімді бақылау құралдарына

<question> Педагогикалық процесс қай жүйеге жатады?
<variant> адам – адам
<variant> адам – техника
<variant> адам – белгілер жүйесі
<variant> адам – көркем бейне
<variant> адам – табиғат

<question> Жеке адамның дамуына ықпал ететін факторлар:
<variant> тұқым қуалаушылық, орта, тәрбие
<variant> мақсат-міндет
<variant> әдіс-тәсіл, форма
<variant> ситуация
<variant> проблема
<question> Мектепке дейінгі балалардың жетекші іс-әрекеті:
<variant> Ойын
<variant> Ән айту
<variant> Еңбек
<variant> Хор
<variant> Би
<question> Құқықтық тәрбиенің формалары:
<variant> құқықтық лекториялар,кинолекториялар, заңтану мектебі, құқықтық білім клубтары
<variant> сөздік, ақпараттық формалар
<variant> ұқтыру, машықтандыру формасы
<variant> ынталандыру, тежелеу формасы
<variant> сөгіс, ескерту формасы
<question> Эстетикалық тәрбиенің құралдары
<variant> өнер, әдебиет, табиғат
<variant> оқыту үрдісі
<variant> жоспар, оқу құралдары
<variant> баяндау, әңгімелесу
<variant> абстракциялау, саластыру
<question> Тәрбиенің негізгі мақсаты, ол:
<variant> жан-жақты үйлесімді дамыған тұлғаны қалыптастыру
<variant> оқушының ақыл-ойын,адамгершілігін қалыптастыру,денсаулығын қорғау
<variant> ҚР президентінің 2030 стратегиялық бағдарламасын оқу-тәрбие жұмысында іске асыру
<variant> ел тағдырын ойлайтын, өмірге дайын
жастарды қалыптастыру
<variant> қоғамдық сұранысқа лайықты,шығармашылық мүмкіндігі мол,еңбекқор, ізгілік
<question> Дүниетанымның құрамды бөліктерін атаңыз:
<variant> ғылыми білім жүйесі, сенім, көзқарас, адам мұраты
<variant> қоғамдық пайдалы, өнімді еңбек, іс-әрекет
<variant> түркі салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, шығармашылық ізденіс
<variant> жан-жақты қарым-қатынас табиғатты қорғау шараларына қатысу, таным белсенділігі
<variant> ғылыми-көпшілік әдебиеттермен оқу, жеке бастың қызығушылығы
<question> Балалар ұжымына анықтама:
<variant> әлеуметтік мақсатқа көзделген ұйымшыл, ортақ іс-әрекетпен, басқару
органдарымен сипатталатын балалар тобы
<variant> балалар тобының бірлескен әрекеті, олардың өзара тәуелділігі
<variant> бір мақсатқа бағытталған ұйымшыл топ
<variant> балалар мен тәрбиешілер арасындағы рухани қарым-қатынас және орта
<variant> әлеуметтік мақсатқа жетудегі ұйымшылдық және біріккен іс-әрекеттегі
белсенділік көрсететін балалар тобы

<question> Адамгершілік мәдениеті:
<variant> сананың, әдеттің, қоғамдағы мінез-құлық әдебінің сезімнің жиынтығы және ол
ережелерді, талаптарды өмірде іске асыру
<variant> әдет-ғұрыптарды, салт-дәстүрлерді құрметтеу
<variant> достық, жолдастық, парасаттылық қатынастар жиынтығы
<variant> ұжым мүшелерімен ынтымақсаттықта, сыйластықта болу, үлкендерге құрмет көрсету
<variant> жақсы оқу, табиғат сұлулығын сезіну, оны қорғау

<question> Эстетикалық мәдениеттің мәні:
<variant> қоршаған ортаны қорғауды сөзінде, ісінде көрсету және сұлулықты бағалай білу
<variant> адам мен табиғат арасындағы үндестік
<variant> мектепте, қоғамдық жерлерде мінез-құлық ережелерін сақтау, табиғатқа қамқорлық
жасау
<variant> оқушылардың іс-әрекеттерін жан-жақты ұйымдастыру, үйлесімді киіне білуге үйрету
<variant> қоғам алдындағы жауапкершілікті ерекше түсіну, ізгілікті қалыптастыру, адамдар
арасындағы қарым-қатынас мәдениетіне баулу
<question> Төмендегі сөз топтарынан балалар ұжымының түрлерін көрсетіңіз:
<variant> үйірмелер, секциялар, клубтар, сыныптар
<variant> жиналыс, штаттар, кеңестер
<variant> белсенділер тобы, лагерь, ойындар
<variant> спорттық жарыстар, олимпиадалар
<variant> жиналыстар, сайыстар, лездемелер
<question> Отбасының басты функциясы:
<variant> тәрбиелеу
<variant> оқыту
<variant> баланың дене бітімін дамыту
<variant> интеллектуалдық қабілеттерін дамыту
<variant> әлеуметтендіру

<question> Бастауыш мектеп оқушысына өзінің қарым-қатынасын айқындауда әсер етушілер:
<variant> оқытушының пікірі
<variant> ата-анасының пікірі
<variant> жолдастарының пікірі
<variant> өзінің пікірі
<variant> ұжымның пікірі
<question> Ұжымдық-шығармашылық істердің алғашқы кезеңі:
<variant> ұжымдық-шығармашылық істерді жоспарлау
<variant> ұжымдық-шығармашылық істерді дайындау
<variant> ҰШІ-дің болашағы туралы алғашқы әңгіме
<variant> ҰШІ-ді өткізу
<variant> ұжым болып қорытынды жасау
<question> Пікірталас қандай тәрбие әдістеріне жатады ?
<variant> қоғамдық сананы қалыптастыру
<variant> өзін-өзі бағалау
<variant> ынталандыру
<variant> тәжірибені қалыптастыру
<variant> іс-әрекетті қалыптастыру

<question> Болмыстағы және өмірдегі сұлулық пен әдемілікті дұрыс қабылдау қабілетін қалыптастыру:
<variant> Эстетикалық тәрбиесі
<variant> Адамгершілік тәрбиесі.
<variant> Дене тәрбиесі.
<variant> Экологиялық тәрбиесі.
<variant> Еңбек тәрбиесі.
<question> Белгілі бір қасиеттерді қалыптастыру мақсатымен тәрбиеленушінің сезіміне, санасына, мінез-құлқына ықпал ету амалдары?
<variant> Тәрбие әдісі
<variant> Тәрбие формасы
<variant> Тәрбие құралы
<variant> Тәрбие тәсілі
<variant> Дамуға басшылық жасау
<question> Отбасындағы бала тәрбиесінің теориясын ұсынған педагог-ғалымдарды атаңыз:
<variant> А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский
<variant> Дж. Локк., И.Ф.Гербарт
<variant> А.О.Пинт, К.Д.Ушинский
<variant> А.Дистервег.
<variant> К.Д.Ушинский

<question> Оқыту процесінің бір жағы сабақ беру, ал екінші жағы – бұл:
<variant> Оқу
<variant> Оқыту
<variant> Білім беру
<variant> Тану
<variant> Тәрбие

<question> Сыныптық-сабақтық жүйенің теориялық негізін жасаған кім?
<variant> Я.А.Коменский.
<variant> К.Д.Ушинский
<variant> Дж.Локк
<variant> И.Ф.Гербарт
<variant> А.Дистервег
<question> Ұйымдастыру формалары?
<variant> Сабақ, семинар
<variant> Педагогикалық жүйе
<variant> Оқыту әдістері
<variant> Оқыту құралдары.
<variant> Дидактиаклық жүйе
<question> Белгілі бір қасиеттерді қалыптастыру мақсатымен тәрбиеленушінің сезіміне, санасына, мінез-құлқына ықпал ету амалдары?
<variant> тәрбие әдісі
<variant> тәрбие формасы
<variant> тәрбие құралы
<variant> тәрбие тәсілі
<variant> дамуға басшылық жасау

<question> Іс-әрекетті ұйымдастыру және жүріс-тұрысты қалыптастыру әдісі?
<variant> жаттығу
<variant> әңгіме
<variant> диспут
<variant> үлгі-өнеге
<variant> жарыс

<question> Мінез-құлықты және іс-әрекетті ынталандыру әдісі?
<variant> жазалау
<variant> түсіндіру
<variant> лекция
<variant> тапсырма
<variant> бақылау
<question> Адамгершілік мазмұнды нақты фактілер мен оқиғаларды жарқын, эмоционалды
баяндау?
<variant> этикалық әңгіме
<variant> түсіндіру
<variant> әнгіме-кеңес
<variant> талап қою
<variant> жаттығу

<question> Сынып жетекшінің ата-аналармен жүргізілетін жұмыс формалары
<variant> Барлық жауап дұрыс
<variant> Оқушынын жанұясына барып тұру
<variant> Ата-аналармен хат алмасу
<variant> Сыныптык ата-аналар жиналысы
<variant> Ата-аналар арасындагы пикирталас
<question> Тәрбие әдістері дегеніміз
<variant> тәрбиеленушілердің сезімдеріне, мінез-құлықтарына әсер ету тәсілі
<variant> педагогикалық біліктілік деңгейі
<variant> тәрбие процестерінің жиынтығы
<variant> тәрбиеленушілердің жас және жеке ерекшеліктері
<variant> тұлғаның санасын қалыптастыру тәсілдері
<question> Төмендегі сөз топтарынан балалар ұжымының түрлерін көрсетіңіз:
<variant> үйірмелер, секциялар, клубтар, сыныптар
<variant> жиналыс, штаттар, кеңестер
<variant> белсенділер тобы, лагерь, ойындар
<variant> спорттық жарыстар, олимпиадалар
<variant> жиналыстар, сайыстар, лездемелер
<question> Ұжым дегеніміз не ?
<variant> көзделген мақсатқа жетудегі ұйымшылдық пен мақсаттылық іс-әрекетімен
сипатталатын адамдар тобы
<variant> кез-келген адамдар тобы
<variant> білім беру сатыларынң сабақтастығы
<variant> оқу мен тәрбиенің бірлігі
<variant> әрбір азаматтың интеллектуальдық дамуы
<question> Жеке тұлғаны қалыптастырудың негізгі факторлары:
<variant> орта, тәлім-тәрбие, тұқым қуалаушылық
<variant> орта, іс-әрекет, нышан
<variant> қарым-қатынас, әлеуметтік орта, құрбы-құрдастардың ықпалы
<variant> оқыту әдістері, табиғи орта, ақпарат құралдары
<variant> тұқым қуалау, ана тілі, кітап

Приложенные файлы

  • docx 719720
    Размер файла: 280 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий