1


Пэннщ аты: «Сырты экономикальщ ic эрекеттердеп келштш цамтамассыз ету» ТЬу¥ТЩ-31 тобы, жауапты - т.г.к., доцент Бобеев А.Б.
2. ГЛОССАРИЙ
«Сырткы экономикальщ кызмегп баскару» курсын окитын магистрант экономикальщ жэне баскарушыльщ терминдерш сауатты мецгеру кажет. Теменде бершген глоссарий кажет барльщ терминдер мен аньщтамаларды курайды. Бершген аньщтамалар мен терминдерд1 оку, баскару кызметшщ теориясын терещрек мецгеруге мумкшдж бередь Протекционизм - отандьщ экономиканы шетелдщ бэсекелестерден коргауга багытталган саясат.
Kedeudiu тариф - бул баж салыктары койылымыньщ жуйеленген Ti3iMi
Халъщаралыц сауда саясаты - хальщаралык сауда саласында жалпылама кабылданган
саясат.
Жекеменшгк капитал - бул мемлекеттж емес кездерден алынып, жеке тулгалардыц шет елге орналастырылатын немесе шет елден кабылданатын каржылары.
Шетелдгк кэсторын - бул Кдзакстан зацнамасына сэйкес Кдзакстан территориясында курылган , толыгымен шетелдш инвестордьщ улесшде болатын (курылтайшы немесе курылтайшылары шетел азаматтары жэне шетелдж зацды тулгалар) зацды тулга.
EipimeH кэсторын - бул Кдзакстан зацнамасына сэйкес Кдзакстан территориясында курылган улесшщ (акция) 6ip 6eairi шетелдж азаматка (азаматтарга) немесе шетелдж зацды тулгага тиесш, ал 6ip бел1п казакстандьщ азаматка (азаматтарга) немесе зацды тулгага тиесш болатын зацды тулга.
Зацды тулганыц филиалы немесе вкшетттт - бул Кдзакстан территориясында орналаскан шетелдж уйымныц жеке курылымдьщ бел1м1, жеке кэсшкер.
Резидент - Кдзакстан Республикасында тургыльщты туратын немесе ем1рлк мудделердщ орталыгы Казакстанда болатын жеке тулга.
Квота - белгш 6ip кезецде импорттьщ немесе экспорттык тауарга кунын немесе мелшерш шектеу.
Лицензия - белгш 6ip тауар туршщ экспортына немесе импортына сэйкесшше мемлекеттж органнан белгш 6ip мерз1мге бершетш руксат кагаз. Жекеменшт капитал - бул мемлекеттж емес кездерден алынып, жеке тулгалардыц шет елге орналастырылатын немесе шет елден кабылданатын каржылары.
Портфелъд1 инвестиция - шетел кэсшорынына бакылау орнатуга мумкшдж
*
Тесттж сурактар
1.¥лттык экономиканыц ашыктыгы кершедп
¥лттык экономикадагы шетел инвестицияларыныц келемшен;
Экспорт ощцрюшдеп жумыс бастылар санынан;
ощцрюшдеп ецбек ешмдшгшен;
сырткы сауда квотасынан;
шетел капиталымен бакыланадын кэсшорындар санынан; жогарыда аталганньщ барлыгы;
2.¥лттьщ экономиканыц ашыктык дэрежесш аньщтайтын Heri3ri факторга теменде келпршгендердщ imiHeH тек мынау тана жатпайды:
халыкаралык ещцрютеп елдщ ролц
iuiKi нарьщтыц колем!;
елдщ экономикальщ даму дэрежесц
улттык экономика курылымындагы базалык енд1рю салаларыныц улес салматы; экспорттык жэне импорттык баждардыц дэрежесц
Бершген елде накты 6ip тауарларта деген iuiKi сураныс пен усыныс функциясы келесщей:
Q = 800 - 2Р жэне Q = -100 + P
Бершген тауарта деген элемдж бага 250 акша б1рлтн курайды. Егер елде бершген тауарга деген сураныс экономистердщ болжамы бойынша 50 % - ке кыскарса, онда еркш элемдж сауда жагдайында елде бершген тауарга импорт колем1 калай озгеретшш аньщта:
езгерюшз калады;
25 % - ке кыскарады;
50 % - ке кыскарады;
75 % - ке кыскарады;
100 % - ке кыскарады;
¥лттык нарыктагы кейб1р тауарларга деген сураныс пен усыныс келесщей аналитикалык тэуелд1л1кте:
Q = 400/Р жэне Q = -20 + 20Р
мундагы Р - 6ip буйымныц багасы (акша oipairi)
Бер1лген буйымга элемдж бага 6ip буйым уш1н 4 акша 6ipniri децгей1нде орнатылган. Еркш халыкаралык сауда жэне нолд1к транспрот жагдайында бершген тауарга деген экспорт келемш аныкта:
a)5 буйым;
b)10 буйым;
c)40 буйым;
d)60 буйым;
e)80 буйым;
f)0 буйым;
*
5. Бершген елде накты 6ip тауарларга деген iuiKi сураныс пен усыныс функциясы келесщей:
Q = 700 - 2Р жэне Q = -100 + 2P
Бершген тауарга деген элемдш бага 175 акта 6ipniriH курайды.
Егер елде бершген тауарга деген сураныс 50 % - ке темендесе, онда елде бул тауарга деген импорт келем1 кдлай езгерет1н1н аньщта:
a)езгерсс1з калады;
b)25 б1рл1кке кыскарады;
c)50 б1рлжке кыскарады;
d)75 б1рл1кке кыскарады;
e)ел бершген тауарды импорттауды токтатып, оны 75 б1рлн< келем1нде экспорттауга кешед1;
12. Ерк1н сауда жагдайындагы абсолютт1 жэне салыстырмалы артыкшыльщтар теориясы.
6.Абсолюта артьщшылык - бул:
a)Ец аз балама шыгындарды жумсай отырып тауарлар мен кызметтерд1 енд1ру мумкшдпл;
b)Bip он1м б1рлшне ец аз шыгындар жумсай отырып тауарлар мен кызметтерд1 енд1ру мумкшдшц
c)Bip елдщ баска елге Караганда кеп енд1ре алу мумкшдшц
d)Bip елдщ ещцре алмайтын тауарын (мыс, ресурстардьщ болмауынан) баска ел ещцре алу MYMкiндiгi;
7.Егер ел Kefl6ip тауарларды ещцруде абсолюта артыкшыльщтарга не болса, онда бул дегешм1з:
a)Оны енд1руде салыстырмалы артыкшыльщтарга ие;
b)Оны улкен мелшерде eндipeдi;
c)Баска елдерге Караганда аз шыгындырмен енд1редц
d)Баска елдерде ещцршмейтш тауарларды ощцредц
8.Теменде келт1ршгендердщ кайсысы шектелген колемдеп ресурстарды тшмд1рек орналастыруга экелед!?
a)Ел ещцрюте абсолюта артыкшыльщтарга ие тауарларды гана сатады;
b)бай елдер тек бай елдермен гана сауда журпзедц
c)ел салыстырмалы артыкшыльщтарга ие тауарларды ещцредц
d)apoip ел езше кажета тауарлар мен кызметтердщ барлык турлерш ещцруге тырысады;
9.«А» елшде eндipiлeтiн тауар 1 - дщ салыстырмалы артьщшылыгы дегешм1з:
*
a)«А» елшде тауар 1 ещцр!сше кететш шыгындар «В» елшс Караганда азырак;
b)«А» елшде тауар 1-д1 ещцруге кеткен шыгындар мен тауар 2 -Hi ещцруге кеткен шыгындар ара катынасы «В» елшдеп ара катынаска Караганда азырак;
c)«А» елшде тауар 1 -Д1 ещцруге кеткен шыгындар аракатынасыньщ «А» елшде тауар 2 -Hi ещцруге кеткен шыгындар мен «В» елшде тауар 2-ш енд1руге кеткен шыгындар аракатынасына Караганда жогары болуы;
d)«А» елшде тауар 1-д1 eHflipyre кеткен шыгындар мен тауар 2 -Hi енд1руге кеткен шыгындар ара катынасы «В» елшдеп ара катынаска Караганда Ke6ipeK;
10.Егер Франция Англияга вино экспорттаса, ал Англия Францияга текстиль экспорттаса, онда сырткы сауданы сактау жагдайында вино багасыныц текстильбагасына салыстырмалы жогарылауы керсетедн
a)Франция ушш сауда жагдайыныц жаксарганын;
b)Францияныц сауда мумкшшшп сызьщтарыныц келбеу бурышыныц езгеруш;
c)Англтяныц сауда мумкшшЫп сызьщтарынын келбеу бурышыныц езгеруш;
d)Жогарыдагы барлы жауап дурыс;
e)А) жэне в) жауаптары дурыс;
11.Табиги газ бен кант ещцруцц Ресей мен Украина арасында езара тшмд! сауда катынасын орнату ушш теменде кел'приген шыгындар катынасыныц кайсысы аньщтауыш болып табылады?
a)Ресей мен Украинада табиги газды енд1рудеп шыгындардыц ара катынасы;
b)Ресейде табиги газ бен кантты енд1рудеп шыгындардыц аракатынасы;
c)Украинада табиги газ бен кантты ещцрудеп шыгындардыц аракатынасы;
d)Ресей мен Украинада кант ещцрудеп шыгындар аракатынасы;
e)Ресейде кантты ещцруге кеткен шыгындар мен (табиги газд метр куб) Украинада кантты енд1руге кеткен шыгындардыц (табиги газ метр куб) аракатынасы;
12.Теменде келпршген тужырымдардыц шшен дурысын аныктацыз:
a)Егер ел барлык тауарлар енд1р1с1нде баска елдерге Караганда абсолюта артыкшылыкка ие болса, онда ол уш1н халыкаралык саудага катысу ти1мс1з;
b)Импорттайтын тауарга тарифтердш жогарылауы улттык экономиканын ныгаюына эсер етедц
c)Ел халыкаралык сауданы колдана отырып ез1н1ц енд1р1спк мумкшшЕигшщ шепнен шыга алады;
d)Экспорт елдеп жиынтык суранысты азайтады;
e)Сырткы сауда тек бай елдерге гана тшмдц
f)Барлык тужырымдар дурыс емес;
13.Кандай да 6ip тауарды енд1руде салыстырмалы артыкшылыкта болу уш1н ел:
a)Оны енд1руде абсолютт1 артыкшылыкка ие болу керек;
b)Бер1лген тауарды баска елдерге Караганда кеп мелшерде ещцру;
c)Бершген тауарды баска елдерге Караганда аз шыгынмен енд1ру;
d)Бершген тауарды баска тауарга жумсайтын шыгындарга Караганда, аз шыгынмен ощнру;
*
14.Егер “А” ел1 кейб1р тауарларды енд!руде “В” ел1не Караганда салыстырмалы артыкшыльщтарга ие болса, онда ол:
a)Бершген тауарды “В” елше Караганда кеп мелшерде енд1ред1;
b)Бер1лген тауарды шыгындалатын ресурстардьщ 6ip б1рл1г1не шакканда кеп мелшерде енд1ру;
c)Бер1лген тауарды шыгындалатын ресурстардьщ 6ip oipairme шакканда аз мелшерде ощцру;
d)Бер1лген тауардыц 6ip б1рл1г1не аз ресурс келем1н жумсайды;
e)Бер1лген тауарды жогарыда келпршген жауаптарда керсет1лмеген жагдайда енд1ред1;
15.Салыстырмалы артыкшылык принцип! накты тауардьщ мынадай елде ощцрщуш талап етедк
a)Оны ещцрумен байланысты балама шыгындары кеп болатын елде;
b)Жетшген технологияны колданатын елде;
c)Маманданган кадрлары бар елде;
d)Ресурс шыгындарыныц 6ip 6ipniriHe шакканда тауарды кеп мелшерде ощцру;
e)Оны енд!румен байланысты балама шыгындары аз болатын елде;
16.Теменде керсетшген мысалдардьщ кайсысы елдер арасындагы сауда кезшде сэйкес артыкшылык принцип!мен тушщцршедп Эр ел пайда табады, егер тауарды...
1.езшдж ощцрютщ альтернатив^ куны жогары жане ез!нд!к ощцрютщ альтернативт! куны темен кезшде тауарды сатып алу
2.озшдш ощцрютщ альтернативт!к куны темен кезде жэне езшдш ощцрютщ альтернативт!к куны жогары болган кезде тауарды сатып алу
3.халыкка аз унайтын жэне оларга кеб1рек унайтын сатып алу
4.оларга деген сураныстыц Tycyi жэне суранысы жогары тауарларды сатып алу ... сатса.
17.Салыстырымдылык артыкшылык теориясына сэйкес “X” жэне “У” тауарларын шыгаратын “А” жэне “В” елдер! арасындагы езара тшмд! сауда мумюншшгш аньщтау уппн , багалау кажет:
1.“А” жэне '‘В” елдершдеп X тауар енд!р!с!н!ц шыгындарыныц катынасы
2.“А” елдершдеп X жэне У тауарлар OHnipiciHin шыгындарыныц катынастары жэне карастырылып отырган елдер арасындагы сауда катынастарыныц орньщтылуына дей!н “В” елшде Х-тщ У тауар енд!р!сшщ шыгындарыныц катынасы
3.Ею елдеп X жэне У тауарлар ещцрюшщ шыгындарыныц абсалюгп мелшер!
4.Жогарыда керсетшген жауаптарда карастырылмаган мелшерлер
18.“А” елшде 1кг балыкка 120 мин жумыс уакыты жумсалады, ал “В" елшде 80 мин, сэб!з “В” елшде “кымбаттырак” : “А” елшдеп 5 минутына карсы “В” елшщ 10 минуты. Осы деректерд! непздей отырып логикалы турде макулдауга болады:
1.Сэб1з енд!р!с!нде ‘'В"’ eaiHin абсшгютт! артыкшылыгы бар
2.Балык шыгаруда “А” елшщ абсалюгп артыкшылыгы бар
3.балык шыгаруда да сэб1з шыгаруда да “А” жэне “В” елшдершде артыкшылыктары жок
4.сэб1з енд!р!с!нде “А” елшде абсалюгп артыкшылык бар
19.6ip 6ipaiK ресурсты колдана отырып “А” ел1 1т бидай немесе 5т кем1р енд!ре алады. Бос сауда жагдайында:
1.“A’’eai бидайды экспорттайды жэне кем!рд1 импорттайды.
2.“В” ел! бидайды экспорттайды жэне кем!рд! импорттайды
3.“A” eni бидайда экспортамайды жэне импортамайды
4.“В’' eni кем!рд! экспортамайды жэне импортамайды
*
20“X” ел! езшщ барльщ ресурстарын колдана отырып жылына немесе 600 электровоз, немесе 60000 вагон шыгара алады.
“У” осындай жагдайларда немесе 200 электровоз немесе 4000 вагон шыгара алады. Салыстырымдылык принцишне сэйкес мамандандандырылган жэне ею елдеп электровоздарды (Э) жэне вагондарды (В) максималды жалпы шыгарылуы кандай болады:
1.Э=800, В=10000
2.Э=800, В=6000
3.Э=600, В=4000
4.Э=600, В=6000
5.Э=200, В=6000
6.Э=200, В=4000
21.Ойлайьщ, “А” ел1 автаркия жагдайында 6ip 6ipaiK ресурсты колдана отырып 10 б!рл1к X тауарын, немесе 40 б1рлж У тауарын енд1ред1. “В” ел1 осы жагдайларда 30 б1рл1к X немесе 15 б1рлж У.
Орнатылган хальщаралык сауда катынастар кез1нде осы ею ел арасында :
1.“A” eai X тауарын экспорттау жэне У тауарын импортттау керек.
2."‘В'’ел1 У тауарын экспорттап жэне X тауарын импорттау керек.
3.Жогарыдагы жауаптарда керсетшмеген мамандандыруды жузеге асыру кажет. 4Дарастырылып отырган елдердег1 ашык сауда катынастары кез1нде бул жагдайларда экономикалы тшмд1 емес.
22.Ойлайьщ, Польша Германиядан джинсылар, май, сосикалар, тоназыткыштар импорттайды. Тауарлардьщ “Багасы”(жумыс уакыт б1рл1г1нде) Германияда жэне Польшада кестеде келЛрщген:
ЕЛ вщцрюке жумсалган уакыт
Джинсылар Май Сосиска Тоцазыткыш
1 дана 1 кг 1 кг 1 дана
Польша Юсаг 40мин 1 Омин 15 саг
Г ерманияда 2саг Юмин 5 мин 5саг
Полшага неш ти1мд1рек импорттауга
1.джинсылар
2.май
3.сосиски
4.тоцазыткыш
23. IpiMiHiK жэне трикотаж eHflipici бойынша Ресей жэне Германияньщ ещйрштж мумкшшшп келеО кестеде керсетшген:
Тауар ЕЛ
Ресей Г ермания
IpiMiHiK (кг\саг) 5 1
Трикотаж (м2\саг) 1 3
Егер Ресей мен Германия 5 кг ipiMuiiKTi Зм" трикотажга алмастырса, Германияньщ саудадан утысын табыцыз
1.2 саг
2.3 саг
3.4 саг
4.5 саг
61
*
20“X” ел! езшщ барльщ ресурстарын колдана отырып жылына немесе 600 электровоз, немесе 60000 вагон шыгара алады.
“У” осындай жагдайларда немесе 200 электровоз немесе 4000 вагон шыгара алады. Салыстырымдылык принцишне сэйкес мамандандандырылган жэне ею елдеп электровоздарды (Э) жэне вагондарды (В) максималды жалпы шыгарылуы кандай болады:
1.Э=800, В=10000
2.Э=800, В=6000
3.Э=600, В=4000
4.Э=600, В=6000
5.Э=200, В=6000
6.Э=200, В=4000
21.Ойлайьщ, “А” ел1 автаркия жагдайында 6ip 6ipaiK ресурсты колдана отырып 10 б!рл1к X тауарын, немесе 40 б1рлж У тауарын енд1ред1. “В” ел1 осы жагдайларда 30 б1рл1к X немесе 15 б1рлж У.
Орнатылган хальщаралык сауда катынастар кез1нде осы ею ел арасында :
1.“A” eai X тауарын экспорттау жэне У тауарын импортттау керек.
2."‘В'’ел1 У тауарын экспорттап жэне X тауарын импорттау керек.
3.Жогарыдагы жауаптарда керсетшмеген мамандандыруды жузеге асыру кажет. 4Дарастырылып отырган елдердег1 ашык сауда катынастары кез1нде бул жагдайларда экономикалы тшмд1 емес.
22.Ойлайьщ, Польша Германиядан джинсылар, май, сосикалар, тоназыткыштар импорттайды. Тауарлардьщ “Багасы”(жумыс уакыт б1рл1г1нде) Германияда жэне Польшада кестеде келЛрщген:
ЕЛ вщцрюке жумсалган уакыт
Джинсылар Май Сосиска Тоцазыткыш
1 дана 1 кг 1 кг 1 дана
Польша Юсаг 40мин 1 Омин 15 саг
Г ерманияда 2саг Юмин 5 мин 5саг
Полшага неш ти1мд1рек импорттауга
1.джинсылар
2.май
3.сосиски
4.тоцазыткыш
23. IpiMiHiK жэне трикотаж eHflipici бойынша Ресей жэне Германияньщ ещйрштж мумкшшшп келеО кестеде керсетшген:
Тауар ЕЛ
Ресей Г ермания
IpiMiHiK (кг\саг) 5 1
Трикотаж (м2\саг) 1 3
Егер Ресей мен Германия 5 кг ipiMuiiKTi Зм" трикотажга алмастырса, Германияньщ саудадан утысын табыцыз
1.2 саг
2.3 саг
3.4 саг
4.5 саг
61
*
5. 1 саг
24 Рыбчинский теоремасында:
1.егер ецбек усынысы ессе, ещцрютщ капиталасыйымды салаларында табыс еседц ал гылыми сыйымды салаларында томендейдк
2.егер ецбек усынысы ессе, ©HflipicriH ецбексыйымды салаларында табыс еседц ал капиталасыйымды салаларында темендейдк
о
J.
4. шиюзат жэне энергия коздерше жолдыц ашыктыгы;
25.Елдщ , элемдш шаруашылыктьщ баска елдер1мен ашык сауда катынастарына кошкендштен, оньщ экономикалык жуйесшщ келеш мумкшшипктер} бар:
1.ощцрютж мумкшшшктер кисыгы бойынша жогарыга ауыстыру;
2.ощцрютк мумкшинлжтер кисыгы бойынша темен ауыстыру;
3.ещцрютж мумкшшшктер кисыгынан тыскары ауыстыру;
4.ощцрютж мумкшпплжтер кисыгымен шектелген, сектор шшде ауыстыру
26.Ашык сауда жагдайында eKi ел арасындагы накта тауармен тауаралмасу:
1.Экспортер- елшде бершген тауардыц тутыну келемшщ улгаюына экеледц
2.Импорттайтын елдеп тауардыц тутыну келемшщ темендечт
3.Импортер-елдеп тауар ещцрюшщ келемшщ улгаюына
4.Экспорттайтын елдеп тауар тутыну келемшщ азаюы;
5.Жогарыдагы жауаптарда корсетшменген шенпмдер
27.Ек1 ел арасындагы накты тауармен ашык тауаралмасу камтамасыз етедт Е Импорттайтын елдеп тауар ещцрупплердщ табыстарыныц ecyi;
2.Экспортер-елдщ осы тауар бойынша тутынушылар шыгындарыныц азаюы;
3.Импортер-елдщ сэйкес табыстарыныц темендеу1 есебшен, тауарды импорттайтын елдщ таза табысыныц ocyi;
4.Экспорттайтын елде тауар онд1руцплердщ табыстарыныц ecyi;
5.Экспорттайтын елдщ сзйкес табыстарыныц темендеу1 есебшен, тауарды импорттайтын eлдiц таза табысыныц ocyi;
6.Жогарыдагы жауаптарда керсетшмеген шенпмдер;
28.Теменде керсетшген нактылаулардыц арасында дурысын табыцыз:
1.Импорт елдеп жиынтьщ суранысты улгайтады;
2.1\ызметтер мен тауарларды импорттау отандык тауардыц багасын улгайтуына экеледц
3.Салыстырмалы артыкшылык сэйкес тауарлардыц eндipici кезшдеп улкен альтернатива шыгындармен аньщталады;
4.Тауардыц экспортталынуы экспортер елдеп сэйкес тауарлардыц тутыну жагдайыныц улгаюына экеледц
5.Жогарыда керсетшген нактылаулар барлыга дурыс;
6.Жогарыда керсетшген нактылаулар кате;
Импорт салдарыныц ел экономикасына acepi, неге экеледк
1.Импорт ecyi Импортер-елдщ жиынтык суранысын улгайтады;
2.Импорт ecyi iniKi баганыц ecyiMeH цосарланады жэне инфляцияныц ce6e6i болады;
3.Импорт келемшщ улгаюы сырткы сауда балансыныц тапшылыгы азайтады
4.Импортты шектеу тшмаз сала жэне тшмд! eндipicтiц ecyiH тежеуше экeлeдi
5.Жогарыда керсетшгеннщ барлыгы дурыс;
30. Сырткы сауданыц жагымда сальдосы мына жагдайда орын алады егер:
1. Экспорт импорттан коп
62
*
импопття тисглгугугтэ лг/аЛяелЭ
ЗА ^тгтатшрш щт^тжи\\т®тарщ'.
ЕОтандык тауардьщ бэсекелестште ecyi.
2.¥лттык валютаньщ айырбастау курсы жогарылауы.
3.Мемлекет уюметшщ протекциондык саясаты,импорт келемшщ eciMiHe кедерп болатын.
4.Баска мемлекеттеп табыс децгешнщ темендеуп Э.Отандык тутынушылардьщ табыс децгешнщ жотары болуы.
32.Ойлайык,сауда катынасын орнатканнан кешн мемлекет <А> накты ешмнщ х экспортшысы болады,ал мемлекет <В> -оньщ импортшысы.
Бул жатдайда кандай халык тобы ашык саудата карсы шытады:
1 .ею мемлекеттеп х тауарын тутынушылар.
2.x тауарын ощцрупплер <А> мемлекетте жэне <В> мемлекет тутынушылары.
3.Ею мемлекеттеп х тауар ощцрупплер.
4.Тутынушылар <А> мемлекетте жэне ощцрупплер <В> мемлекетте.
33.Ашьщ сауда катынасын орнатканда мемлекет <А> экспортер,
ал мемлекет <В>-х тауар импортеры,ею мемлекеттщ жаксы жагдайын котеруге мумющцк береди
Кандай халык тобы бул жатдайда ашык сауда шартымен келюпейтшщ аныктацыз:
Еею мемлекеттеп х тауарын тутынушылар.
2.Ею мемлекеттеп' х тауарын тутынушылар.
3.Х тауар ещцрушшер мемлекет <А> жэне оньщ тутынушылары <В> мемлекет.
4.Мемлекет <А> тутынушылар жэне ещнрушшер <В> мемлекет.
34.<Шартты сауда> TyciHiri халыкаралык экономикада бпццредп ЕЭкспорт жэне импорт арасындаты айырмашыльщ.
2.Экспорт жэне импорт колемше катынасы.
3.Экспорт жэне импорттыц бата денгейше катынасы.
4.вщцрютж жэне ауылшаруашылык oHiMHin бата децгешне катынасы.
35.Нелштен импортпен бэсекелестш салалар ашык саудата карсы.
ЕОларта ощцрудщ тшмдшгш жогарылатып бэсекеге кабшегп болу.
2.0лар ез eniMiHe импорттык тауарды калайтын тутынушыларды жогалтады.
З.Олар оз ешмдерш томенп багамен сатады,содан бэсекелестш артады.
4.Жотартыдагы барлык шартпен.
Халыкаралык сауданыц тариф эдютерш калыптастыру.
36.Импорт баж салыты (тариф)-бул:
1 .Импорт тауарга бекшлетш салык.
2.Сауда саясатыныц куралдары,оныц комепмен мемлекет жергшкИ онд1рупплерд1 ынталандырады-ошмнщ экспортерын.
3.Лимит молшерцбаска мемлекеттерден тауар жонелтуге.
4.Экспорттык баганын импорттык батата катынасы.
5.Баска мемлекеттщ туртындары мен фирмаларынан сатып алатын тауарлар мен кызметтер.
37.Томенде келпршгендердщ кайсысы Хекшер-Олин теориясы дурыс емес:
1.Мемлекет ещцрютш факторда камтылтан деп есептеледцегер оньщ молшер1 мен колем1 арасындаты катынасы калган факторлардан жотары.
63
*
2.Тауарларды мемлекет импортна шыгарады,он;ирюте оларга артьщшылыгы бар факторлар колданылады.
3.Мемлекеттер арасындагы айырмашыльщты салыстырганда б1ркслкл емес камтылган мемлекет ещдрю факторы эр Typai тауар онддруде колданылатын.
4.Барлыгы дурыс.
ЗВ.Темендеп тужырымдардьщ кайсысы дурыс емес.
1 .EKi мемлекет арасындагы сауда максаттькегер де 6ipeyimn OHflipy шыгындары барлык тауардан жогары болса.
2.¥зак мерз1мд! кезецде мемлекет арасында орнатылган сауда катынаста экспорт саласында айналысатындар фактор nerepi утады.
3.Хекшер-Олин теориясы бойынша мемлекет экспорт тауарларды енд!руде оларды артьщшылык факторымен ещцруе колданылады.
4.Индекс <сауда импорты> экспорт жэне импорт бага катынасымен аньщталады.
40.Непзп туртю мемлекеттердщ хальщаралык ецбек белюуде катысуы болып:
1 .Жаца технологияга доступ алу.
2.Мемлекет арасындагы салаларга эсерд1 озгерту.
З.Экономикалык пайда болу.
41.Экспорттык баж салыгын енпзу темендепдей ТБершген тауарга iniKi баганын томендеут 2.0щцрушшердщ табысы томендеут
3.Тауарга баганын теменде\4 жэне тутынуы кыскаруы кезшде отандьщ тутынушыларды жогалту.
42.Мемлекетте импорттык автомобильдерд1 тасымалдауга жада кедендк баж салыгын енпздтБул саясат:
1 .Либералдьщ;
2.Протекционизмды;
3.Фритредерлы;
4.Монетаризм;
5.Экспансионизм;
43.Спецификалык баж салыгы алынады:
ТТауардыц лимит кунынын жогаргы кунынан.
2.Экелшетш ошмге жэне котерме баганын улттык тауар кунына айырмашылыгы.
3.Кедещцк тауар кунына пайызбен.
4.Ставка туршдеп тауар 6ipairine.
44.Тариф енпзгенде таза шыгындар:
1Догамга шыгындар болып саналмайды,ейткеш мемлекет пен ещируинлерге жогары табыс туршде туседт
2.Когамдык шыгынга жатпайды,ейткеш когам оларга толемейдг
ЗДогамдык шыгынга жатады,тутынушылардыц шыгынын азайтады, ouxupiciiu тшмшздшне экеледт
4. Уакытша шыгындар когамга кызмет егедг мемлекет табыстарды тургындарга кайтарады.
45.Кедендж баж салыгы енпзшетш импорттык тауарлар багасына косымша толем телейдт
1.Экспорт мемлекетшщ ещпрушют
2.Экспорт мемлекет уймет
3.Кэсшорын- импортер
4.Импортер мемлекет ушмеН
64
*
5.Белшек сауда
6.Импортер мемлекетшщ тутынушысы
46.Теменде керсетшген аныктамалардьщ шшен дурысын табыныз
1.Экспортты баж салытын eHri3y арнайы тауарларга iuiKi баганын темендеуше экеледь
2.Импорт баж салытын енпзу ешмд1 импорттайтын отандык ещцрупнлердщ табысынын кол см in улгайтады.
3.Отандык енд!рупплерге субсидия арнайы тауарлардьщ iuiKi бата келемшщ улгайуына экеледь
4.Импорт баж салытын енпзу нэтежес! мемлекетте тауарта сураныс арткан уакытта онын бага децгейшщ косымша улгаюына экелед1
47.«Оптималдык тариф» баска елдерде пайдамен колданылады:
1)Егер ол белгьн тауардыц туынушысы болып табылатын болса, онда ол оньщ элемдж багасына эсер ете алады;
2)Егер импорттык икемд1 усынысы ipi емес болса, ал элемдж нарьщтын багасы икемд1 болса;
3)Таза табыстыц шамасынша оны камтамасыз eryi;
4)Жогарыдагылардын бэр! дурыс;
5)Оптималдык тарифтан таза пайда алу мумкш емес.
48.Тарифтж экскалация - бул:
1)Номенклатураньщ жэне саудалас елдер арасындаы тауар айырбастын улаюына карай орта елшенген импортты тарифыныц улаюы;
2)Онделу децгешне карай тауардыц кедендж салымыныц децгешнщ улаюы;
3)Осу каркынына карай салыктык ставка Ti3iMi;
4)Хальщаралык саудадагы елдердщ озара бэсекелестж кедендж тариф ставкаларыныц улаюы;
5)Жогарыда карастырылтан елдердщ ic - эрекеть
49.Эр Typni тецеспршген жагдайларда сонты тауар катынасына кедендж сактандырудыц нактылы децгей!:
1)Сонты тауар импортына кеденд!к баж салыгыныц улгаюы;
2)Материалды шыгындар куралыньщ импортына кеденд!к баж салытыньщ ставкасыныц улгаюы;
3)Материалды шыгындар куралыньщ импортына кедендж баж салыгынын ставкасыныц темендеуц
4)1 жэне 2 жауаптар дурыс;
5)1 жэне 3 жауаптар дурыс.
50.«Жас» салаларды коргау кажетт!л1г1мен байланысты тарифтарды жург1зу аргумент!:
1)Эдш болып келедц егер ел 6ip гана тауар ещцруге маманданса;
2)Сэйкес артьщшылык теориясына карама-карсы;
3)Ауыл шаруашылык азыктарыныц пайдасына емес, сауда жагдайыныц езгерззлу! узак Mep3iMfli кезецдерге непзделсе;
4)Елд1ц енд!р1ст1к мумкшшшгш турактандыру жоспарына сэйкес;
5)Жаца салыстырмалы багытында enrupicTin мумк!нд1к кисыгы жогары жылжуы мумюн.
5Е Тариф жактастары: б1ржакты жогары тариф енпзу ецбекакыны улгайту мумк!н томендег1 аныктамалардьщ 6ipeyi карсы аргумент болып табылады:
1)Жогары тарифтер ецбекакыга еш эсер етпейдц
2)Мундай тарифтер ецбекакыныц улгаюы жумыстыц томендеузмен тецеспршп отырады;
3)Кез - келген ецбекакыныц улгаюы жумыстыц темендеу1мен тещспршп отырады;
4)Кез - келген ецбекакыныц улгаюы ем1рлж кунымен тольщтырылып отырады;
5)Жогарыда айтылган аныктамалардьщ барлыгы дурыс емес.
65
*
52.Темендеп корсет! л ген аньщтамалардын дурыс емеспгш табыныз:
1)Импорттьщ баж салыгын енпзу максаты - импортты азайтады, шетел бэсекелестернен улттык саланы жэне жумыс орындарын коргайды;
2)Шетелдш бэсекелестште «Жас» салаларды коргау кажеттшп - саудалык барьерлерд1 куруда эдш аргумент;
3)Импортты шектеу экономикада бэсекелес емес салаларды жэне тшмд! енген кызмет курылымыньщ сакталуына экеледн ол тшмд1 onaipic еамш токтатады;
4)Коргалган саланьщ жумысшыларыньщ жалакысыньщ eciMiHe тариф эсер ете алмайды.
5)Елдщ экономикасыньщ жаксы турмысы импорттьщ баж салыгын енпзгенде эрдайым улкен еркш, халы караты к сауда нэтижесше Караганда.
53.Елдщ экономикалык каушшздЫ-ол шаруашылыктардыц жэне ушмет институттранын жагдайы, ол неш камтамасыз етед1?
1)Экономикалык кризис™ жецуде сырткы экономикалык кызметке максималда салым;
2)вщпрютщ бэсекелест!г!н арттыру;
3)1шю жэне элемд!к нарыкта улттык кез карастарын коргау;
4)Heri3ri еркшдеу кундылыктарын сактау;
5)Табиги байлыктарды жэне Heri3ri енд!р1ст1к ресурстарды коргау.
54.Елдщ мацызды жэне халыкаралык эд1стермен усынылган улттык экономиканьщ каушщздтне жатады:
1)Сырткы экономикалык жэне саудалык байланыстьщ диверсификациясы;
2)Кеп жакты байланыстьщ интенсификациясы;
3)Халыкаралык енд1рщтж кооперацияда катысу;
4)Эскери куит жаксарту;
5)Тутыну экономиясы;
6)Импортты ауыстыру.
55.Дурыс тужырымды аныктадыз:
1)Кеденд!к тарифтер елдщ жаксы турмыс жагдайын жаксартады;
2)Егер ел тауар ещдрютщ ipi енд1руш!с! болса жэне элемдеп олардыц багасына эсер ете алса, онда тарифт!к децгей1н орната алады;
3)Импортык жэне экспорттык баж салыктары елд1н коргау каб1лет1н актай алады;
4)Экспорттык баж салыгы дамыган экономикалык нарыты бар елге тэуелдт
56.Антидемпингт1к бел1ктеу колданылады:
1)Егер аз мелшерде ешм томен багамен импортталса;
2)Егер аз мелшерде ешм жогары багамен импортталса;
3)Егер ешм кеп мелшерде темендетшген багамен импортталса;
4)Егер ешм кеп мелшерде жогарылатылган багамен импортталса;
57.Сырткы сауданы реттеудеп тариф™ емес тэс!лдер1н керсеДщз:
1)Квоталау;
2)Лицензиялау;
3)Экспортка шектеу кою;
4)ККС;
5)Антидемпингт1к баж салыгы.
58.Импорттьщ квота- бул:
1)Импортталган тауарга тагайындалган салык;
2)0шм экспорты саясаты туралы, ягни онын кемепмен ук!мет жерг!л1кт1 ещцрютерд1 ынталандырады;
3)Баска елден тауарды экелуге шектеу кою;
4)Экспорттык баганьщ импорттьщ багага катынасы;
5)Баска елдердщ фирмаларынан азаматтарынан сатып алынатын тауарлар, кызметтер.
59.Теменде келЛршген аньщтамалардын кайсысы дурыс емес:
1) Елге квота епщашан табыс экелмейд1, баж салыгына Караганда;
66
*
2)Импорттык квоталарды журпзуден мемлекетпк табыс импорттар лицензияларды орналастырудан багынышты;
3)Квота импорттык жетктзЫмшщ келемше шек коюта колданылады;
4)Импорттык квоталарды журпзуше сэйкес тауардьщ отандык ещцрушшермонопольдык уюметшщ ултаюы салдарынан болады.
5)Бэр! дурыс.
60.Импорттык баж салытымен импорттык квотаньщ айырмашылыты:
1)Баж салыты мемлекетке ешкашан табыс экелмейдц ал квота пайданы камтамасыз етедц
2)Квота iuiKi нарыкка импорт тауарларын ьщ атымын шектеуше колданылуы мумкш. Бул максатта баж салыты колданылмайды.
3)Баж салыты iuiKi нарыкка импорт тауарларына атымын толык токтатуда колданылуы мумк1н, ал квота бул максатта колданылмайды.
4)Квотаны мемлекет уюмеп беютедц ал баж салыгын тауар енд1рупплер1 беютедт
5)Квота тарифке Караганда отандык вщцрюке шетелдш бэсекелестен коргау керсетедт
61.Лицензия бул:
1)Тауарды бос сатуга руксат;
2)БелгЫ 6ip багамен тауарды сату;
3)land сауда саттык операциялары, оган лицензия жатады;
4)Тауарды импорттау;
5)Импорттык тауарта шек кою.
63.Экспортты ынталандырудыц басты куралы - бул:
1)Экспортты лицензиялау
2)Экспорттыц экспорттык несиесш мемлекетпк сактандыру
3)Экспорттык тауарды жетюзу мен ещцруге мемлекетпк тапсырыс
4)Экспортты мемлекетпк несиелеу
5)Экспортка сальщты темендету
64.Теменде келИршген тусшштердщ дурысын (нактысын) аныкта
1)Демпинг тауардьщ шет елдерге жогаргы багамен сатылуын усынады
2)Баска елдермен салыстырганда осы мемлекет абсолютпк жет1ст1г1н иеленсе, онда оган элемдш нарыкта ен/npic тауарларын шыгару тшмшз
3)Мемлекет баска елдермен шектеушз сауда орнатып, езшщ ещцрютж куш1мен шет елге шыга алады
4)Экспорттыц келемшщ ecyi елде совокупный суранысты темендетед1
5)Колданылатын тауарлардыц келем1н1ц улгаюы кеденд1к баж салыгыныц максаты болып табылады
0нд1рк факторларыныц халыкарлык ауыстырылымы
65.Жумыс куш1н1ц халыкаралык миграциясы
1)Кабылдайтын елге таза табыс экеле,ш
2)Эмигрант елге таза утыс зкелед1, егер де жумысшы - эмигранттардыц турмыс жагдайын ескермесе
3)Элемдж экономикалык системада таза кулдырауга экелед1
66.Халыкарлык жумысшылар миграциясы нэтижесшде
1)Эмиграция ел1нде калган жумысшылар жэне кабылдаушы елдег1 кэДпкер таза экономикалык пайда алады
2)Эмиграция елшдеп кэДпкер жэне кабылдаушы елшдеп жумысшылар таза экономикалык пайда алады
3)Эмиграция елшде калган жумысшылар жэне кабылдаушы елшдеп жумысшылар таза экономикалык пайда алады
67
*
4) Эмиграция жэне кабылдаушы елшдеп кэсшкер таза экономикальщ пайда алады
67.Капиталды шыгарудын басты ce6e6i - бул
1)Кабылдайтын елдщ экономикалык еркендеу1
2)Баска мемлекетке бершетш ещцрштщ таралуы
3)Элемнщ жеке региондарына катысудыц ныгаюы
4)Регионалдык топтау мен жеке елдердщ кедендщ барьерлерщен оту
5)Барлык факторлар
68.Ек1 елден куралган элемдщ жуйедеп экономикальщ шарттыц хальщ аралык абсолюта капиталы неш тужырымдайды
1)Капиталды экспорттайтын елде капитал иемденупплерщщ таза шыгыны
2)Капиталды экспорттайтын елде баска ещцрю фаторларын иемденупплерщщ табысыныц улгаюы
3)Капиталды импорттайтын елдеп капитал иемденупплерщщ табысыныц улгаюы
4)Капиталды импорттайтын елде баска ещцрю факторларын иемденупплерщщ табысыныц улгаюы
5)Келт1ршген тужырымдарда KepiHic алмаган нэтижеш алу
69.Шетелдщ портфельд1 каржыларга жатады
1)ещцрю кызметщ баскаратын капитал салу
2)ещцрю кызметщ баскара алмайтын капитал салу
3)шетелдщ паркерлерге несие усыну
4)шетел компаниясын бакылау акциялар пакетщ сатып алу
70.тшелей шетел инвестициялар ез иемденушшерше неш камтамасыз eтeдi
1)табысты иемдену
2)шетелдщ ещцрютщ кызметше бакылау орнату
3)усынган несиеге процент алу
4)шетелдщ ещцрю капиталынан улес алу
71.Елден карыз тур1нде капиталды шыгару
1)шетелдщ ещцрю орныныц бакылаушы акция пакетш иемденуге мумк1нд1к беред1
2)шетелдщ парткерге несие усына алады жэне ол бойынша процент ала алады
3)шетелдщ кэсшорынныц белгш капитал улесше иелш кукыгын беред1
4)шетелд1к несиен1ц кайтарымсыздыгымен мшезделшед1
Хальщ аральщ экономикальщ интеграция
72.Аса дамыган , взара б1рщкен елдщ бшмге тенденциясы. оныц децгешнде зр турл1 елдердщ дамуында болатын - бул:
1)интернационализация
2)интеграция
3)конвергенция
4)глобализация
73.Тэуелс1з мемлекеттердщ 6ipiryi, уппнпп ел уппн жалпы сырткы кеденд1к тариф орнатумен ерюн сауда саттык кел1с1м шартка отыруы ол
1)ерюн сауда саттык кещспп
2)ерюн экономикальщ кещстш
68
*
3)кедендщ одак
4)интеграцияльщ топтастык
74.Кедендщ одактын epKiH сауда саттьщ кешсппнеп басты айырмашылыгы
1)катысушы елдер арасындаты сауда саттьщта баж сальшы колданылмайды
2)у™11™ елге катысты сырткы сауда саттьщ саясаты журпзшедп
3)ушпшп елге катысты эр мемлекет езшщ сырткы сауда саттьщ саясатын журпзед!
4)ещцрю факторларынын, epKiH козталысы карастырылады
75.0лемдп< экономикадаты саудальщ - экономикальщ блоктыц курылуьша алташкы кадам болып не есептелшед!
1)мемлекеттердщ экономикальщ одагы
2)epKiH экономикальщ аймактар
3)кедендщ одактар
4)ерк1н сауда айматы
5)б!рлескен кэсшкерлщ айматы
76.Экономикальщ интеграцията мiнeздeлдi
1)хальщ аральщ ецбек белппсш кенейту
2)сауда келемшщ ecyi
3)экономикальщ жэне элеуметтщ карым-катынасты реттеудеп б!рлщ механизм!
4)ощпрютт интернацианализдау
77Экономикальщ интеграцияныц соцтыдецгеш болып:
1)Экспортты жэне имиорты интегрттрлеуден бас тарту
2)Экспорттьщ жстюзуд1 лицензиялаудан бас тарту
3)Тимиттердщ экономикальщ одатын куру
4)Экономикальщ кещстщ 6ipairi непзшде барльщ ещцрюч факторларынын еркш жылжуы
Валюталык курс жэне оны аньщтайтын факторлар
78.Валюталык курс мшезделед1
1)Сатып алушыльщ касиезтмен аньщталатын улттьщ валютаньщ сэйкестшп
2)акша б!рл1г1н1н; алатын мазмуны
3)улттьщ валютаньщ катынасыныц оныц алатын мазмундылытына сэйкестпл
4)хальщаральщ валюталык кормен бектлген улттьщ валюта сэйкестш
79.Тшелей валюталык катировка:
1)шетел валютасыныц 6ip 6ipHiriHe сэйкесп улттьщ акша 6ipairiniH саны
2)улттьщ валютаньщ 6ip 6ipniriHe сэйкесп шетел акша 6ipHirimF саны
3)баска ею валюта курс сэкестшп непзшде 6ip валюта курсы
4)улттьщ валютаньщ алатын мазмуны
5)шетелдщ валютаньщ албындьщ мазмуны
80.теменде келпрщген функциялар арасынан резервной валютасыныц функциясына жатпайтынын аньщта:
1)хальщаральщ толем куралы
2)баска елдерге валюталык курсты жэне валюталык паритета аньщтайтын база
3)жинактау куралы
4)хальщаральщ кор куралы
5)хальщаральщ валюта жуйесше енетш мемлекеттердщ валюталык курсын реттеу максатында валюталык интервенция журпзу куралы
69
*
81.Улттык валютаны девольвациялаудан кешн экспорт жэне импорт езгередц баска да тец жагдайда келес! турде:
1)импортка бага жогарылап, экспортка темендещц
2)экспортка да,импортка да бата жогарылайды
3)экспортка да.импортка да бата темендейд1
4)экспортка бата еседк ал импортка темендещц
4.Доллардыц номиналды айырбас курсы кулдырайды, ал АКДП-та шет елдерге Караганда бата баяу еседп
81. Улттык акша б1рлшшде валюталык курстьщ темендеу! :
1.Отандык тауарлар мен кызметтердщ бэсеке кабшеттпппи темендетедп
2.Отандык тауарлар мен кызметтердщ бзсеке кабшеттшгше ыкпалын типзбейдп
3.Отандык тауарлар мен кызметтердщ бэсеке кабшеттшгш жогарлатады
4.Шаруашыльщ субъект!лердin капиталды экспорттаудагы кызытушылытын арттырады
82.Ревальвация нэтижесшде улттык валютаныц экспорттык жэне импорттык багасы ауысады, туракты тец жатдайларда келеа шарттармен:
1.Импортка бата жогарылайды, ал экспортка темендейд1
2.Экспортка да импортка да бага жогарылайды
3.Бага экспортка да импортка да темендейд!
4.Экспортка бага еседц ал импортка темендейд1
83.Валюта нарыгында доллардыц арзандауы мынаны бвдцредп
1.AKJII таурларын импорттау американдык азаматтар yuiiH арзанга тусед1
2.Шетел нарыгында доллар жогары сатып алушылык кабшетше ие болады
3.АКД1-та экспорт шетелдктер ymiH кымбатырак болады
4.АКДБта экспорт шетелд1ктер yuiiH арзанырак болады
5.Жогарыда керсет1лгеннен баска жагдай туындайды
84.Айталык, Швейцарльщ франктыц айырбас курсы есуде. Бул жагдайда не болады:
1.Аз доллар талап eтiлeдi, фунттар жэне баска да валюталар швейцарлык франкын сатып алу ymiH
2.Швейцарияда импорттык тауарлар кымбаттайды
3.баска елдер Швейцарияда шыгарылган тауарларга жогары соманы толеуге мэжбур болады.
4.Доллармен бейнеленген Швейцария тауарлардыц багасы темендейд1
5.Швейцария экспорты есед!.
85. Теменде келт1р!лгендерд1ц арасынан накты дурыс eMecTiriH аныктаныз ( коррекН емес)
1.Улттык валютаныц кымбаттауы шетел валютасыныц кандайда да 6ip б1рл1г1н сатып алуга улттык валютаныц азырак б1рл!г1н талап етуд1 6inflipefli
2.Улттык валютаныц кымбаттауы туракты тец жатдайларда оныц элем нарыгында бэсекелш каб1лет!н тeмeндeтeдi
3.Еркш жузбел1 валюталык курс арнайы валютага сураныс пен усыныс аркылы аныкталады.
4.Валюта курсы еркш ауысу жогарылау немесе темендеу жагына ж!бер1лмейд1, фиксирленген деп аталады.
86. Теменде жазылган жагдайлардьщ кайсы валюта нарыгында Жапондык йен жасайтынын керсетщз
1. Американдык импортер Жапондык мотоциклдыц ауыр партиясын сатып алды.
70
*
2.Жапондык авто келк фирмасы АКД1-та жинакталган заводтыц курылысы женшде шенпм кабылдады
3.Американдьщ магистрант жапондык тшд1 окуды HieniTi, ол ушш Токиялык университетке туск
4.АКШ толем балансыньщ тапшылыгын Жапондык операцияларында бейнеленед!
87. Нактылау ортасы, теменде келыршгеннщ дурысын аныктацыз ( коррекА)
1.Доллардьщ арзандауы, долларда корсет л ген бага шетел валютасын темендетуд1 бтд1ред1
2.Шeтeлдiк импорттерлерге американдьщ тауарларга американдьщ доллар курсыньщ теменде>л пайдалы
3.Шетелдк тауарлардыц импорты елге iund нарыктаты шетел валютасынын усынысыныц жотарылауына экелед1
4.Елдщ акша-несие саясатыньщ уюмет акша усынысыныц enayip ecyiHe, улттык валютаныд кымбаттауына экеледд
5.Елде инфляцияньщ жогары децгеш улттык валютанын багасын жогарылатады
6.Жогарыда келтршгеншн барлыты накты дурыс емес
88.Кдзакстанда тенге курсыньщ жогарлауы физикальщ келемшщ экспорты мен импортына калай эсет ететшш аныктацыз:
1.Экспорт пен импорт eceni
2.Экспорт есед1 ал импорт кыскарады
3.Экспорт жэне импорт кыскарады
4.Экспорт кыскарады ал импорт eceni
5.Экспортта жэне импортта да енщандай езгерютер болмайды
89.Кросс-курс валютасы непзшде аньщталады:
1.Шетел валютасыньщ алтындык мазмуны
2.Баска ею валютаньщ алтындык пара-парлыты
3.Баска ею елдщ валютальщ курсы
4.Валютальщ пара-парльщ
90.Теменде келтршгендердщ арасынан накты дурысын аныктацыз (KoppeTi)
Е Елде импортка сураныстыц ecyi улттык валютаньщ курсын жотарылатуын непздейд1
2.Елде накты осуди и процентик ставкасы улттьщ валютаньщ курсын томендетед1
3.шетел туристершщ таскыныныц ултаюы елге улттык валютаньщ курсыньщ ecyiHe экелед1
4.Акша массасыныц келемшщ ултайюы елге улттьщ валютанын курсыньщ ecyiHe экелед1
5.Жогарыда ке.ггпршгендердщ барлыгы накты
6.Жогары келтршгендердщ барлыгы накты дурыс емес
91.Теменде келтршгендердщ арасынан накты дурысын аныктацыз:
1.¥лттьщ валютанын девальвациясы улттык валютада баганыц белпленуш бiлдipeдi, шетелдк валюта темендетшед1
2.Фиксирленген валютальщ курс шетел валютасына сураныс пен усыныстыц езара байланысы кезшде аньщталады
3.Шетелдк импортерлерге улттык валюта курсыньщ Tycyi пайдалы емес
4.Егер де мемлекетте сауда балансыньщ тапшылыгы бар болса , онда шетел валютасына сураныс оныц усынысын жогарылатады
5.Барльщ жогарыда келтршгендер накты (коррект)
6.Барльщ жогарыда келтршген накты дурыс емес
71
*
92.Теменде келНршгендердщ арасынан накты дурысын аньщтацыз (коррект1)
1.Сатып алушы кабшетшщ гылыми болжамыныц паритет! тауарларды шекара аралытынан ерюн ауыстыруды болжайды
2.Котировка “0.04 USDMRUS” тжелей котировка сомы деп аталады
3.Сомньщ арзандауы, сомда бага шетел валютасында темендетшед!
4.Елдеп экспорт капиталы улттьщ валюта курсыныц ©суше экелед!
5.Жогарыда келНршгеннщ барлыгы дурыс
6.Жогарыда кел'пршгеннщ барлыгы дурсы емес
93.Айталык, “А” жэне “В” елдер арасында валюта курсыныц ете шлпш тэрПб! орнатылган. Егер “В” елшщ валютасына сураныс жогарыласа, онда бул мынаны бишредп
1.“В” елшщ валютасына усыныс темендед!
2.“В” елшщ валюта багасы “А”елщщ валютасында тусед1
3.“А” елшщ валютасы темендед!
4.“А” елшщ валюта багасы “В” елшщ валютасында тусы
5.“А” валютасы ревальвирленген
94.Егер мемлекегпк шыгындар шагын ашьщ экономикада улгайтылса, онда :
1.¥лттьщ кор жинау колемi темендетшед!, тепе-тец накты валюта курсы тусН
2.¥лттьщ кор жинау курсы темендейд! жэне тепе-тец валюта курсы улгаяды
3.¥лттык кор жинау колем! улгаяды жэне тепе-тец накты валюта курсы темендейд!
4.¥лттык кор жинау колем!нщ ауысуы жэне тепе-тец накты валюта курсы 6ip- 6ipiMeH байланыста емес
95.Жапонияда акша масассыныц осу каркынын бэсецдету А1\Ш пен салыстырганда туракты тец жагдайга экелу! мумкш.
1.Жапонияда инфляция каркыныныц улгаюына
2.АЬуШ- та инфляиця каркыныныц кемуше
3.Американдык доллар курсыныц кему! Жапондьщ иенн!ц катынасы бойынша
4.Американдык доллар курсыныц улгаюы Жапондьщ иенн!ц катынасы бойынша
5.АКШ-та жапондьщ экспортный улгаюы
96.Теменде келыршген жагдайлардыц кайсы нарьщ валютасында жапондьщ иенн!ц усынысы бойынша ауысада
1.Жапондьщ фирма американдык уюметке багалы кагаздарды сатады, Жапонияда туракты каражат табу угшн алады
2.Американдык фирма - импортер авто колшке толем телеу керек, Жапондьщ ещцруппшц тапканы бойынша
3.Американдык фирма Жапондьщ импортерлердщ американдык авто колштерше толем алады
4.Американдык зейнет акы коры Токияльщ кор биржасында Жапондьщ компонияныц акцияларын жург!зу уш!н тускен салымдарды колданады
97.Теменде керсетшген жагдайларда американдык доллар курсын накты айырбастауда не болады
1.Номиналды айырбастау курс доллар ауыспайды, ал А КП I-та бага жылдам ©сед! шет елдерге Караганда
2.Номиналды айырбастау курс доллары ауыспайды, ал АКШ-та бага баяу есед! шет елдерге Караганда.
72
*
3. Номиналды айырбастау курс доллары темендейдц ал АКШ-та жэне шет елдерде бага ауыспайды .
98.Ресейден экспорттыц карастырылмаган жогары келемшщ нэтежесшде рубльдьщ валютальщ курсы тым жогарлаган. Бул жагдайды темендету унпн Ортальщ банк :
1.Валюта корларын улгайту.
2.Ресейден капиталга экспортка шектеулер непзу.
3.Акта усыныстарын азайту.
4.кай га каржыландыру багамын жогарлату
5.Валюта корларын азайту.
99.Егер евраньщ накты айырбас курсы улгайту, онда:
1.Импорт тауарлары француздарга арзандайды.
2.Француздарга таза экспорт кулдырайды.
3.Франциядагы узак мерз!мд1 инвестициялар азаяды.
4.Жогарыда аталганньщ oopi дурью.
5.Барльщ жогарыда аталгандар кате.
100.Егер акта массасынын осу децгеш АКШ-та Японияга Караганда жогары болса, онда ол тец децгейде мынаган экеледп
L Японияда инфляция децгейшщ жогарлауына.
2.Йеннщ айырбас курсы американдык долларга Караганда темендеуь
3.Американдык доолардыц айырбас курсы йенге Караганда темендеуь
4.АКШ-та инфляция децгейшщ темендеуь
5.АКШ-та таза экспорттыц темендеуь
10Е Мысалга: валютальщ рыноктыц коньюктурасы валютальщ сатып-алушыльщ паритет касиеИмен байланысты.Б1зге белпш A Kill пен Японияныц пайыз багамыныц колем! тец, 10% жэне 5%, ал АКШ-та инфляция децгеш 5 % -ды курайды. Япониядагы инфляция децгейшщ кандай болу керектпш аньщтау, ейткен1 шетел инвесторларына американдык немесе япондьщ акта каражатыныц кайсын каласа 6api6ip болу уш1н.
1.2,5%
2.10,0%
3.0%
4.5,0%
5.1,0%
102.Форварльщ курс мына мэмшеш усынады:
1.Жедел шарт непзшде курылган жэне арнайы болашактагы кунт1збел1к кунге багам орнататын.
2.Агымдагы Курска багытталган.
3.Болашактагы курстыц кулдырауымен байланысты.
4.Алып-сатарльщ жэне хеджирлеумен байланысты емес.
103.Валютальщ арбитраж усынады:
1.Мемлекегпк валютальщ паритет акта oipnirin сактау.
2.Мемлекетт1к валютальщ курс акгца б1рл1пн сактау.
3.Bip валютада кросс-курстьщ эртурл1 котировка нэтежес1ндег1 пайда табу максатындагы операция.
4.Алып-сатарльщ кел1с1м форварльщ Курска багытталган.
104.Валютальщ операция кулдырау курсы деп аталады егер:
1.Мэмше жедел шарт аясында орын алса.
2.Орта жеделдж м1нездег1 KeaiciM.
3.Мэмше агымдагы Курска сэйкесп журпзшу1.
4.Мэмше арнайы болашактагы кунт1збел1к кунде бек1т1лген Курска сэйкест1 жург1з1лсе.
105.Теменде корсетшгендерден дурысын аньщтаныз.
1. Егер АКШ-ка Караганда Улыбританияныц жалпы бага индекса жылдамырак ессе, онда америка долларына Караганда фунт стерлинг курсы вседь
73
*
2.Экспорта# улттык валютамен телеу жагдайында жэне эскпонсионистк iund акша- несие саясатында улттык экспорттаушыларга форварлык кел1слмге кешуге тура келедгБул улттык валюта куныпыц езгеру1 жагдайындаты шытындардан сактандаруды камтамасыз етедь
3.Егер ci3 eKi ел арасындагы узак мерз1м шшдеп инфляция децгешнщ айырмашылыгын есептей алсацыз жэне с!здщ бэсекелестерщ1з буны 1стеу алмаса. онда ci3 валюталык рынокта нэтежел1 болуьщызга мумкшдж бар.
106.Валюталык рыноктыц сайыскер1 ез кезкарасын хеджирлаганда, ол :
1.Тек кана фьючерл1к кезкарасты устанады.
2.Тек кана езшщ кезкарасын устанады.
3.Фьючерл1к жэне де езшщ кезкарасын да устанады.
4.езшпсше карсы фьючерл1к кезкараста.
107.Теменде келт1р1лгенн1ц кайсысы европалык опционньщ артыкшылыгын дурью
суреттейд1:
1.Опцион тек кана Европада саудада болуы мумкш.
2.Опцион оныц мерз1м1н1ц аякталу кун1нде орындалуы мумк1н.
3.Опционды оныц мерз1м1 етер кунде де жэне осы кунге дей1нде колдануга болады.
4.Опционга европалык союздын салык зацдылыгы тарайды.
108.Темендегшердщ кайсысы опцион « пут»-ты аньщтайды
1.Опционды сатып алушынын кукыгы осыныц нег1з1нде жаткан болашакта активтерд1 сатып ал у.
2.Опционды сатып алушыныц кукыгы осыныц нег1з1нде жаткан активтерд1 болашакта сату.
3.Опционды сатушыныц м1ндет1 осыныц непзшде жаткан активтерд1 болашакта сату.
4.Опционды сатушыныц мшдет1 осыныц нег1з1нде жаткан активтерд1 болашакта сатып алу.
5.Опционды сатушыныц кукыгы осыныц непзшде жаткан активт1 болашакта сатып алу.
109.Болашакта валютага баганыц курт темендеу1н кутет1н валюта рыногына катысушы
томендег1 стратегияныц кайсын калайды:
1.«пут» опционын сату.
2.«пут» опционын сатып алу.
3.«колл» опционын сату.
4.«колл» опциоын сатып алу.
110.Теменде келпршген талаптардыц кайсысы элемдш валюта жуйесше тэн емес.
1.Толем есеп беруге сен1м артудыц келемшщ нег1з1нде халыкаралык айырбасты толык камтамасыз ету.
2.элемдк экономиканыц шартыныц езгеру1не байланысты валюталык механизмн1ц турактылыгын колдау.
3.катысушы елдерд1ц кызыгушылыгы нег1з1нде кызмет аткару.
4.элемдш экономикалык жуйеде экономикалык есуд1ц б1ркелкшгш камтамасыз ету.
111.Теменде керсетшген м1нездемелерд1ц барлыгы таз алтынды стандарт, тек кана мына:
1.Алтын- жалгыз айырбас куралы.
2.Акша массасы алтынмен 1кк% камтамасыз етшедт
3.Мемлекет алтынга сураныс фиксирленген бага нег1з1нде улттык валютаны сатады жэне сатып алады.
4.улттык валюта куны алтынмен фиксирленедь
5.Жогарыда керсет1лгендерд1ц барлыгы дурыс емес.
112.Келт1ртгендердщ дурысын табыцыз.
74
*
1.Орталык банк улттык валютаны девальвациялау кезшде импорт кымбаттап, экспорт арзандайды сондыктан мемлекеттщ толем балансында агымдагы операцияларда дефициттщ азаюын кутуге болады.
2.Егер пайыз ставкасыньщ ecyi мемлекеттж шыгындардьщ ecyiHe жэне инфляция децгешнщ жогарлауына экелсе, онда улттык валютаныц кунсыздануын кутуге болады.
3.Алтын стандарт акша жуйесш непздейдк бул жагдайда мемлекеттж Орталык банк алтынды фиксирленген бага бойынша сатуга немесе сатып алуга мшдеттт
4.Сатып алушылык касиет паритет! айырбас курсын непздейдк бул ею елдщ тауар багасын 6ip децгейде устап турады.
5.Жогарыда аталганныц 6api дурыс.
6.Жогарыда аталганныц 6api кате.
113. Теменде келт1р1лгендерд1ц дурысын аныктаныз
1.Фунт стерлинг доллар бойынша томендесе, онда фунт стерлингке Караганда доллар кунсызданады.
2.Францияныц Орталык банк1 рестрикция, ал Англия баню экспансиондьщ акша-несие саясатын жург1зсе онда Франциядан Англияга капитал куйылуын кутуге болады.
3.Алтын стандарт жуйеа валюта режим! болып табылады, бул жагдайда тек рынок кана 6ip валютаныц баска валютага шаккандагы 6ipairiHneri кунын аныктайды.
4.Елдер ез валюталарын AK1I1 долларымен фиксирлегенде олар доллар стандарт жуйесш колданган бул жуйен1ц алтын стандарттан еш айырмашылыгы жок.
5.Жогарыда аталганныц 6opi дурыс.
6.Жогарыда аталганныц 6opi кате.
75
*
Дисциплина «Транспортное обеспечение внешнеэкономической
деятельности»
лектор к.т.н., доцент Бобеев А.Б.
Группа ОПДиЭТ-32
Лекция 1 .Предмет, цели и задачи курса Лекция 2. Международное разделение труда
Лекция 3.Регулирование и управление внешнеэкономической деятельностью
Лекция 4.Нетарифное регулирование ВЭД
Лекция 5 Таможенно-тарифное регулирование ВЭД
Лекция 6.Товарная номенклатура ВЭД
Лекция 7.Базисные условия поставки
Лекция 8.Валютное регулирование и валютный контроль
Лекция 9.Ценообразование во внешней торговле
Лекция Ю.Договор международной купли-продажи
*
ЛЕКЦИЯЛЫҚ КОНСПЕКТЕР Тақырып 1. Халықаралык экономикалық интеграция
Мақсаты: Халықаралық интеграцияның мэыін ашу, интеграциялық процесстердің дамуын қарастыру. Халықаралық интеграцияның елдің сыртқы экономикалық қызметіне әсерін зерттеу.
І.Экономикалық интеграцияның алғышарттары жэне максаттары 2.Дамыған және дамушы елдердің интеграциялық бірлестіктері
1. Экономикалық интегранияның алғышарттары жэне мақсаттары. Интеграциялық процестердің дамуы халықаралық тауар айырбасы мен оларды өндіретін факторлар козғалысыныц артуының зандылықты нэтижесі болып табылады. Бұл елдер арасындағы тұрақты өндірістік өнім өткізу байланыстарын калыптастыру жэне халықаралык сауда мен өндіріс факторлары қозғалысындағы көптеген кедергілерді жоюды кажет етеді. Бұны жүзеге асыру мемлекетаралық интеграциялық бірлестіктер деңгейінде көп жақты саяси келісімдер негізінде гана мүмкін болды.
Экономиканы интеграциялау оған қатысушылардың эрқайсысына, өзара саудамен шектелген елдерге қараганда, косымша жүйелі эффект деп аталатын артықшылықтарды алуға жағдай жасайды. Екінші жағынан алганда, мемлекеттердің бұндай ынтасы әлемде болып жатқан сапалык өзгерістерді керсетеді жэне де қоғамдык өмірдің эр түрлі салаларындагы, ең алдымен экономикалық жүйедегі интеграциялық процестердің дамуына жасалған оңтайлы жагдайлардан туындайды.
Біріншіден, әлем салыстырмалы түрде әскери шиеленістерден біршама сақтану жүйелерін қалыптастыра бастады, әрі әскери қырғи-қабақ саясаты жойылуда. Әлемдегі екі жүйенін ғаламдьщ Қарсы тұруы жойьшды. Елдер арасындағы даулы мэселелер мен шиеленістерді өз уақытында шешудің көптеген механизмдері жасалды. Әрине, Югославия жэне жеке елдердегі уақигалар жалпы мемлекетаралық мәселелердің түрақтылығы, сенімділігі мен келісімділігін терістей алмайды.
Екіншіден, әлемде әр түрлі елдердің капиталдарының өзара кірігуінің қарқындылығы артты, сыртқы сауда қатынастарының ырықтандырылуымен халықаралық сауда үлгаюда.
Үшіншіден, әлемде соңғы жылдары елдер арасындагы экономикалық ынтымақтастықты реттеудің сенімді жэне тиімді механизмдері жасалып, табысты қолданылуда. Бұлар - кедендік, төлемдік, валюталық, экспорттык-импорттык жэне т. б. механизмдер мен нормалар.
Төртіншіден, жоғарғы технология және озық техниканың, информатика және т. б. карқынды дамуы еңбек өнімділігін шүгыл арттыруга, тіпті жеке елдер мен региондардың нарығының тар болуына әкелуде. Оларға тауарлар мен кызметтер айналымының үздіксіздігін тездету қажеттігі, осыган бөгет жасайтын барлық кедергілерді жою үшін елдер арасындағы өнім алмасуга катысты мәмілелерді неғүрлым көбірек жеңілдетуге итермелейді.
Бесіншіден, элемдік нарықтағы бәсекенің сипаты мен ауқымы өзгерді. Жеке елдердің экономикасы дамуына жэне еңбек бөлінісінің терендеуіне байланысты бэсеке ел ішіндегі фирмааралық деңгейден шыгып, еларалық, халықаралық сипат ала бастады.
Алтыншыдан, кейінгі жағдайлар айқын көрсеткендей, аймактардың экономика және қаржы-қаражат нарықтарының өзара тәуелділігі күшейді. Оңтүстік-Шығыс Азия, Жапония жэне Латын Америкасы дагдарыстары аймақтардағы жеке елдер мэселесін ғана емес, бүкіл элемдегі экономикалық жагдайды қамтиды.
ХХ-ғ. екінші жартысынан бастап жетекші индустриалды елдердің қарқынды экономикалық дамуы нәтижесінде жэне халықаралық транспорт пен байланыс қүралдарының жетілдірілуіне байланысты тауарлар мен қызметтердің халықаралық саудасы күрт ұлгайды.
11
*
Халықаралық сауда бірте-бірте өндіріс факторларының (капитал, жұмыс күші, технология) халыкаралық қозғалысының эр түрлі формаларымен толықтырыла бастады.
Қазіргі Экономикалық сөздік анықтамасы бойынша, интеграция (латын тілінен "іпіе^ег" - толық) - экономикалық тұлғалардын бірігуі, олардың өзара әрекеттесуінін тереңдеуі, өзара байланыстардың дамуы. Экономикалық интеграция жеке елдердің ұлттық-шаруашьшығы деңгейінде және де кәсіпорындар, фирмалар, корпорациялар, компаниялар арасында да жүреді. Экономикалық интеграция өндірістік-технологиялық байланыстарын кеңейту мен терендетуі, ресурстарды бірлесе пайдалану, капиталдар бірігуі, сол сияқты, бір-біріне колайлы жагдай жасау арқылы экономикалық іс-эрекеттерге өзара "кедергілерді" жою бағыттарында айкын көрінеді.
Көптеген экономистер мемлекеттер интеграциясының мынадай алгышарттарын бөліп көрсетеді:
- интеграцияланушы елдердің экономикалык даму деңгейі мен нарықтықдэрежесініңбірегейлігі.Мемлекетаралықинтеграция,
көпшілік жағдайда, индустриалды мемлекеттер арасында немесе дамушыелдерарасындақалыптасуда.Тіптен,индустриалды
дамыған елдер жэне дамушы елдер шеңберінде интеграциялық процестер бірегей экономикалық даму деңгейінде тұрған елдер арасында жедел жүргізілуде. Дамушы және индустриалды елдер арасындагы интеграциялық типті бірлестіктерді дамыту фактілері кездесуі өтесирек және өмірдебар болғанымен,жанадан дамып
келеді. Сондықтан, олардың тиімділігі туралы айту, қорытынды жасау элі де болса ертерек. Шаруашылык механизмдерінің бастапқы сэйкессіздігіненол елдерсеріктестіктуралы әр түрлі өтпелікелісім-
шарттардан, сауда-жеңілдіктерінен жэне т.б. бастайды. Олардың іс-әрекет мерзімі ұзақ мерзімге созылып, нашар дамыған елдерде жетілген нарық механизмі қалыптасқанша созылады;
-елдердің жаграпиялық жақындығы, көп жағдайда,
шекараларының жэне ныстарының болуы. жағрапиялықжақын
елдерден басталған,
тарихи қалыптасқан Әлемдегі көпшілік орналасқан бір тіптен бір тілде
экономикалық
транспорт коммуникациялары бар елдер. тікке ұмтылған бастапқы елдер тобына біртіндеп басқа көрші мемлекеттер де кіре бастайды;
- экономикалық интеграция экономикалық жалпыға ортақ қаржыландыру,
ортақ байла-
интеграциялық бірлестіктер континенттегі көршілес сөйлейтін жэне ортақ Интеграциялық бірлес- интеграциялық өзекке
және
лердің
алдында
себепті.
больш
валютаға
сияқты,
мэселеге
еркіндігін
бірлігі.
тұрган
негізгі
табылатын
өткелі
халқын
айналган
басты
басқада
сипаттагы, саясиқолдау, экономикалық.даму жэне
ұйымдастыру, реттеу сияқтынақтылай мэселе-
Экономикалықинтеграция бірігетінмемлекеттер
нақтылай мәселелерді шешуге бағытталган. міндеті нарықтық экономиканың негіздерін жеке елдер нарық жоғары дамыган, жалпы отырган елдермен интеграциялана алмайды. су мен азық-түлікпен қамтамасыз елдерхалықаралықкапитал
назардаұстайтынелдермен
ету
Сол
К¥РУ
ортақ
Сол
өзекті
қозғалысының
интеграциялық
құрылымга бара алмайды; Демонстрациялық
мемлекеттердщ
эффект.Интеграцияланған
белгілі бір экономикалық жетістіктерге жетуі (экономикалық өсудің қарқындауы, инфляцияның бэсеңдеуі, жұмыспен қамтамасыз етудің өсуі жэне т.б.) көбіне басқа елдерге психологиялык, әсер береді, себебі олар болып жатқан өзгерістерді бақылауда. Мысалы, демонстрациялық эффектіні бұрынғы рубль аумагындагы елдердің тіпті іс жүзінде оган ешқандай көзге ілерлік макроэкономикалық алгышарттардың жоқтыгына
12
*
қарамастан, ЕО-намүше болуға ұмтылыстарынан байқауға болады;
- "домино эффектісі". Осы және басқа региондағы көптеген елдер интеграциялык бірлестіктің мүшелігінде болғаннан кейін, оның сыртындағы осы топқа кірмей қалған елдер экономикалық кайта бағыт-бағдарға байланысты шарасыздан. кейбір қиыншылықтарды сөзсіз байқап көреді. Бүл интеграция маңындағы елдердің саудаларының жиі қысқаруына экеледі. Олардың кейбіреулерінің интеграцияға маңызды назары болмаса да, оның сыртында шеттеп қалып қалмас үшін өзінің интеграциялық процестерге қызығушылық тілегін білдіреді. Мысалы. көптеген Латынамерикалық елдердің тез арада Мексикамен сауда туралы келісімдерін жасай бастауы оның Солтүстік Америка еркін сауда аймағы - НАФТА-ға кіруімен түсіндіріледі.
Қазіргі халықаралық экономиканың пайда болуы мен дамуындағы сансыз көп интеграциялық бірлестіктер өздерінің алдарына үқсас мақсаттар қояды.
Масштабтың экономикалыц басымдылыгын паіідалану. Масштаб экономикасы теориясының негізі, нарықтық көлемдерді кеңейтуді, трансакциондык. шығындарды қысқарту жэне басқадай басымдылықты қамтамасыз ету. Бүл, өз кезегінде, үлкен нарықтарға көбірек назар аударатын тікелей шетел инвестицияларын тартуга мүмкіндік береді, себебі олардың сүранысын қанағаттандыра алатын дербес өнеркэсіпті кұру мэні пайда болады. Регионалды масштабтарды ұлғайту мақсаты көбіне Орталық Америка және Африка интеграциялық топтарында айқын көрінеді.
Қолайлы сыртцы экономикалыц ортаны цұру. Көптеген интеграциялық бірлестіктердің басты мақсаты саяси, эскери, элеуметтік, мэдениеттік және басқадай экономикалык емес облыстардағы катысушы елдердің ынтымақтастыгы және өзара түсінушілігін ныгайту болып табылады. Жаграпиялық орналасуы жагынан бір-біріне жақын және даму барысында ұқсас мэселелердің бар болуы, өзара экономикалық міндеттермен ныгайтылған, кершілес елдермен жақсы қатынастын қалыптасуы - маңызды саяси приоритет болып табылады. Оңтүстік -шыгыс Азия жэне жақын Шыгыс елдері интеграциялық бірлестіктерді күра отырып, алдарына дэл осы мақсатты нақты қойды.
Сауда саясаты мацсатын шешу. Аймақтық интеграция ВТО-ға мүше болуға ұмтылған елдердің көпжақты сауда келіссөздерінде позициясын нығайтуының эдісі ретінде қарастырылады. Елдердің регионалды блок атынан келісімді сөз сөйлеп-орындауы сауда саясаты облысында басымдырақ жэне тілекке сәйкес салдарга жетуге мүмкүншілік береді деген көзқарас қалыптасқан. Сонымен бірге, жан-жақты сауда келіссөздеріне қарағанда, регионалды блоктар өзара сауда үшін тұрақты және алдын ала болжамды ортаны құруға мүмкүндік береді. Солтүстік жэне Латын Америкасы,) Оңтүстік- Шығыс Азия интеграциялық бірлестіктерінде коллективтік күшеюге көпжақты сауда келіссөз шеңберінде ерекше үміт жүктейді.
Экономиканың цұрылымдыц цайта цүрылуына көмектесу. ЕІарықтық экономиканы құрушы немесе терең экономикалық реформаларды іске асырушы елдердің нарықтық дамудың жоғарырақ деңгейіндегі елдердің регионалды сауда келісіміне қосылуы нарықтық тэжірибенің берілуінің маңызды каналы таңдап алган нарықтық курстың өзгермейтін кепілі ретінде қарастырылады. Дамуы жоғарырақ елдер көрші елдерді интеграцнялық процестерге қоса отырып, онда нарықтық реформасының тезделуіне жэне толық әрі сыйымды нарықтың құрылуына қызығушылықпен қарайды. Осындай мақсаттарды көздеп көптеген батыс еуропалык мемлекеттер ЕО-на әр түрлі формада қосылуда.
Үлттыц өнеркәсіптің жас салаларын цолдау. Интеграциялық бірлестіктер үшінші елдерге қарсы дискриминациялық шараларды қарастырмайды, себебі ол жергілікті өндірушілерді қолдау жолы ретінде кеңірек регионалдық нарықтың пайда болуын қамтамасыз етеді. Осындай протекционистік көңіл-күй Латын Америкасы және Африка елдерінде СахараданОңтшүстікке, эсіресе 60-70 жылдары басым болды.
2.Дамыган және дамушы елдердің интеграциялық бірлестіктері. Әр түрлі интеграциялық процестер мен топтардың тэсілдері, идеологиясы, анықтамалары мен
13
*
аттарының белектігіне қарамастан, олардың кейбір жалпы белгілері мен заңдылықтарын бөліп Қарастыруға болады. Тарихи интеграция эволюциялық дамитын бірнеше негізгі сатылардан тұрады жэне оның әркайсысы интегра-цияның жетілу дәрежесінің көрсеткіші болып есептеледі (1-ші кесте).
Бірінші деңгейде мемлекеттер өзара жақындасудың алғашқы Кадамы ретінде преференциалдық сауда келісімдерін жасайды. "Бұл келісім жеке мемлекеттер арасында екі жақтылық негізінде немесе қалыптасқан интеграциялық топ пен жеке мемлекет не мемлекеттер тобының арасында жасалуы мүмкін. Келісімге сәйкес мемлекеттер бір-біріне үшінші мемлекеттерге караганда қолайлырақ режим үсынады. Белгілі дәрежеде бүл ГАТТ/ВТО-да қалыптасқан кедендік одак кұру мақсатымен қол қойылған уақытша келісімдердегі ең қолайлы жагдай принциптерінен ауытқу болып табылады. Әр елдің ұлттык кедендік тарифтерінің сақталуына негізделген преференциалдық келісімдер интеграциялық процестің алғашқы қадамы емес, тек оған дайындық кезеңі деп карасты- рылуы қажет, себебі ол тек дамыған формаларында гана сол процеске айналады. Преференциалдық келісімдерді басқару үшін мемелекетаралық органдар қүрылмайды.
Интеграцияның екінші деңгейінде мемлекеттер екі жақты саудада кедендік тарифтерді жай гана қысқартуды емес, оны мүлдем алып тастауды көздейтін еркін сауда аймагын (ЕСА) құруға көшеді, бірақ үшінші елдермен қатынаста ұлттық кедендік тарифтер өзгертілмейді. Басым көпшілік жағдайда еркін сауда аумагының шарттары ауыл шаруашылык. өнімдерінен басқа барлық тауарларга қолданылады. Еркін сауда аумағы мүше-елдердің бірінде орналасқан кішігірім мемлекет аралық секретариатпен басқарылуы мүмкін, бірақ көбіне аталган секретариатсызақ аумақ дамуының негізгі параметрлерін тиісті ведомстволар басшыларының мезгілді қеңестерінде келісу арқылы жұмыс атқарады.
Интеграцияның үшінші деңгейі кедендік одақ (КО) құруга негізделген. Бүл үлттық кедендік тарифтер тобын келісімді түрде алып тастап, үшінші мемлекеттерге қатысты сауданы реттеуде ортақ кедендік тарифты енгізу жэне бірыңғай тарифтік емес жүйесін қолдану болып табылады. Кедендік одақ тауарлар мен қызметтердің ішкі интеграциялық алымсыз саудасын жэне олардың аймақтағы 1-ші кесге қозгалысының толық еркіндігін көздейді. Әдетте кедендік одақ үйлестірілген сыртқы сауда саясатын қалыптастыратын мемлекет аралық органдардың дамыған жүйесін құруды талап (қажет) етеді. Көбіне олар түрақты қызмет ететін мемлекетаралық секретариатқа негізделген тиісті ведомстволарды басқаратын министрлердің мезгілді кеңесі түрінде өтеді.
Интеграциялық процестің төртінші деңгейі - ортақ нарыққа жеткенде интеграцияланатын мемлекеттер тек тауарлар мен қызметтердің ғана емес, өндіріс факторларының - капитал жэне жұмыс күші - қозгалысының еркіндігі туралы келісім жасайды. Бірынгай сыртқы тариф негізінде өндіріс факторларының мемлекетаралық қозғалысының еркіндігі үйымдық түргыдан, сырткы саясатты мемлекетаралық үйлестірудін анағүрлым жоғаргы деңгейін талап етеді. Бүндай үйлестіру түрақты қызмет ететін секретариатқа негізделген қатысушы мемлекеттердің ел басшылары мен үкіметтерінің мезгілді кеңесулерінде (әдетте кылына 1-2 рет), қаржы министрліктерінің, орталық банктердің жэне басқа да экономикалық ведомстволардың басшыларының жиірек кездесуі кезінде іске асырылады. ЕО-та бұл мемлекет жэне үкімет басшылары Европалық Кеңесі, ЕО-тын министрлер Кеңесі кәне ЕО-ың секретариаты
Ең жогаргы бесінші деңгейде интеграция ортақ кедендік тариф жэне тауарлар мен өндіріс факторлар қозгалысының еркіндігімен қатар, макроэкономикалық саясатты валюта, бюджет, ақша сияқты негізгі салаларда үйлестіруді, заң шығарушылықты үйлестіруді көздейтін экономикалық одаққа айналады. Бүл кезеңде жай іс-әрекетті үйлестіру жэне экономикалық дамуды бақылау ғана қабілеті бар органның орнына, бүкіл топтың атынан оперативті шешім қабылдай алатын орган қажет. Үкіметтер келісілген түрде өз қызметтерінің біршама бөлігінен бас тартады, яғни мемлекеттік суверенитеттің бір бөлігін мемлекеттер үстіндегі органдар пайдасына береді. Бүндай қызметтерге ие болган мемлекеттер үстіндегі органдар
14
*
бірлесгікке катысты мәселелерді мүше мемлекеттер Үкіметтерінің келісімінсіз шешуге қүқы бар. Мысалы, ЕО-ғы шеңберінде - бұл ЕО комиссиясы.
Интеграцияның алтытиы деңгейінің де болуы мүмкін - бүл Саяси Одақ (СО). Ол үлттық үкіметтердің үшінші елдермен қатынасын қамтитын қызметтерінің басым кепшілігін мемлекеттер үстіндегі органдарга беруді көздейді. іс жүзінде бүл жеке мемлекеттердің егемендігін жогалтып, халықаралық конфедерация күруды талап етеді. Бірақ интеграциялык. топтардың бірде-біреуі дамудың бүл деңгейіне жеткен жок, тіпті әз алдына бүндай максаттар қойған жок.
ЕО, НАФТА-га кіретін Солтүстік Америка елдері, белгілі дэрежеде Латын Америка елдерінің регионалдық интрегация тэжірибесін қорыта келе, экономикалық интеграцияның кейбір заңдылыктарын шыгаруға болады.
Біріншіден, бұл эволюциялық жол. Біртіндеп, интеграция кезеңдерін аттамай, ендірушілер үшін де, тұтынушылар үшін де серіктестерді таңдау еркіндігін беріп, әкімшілік шектеулер мен тосқауылдарды алып тастау үшін жагдай жасап, сауда-экономикалық ынтымактастық біркалыпты (тұрақты) эрекет ететін нарықтық орта кұру қажет.
Екіншіден, бұл интеграциялық міндеттемелерді біртіндеп, кезеңді түрде шешу. Ол ҮШІН мүше-елдерінің ассоциациялары кемегімен еркін сауда аймағы, кедендік одақ. капитал, тауар мен қызмет, еңбектің орта нарығын және біртүтас экономикалык кеңістіктің негізін қалау қажет.
Үшіншіден, 6үл біртекті экономикалық орта қүру, нарықтық қайта қүрудың қарқыны мен деңгейін жақындастыру қажеттілігі.
Төртіншіден, интеграциялық процестің барлық мүшелерінің тек қүқықтық серіктестігі, дискриминациясыз іс-әрекет етуі.
Халықаралық экономика тұрғысынан интеграцияны бағалаудың екі көзқарасы бар: ол не ауқымдырақ еркін саудаға қадам, не сауда жолдарындағы тосқауыл ретінде қарастырылады. ЕАТТ/ВТО ережелеріне сэйкес, ең қолайлы жагдай режимінен бір гана ауытқу бекітілген - ол ГАТТ-ң 24 бабы. Осы бап бойынша кедендік одақ және еркін сауда аймағын қүру мүмкіншілігі бар. Ережелерге сәйкес интеграция құрудан бүрын, біршама үзақ мерзімге "өтпелі келісімдер" қабылдануы мүмкін. Нәтижесінде кедендік одақ немесе еркін сауда аймагы қүрылады, бірақ мына шарт орындалуы қажет: тек мүше-елдер арасында "барлық тауарларға" сауда тосқауылдары жойылып, басқа елдермен саудада тосқауылдар саны көбеймеуі қажет.
Интеграциялық қауымдастық дамудың қай деңгейінде түрғанын дэл анықтау өте қиын. Бүл бір жағынан нақтылай, толық ақпараттың жоқтығы, екінші жагынан, жарияланған мақсаттар мен қол жеткен жетістіктер арасындагы үлкен келіспеушілік нэтижесі. Кейбір жағдайда, өзін экономикалық одақ деп атайтын топ, тек кедендік тарифтерді өзара жоюдың алгашқы сатысында болуы мүмкін, яғни тіпті еркін сауда аймағы деңгейіне де жетпеген. Немесе, ортақ кедендік тарифтер әлі карастырылмаган, тек қағаз жүзіндегі кедендік одақ болуы МҮМКІН.
Халықаралық экономикада интеграциялық топтар оқтын-оқтын пайда болып, жоғалып отырады, әсіресе дамушы елдер арасындагы топтар. ГАТТ/ВТО мәліметтері бойынша, 90-шы жылдардың орта шенінде дүние жүзінде 30-дан астам эр типті интеграциялық топтар пайда болған. Салыстыру үшін айта кетейік, 80-ші жылдары 5-6 ғана топ болган, оның өзінің басым көпшілігі іс жүзінде істемеген. 70-ші жылдары интеграциялық топтар саны 18-20-ға жуық болган. Ол кезде интеграцияның дүние жүзінде таралуына түрткі болган Батыс Еуропадағы интеграциялық процестер.
Әрекет етуші негізгі интеграциялық топтарды жарияланган түпкі мақсаттары бойынша классификацияласақ, казіргі халықаралық экономикада интеграциялық процестің дамуының эрбір сатысында түрган интеграциялық топтардың бар екенін байқауға болады (2-ші кесте). Кейбір топтар белгіленген интеграциялық бағдарламасын толық орындап, тек оның кейбір жақтарын жетілдіруде (Австралия-Жаңазеландия ЕСА, Балтық ЕСА, Орталық Америка ортақ нарығы және т.б.). Бірак, басым көпшілігі қойылған мақсатқа жетудің алгашқы сатысында. Мысалы, өзін кедендік одақ деп атайтын Шыгыс-кариб елдерінің
15
*
бірлесгікке катысты мәселелерді мүше мемлекеттер Үкіметтерінің келісімінсіз шешуге қүқы бар. Мысалы, ЕО-ғы шеңберінде - бұл ЕО комиссиясы.
Интеграцияның алтытиы деңгейінің де болуы мүмкін - бүл Саяси Одақ (СО). Ол үлттық үкіметтердің үшінші елдермен қатынасын қамтитын қызметтерінің басым кепшілігін мемлекеттер үстіндегі органдарга беруді көздейді. іс жүзінде бүл жеке мемлекеттердің егемендігін жогалтып, халықаралық конфедерация күруды талап етеді. Бірақ интеграциялык. топтардың бірде-біреуі дамудың бүл деңгейіне жеткен жок, тіпті әз алдына бүндай максаттар қойған жок.
ЕО, НАФТА-га кіретін Солтүстік Америка елдері, белгілі дэрежеде Латын Америка елдерінің регионалдық интрегация тэжірибесін қорыта келе, экономикалық интеграцияның кейбір заңдылыктарын шыгаруға болады.
Біріншіден, бұл эволюциялық жол. Біртіндеп, интеграция кезеңдерін аттамай, ендірушілер үшін де, тұтынушылар үшін де серіктестерді таңдау еркіндігін беріп, әкімшілік шектеулер мен тосқауылдарды алып тастау үшін жагдай жасап, сауда-экономикалық ынтымактастық біркалыпты (тұрақты) эрекет ететін нарықтық орта кұру қажет.
Екіншіден, бұл интеграциялық міндеттемелерді біртіндеп, кезеңді түрде шешу. Ол ҮШІН мүше-елдерінің ассоциациялары кемегімен еркін сауда аймағы, кедендік одақ. капитал, тауар мен қызмет, еңбектің орта нарығын және біртүтас экономикалык кеңістіктің негізін қалау қажет.
Үшіншіден, 6үл біртекті экономикалық орта қүру, нарықтық қайта қүрудың қарқыны мен деңгейін жақындастыру қажеттілігі.
Төртіншіден, интеграциялық процестің барлық мүшелерінің тек қүқықтық серіктестігі, дискриминациясыз іс-әрекет етуі.
Халықаралық экономика тұрғысынан интеграцияны бағалаудың екі көзқарасы бар: ол не ауқымдырақ еркін саудаға қадам, не сауда жолдарындағы тосқауыл ретінде қарастырылады. ЕАТТ/ВТО ережелеріне сэйкес, ең қолайлы жагдай режимінен бір гана ауытқу бекітілген - ол ГАТТ-ң 24 бабы. Осы бап бойынша кедендік одақ және еркін сауда аймағын қүру мүмкіншілігі бар. Ережелерге сәйкес интеграция құрудан бүрын, біршама үзақ мерзімге "өтпелі келісімдер" қабылдануы мүмкін. Нәтижесінде кедендік одақ немесе еркін сауда аймагы қүрылады, бірақ мына шарт орындалуы қажет: тек мүше-елдер арасында "барлық тауарларға" сауда тосқауылдары жойылып, басқа елдермен саудада тосқауылдар саны көбеймеуі қажет.
Интеграциялық қауымдастық дамудың қай деңгейінде түрғанын дэл анықтау өте қиын. Бүл бір жағынан нақтылай, толық ақпараттың жоқтығы, екінші жагынан, жарияланған мақсаттар мен қол жеткен жетістіктер арасындагы үлкен келіспеушілік нэтижесі. Кейбір жағдайда, өзін экономикалық одақ деп атайтын топ, тек кедендік тарифтерді өзара жоюдың алгашқы сатысында болуы мүмкін, яғни тіпті еркін сауда аймағы деңгейіне де жетпеген. Немесе, ортақ кедендік тарифтер әлі карастырылмаган, тек қағаз жүзіндегі кедендік одақ болуы МҮМКІН.
Халықаралық экономикада интеграциялық топтар оқтын-оқтын пайда болып, жоғалып отырады, әсіресе дамушы елдер арасындагы топтар. ГАТТ/ВТО мәліметтері бойынша, 90-шы жылдардың орта шенінде дүние жүзінде 30-дан астам эр типті интеграциялық топтар пайда болған. Салыстыру үшін айта кетейік, 80-ші жылдары 5-6 ғана топ болган, оның өзінің басым көпшілігі іс жүзінде істемеген. 70-ші жылдары интеграциялық топтар саны 18-20-ға жуық болган. Ол кезде интеграцияның дүние жүзінде таралуына түрткі болган Батыс Еуропадағы интеграциялық процестер.
Әрекет етуші негізгі интеграциялық топтарды жарияланган түпкі мақсаттары бойынша классификацияласақ, казіргі халықаралық экономикада интеграциялық процестің дамуының эрбір сатысында түрган интеграциялық топтардың бар екенін байқауға болады (2-ші кесте). Кейбір топтар белгіленген интеграциялық бағдарламасын толық орындап, тек оның кейбір жақтарын жетілдіруде (Австралия-Жаңазеландия ЕСА, Балтық ЕСА, Орталық Америка ортақ нарығы және т.б.). Бірак, басым көпшілігі қойылған мақсатқа жетудің алгашқы сатысында. Мысалы, өзін кедендік одақ деп атайтын Шыгыс-кариб елдерінің
15
бірлесгікке катысты мәселелерді мүше мемлекеттер Үкіметтерінің келісімінсіз шешуге қүқы бар. Мысалы, ЕО-ғы шеңберінде - бұл ЕО комиссиясы.
Интеграцияның алтытиы деңгейінің де болуы мүмкін - бүл Саяси Одақ (СО). Ол үлттық үкіметтердің үшінші елдермен қатынасын қамтитын қызметтерінің басым кепшілігін мемлекеттер үстіндегі органдарга беруді көздейді. іс жүзінде бүл жеке мемлекеттердің егемендігін жогалтып, халықаралық конфедерация күруды талап етеді. Бірақ интеграциялык. топтардың бірде-біреуі дамудың бүл деңгейіне жеткен жок, тіпті әз алдына бүндай максаттар қойған жок.
ЕО, НАФТА-га кіретін Солтүстік Америка елдері, белгілі дэрежеде Латын Америка елдерінің регионалдық интрегация тэжірибесін қорыта келе, экономикалық интеграцияның кейбір заңдылыктарын шыгаруға болады.
Біріншіден, бұл эволюциялық жол. Біртіндеп, интеграция кезеңдерін аттамай, ендірушілер үшін де, тұтынушылар үшін де серіктестерді таңдау еркіндігін беріп, әкімшілік шектеулер мен тосқауылдарды алып тастау үшін жагдай жасап, сауда-экономикалық ынтымактастық біркалыпты (тұрақты) эрекет ететін нарықтық орта кұру қажет.
Екіншіден, бұл интеграциялық міндеттемелерді біртіндеп, кезеңді түрде шешу. Ол ҮШІН мүше-елдерінің ассоциациялары кемегімен еркін сауда аймағы, кедендік одақ. капитал, тауар мен қызмет, еңбектің орта нарығын және біртүтас экономикалык кеңістіктің негізін қалау қажет.
Үшіншіден, 6үл біртекті экономикалық орта қүру, нарықтық қайта қүрудың қарқыны мен деңгейін жақындастыру қажеттілігі.
Төртіншіден, интеграциялық процестің барлық мүшелерінің тек қүқықтық серіктестігі, дискриминациясыз іс-әрекет етуі.
Халықаралық экономика тұрғысынан интеграцияны бағалаудың екі көзқарасы бар: ол не ауқымдырақ еркін саудаға қадам, не сауда жолдарындағы тосқауыл ретінде қарастырылады. ЕАТТ/ВТО ережелеріне сэйкес, ең қолайлы жагдай режимінен бір гана ауытқу бекітілген - ол ГАТТ-ң 24 бабы. Осы бап бойынша кедендік одақ және еркін сауда аймағын қүру мүмкіншілігі бар. Ережелерге сәйкес интеграция құрудан бүрын, біршама үзақ мерзімге "өтпелі келісімдер" қабылдануы мүмкін. Нәтижесінде кедендік одақ немесе еркін сауда аймагы қүрылады, бірақ мына шарт орындалуы қажет: тек мүше-елдер арасында "барлық тауарларға" сауда тосқауылдары жойылып, басқа елдермен саудада тосқауылдар саны көбеймеуі қажет.
Интеграциялық қауымдастық дамудың қай деңгейінде түрғанын дэл анықтау өте қиын. Бүл бір жағынан нақтылай, толық ақпараттың жоқтығы, екінші жагынан, жарияланған мақсаттар мен қол жеткен жетістіктер арасындагы үлкен келіспеушілік нэтижесі. Кейбір жағдайда, өзін экономикалық одақ деп атайтын топ, тек кедендік тарифтерді өзара жоюдың алгашқы сатысында болуы мүмкін, яғни тіпті еркін сауда аймағы деңгейіне де жетпеген. Немесе, ортақ кедендік тарифтер әлі карастырылмаган, тек қағаз жүзіндегі кедендік одақ болуы МҮМКІН.
Халықаралық экономикада интеграциялық топтар оқтын-оқтын пайда болып, жоғалып отырады, әсіресе дамушы елдер арасындагы топтар. ГАТТ/ВТО мәліметтері бойынша, 90-шы жылдардың орта шенінде дүние жүзінде 30-дан астам эр типті интеграциялық топтар пайда болған. Салыстыру үшін айта кетейік, 80-ші жылдары 5-6 ғана топ болган, оның өзінің басым көпшілігі іс жүзінде істемеген. 70-ші жылдары интеграциялық топтар саны 18-20-ға жуық болган. Ол кезде интеграцияның дүние жүзінде таралуына түрткі болган Батыс Еуропадағы интеграциялық процестер.
Әрекет етуші негізгі интеграциялық топтарды жарияланган түпкі мақсаттары бойынша классификацияласақ, казіргі халықаралық экономикада интеграциялық процестің дамуының эрбір сатысында түрган интеграциялық топтардың бар екенін байқауға болады (2-ші кесте). Кейбір топтар белгіленген интеграциялық бағдарламасын толық орындап, тек оның кейбір жақтарын жетілдіруде (Австралия-Жаңазеландия ЕСА, Балтық ЕСА, Орталық Америка ортақ нарығы және т.б.). Бірак, басым көпшілігі қойылған мақсатқа жетудің алгашқы сатысында. Мысалы, өзін кедендік одақ деп атайтын Шыгыс-кариб елдерінің
15
*
Мақсаты: Қазақстанның сыртқы экономикалық кызметтінің калыптасу ерекшеліктерін, кезеңдерін, негізгі аспектілерін көрсетіп, міндеттері мен басты мақсаттарын карастыра отырып мазмұнын ашу, анықтама беру.
Қазақстанның сыртқы экономикалық қызметін реформалау: мақсаттары мен міндеттері
Мемлекеттің сыртқы экономикалык саясатын калыптастырушы факторлар және Қазақстан Республикасының сырткы экономикалық кызметінің қалыптасу этаптары
Қазақстанның сыртқы экономнкалық қызметін реформалау: мақсаттары мен міндеттері. Қазакстанның дамуының барлык тарихи сатыларында сыртқы экономикалык қызмет түрлі деңгейдегі экономикалық проблемаларды шешуге өз ықпалын тигізді. Халық шаруашылыгының жалпы құрылымының бір бөлігі ретінде ішкі шаруашылық пропорциялар мен өндіріс күштерінің орналасуы мен дамуына әсер етеді. Қазақстан тәуелсіздікке кол жеткізгеннен бұрын сыртқы экономикалық байланыстар тек мемлекеттік деңгейде қарастырылды жэне оның бұрынға КСРО елдеріне эсері минималды болуы басты максат еді. Жалпы алғанда, сыртқы экономикалық қызметті баскару жэне жоспарлау экспорт тиімділігінің өсуіне ықпал етпеді, ел экономикасы барлық бағыттары бойынша тепе-теңдік сақтамады, импорт жетіспеген сұранысты қанағаттандырса, экспорт импортты төлеу құны ғана болды.
Сыртқы экономикалык қызметті реформалау нэтижесінде орталыксыздандыру мен мемлекеттің сыртқы сауда монополиясынан бас тарта бастады.Кәсіпорындар өз бетінше сыртқы нарыкка шығуға бет атды. Қазақстан сыртқы әлемдік коғамдастықтың қаржы- экономикалық институттарына өнеркәсіптік потенциалы жоғары серіктестік ретінде қызығушылық танытады.
Қазақстан КСРО құрамында болғанда, экспортты-импортты операцияларды КСРО- ның ведомстволарының «делдалдығы» арқылы ғана жүзеге асырды. Республика көбіне тек шикізатты шығарып, тұрды, ал дайын өнімнің экспорттағы үлесі 10% ғана болды. Импорт көлемі экспорт көлеміне қарағанда жоғары болып, нэтижесінде ел сатудан сатып алу басымырақ болды, солай «баға қайшылығы» туындады. Металлургиялық кәсіпорындар кешені кәсіпорындарына өз табысының тек 30 % бөлінсе, мұнай өнімдері бойынша республика қорына мүлдем ақша аударылмады.
Қазіргі уақыттагы Қазақстандағы сыртқы экономикалық байланыстардың келесі формалары бар: сыртқы сауда, Қазақстан территориясындағы және шетелдердегі біріккен кэсіпорындар, Қазақстан территориясындағы шетел кэсіпорындары, халықаралық ұйымдар, ғылыми-техникалык ынтымақтастық, шетелдік жұмыс күшін тарту, шетелдік туризм, еркін экономикалық аймақтардағы ынтымақтастық жэне халықаралық экономикалық кызметтестіктің баска да формалары.
Әлемдік тэжірибе көрсетіп отырғандай, экономикалық реформалар ең алдымен елдің ұлттық жағдайына, оның проблемалары жэне міндеттерімен байланысты. Сонымен қатар ішкі өзгерістер процесі элемдік еңбек бөлінісі негізінді әлемдік шаруашылыкка тиімді енусіз жемісті болмайды.
Қазақстанның экспорттык-импорттық потенциал жоғары.Ел территориясында ТМД- дағы хромит қорының 98%, вольфрамның 53%, қорғасынның 47%, мырыштың 40% , фосфориттің 65% , мыстың 35% шоғырланған. Республика вольфрамның әлемдік коры
*
бойынша екінші орында, мырыш рудасы бойынша үшінші, корғасын мен молибден бойынша төртінші орында, темір рудасы корының да әлемдік маңызы зор.
Қазақстанның сыртқы экономикалык кызметтегі негізгі міндеті - халық шаруашылығы құрылымын жетілдіру мақсатында халыкаралык еңбек бөлінісін белсенді қатыстыру, технологиялык артта қалушылыктан арылу, республикалық валюта қорын қалыптастыру.
Мемлекеттің еырткы экономикалық саясатын калыптастырушы факторлар және Қазақстан Республикасының сыртқьі экономикалық қызметінің қалыптасу этаптары.Сыртқы экономикалық саясатты калыптастырушы факторлар:
мемлекеттің ұлттык күрылымының біркелкілігі
дамудың жаңа моделіне өту басқарудың авторитарлы формасынан демократиялық өту кажеттілігін тудырады, алайда дәстүрлі кеңістікте бүл мәселе жеңілдейді.
нарықтық экономиканың болмауьқорта кластың болуы, экономиканың жаһандану стратегиясы
ұлттық экономика даму динамикасын анықтау;
элемдік нарықтың монополизациялануының жоғары дәрежесі;
халықаралык сауданың өзгеріп отыратын жүйесі;
белгілі бір мемлекеттің басқа мемлекетке артықшылығы тиімді болатын елдің орналасуы және көрсеткіштері;
табиги климаттық жағдайлар, территория масштабы;
Барлық факторларды ұлттық, экономикалық, саяси, аймақтық деп топтастыруға болады.
Сыртқы экономикалық кызметті мемлекеттік реттеу деп сыртқы экономикалык кызметті отандық өндірушілерді сыртқы бәсекеден қорғау арқылы ұлттық экономиканың мүддесін қорғайтын мемлекеттік іс-шаралардың жүйесін айтуға болады. Бұл реттеуге салық жэне кеден жүйелерін реттеу, валюталық операцияларды реттеу, импортқа тарифті емес әсер ету, экспортты ұлгайтуды ынталандыратын іс-шаралар кіреді.Сыртқы экономикалык қызметті реттеудің мақсаттарына:
-нарықтық экономиканы қалыптастыру және тұрақтандыру үшін сыртқы экономикалық байланыстарды пайдалану;
сыртқы экономикалық қызметке қатысушыларга нарыққа шыгуға, мемлекеттік,
ұйымдастырушылық және ақпараттық жагдай жасау;
-Қазақстандық нарық пен мүдделерін қоргау;
-мемлекеттермен жэне халықаралық ұйымдармен қатынаста елдің имиджін жоғарылату; -қатысушыларга (субъектілерге) құқықтық жүйе кепілдігін беру. ҚР сыртқы экономикалық кызметтің заңнамалық қалыптасу мерзімін 3 этапка бөлуге болады. Бірінші этап 1990-1994 жж. кұрайды, екінші этап 1995-2000 жж. құраса, үшінші этап 2001-2006 жылдарды қамтиды.Негізгі нормативті-құқықтық актілер этап бойынша хронологиялык тәртіпте төменде көрсетілген.
Біроінші этап:
желтоқсан 1990 жылы ҚР «Қазақ ССР де шаруашылық қызметтің еркіндігі жэне кәсіпкерлік дамыту туралы» Заң қабылданды. Бұл Заң бойынша кәсіпкерге өз бетінше сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыруға рұқсат берілген.
24 желтоқсан 1991 жылы кедендік тарифті қалыптастыру жэне оның қолдану тэртібі бекітілген ҚР «Кедендік тариф туралы» Заңы қабылданды.
14 сәуір 1993 жылы ҚР территориясында валюталық операцияларды жүзегше асыру принциптерін, валюталық қатынастардың құқықтары мен міндеттерін анықтайтын «Валюталық реттеу туралы» Заң қабылданды.
1 ақпан 1994 жылы ҚР Президентінің «Шетел валютасы және теңгемен жеке тұлғалар үшін анонимді шот енгізу туралы» Жарлыгы кабылданды. Бұл Жарлыктың негізгі мақсаты - жеке тұлгаларга шетелдік валютада немесе теңгеде ақша қаражаттарын қамтамасыз ету.
27 желтоқсан 1994 жыл «Шетел инвестициялары туралы» Заң қабылданды. Бұл Заң ҚР экономикасына шетел инвестицияларын тартудың негізгі құқықтық жэне экономикалық негізін анықтайды.
*
21 қыркүйек 1994 жылы көлік катынастарын реттейтін «ҚР-дағы көлік туралы» Заңы кабылданды.
Екінші этап:
11 қаңтар 1995 жылы ҚР барлык шаруашылык субъектілерінің сыртқы саудамен айналысуды жэне делдалдык кызметпен айналысуды бекіткен «Сыртқы экономикалық қызметті либеризациялау туралы» Заң кабылданды.
сәуір 1995 жылы ҚР «Лицензиялау туралы» Заңы қабылданды.Сондай-ак, «Заңды түлғаларды мемлекеттік тіркеу туралы» Заңы кабылданды.
маусым 1996 жыл «Экспорттық бақылау туралы» Заң кабылданды.
24 желтоқсан 1996 жыл - ҚР «Валюталық реттеу туралы» Заңы кабылданды.
28 желтоқсан 1998 жылы ҚР «Тауарды импорттау барысында ішкі нарықты қорғау іс- шаралары туралы» Заңы қабылданды.
13 шілде 1999 жыл - ҚР «Демпингке қарсы іс-шаралар туралы» Заңы қабылданды.
шілде 1999 жылы - ҚР «Субсидиялар мен компенсационды іс-шаралар туралы» Заң қабылданды.
Үшінші этап:
маусым 2001 жылы ҚР Салық Кодексі қабылданды.
маусым 2001 жылы - ҚР «Туристік қызмет туралы» Заңы қабылданды.
8 желтоқсан 2001 жыл - ҚР «Темір жол көлігі туралы» Заңы кабылданды.
15желтоқсан 2001 жылы- ҚР «Азаматтық авиацияны мемлекеттік реттеу туралы» Заңы
қабылданды.
қаңтар 2002 жылы ҚР «Теңіз саудасы туралы» Заңы қабылданды.
16 мамыр 2002 жыл - ҚР «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңы қабылжанды.
24 масуым 2002 жыл - ҚР «Кешенді кәсіпкерлікті лицензиялау туралы (франчайзинг) туралы» Заңы қабылданды.
қаңтар 2003 жылы ҚР «Инвестициялар» туралы Заң кабылданды.
5 сәуір 2003 жыл ҚР Кедендік Кодексі қабылжанды.
қараша 2004 жыл - ҚР «Техникалық реттеу туралы» Заңы қабылданды.
28 желтоқсан 2004 жыл -ҚР «Халықаралық коммерциялық арбитражы туралы» Заңы қабылданды.
13 маусым 2005 жылы ҚР «Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» Заңы қабылданды.
31 қаңтар 2006 жыл - ҚР «Жеке кәсіпкерлік туралы» Заң қабылданды.
23 наурыз 2006 жыл - ҚР «Инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау туралы» Заң қабылданды.
Бұл кезеңдер сыртқы экономикалық кызметті реттеуге байланысты Үкімет пен ведомстволық қүжаттарды қамтитын заңнамалық базаны қамтиды.
Қорытынды
Қазіргі уақыттағы Қазақстандагы сыртқы экономикалық байланыстардың келесі формалары бар: сыртқы сауда, Қазақстан территориясындағы және шетелдердегі біріккен кәсіпорындар, Қазақстан территориясындағы шетел кәсіпорындары, халыкаралық үйымдар, ғылыми-техникалық ынтымақтастық, шетелдік жүмыс күшін тарту, шетелдік туризм, еркін экономикалық аймактардағы ынтымақтастык жэне халықаралық экономикалық қызметтестіктің басқа да формалары.
Қазақстанның сыртқы экономикалық қызметтегі негізгі міндеті - халық шаруашылыгы қүрылымын жетілдіру мақсатында халықаралық еңбек бөлінісін белсенді қатыстыру, технологиялық артта қалушылықтан арылу, республикалық валюта қорын қалыптастыру.
*
Лекцияға әдістемелік нұсқаулар
Осы лекцияны қарастыру барысында Қазақстан Републикасының сыртқы экономикалық кызметінің этаптарына көңіл аудару керек. Сондай-ақ, Қазақстанның сыртқы экономикалық кызметін реформалау мақсаттары мен міндеттерін уғып алу міндетті.
ӘдебиеттерМайдан-Әлі Байгісиев. Халықаралық экономикалық қатынастар.Оқу қуршіы.- Алматы.Санат,1998.
Ермаков В.А. Казахстан в современном мире.Экон-георг.очерк.-Алматы,1998.
Темиргалиев Б.Б. Основы внешнеэкономической деятельности Казахстана.- Алматы, 1997.
Стровский Л.Е. Внешнеэкономическая деятельность предпрития. Учебник.-М:ЮНИТИ, 2001
Теорнялық білім бақылауының сурақтар мен тапсырмалар нұсқауларыРепродуктивті децгейҚазақстан Республикасының сыртқы экономикалык қызметін реформалаудың негізгі кезеңдері?
Сыртқы экономикалық қызметтің мақсаттары мен міндеттерін ата?
Сртқы экономикалық қызметті қалыптастырушы факторлар?
Репродуктивті-практикалық децгенСыртқы экономмикалық қызметті реформалау мақсаттары мен міндеттері Қазақстанның жалпы экономикалық дамуының мақсаттарымен калай байланысты?
Сыртқы экономикалық қызметтің қандай формалары бар және олар бір-бірімен қалай байланысады?
Сыртқы экономикалық кызметті мемлекеттік реттеу дегенді калай түсінесің?
Шығармашылық дсңгейЕлдің тәуелсіздік жылдары дамуы барысында сыртқы экономикалық кызмет сипатының өзгеруі себептері?
Халықаралык сауданың кандай формалары Қазақстанда басымырак қолданылды?
*
Максаты: Сырткы экономикалық кызметтегі мемлекеттік саясатты, саудадағы негізгі реттеуші құралдарды қарастыру.
Мемлекеттің халыкаралык жэне сыртқы саудадағы рөлі
Протекционизм: мэні жэне формалары
Сауда саясатының сипаты жэне халықаралык сауданы реттеудің кедендік әдістері
Сыртқы сауданы реттеудің тарифтік жэне бейтарифтік әдістері
І.Әр түрлі елдер жалпы әлемдік экономикада жалпы жэне онын жекелеген тауар рыиоктарында эр түрлі орын алады. Халықаралық сауданың эр бір катысушысы өз мүдделерін қорғау мақсатында қандай да бір іс-әрекет атқаруға тырысады, яғни осы салада белгілі бір саясат жүргізеді. Халықаралық сауда саласында саясаттың негізгі екі түрі бар:
халықаралық сауда саясаты;
сыртқы сауда саясаты;
Хсиіыцаралъщ сауда саясаты - халықаралық сауда саласында жалпылама қабылданған саясат. Дүниежүзілік Сауда Ұйымы (ДС¥) жүргізеді және ол әлем елдерінің көпшілігі тарапынан қолдау тауып отыр. Мүндай саясатқа халықаралық сауданы ырықтандыру жатады.
Сыртцы сауда саясаты атауымен мемлекеттің баска елдермен сауда катынасына бағытталған іс-әрекеті түсіндіріледі. Сыртқы сауда саясатының негізгі мақсаттары:
осы елдің халықаралық еңбек бөлінісіне кіруінің дәрежесі мен эдісін өзгерту;
экспорт пен импорт көлемдерін өзгерту;
елді қажетті ресурстармен қамтамасыз ету (шикізат, энергия жэне т.б.);
экспорт пен импорт бағаларының арақатынасын өзгерту.
Кейбір мақсаттар ұзак мерзімді сипатта болады, мысалы халықаралық еңбек бөлінісіне
кіру дэрежесі мен әдісін өзгерту. Басқа мақсаттар одан гөрі аз мерзімде жүзеге асырылуы мүмкін, мысалға экспорт пен импорт көлемін өзгерту.
Сыртқы сауда саясатының негізгі екі бағыты бар:
еркін сауда саясаты;
протекционизм.
Еркін сауда саясаты таза күйінде мемлекеттің сыртқы саудаға тікелей араласудан бас тартып, рынокқа негізгі реттеуші ролін жүктеуін білдіреді. Бірақ бүл мемлекеттің осы шаруашылық іс-әрекетінің бағытына әсер етуден толық шеттелуін білдірмейді. Мемлекет өз шаруашылық субъектілеріне максималды еркіндік беру үшін басқа елдермен келісім-шарттарға отырады.
Еркін сауда оң саяси салдарға экеледі, өйткені елдердің өзара байланыстылығы күшейіп, бір-біріне дұшпандық әрекетінің мүмкіндігін төмендетеді.
Еркін сауда саясатының жүргізілуі экономикасы дамыған елдерге халықаралық айырбастан неғұрлым көп пайда алуға мүмкіндік береді. Іс жүзінде, еркін сауда саясаты таза күйінде ешқашан жэне еш жерде қолданылған жоқ.
Протекционизм: мәні жэне формалары.
Протекционизм - отандық экономиканы шетелдік бэсекелестерден қорғауға бағытталған саясат. Еркін сауда саясатымен салыстырғанда протекционизмдегі рыноктық күштердің еркін іс-әрекеті жоққа шығарылады, өйткені әлемдік рыноктағы жекелеген елдердің экономикалық потенциалы мен бэсекеге жарамдылыгы эр түрлі, осыған байланысты дамуы жағынан артта қалып отырған елдер үшін рыноктық күштердің еркін іс-эрекеті пайдасыз болуы мүмкін. Күшті шетелдік мемлекеттер жағынан шектелмеген бэсеке
*
экономикалық дамуы төменірек елдерде экономиканың тоқырауына жэне осы елде тиімсіз экономикалық кұрылымның қалыптасуына экелуі мүмкін.
Протекционизм елде белгілі бір салалардың дамуына көмекте-седі. Аграрлы елдерде протекционизм көбінесе индустриализацияның қажетті шарты болады. Одан басқа, протекционизм жұмыссыздыктың азаюына әсер етеді. Бірак бүл саясатты ұзак мерзім бойына пайдалану экономиканың токырауына әкеледі, өйткені шетелдік бәсеке болмаса, жергілікті кәсіпкерлердің техникалық деңгейі мен өндіріс тиімділігін жогарылатуға ынтасы төмендейді.
Өзінің төтенше формасында протекционизм экономикалық автаркия түрінде болады, яғни ел импортты тек өз елінде шығаруға мүмкін болмайтын тауарлармен ғана шектейді. Экспорт болса, импортты қамтамасыз ету деңгейінде ғана рұқсат етіледі.
Протекционизм дамушы елдерде ғана емес, өндірісі дамыған елдерде шиеленіскен бэсекелестік жағдайында үлттықтауар өндірушілерін қорғау үшін пайдаланылуда.
Мемлекет шаруашылық субъектілеріне кеңестер беруі жэне кандай да бір іс- әрекетке ынталандыруы мүмкін.
Мемлекеттің сыртқы саудадағы өтімді құралдары эр түрлі тыйым салу, мысалға бір өнімнің экспорты мен импортына және бір елге катысты тыйым салу болып табылады.
Сыртқы сауданың қүралдарына екі жақты немесе көп жақты келісімдер жүйесі кіреді. Бірақ нарықтық қатынастар даму жагдайында сыртқы сауданың пайдасын ұлғайту жэне азайтуға әсер ету құралдарын пайдалану арқылы, мемлекет шаруашылық субъектілерін мемлекет саясатының мақсаттарына сэйкес шешім қабылдауына мэжбүр еткізеді. Осы қүралдарға тарифтік (іагіШ) жэне тарифтік емес шектеулер (поп ІагіНз Ьаггіегз) кіреді.
Сауда саясатының сипаты жоне халықаралық сауданы реттеудің кедендік әдістері
Сыртқы сауда саясатының классикалық және негізгі құралы болып кедендік тарифтер саналады.
Кедендік тариф - бұл баж салықтары қойылымының жүйеленген тізімі. Кедендік баж салыгы деп мемлекеттік шекараны өту кезінде тауарлардың импорты мен экспортына салынатын салыгы түсініледі.
Импорттық салықтар механизмінің кіші ел экономикасына іс-әрекетін қарастырайық. Қазақстанда қандай да бір тауардың мысалға мақта өндірісі мен тұтынуы жүзеге асырылады дейік. 3.1. суретте 5 түзуі мақтаның үсынысын, Д түзуі - сұранысты, ал Р0 - ішкі рыноктың бағасын (тепе-теңдік баға) білдіреді. Осы баға кезінде өндірілген жэне тұтынылған мақта мөлшері Оо-ге тең болады. Бұл жағдай автар-киялық экономикада пайда болуы мүмкін.
Қазақстан өзінің кедендік шекараларын мақтаның элемдік бағасы Р№-қа тең кезінде ашты деп бол-жамдайық. Бұл баға ішкі бағадан төмен болғандьщтан, ішкі бағалар төмендеп, мақта өндірісі (()о -ден рі-ге дейін төмендеп, тұтыну <Зо-ден Оз-дейін өседі. Түтыну өсімі импорт есебінен жүзеге асып, оның көлемі (Ог-Оі) тең болады.
Ұлттық мақта өндірушілерінің мүддесін қоргап, Қазақстан үкіметі импорттын баж салығын (т) енгізеді. Қазақстан элемдік бағаға эсер ете алмайтын кіші ел болсын. Мақтаға Рг ге тең жаңа баға қалыптасып, Т=РГР№ болады. Осының нәтижесінде ішкі өндіріс көлемі ден (Зз -ке дейін өседі. Осы жағдай шетелдік өнімге импорттық баға салығын салу салдарынан шетел тауарларына (біздің мысалымызда мақта) бағасының өсуімен түсіндіріледі. Ұлттық өндірушілер сорты мен сана мінездемелері үқсас өнімді сатқандықтан, өз өніміне баганы көтеруді тиімді деп санайды. Әрине бүл баға көтерілу деңгейі импорт тауарлар бағасының деңгейіне сэйкес келмеуі мүмкін, бірақ біздің мысалымызда ол бағалардың сәйкес келуін болжамдайық. Осыған байланысты Р№ бағасымен мақтаны өндіру мен сатуды тиімсіз деп санаған кейбір өндірушілер, жаңа жағдайларда өнімдік өзіне тиімді жаңа Р( бағасы бойынша нарықта сатуды жүзеге асыра бастайды.
Мақтаға бағалардың өсуіне байланысты Қазақстанда түтыну СЬ ден (фі төмендеп, ол өз кезегінде импорттың азаюына экеледі. Біріниіідеи, ішкі өндіріс көлемі үлғаяды. Ол, ұсыныстың ішкі қисығының иілуіне (эластичность) байланысты әсері әр түрлі болуы мүмкін.
*
Екіншіден, ішкі тұтыну көлемі қысқарады. Қысқару көлемі, сұраиыстың ішкі қисығының иілуіне (эластичность) байланысты әсері эр түрлі болуы мүмкін. Сондықтан импорттық баж салығын енгізу, эр түрлі тауарлар үшін эр түрлі нәтижелерге әкелуі мүмкін.
Тарифтердің бағаларға эсер етуі ішкі сұраныс пен әлемдік ұсыныс көлемінің арақатынасына байланысты болады. Әлемдік ұсынысқа карағанда аз сұранысы бар Қазақстан мемлекеті қойған тариф әлемдік бағаны төмендете алмайды. Ал ішкі баға тарифтің толық сомасына өседі.
Әлемдік бағаға әсер ете алатын үлкен мемлекет жагдайында, баж салығы импорттаушы елде тауар бағасын жоғарылатып, экспорттаушы елде төмендетеді. Баға өзгерісінің нэтижесінде тұтынушылар импорттаушы елде ұтылса, экспорттаушы елде ұтады. Өндірушілерге келсек, жағдай керісінше болып, импорттаушы елде ұтып, экспорттаушы елде ұтылады. Кедендік баж салығын енгізген мемлекет болса, табыс алады. Мысал үшін ірі мемлекет болатын АҚШ-ты алып, ол Қазақстаннан астықты импорттайды деп болжамдайық..
Ьшш
і
Ь
Р'
Р.
Сурет 2. АҚШ-та импорттік тариф енгізілудіц эффекті
суретте баж салығын енгізуден пайда болатын ұтыс пен шығындар айқын көрсетілген. Баж салығы ішкі бағаны Рм, -дан Р4 -ға дейін көтеріп, экспорттық бағаны Рүу - дан Рц-ге дейін төмендетеді. Астықтың ішкі өндірісі 8і-ден 82-ге дейін өссе, ішкі тұтыну Ді- ден Д2-ге дейін төмендейді. Әр түрлі элеуметтік топтар үшін ұтыс пен шығындары а, в, с, сі, е нүктелерімен көрсетілген көлемдегі фигуралармен анықталады.
Бірінші кезекте американдық өндірушілер ұтысын қарастырайық. Өйткені олар өз астығын жоғарылаған бағамен сатқандықтан, ұтыстары ұлғая түседі. Ол Р мен ()) көбейтіндісінен алынған аумақтан ұсыныс қисығының астындағы аумақты алып тастаудан пайда болатын а-ға тең ұтыс өсіміне ие болады. Ал американдық тұтынушылар астықты жоғары бағамен сатып алғандықтан, ұтылысқа ұшырайды. 3.2. суретте олардың шығындары а, в, с жэне сі аумақтарының сомасына тең болады немесе басқаша айтқанда Р х 0 көрсеткіші көрсететін көлемдегі фигура мен ұсыныс қисығының астындағы аумақ көлемдерінің айырмасының геометриялық қысқаруын айтамыз.
Американдық өндірушілер мен тұтынушылардан басқа бұл жағдайда АҚШ үкіметі де барын айта кету қажет. Мемлекетте бысты баж салықтарынан келетін түсімдерді жинау арқылы алады. Табыс ( тариф қойылымын астық импортының көлемінің кебейтіндісіне тең болып (ф=*82 болады. шРрР/ болғандықтан, мемлекет табысы С жэне Е аумақтарының қосындысына тең болады.
Енді тарифтің, американдық қауымының элеуметтік эл-ауқатына әсер ететін таза тиімділігін қарастырайық. Баж салығын енгізуден шыққан шығындар келесідей көрсетіледі: Тұтынушылар шығындары - Өндірушілер пайдасы - Мемлекет табысы немесе түсініктерді фигуралармен алмастырса:
*
(а + Ь + с + сі) -а - (с+е) = Ъ+<і-е.
Осы аркылы біз шығындарды өлшейтін екі үшбұрыш және ұтыска сэйкес келетін төртбұрышты алдық. Ь+ё аумағы тариф әсерінен тиімділіктің төмендеуін көрсетсе, е аумағы сауда жағдайларының жақсаруынан алынған ұтысқа тең болады. Өйткені баж салығы Қазақстан өнімінің бағасын төмендетеді. Баж салығы енгізілгеннен кейін, Қазақстан ірі экспорт нарығын жоғалтпау үшін өніміне бағаны төмендетуге барады. Бұл кұбылыс "Мецлер парадоксы" деп аталады.
Нақты кедендік корғау көлемі дайын өнім мен шикізатқа баж салығы көлемдері арасындағы айырма мен дайын өнімдегі шикізат үлесі көп болуымен байланысты жоғарылай түседі. Кедендік қорғау тиімділігінің деңгейі мынандай формуламен анықталады:
Бұл жерде: 1-дайын импорт өніміне салынатын кедендік баж салығының номиналды деңгейі:
а, - тарифтің жок жағдайындағы аяккы өнім бағасындағы импортталған шикізат құнының келемі;
Ь - импортты шикізатқа салынатын номиналды тарифі.
Бұл формуладан қорғалу деңгейінің жоғарылауы дайын өнім мен шикізатқа салынатын баж салықтар көлемі ұлғайғаннан ғана емес, оны өңдеу дэрежесі жоғарылаган сайын немесе қосымша құнның азаюына байланысты болып отыр. Бұл тәжірибе көбінесе шығарылатын шикізаттың өңдеу денгейін жоғарылатуга тырысатын дамушы елдерге катысты дискриминациялық сипат алуда.
Кедендік баж салығы төмендегідей критерийлер бойынша бөлінеді:
Тауар козғалысының бағыты бойынша.
Тауар қозгалысының бағытына байланысты импорттық, экспорттык және транзиттік баж салығы болып белінеді. Көбінесе импорттық баж салықтары кездеседі. Өйткені олар ұлттық өндірісті, ішкі бағалар деңгейін қорғау мен фискалды жэне саяси мақсаттарда кең қолданылады.
Баж салығын орнату әдісі бойынша.
Орнату эдісіне сәйкес баж салықтары адвалорлы, спецификалық жэне құрама болып бөлінеді. Әлемдік саудада кең тараған тауар бағасына байланысты пайыз мөлшерімен орнатылатын баж салығын адвалорлы (бағалық) салық деп атайды.
Осыған байланысты импорттық тауарларды бағалау әдісінің маңызы жоғарылайды. Қазіргі кезде ол көптеген елдерде тариф пен сауда жөніндегі Генералды келісім шеңберінде жасалған кедендік мақсаттарда тауарларды бағалау туралы Келісіммен реттелуде. Адвалорлы баж салықтарының орта көлемі салыстырмалы төмен (6 пайыз) деңгейде болады. Әдетте импорттык баж салығы тауардың өңделу дэрежесі жоғарылаған сайын өсе түседі.
Спецификалық (арнайы) кедендік баж салығы өлшем бірлігінің абсолютті мағынасында орнатылады.
Кұрама (комбинированный), аралас баж салықтары жоғарыда көрсетілген екі эдіспен орнатылады.
Баж салықтарының іс-эрекет бағыты бойынша.
Іс-әрекет бағыты бойынша преференциалды жэне дискримниациялык баж салықтары болып бөлінеді. Преференциалды баж салықтары бір елдер немесе қандайда бір тауарларға тиімді жағдай жасау мақсатында минималды, деңгейден төмен койылады. Дискримниациялық баж салықтары кандай да бір ел немесе тауарга қарсы орнатылып, оған тиімсіз жағдайларды орнатуға бағытталады.
Демпингке қарсы баж салықтары орын толтыру (компенсационный) баж салықтарының түрі болып табылады. Олар демпингке қарсы колданылып, бағалар деңгейін қалыпты жағдайда ұстау үшін пайдаланылады.
Тарифті саясатты қолдану тиімділігі туралы көптеген көзқарастар бар.
Экономикалық саясат кұралы ретінде тарифті қолданудың қарсыластары тарифке қарсы бірқатар дэлелдер келтіруде:
Тарифтер экономикалық өсуді тежейді;
Тариф-тұтныушыларға салықтық ауыртпалықты ұлқайтады;
*
Импортталған тауарларға салынатын тариф жанама түрде елдің экспортына нұқсан келтіреді;
Тариф жүмыстылықтың жалпы деңгейінің кыскаруына әкеледі;
Тарифтерді бір жакты енгізу көп жағдайда сауда соғыстарына әкеледі.
Ал тарифтерді жақтауға мынандай дәлелдер келтіріледі:
Тариф - жас салаларды қорғайды;
Тариф - жергілікті өндірушілерді ынталандыру күралы;
Тариф - бюджеттік түсімдердің маңызды көзі;
Тариф - үлттық қауіпсіздікті, елдің халықаралык, беделін қорғайды Кедендік тарифтер көп түрлігі жэне орындайтын мәселелері
бойынша мүмкіндігіне байланысты экспорт-импорг мэмілелерін реттеуде өте кең қолданылады. Көбінесе импорттык, баж салықтары протекционистік шара ретінде пайдаланылады. Дамушы елдерде олар салықтық түсімдерді үлғайтуға, дамыған елдерде олар сыртқы сауданы реттеуде қолданылады.
Барлық сыртқы экономикалық жүйені реттеу іс-шаралары кедендік-тарифтік жэне тарифтік емес іс-шараларға бөлінеді. Тарифтік емес кедергілер үш топка бөлінеді:
белгілі бір отандык өндіріс салаларын корғауға бағытталган импортты тікелей
шектеушаралары:квоталар,лицензиялар,орнын
толтыру(компенсационные)алымдары,импорттық депозиттер,
және демпингке қарсы жэне орнын толтыру (компенсационные) баж салықтары;
тікелей сыртқы сауданы шектеуге бағытталмаған, бірақ сондай нәтижеге
әкелетінэкімшілдікшаралар:кедендікқүжаттарды
дайындау, техникалық жэне санитарлық стандарттар мен нормалар, тауарды орау мен таңбалауға қойылатын талаптар т.б.сияқты.
Сыртқы сауданы шектеуге тікелей бағытталмаған; бірақ сол нэтижеге экелетін басқадай шаралар:
Квоталар мен лицензиялар. Квота (контингент) деп - белгілі бір кезеңде импорттық немесе экспорттық тауарға құнын немесе мөлшерін шектеуді түсінеміз. О-ге тең квота қойылған жағдайда, импортқа немесе экспортқа тыйым салыну, басқаша айтқанда эмбарго орын алады. Квота импорт пен экспорт мүмкіндіктерінен жоғары деңгейде де қойылуы мүмкін. Бұл жағдайда квота шектеу емес, тауардың қозғалысын бақылау әдісі болып табылады.
Импортқа квота енгізудің елдің әл-ауқатына тигізетін эсері мен салдары импорттық баж салығын енгізумен ұқсас болады.
Экспорттық квоталар өте сирек қолданылады. Ол тек осы өнім бойынша елде жетіспеушілік кезінде және саяси мақсаттарда (дискриминациялық сипатта) қолданылады. Импорттық квоталар үлттық өндірісті шет ел бәсекелестерінен қорғау, жұмыссыздықты қысқарту, төлем балансын жақсарту, тауар қозғалысын бақылау үшін қолданылады.
Квотаның бір түрі болып экспортты ерікті шектеу келісімі табы-лады. Көбінесе ол дағдарыстағы салалар өніміне байланысты қолданылады.
Квотаның басқа бір түрі тарифтік квоталар деп аталады. Қойылған квоталар көлемінде тауарлар импорты баж салыгынсыз жүзеге асырылып, осы көлемнен асқан импортқа жоғары салықтар салынады. Мысалға, АҚШ-та осындай шаралар арқылы сүт, балық, картоп, және мотоциклдің кейбір түрлерінің импорты реттеледі.
Квоталар көбінесе лицензия негізінде бөлініп, осы жағдайда ол экспорт пен импортқа рүқсат болып табылады.
Лицензиялау - белгілі бір тауар түрінің экспортына не импортына сәйкесінше мемлекеттік органнан белгілі бір мерзімге арнайы рұқсат қағазы лицензияны алуы тиіс. Лицензиялау арқылы тауар түрінің экспорты мен импортына мемлекеттік
*
монополия орнайды. Лицензия алынатын тауар немесе қызмет түрлері арнайы заңнамамен бекітіледі. Қазіргі уақытта экспорт немесе импортқа лицензия кажет тауарлар мен қызметтер тізбесі келесідей: қымбат металл , тастармен эшекейленген тауарлар, дэрілер, радиоактивті тауарлар, наркотикалық заттарт.б.
Басқадай тарифтік емес шектеулер. Мемлекет валютаны пайдалану әдісін (мемлекетке валютаны сатуға мэжбүр ету жэне т.с.с.) аныктауға валютамен төлеуге рүқсат алуға міндеттеуі сияқты валюталық шектеулер орнатуы мүмкін. Онын салдары мөлшерін шектеу кезіндегідей болады. Одан "айналып өтудің" әдісі клирингтік келісімдер, қарама-карсы сауда болып табылады.
Сыртқы сауданы шектеуде басқа да тарифтік емес шектеулер қолданылуы мүмкін. Мысалға: сыртқы саудадағы мемлекеттік монополия, жергілікті шикізатты пайдалану талаптары, экспорттаушыларға салық жеңілдіктерін беру жэне т.б.
Экспорттық субсидия дегенімізде мемлекеттің кәсіпорындардың экспортын ынталандыру мен олардың өнімдерінің шет ел рыноктарында бәсекелестігін жоғарылатуға, басқаша айтқанда пайда мөлшеріне әсер етпестен экспорт бағаларын төмендетуге мүмкіндік беру жолдарын түсінеміз. Ол көмек көбінесе ақшалай формада болады.
Қазақстандагы кедендік-тарифтік реттеу мынандай қүқықтык,-нормативті кұжаттарға негізделген: 1991 жылдың 24 желтоқсанындағы ҚР "Кедендік тариф пен баж салығы туралы" заңы; 1999 жылдың 16 шілдесіндегі "ҚР кедендік іс туралы" заңы; 1999 жылдың 13 шілдесіндегі "ҚР-ғы демпинге карсы шаралар туралы" заңы; 1994 жылдың 14 көкегіндегі "Жүк түсіру алдындағы инспекция бойынша келісімі"; 1999 жылдың 16 шілдесіндегі "ҚР-ғы субсидиялар мен шығынды өтеу шаралары туралы" заңы.,
Кедендік баж салығы қойылымдарының жүйеленген жиналымы ретіндегі кедендік тариф, тауарларды кодтау мен жазудың қалыпты жүйесіне қатысты кедендік істің нормалары мен принциптерінде қүрылған. Қазақстан ТМД елдері үшін эрекет ететін сыртқы экономикалык іс-эрекеттің тауарлы номенклатурасын пайдаланып, ол іс жүзінде қалыпты жүйеге сәйкес келеді.
Қорытынды
Сыртқы сауданың құралдарына екі жақты немесе көп жақты келісімдер жүйесі кіреді. Бірақ нарықтық қатынастар даму жағдайында сыртқы сауданың пайдасын ұлғайту жэне азайтуға әсер ету кұралдарын пайдалану арқылы, мемлекет шаруашылык субъектілерін мемлекет саясатының мақсаттарына сәйкес шешім қабылдауына мэжбүр еткізеді. Еркін сауда саясатының жүргізілуі экономикасы дамыған елдерге халықаралык айырбастан неғұрлым кеп пайда алуға мүмкіндік береді. Іс жүзінде, еркін сауда саясаты таза күйінде ешқашан және еш жерде қолданылған жоқ.
Лекцияға әдістемелік нұсқаулар
Дэрісте берілген материалдарды карастыруда сауданы реттейтін негізгі құралдарды, тарифті жэне тарифті емес әдістерді, тірлі квоталар мен жеңілдіктерді қарастырған жөн. Тақырыппен жұмыс жасау барысында негізгі түсініктерге назар аударган жөн.
Әдебиеттер
Д.М. Мадиярова. Внешняя торговля РК в мировом хозяйстве.- Алматы.Классика, 2003
Стровский Л.Е. Внешнеэкономическая деятельность предпрития. Учебник.-М:ЮНИТИ, 2001
Мадиярова Д.М. Мировые торговын рынки.-Алматы, 2005.
Айтбаев Қ. ҚР-ң кеден саясатының қалыптасуы.-Алматы: Философия жэне саясаттану институты, 2003.
*
Тақырып 7. Валюталық багам және оны реттеу
Валюталық бағам жэне омың түрлері
Тепе- теңдік валюталық бағам
1. Валюталық бағам жэне оның түрлері. Қандай да болмасын экономикалық жүйенің, экономикалық
түпкі максаты-бағалар түрақтылығын, экономикалық өсумен толық
жұмыстылықтықамтамасызету.Бұлжагдайда
айырбасвалюта бағамы мен оның мүмкін өзгерістері айналымдағы
мөлшерінің және бага деңгейінің түрақтылығын қамтамасыз ету қатар, экономикалық саясаттыңмаңыздыаралықмақсаты
болып табылады. Бірақ валюта бағамы өзгерісі экономиканың барлық салалары мен секторына біркелкі әсер етпейді. ¥лттық күшеюге экспортқа жүмыс істеп жатқан салалардың импорт өнімдерімен бэсекелесу мүмкіндіктерін азайтады. Сонымен қатар, үлттық валюта қүнының өсуінің кері әсерлерімен шектелмейді, өйткені одан импорттық шикізатпен жүмыс істейтін өндіріс салалары тұрады. Ал үлттық валюта қүнының азаюы кезінде үтушы мен үтылушылар орны ауысады. Соған қарамастан, импортерлер мен экспортерлер өз экономикалық іс-әрекетінің жоспарлаудың тұрақты негіздерін қамтамасыз ету үшін болжамды өзгермелі валюта бағамдарымен жүмыс істеуге ұмтылады.
Валюта бағамдарының өзгерісінің экономика секторына эсерінен басқа, валютаның төмендеуі немесе жоғарылауы макроэкономикалық деңгейде маңызды эсерлерді тудырады. Экспорттық операциялар мемлекеттің жалпы шығындар деңгейін жоғарлатады. Таза экспорт шығьшдардың бір бөлігі болғандықтан, өгерісі мультипликативті әсер арқылы үлттық табыстың өзгерісіне әкеледі; Бүл өз кезегінде, экономикада жалпылама сұранысты өзгертіп, өндіріс, жұмыстылық пен бағаның нақты көлемінің деңгейіне әсер етеді; Таза экспорт үлғаю салдарынан валюта қүнының құнсыздануы ел экономикасына экспонсионистік эсерін берді. Ал валюта құнының қымбаттауы экономикада іскерлік іс- әрекеттің төмендеуіне экеледі. Одан басқа валюта багамының өзгерісі экономиканы үсыныс дағдарыс жагдайына келтіреді. Валюта бағамдары импортталатын өндіріс факторларының деңгейіне қатты эсер етіп, түтыну тауарларының бағасына әсер тигізеді. Сонымен бірге валюта багамның өзгерісі ішкі нарықта бәсекелестіктің шиеленісуі салдарынан импортталатын өндіріс факторлар бағасына жанама эсер береді.
Түзету қажеттілігін көрсететін көрсеткіштер. Сауданың аз багалық икемділігі кезінде тепе-тендікті бұзатын сырткы факторлар эсерінің орнын толтыруы, валюта бағамдарының өте үлкен өзгерістерін қажет етеді. Валюта багамының ауытқуларының ұлғаюы капитал ағымына кері әсерін беруі мүмкін. Өйткені шетел инвесторлары, иілмелі валюта багамының, осы мемлекеттің қатал ақша-несие саясатын үстану мүмкіндігіне кері әсерін беруіне байланысты мазасыздану жагдайында болады.
Сөйтіп, төлем балансының, әсіресе ағымдағы операциялар балансын теңестірілуінің негізгі міндеті - валюта бағамына жүктеледі. Ол тауарлар мен қызмет көрсетулерге сұранысты көрсетіп, ішкі (ДР) және сыртқы (Д8Р**) нарықтағы тауарлар бағасымен анықталады. Бүл жерде сыртқы нарықтагы багалар спот-курсты (ағььмдағы) пайдаланып ішкі нарықтың бағаларына келтірілуі тиіс. Ағымдағы есеп пен шетел және ішкі рыноктардагы салыстырмалы бағалар арасындагы функционалды тәуелділік (8Р*) /(Р) ретінде көрсетіліп, тура пропорционалды болады. Егер (8Р*)/(Р) жогарыласа, ағымдағы есеп балансы да өседі.
Ағымдағы операциялар есебіне эсер ететін тағы бір фактор, ел ішінде (Ү*) жэне шетелде (Ү*) жасалатын үлттық табыс болып табылады. Ел ішінде жасалатын ұлттық табыс тауарлар мен қызмет көрсету импорты арқылы ағымдағы есепке әсер етеді. Ал импорттың өсуі тұтынудың жоғарылауына әкеледі. Импорт түтынудың бір бөлігі болғандықтан, импорт
*
табыспен бірге жоғарылап, ағымдағы есептің азаюына әкеледі. Сол себептен Ү* мен ішкі ағымдағы есептің арасындағы қатынас оң болады. Басқаша айтқанда Ү* өсуі шетелдіктердің импортының өсуіне әкеледі (немесе ұлттық экспорт өсуіне) жэне ағымдағы еееп балансының өсуіне әкеледі. Сөйтіп ағымдағы есеппен көрсетілген өзгермелер арасындағы функционалды байланыстьшықты бьшайша көрсетуге болады:
САВ = САВ (8Р*/(Р, Ү, Ү*)(1)
Капиталды есеп те кейбір өзгермелерге тәуелді. Оның катарына: мемлекет ішіндегі жэне оның шекараларынан тыс салыстырмалы пайыздык қойылымдар жатады. Ішкі пайыздық койылым мен капиталды есеп арасындағы функционалды тәуелділік тура пропорционалды болады. Басқаша айтқанда ел ішіндегі пайыз қойьшымының өсуі шетел капиталын тартып, халықаралық корлар ағымының келуін қамтамасыз етеді. Соган сэйкес капиталды есеп пен шетелдегі пайыздың койылымы (К.*) арасындағы байланыстылық кері пропорционалды. К* өсуі мемлекеттен инвестициялык қорлардың кетуіне экеледі. Ең соңында капитал есебі айырбас бағамына (е) тәуелді. Пайыздық койылым, айырбас бағамы мен капиталды есеп арасындағы тәуелділік былай көрсетіледі.
КА =КА (г, г*, е)(2)
Жоғарыда көрсетілген ақпаратқа сәйкес, капиталды жэне ағымдағы есепке эр түрлі валюта бағамының тәртіптері қалай әсер ететінін көрейік.
Бекітілген валюта бағамы жағдайындағы реттеу. Бүл жағдайда жеке меншік сектор тауарлар мен активтердің кез келген көлемін түрақты айырбас бағамымен сатып, не сатып алуы мүмкін. Егер шетел валютасына сүраныстың өсуі болса, орталық банк оның дефицитімен кезігеді. Ол шетел валютасының кымбаттануына әкеледі, ал бүл бекітілген айырбас бағамы жағдайына тиімсіз. Егер шетел валютасының үсынысы көп болса, орталық банк оны сатып алып, өз қорларын толықтырып, осы әрекет арқылы шетел валютасының қажетсіз қүнсыздануын болдырмайды. Сөйтіп валюталық нарықтағы орталық банктің бага реттеу мен интервенциялар сәйкестіліктің мөлшерлік әдістері болып, шетел валютасына бекітілген бағаларды ұстауға мүмкіндік береді.
АКҒХ = САВ (8Р*)/(Р, Ү, Ү*) + КА (г, г*, е)(3)
7) теңдігіне сәйкее, егер орталық банк импортты жабу үшін өз қорларын пайдаланса, ол ағымдар есеп дефицитіне пара-пар болады. Төлем балансының сауда балансынан басқа барлық есептері теңестірілген деп болжамдайық. Сауда балансында импорт экспорттан 100 млн. АҚШ долларына асады. Осының салдарынан мемлекет экспорттан асқан мөлшерін орталық банк корларын пайдаланып төлеуі тиіс.
Бірақ орталық банк ішкі пайыз койылымын сыртқы қойылымға сәйкес өзгерте алады. Елде ағымдағы есеп дефициті бар жэне орталық банк өз алтын валюталық қорларын шығындағысы келмейді деп болжам жасайық. Сондықтан тепе-теңдікке капиталды есепті үлғайту арқылы жету үшін, кысқа мерзімде ішкі пайыз қойылымын г шетелдегі г* сәйкес үлғайтуды қажет етеді. Сөйтіп ішкі салымдардың жоғары табыстылыгы ағымдағы операциялары есебінің дефицитін қаржыландырып, орталық банкке өз алтын валюталык қорларын пайдалану кажеттілігі болмай қалады.
Иілмелі валюта бағамы жағдайындағы реттеу._Иілмелі валюта бағамы кезінде орталық банк валюта нарығында интервенцияларын жүзеге асырмайды. Көбінесе шетел валютасына сүраныстың өзгеруі валюта бағымының ауыткуына байланысты болып, ол өз кезегінде ағымдағы және капиталды есептерге әсер етеді.
Валюталардың еркін жүзуі төмендегідей нэтижелерге экеледі деп есептеледі:
О = АКҒХ = САВ (8Р* /(Р, Ү, Ү*) + КА (г, г*,е)(4)
Төменде көрсетілетін мысалдар ағымдағы жэне капиталды есептер теңсіздігінің валюта бағамына қалай әсер ететін түсінуге көмектеседі.
АҚШ ағымдағы есеп бойынша 100 миллион АҚШ доллоры көлемінде дифициті болып, бірақ орталық банк оны валюта нарығындағы интервенция арқылы жабуды қаламайды деп болжам жасайық.. Бүл жерде капиталды есеп те артық мөлшер болуы мүмкін жэне оны осы дефицитті жабуға пайдаланылады. Енді 100 милл. доллор АҚШ резиденттерінен шет ел азаматтарына бағытталады. Мысалға, АҚШ төлемдерді долларды
*
жасап, 100 милл. доллор шетелдіктердің банк есеп - шоттарына аударылады. Егер валюта бағамы бекітілген болмаса, дәстүрлі төлем балансының түрғысынан АҚШ доллорын бағасы төмендеуі керек.
1997 жылы Ұлыбритания Гонконгты бақылауды Қытайға берді. Осы уақыттағы саяси белгісіздігі нәтижесінде Гонконг инвесторларын көбісі өз каражаттарын Канадаға салуға ынталы болды. Сөйтіп Канада он капитал ағымы байқалып, ол Канаданың төлем балансының капиталды есебінің артык мөлшеріне экеледі. Канада да бекітілген валюта болған жағдайда, бұл ресми алтын валюталык корлардың үлғайуына экелер еді. Ал иілмелі валюта бағамы жағдайында, бүл артық мөлшер Канада доллорының кымбаттануына әкелер еді.
Төлем балансының теориясына сәйкес бағалар табыс жэне пайыз қойылымдағы өзгерістер валюта бағамына эсер етеді.
Одан мынандай қорытынды жасауға болады.
- ішкі нарықтагы багалардың өсуі экспорттың азаюына экелгендіктен, ол өз кезегінде үлттық валютаға сүраныстың азаюы, оның құнсыздануына экеледі.
-Ұлттык табыстың өсуі ұлттық валютаның құнсыздануына, импортқа деген сұраныс ұлғаюына байланысты, шетел валютасына сұраныстың өсуіне әсер етеді.
Ішкі пайыз койылымының өсуі ішкі активтерге сұраныстың ұлғаюына экеліп, шетел активтеріне деген сұранысты төмендеткендіктен, ол ұлттық валютаның қымбаттануына эсер етеді.
Егер ағымдағы операциялар балансының нашарлауының басты себебі ырықтандыру кезеңінде барлық өтпелі экономика елдері кезіккен, ішкі нарық бағаларының күрт өсуімен мемлекеттің бәсекелестік қаблетінің төмендеуімен байланысты болса, ұлттық валютаның девальвациясы бэсекелестік қаблетті ықпал ете алады.
Түзетулердің қажеттігін сыртқы баланстың жалпы бағалау негізінде, орта мерзімдегі келешегіне сай қарастыру қажет. Көп жағдайда бұл бағалау төмендегідей көрсеткіштермен толықтырылады:
Валюта бағамының нақты тиімді индексі. Бұл көрсетгкіш көбінесе валюта бағамын түзету қажеттігін бағалау үшін қолданылады. Егер валюта бағамының нақты тиімді индексінің, елдің әлемдік нарықтағы орны тепе-теңдік жағдайында деп саналған кезеңнен жоғары болса (ұлттық валюта ревальвациясы), бұл мемлекеттің сыртқы нарықтағы бәсекелестік қаблеттілігінің төмендеу нышаны болады. Валюта бағамының нақты тиімді индексі екі жақты сауда ағымдарының негізінде анықталады, бірақ экспорттың бэсекелестік қаблетін бағалау үшін үшінші елдер нарығында бэсекелес-экспортерлер үлесін есепке алудың артықшылығы болар еді. Шығындар көрсеткішін ең толық анықтайтын көрсеткіш болып өнім бірлігіндегі еңбек күші шығындары болып табылса да, көптеген дамушы елдер бойынша бұл ақпараттың жоқтыгы валюта бағамының нақты индексін есептеу үшін тұтыну бағалар индексі қолданылады. Бірақ , егер тұтыну бағалар индексінің құрамына сыртқы сауда потенциалды бар тауарлардың басым бөлігі енгізілсе , валюта бағамының нақты өсуі тек қайта бағаланған валютаның ,табысты түзетуін жүргізілгенін гана көрсетіп, елдің бәсекелестік қабілетінің жоғалтуын анықтамай, валюта бағамына тағы түзетулер енгізілу қажеттілігін көрсетпейді. Сондықтан валюта бағымы индексінің мәнінің өзгерту себептерін білу маңызды.
Параллельді нарықтағы бағам. Ондай нарық болса, валютабагымының
дұрыстығын бағалауды жүзеге асыруда қажет болатын тағы да бір көрсеткіш болып табылады. Мысалға параллельді нарықтағы айырбас бағамының ресми бағамына қарағандағы төлем деңгейі, ұлттық валютаның ресми багамы жоғарылатып қойылғанын көрсетуі мүмкін. Сонымен қатар параллельді нарықтағы бағамды қарастыру кезінде, оның көлемін және ресми іс-эрекет ету рұқсаты барын есепке алу қажет, өйткені ресми емес нарықтағы бағамға тэуекелділіктің көп үлесі енгізіледі.
Әр мемлекетте айырбас бағамының нақты тиімді индексін есептеудің белгілі бір әдістемесі бар. Төменде Қазақстан Республикасы үшін әдістеме келтірілген. Жалпы алғанда,
*
эр түрлі елдердщ эдістемелері арасындағы маңызды өзгешеліктері жоқ, мэселе тек жағдайлары мен қорытынды мәліметтерді пайдалануда.
Айырбас бағамының нақты тиімді индексін есепттеу әдістемесі.
Алғы шартты көрсеткіштер
Республиканың жалпы тауар айналымдағы үлес салмақтарына сэйкес,
-Қазақстанның негізгі сауда партнерлерін таңдау.
-Сауда партнерлері елдердің елдердің валюталарының қатысты номиналды айырбас бағамдары.
-Сауда партнерлері - елдерінің түтыну бағалар индексіндегі өзгерістері.
-Теңгенің долларға катысты айырбас бағамы.
-Қазақстандагы түтыну бағалар индексінің өзгеруі.
Индексті есептелуге қатысты болатын, базистік кезеңді таңдау.
Негізгі алгоритм. Мәліметтерді өзгерту. Сауда партнерлерінің үлес салмагы түрақтандыру арқылы сауда партнер мемлекетінің - \Мі үлес салмағын жалпы тауар айналымында табу үшін:
\Мі = (\¥іхх/(х+т) + (\\мп1хт/(х +т)
-мемлекеттің экспорттағы үлес салмагы тауар айналымындагы жалпы көлеміндегі үлес салмагына көбейтіліп, мемлекеттің импорттағы үлес салмагының Республиканың жалпы тауар айналыындағы импорт көлемінің көбейтіндісімен қосылады.
Түтыну бағалар индексі бағасының базистік кезеңіне қатысты өзгерту.
Тенгенің кросс багамын шетел сауда партнерлерінің валюта бірлігіне - 8іт эрбір есепті кезеңге есептелуі.
Тенгенің кросс-бағамы = шетел валютасының долларға қатысты бағамы/теңгенің долларга қатысты бағамы.
Наминалды тиімді айырбас багамының индексін есептеу.
Есепті кезеңдегі базалық кезеңге қатысты тенгенің айырбас бағамының өзгеру индексін есептеу.
А8і = 8іт/8і°
Бүл жерде:
Д8і - теңгенің есепті кезектегі айырбас бағамының шетел валютасының бірліктерінде көрсетілген өзгерістері (кері лотировка).
8іт- есепті кезеңдегі тенгенің багамы.
8і° - базалық кезеңдегі тенгенің бағымы.
ҚЕЕК. - номиналды тиімді айырбас бағамының индексін есептеу.
ҚЕЕК. = 100 х П‘ (Д81)*
оның есептеулі Республика тауар айналымындагы топтар бойынша шетел мсауда партнерлерінің тұрақталган үлес салмағын есепке ала отырып, тенгенің айырбас бағамының өзгеріс индексіне көбейт\індісімен есептелінеді.
Тенгенің есепті кезеңіндегі базалық кезеңімен салыстырғандағы нақты тиімді айырбас бағамы индексін есептеу.
Әр бір сауда партнерлері үшін салыстырмалы бағалар индексін - КР (геіаііһе ргісез) есептеу:
КР = СРИ/СРІ
Бүл жерде: СРІ*(РІҒ)- Қазақстанның сауда партнері мемлекеттеріндегі бағалар деңгейі. СРІ(РсІ) - Қазақстандагы тұтыну бағалар индексі.
КЕЕК = П'[ҚЕЕК х (РІҒ)] = ЮОх ПІ(А8І/Ррі)ш
Есептеулі тенгенің айырбас багамының өзгеріс индексінің сауда партнерлерінің салыстырмалы бағалар ингдексіне түзетіліп, Республиканың тауар айналымындагы түрақталган мемлекеттің үлес салмагын есепке ала отырган көбейтіндісі арқылы жүзеге асады.
Алынған нэтижелер. Алынған нэтижелерді қабылдау номиналды жэне нақты тиімді айырбас багамының есептегі кезеңінің өзгерістер индекстерін багалау негізінде болады.
*
Осы әдістемені пайдаланудың негізгі қорытындының мэні мынандай:
-Тиімді айырбас бағамы индексінің өсуі, негізгі сауда партнер мемлекеттердің валюталарымен салыстырған.да ұлттық валютаның қымбаттауы туралы айтуға болады және басқада біркелкі жағдайларда жергілікті тауарлардың бәсекелесінің каблеттігінің төмендеуіне әкеледі.
Девальвация салдары. Мемлекеттің төлем балансын жақсартудың ең тиімді әдісі сыртқы нарықтардағы ұлттық валютаның құнының өзгеруі болып табылады. Бұл әдісті мемлекеттің сыртқы экономикалық операциялардың ағымдагы есебінің дефицитін қаржыландыруға мүмкіндігі болмаған жағдайда жэне ағымдағы есптің сальдосы кезінде пайдалану өте тиімді. Мемлекеттің валюта бағамын өзгертуінуң негізгі мақсаты - сыртқы экономикалық потенциалы бар тауарлардың салыстыр малы ішкі пайдалылығын өзгерту болып табылады. Олар экспорттық потенциалы бар тауарлардан құралады. Бұл тауарлардың нақты экспортталатын жэне өндірілетін эрі ел ішінде тұтынылатын деп бөлінеді де, экспорттық жэне импорттық потенциалы бір тауарлардың, яғни импорт тауарлардың және олардың отандық өндірістегі баламаларының ең жақын ауыстырушы болып табылады. Тауарлардың ішкі бағалар деңгейі әлем наркындагы жағдайымен валюта бағымына байланысты анықталып, егер бар болатын болса, экспорттық дотациялар және халықаралық тасмалдау шығындарымен тарифтерге байланысты болады. Ал экспорттык жэне ипорттық потенц иалы жоқ тауарлар (оның негізін қызмет көрсетулер құрайды) бағасы мемлекет ішіндегі ұсыныс пен сұраныс арқылы анықталады.
Мемлекеттің сыртқы экономикалық агымды операциялар есебінің теріс сальдосы көптеген себептерге байланысты болып, бір қатар факторлардың бірлескен әсерін көрсетеді. Осындай негізгі факторлар қатарына кіретіндер:
ел ішіндегі ұсыныстың қалыпсыздыгы ;
Әлемдік нарықтагы пайыз қойылымның ұлгаюына байланысты борышты өтеудегі шығындардың өсуі;
сыртқы сауда жагдайының нашарлауы;
импорттық бағалардың экспорттық бағаларға қараганда жогарлауы;
Экспонсионистік ақша - несие жэне бюджеттік саясат.
Төлем балансы мемлекеттің капитал агымы келуімен ресми сыртқы қорларды пайдалану арқылы қаржыландыра алу мүмкіндігі болғанға дейін пассивті бола алады, бірақ ол шексіз жүргізіле алмайды. Үлкен жэне ұзақ мерзімді төлем байланысының дифицетімен өмір сүруге болмайды, тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін арнайы шаралар қабылдану қажет. Үкіметтің қарамагында бір қатар мүмкін шаралары бар. Оның ішінде валюта бағымын түзетуде бар жэне ол, көбінесе, қосымша шаралармен қатар қолданылады. Соңғыларына ақша - несие жэне бюджеттік саясатты қаталдату, борыштың мерзімдерін қайта қарастыру, бағаларды ырықтандыру жэне сол сияқты құрылымдық мәселелер жатады.
Валюта бағамын өзгерту өте экспонсионистік сипаттағы қаржы саясатының эсерінен болған ағымдагы есеп сальдосының нашарлауы кезгцінде өте тиімді. Бірақ сыртқы сауда жагдайларының нашарлауы да валюта багамын өзгеруді қажет етуі мүмкін.
Егер сыртқы сауда жагдайларының нашарлауы, мысалға дамыган өнеркәсібі бар елдердің экономикалық іс- әрекетінің құлдырауынан шыққан экспорттық багалар төмендеуінен пайда болса, дамушы елдер өз валюта бағамын өзгертпей, экономикалық жағдай мен бағалардық циклдік өзгерісінің келуін күтуіне болады. Бірақ экспорттық бағалардың төмендеуі кейбір экспорттық тауарларға сұраныстың ұзақ мерзімді төмендеуімен сипатталса, онда мысалға өндірістік технология өзгерісі нэтижесінде сұраныстың азаюы, экспорт құрылымын ұлғайту мен валюта багымын өзгерту қажет болуы мүмкін. Тәжірбие жүзінде дамушы елдердің өндірісі дамыған елдердің циклдық жақсаруын күтуі үшін жеткілікті қорлар мен мүмкіндіктерінің болмауы мүмкін. Одан басқа дамушы елдер өздерінің экспорттық қысқа жэне орта мерзімде кеңейтуге мүмкіндіктері болмайды. Осы жагдайларда экспорттық сектор табыстылығын қалпына келтіру үшін девальвация қажет болады.
*
Өзгеріссіз валюта бағамы мен шетел валютасындағы экспорттык бағалардың төмендеуі жағдайында экспорттың табыстылығы азаяды. Девальвация болса экспорттың ұлттық валютадағы багасын жоғарлатып, ішкі нарықта өндіріс үшін қолданылатын факторлармен еңбек күші шығындары да сол дәрежеде өспеген жағдайда табысты болады. Ішкі нарықтағы шетел валютасының девальвациядан кейінгі жоғары бағасы дэстүрлі емес экспорттык іс-әрекеттің дамуын ынталандырып, мемлекеттің экспорттық базасын кеңейтуге эсер етеді.
Аса көп мөлшерлі макроэкономикалық саясаттың экспансиясы, нақты салық жэне басқадай төлемдер мен үкіметке өз еркімен және банктік емес секторлармен ұсынылатын несиелер көлемінен асып кететін мемлекеттік шығындардан туындайды. Пайда болатын бюджет дефициты банк жүйесінен карыздану арқылы қаржыландырылып, ол банктердің жеке секторды несиелеуімен қатар елде өтімділіктің артық мөлшерін қалыптастырады. Экспансионистік ақша-несие саясаты табыстың үлғаюына экеледі, соның салдарынан ел ішіндегі шығындардың өсуінен сыртқы сауда потенциалы жоқ тауарлардың бағасын жоғарлатуға мэжбүр қылады. Бекітілген валюта бағамы кезінде осының бэрі сыртқы сауда потенциалы жоқ тауарлардың бағаларының сыртқы ранокта бағасы қалыптасатын потенциалы бар тауарларға қарағанда салыстырмалы өсуіне экеледеі. Сондықтан елде сыртқы сауда потенциалы бар тауарлардың тұтынылуының өсуінің екі себебі бар: номиналды табыстың өсуімен олардың бағаларының салыстырмалы төмендеуі. Ішкі түтыну қүрылымында сыртқы сауда потенциалы бар тауарларға жұмсалатын, каржы үлесінің өсуіне бағытталған мезгілде, оның өндірісі жергелікті өндіріс факторларға шығындар өсуімен пайдалылығы төмендеген сайын тиімсіз бола береді. Сондықтан экспансионистік акша- несие бюджеттік саясаты салдарынан ағымдағы сыртқы экономиканың есептің сальдосы сыртқы сауда потенциалы бар тауарлардың мемлекет ішінде түтыну мөлшерінің өсуімен оның ұсынысының азаюына қарай нашарлай береді.
Импортқа экімшілік шектеулер қоюға бармас үшін, экспорттың табыстылығын қалпына келтіріп, шығындарды мемлекет ішіндегі табыс деңгейіне сэйкес келетін деңгейге дейін азайту кажет. Негізінде бұл екі мақсатқа қол жеткізу үшін девальвацияны пайдалануға болады. Өйткені:
Девальвация сыртқы сауда потенциалы бар тауарлардың ішкі рынокта бағасын жоғарлатып, оның өндіріс табыстылығын басқа тауарларға қарағанда көтереді. Ағымдағы баланс жағдайы, осы тауарларға жұмсалатын қаржы бөлігінің өсуіне қарай жақсарып, оның өндірісі үлғая түседі.
Сонымен қатар девальвацияның шығындар деңгейін төмендету тенденциясы бар. Өйткені девальвация кезінгде сыртқы сауда потенциалы бар тауарлардың бағасы ішкі нарықта басқа тауарларға қарағанда жоғарылағандықтан, ел ішінде бағалардың орта деңгейі көтеріледі, ал табыс пен шығындардың нақты төмендейді.
Бір маңызды атап кететін жағдай, сыртқы экономикалық ағымдағы опрециялар есебін жақсарту үшін шығындардың нақты мәнін азайту қажет болады, ал бүл өмір деңгейінің төмендеп кетуіне әкелуі мүмкін. Салыстырмалы бағалардың өзгеруі сыртқы тепе-теңдіктің ауытқуларын өздігінен жоймайды.
Девальвация тиімді болу үшін үлттық валютаның накты кұнсыздануы керек. Басқаша айтқанда, девальвация эсерінен сыртқы сауда потенциалы бар тауарлардың басқа тауарларға қарағанда салыстырмалы бағаларының өзгеруімен өндіріс табыстылығының жоғарылауы бұл тауарлардың одан кейінгі баға көтерілуінен кейін жойылмауы қажет. Өйткені девальвация ел ішіндегі жалпы бағаның орта деңгейінің көтерілуіне экелетіндіктен, жүмыс ісетушілердің өмір деңгейінің төмендеп кету салдарынан еңбек ақыны жоғарлату талаптары болатыны күмәнсіз. Одан басқа тауар мен қызметтерге шығындардың жалпы көлемінде мемлекеттің үлесі импорт пен девальвация ауқымына сэйкес өсе түседі де, енді сыртқы борышты өтеудің ұлттық валютадағы эквиваленті деп жоғарылай түседі. Ұлғайған бюджеттік шығындардың бір бөлігі халықаралық саудадан түсетін салықтардың өсуімен жабылуы мүмкін, бірақ нэтижесінде бюджетке түсетін салмақ ұлғая түседі.
*
Ол өз кезегінде бәсең ақша-несие саясатын жүргізуіне экелуі мүмкін. Себебі, ол көбінесе жұмыстылық пен бюджет ұғымдарына тәуелді болып отырады. Ал девальвациядан пайда болған басымдылықтарды сақтау мақсатында еңбек ақымен бюджеттік шығындар көлемін шектеу өте қажет.
Девальвацияның табысты болуы мемлекет бюджетінің дефициттік акша имиссиясы аркылы қаржыландырылып, соның көмегімен нақты валюта багамы қалыптасып, бәсекелесті қабілеті қалпына келуіне байланысты болады. Мәселе, тек валютаны ьаға өсу қаркынымен салыстырғанда каншалықты девальвациялау қажет болғанында, өйткені валюта жэне тауар рыноктарында экономикалык сілкіністерге бейімделу жылдамдықтары эртүрлі.
Мемлекет сыртқы сауда жагдайларының нашарлауымен кезікск, валюта девальвациясын пайдалануда өте сак болуы кажет. Егер экономика импортқа катты тэуелді болса, онда девальвация кезінде импорттық шикізатты пайдаланатын жергілікті өндірушілер шығыны жогарылап кетеді. Осының салдарынан өз негізінде ішкі нарықтагы бағалар деңгейінің жоғарлауы, ұлттық валютаның нақты кымбаттауы, бәсекелестік қаблеттің төмендеуімен ағымдағы операциялар балансының нашарлауына әкеледі. Бұл жағдайда бэсекелестік қаблетті қалпына келтіру мэселесі экономика құрлымын қайта құру, инвестициялық саясатты қайта қарастыру сияқты жолдармен шешілуі тиіс.
Әр түрлі елдер экономиканың дагдарысынан эр түрлі валюта бағамдарының тэртібі саясатын пайдалану арқылы шыкканы бэрімізге де белгілі. Мысалға,соғыстан кейінгі Жапония экономикалық дағдарыстан бекітілген айырбас багамы бар ақша бірлігімен шыққан Тайвань болса иілмелі бағам тэртібінің екі жақты жүйесін қолданған. Мемлекеттің ішкі бағалар деңгейінің әлемдік нарық бағалар ара қатынасымен орнатылған ұлттық валюта бағамы халықаралық есеп айырысу жүйесіндегі тепе-теңдікті колдауды камтамасыз етеді. Валюта бағамының төмендеуі, не жоғарлауы төлем балансының жағдайын бұзады. Ұлттық валютаның артық мөлшері эмиссия әсерінен ішкі рыногтағы құнсыздануы жэне басқа елдердің ұлттық экономикаларымен тепе-теңдіктің бұзылуына әкеледі. Сондықтан валюта қатынастарындағы мемлекеттік реттеу аясы өзара есеп айырысудағы тепе-теңдікті қам тамасыз ететін ұлттық валютаның басқа валюталарға қатысты бағамдарын анықтауда болып отыр. Валюта бағамын реттеу эдістерінің саны өте көп. Ол тікелей немесе жанама әсер ету арқылы жүзеге асырылады.
Тікелей тәртіп белгілеу немесе валюталық шектемелер, көбінесе көп мөлшерлі төлем балансының дефициті жэне үлкен сыртқы борыш жагдайында қолданылады. Валюталык шектемелер төлем балансының мынандай тауарларын түзетеді: сауда балансы, қызмет көрсету мен саудалық емес операциялар балансы, капитал қозғалысымен несиелер балансы. Валюталык бағамға жанама әсер етудің мэні реттеудің нарықтық әдістерін пайдаланып, соган сәйкес акша-несие, валюта және салык бюджеттік саясат жолымен қолдану болып табылады.
Валюта бағамына сонымен қатар, үкіметтің белгілі бір іс-әрекеті нэтижесінде қалыптасатын экономикалық жағдайда әсер етеді. Ұлттык валютаның қалқымалы багамы мемлекеттік экономикалық жағдай өзгерісіне байланысты ақша-несие саясатын жүргізуге мүмкүндік береді. Еркін ауытқымалы валюта бағамы кезінде сыртқы сауда балансының нашарлауы (теіс сальдо) валюта жағдайына әсер етіп, оның бағамының төмендеуіне әкеледі. Елдің шетел валютасының ағымы айналымдағы ұлттык ақшалардың жалпы массасын азайтпайды да, ақша бірлігі бағамы төмендей бастайды. Сөйтіп ұлттық валюта бағамы әлемдік нарықта қалыптасатын жағдайды өте сезгіш болады.
Қалқымалы бағам кезінде сыртқы экономикалык тепе-теңдікті реттеу қарыз капиталы нарыгында пайыз қойылымын өзгерту арқылы әсер етуге бағытталған ақша-несие аясындағы анықталатын пайыз мөлшерінің деңгейі инвестициялық сүраныстың өсу немесе төмендеуіне тікелей әсер етіп, одан кейін жалпы сұранысқа эсерін береді. Пайыз қойылымының өсуі инвестициялық белсенділікті арттырып елге қоса инвестицияларды тартады. Ал пайыз қойылымының төмендеуі, керісінше, инвестицияларды шет елдерге бағыттайды. Ұлттық валютаның басқа валютаға қарағанда тұрақты бағамының төмендеуі
*
экспорттық өнімге шығындар өсуіне ықпал етіп мемлекеттщ импортқа шығындарын жоғарлатып сыртқы карыз көлемі мен қарыздың негізгі бөлігі мен пайыздарын өтеуін жоғарлатады. Бюджеттік шығындармен бюджет дефицитінің өсуі байқалады. Соңғысының көлемі улттык валюта бағамының төмендеу дэрежесіне байланысты. Төмендеу неғұрлым көп болса, ұлттык валютада есептелетін дефицитті жабу шығындары соғұрлым өсе түсіп, мемлекеттің бюджеттің тепе-теңдігі бүзылуы жоғары тола береді. Шетел валютасының қымбаттауы үлттық валюта бағамы төмендеуі импортты үлғайтады жэне экспорттың тауарлар бэсеке қаблеттілігіне теріс әсер етіп, экспорттың өндіріс даму карқынын баялатады. Ол сыртқы сауда балансын нашарлатып, сыртқы сауда дефицитін үлғайтады.
2.Тепе- теңдік валюталық бағам. Валюта бағамынын қозғалысына орталық банк шетел валютасын сату мен сатып алу арқылы жүргізілетін валюта интервенцияларымен әсер етеді. Айналымнан үлттық валютаны шыгару арқылы орталық банк елдің төлем балансы дефициті кезінде бағамды жоғарылатуға (қүлдырауын тежеуге) мүмкіндігі бар. Керісінше, шетел валютасын сатып алу аркылы, ол ақша массасын үлғайтуын төлем балансы оң сальдосы кезінде ұлттық ақша бірлігінің бағамын төмендетеді Сонымен бірге ұлттық валюта қалқымалы валюталық бағам кезінде төлем балансының жагдайына байланыссыз алыпсатарлық факторларға өте әсерлі болады. Оның бағамын жэне сыртқы экономикалық тепе-тендікті қолдап отыру еркін айналымдағы валюта қорларының зор көлемі болуын қажет етеді. Бағамға интервенция арқылы эсер ету бағытты болғанымен, қысқа мерзімді сипатта болады. Негізінен валюталық интервенцияның мақсаты үлттық валютаның бағамының валюта рьшогьшдағы жағдайьш мемлекеттегі экономикалық жағдайына сэйкестендіріп, оның төмендеп, не жоғарылап кетуін болдырмау. Сонымен қатар валюталық интервенцияның тиімді болуы, оның әсерінің ұлттық валюта бағамының өзгеру тенденциямен сәйкес бағьпталған кезде болады. Одан басқа сыртқы рыноктардағы валюта интервенциялары іші резервтерінің көлеміне тікелей эсер етіп, сол арқылы айналымдағы ақша мөлшеріне әсер етеді. Бірақ бір ақша-несие саясатьш ішкі нарықга жүргізу мен сыртқы валюта рыноктарындағы экономиканың белсенділікті бөлу мүмкіндігі бар. Бүл әдіс стерилизация деген атауға ие болып, сыртқы рыноктағы шетел валютасында көрсетілген активтердің әрбір сатылуын, ел ішінде багалы қағаздын ашық рыногында сондай көлемде сатып алумен қатар жүргізіледі. Жэне, керісінше сыртқы рыноктағы эрбір сатып алу ішкі рьшоктағы сондай көлемде сатумен жүреді.
Бекітілген валюта бағамы кезінде төлем балансы көлеміне не әсер етеді? Төлем балансына әсер етуді екі бөлікке бөлуге болады: сауда балансына әсер ету мен капитал қозғалысы бойынша балансқа эсер ету. Сауда балансы немесе экспорт пен импорт айырмасы; үлттық өнім шығарумен теріс байланыста, ал валюта бағамына оң байланыста болады. Сонымен қатар, ол шетел сұранысының тәуелсіз өзгерістерге байланысты, мысалга шетел автомобильдерін сатып алудан жергілікті автомобильдерді сатып алуға көшуі сияқты өзгеруі мүмкін. Төлем балансының қаржылық бөлігі ең алдымен пайыз қойылымына (ел ішінде жэне сыртқы) тэуелді болады. Жоғары пайыз қойылымы шетелден капиталды тартады, бірақ ол қарқынды инфляция эсерінен номиналды пайыз өсуі емес, нақты пайыздар өсуімен сипатталуы тиіс. Түйсік негізінде оңай түсінілетін, жоғары пайыз қойылымы біздің елге шетел капиталын тартып, төлем балансының.оң сальдосын береді деген түжырым рас, бірақ ол қыска мерзімде (пайыз көтерілгеннен кейін бір жыл немесе одан аз мерзім) әрекет етеді. Ұзақ мерзімде бүл механизм жұмыс істемей, тіпті кері бағытта екі себептен эрекет ете бастайды:
Алдымен жоғары пайыз мөлшері, шетелден қарыздарды инвесторлардың елімізде қарыз формасында сақтаған өз активтер корларын қайта құрғанша тартады. Бірақол қайтакұрупроцесі
біткенде оның ағымы саябырлай бастайды.
Егер пайыз қойылымын жоғарылату қысқа мерзімде шетелден капиталдарды тарту мен төлем балансын жақсартуды жүзеге асырса,одан кейін бұлжоғарылату керінәтижелергеалыпкеледі.
Оның себебі қарапайым - алынған қарыздар қайтарылуы тиіс. Егер
*
жоғары пайыз койылым бүгін бізге қарыз берсе, ертең оны пайыздарменқаайтару керек, Бізжоғарыпайыздардыкапиталдар
(қарыздарды) тартудыпайдалану туралы,қарыздардың негізгі
сомасы гана емес, оған жоғары пайыздарды төлеуге көңіл бөлмей айта алмаймыз.
Осы себептерге байланысты пайыз койылымын жогарылату елдің төлем балансын жақсартады деген түжырым тек қысқа мерзімде ғана рас болады. Сондықтан осы пайымдауларды пайдалану, экономикалық саясат алдында тез арада дағдарыстың алдын алу мақсатында ғана колданылуымүмкін. Өйткені үзак мерзімде жогары пайыз мөлшері жалпы төлем балансына кері әсер ететіні белгісіз.
Мысалға, Корей Республикасының жүргізген валюта-несие саясатының тиімділігі шетел несиелерінің тартуының колайлы тәртібінде жатыр. Бүл ішкі жэне сыртқы нарықтагы үсынылатын несиелер арасындағы пайыз койылымдарындағы айырмасымен түсіндіріледі. Көрсете кететін жагдай, Корей Республикасының Үкіметі мен Орталық банкі тартылған қарыздарды реформалаудың бастапқы сагыларында өте тиімді пайдалана білді. Одан кейін шетел капитал салымдарының тиімділігі күрт төмендеп кетті, оның себебін бақылау жоқтыгымен түсіндірілді. Бүл тәжірибе Қазақстан үшін өте пайдалы. Дамуды ынталандыруда шетел қарыздарын алу кездерінің болуы өте маңызды, бірақ мәселе оны пайдалануда, бақылау үйымдастыруда болып отыр. Бүл мәселе қазіргі уақытта өте маңызды болуда, өйткені несиелеудің ішкі жэне сырты нарықтагы пайыз қойылымдары арасындағы айырмашылық кәсіпорындарды ішкі рынокта қарыз алуға ынталандырмайды.
Корея Республикасының Орталық банкі валюта бағамын реттеу мэселесіне айырықша көңіл бөлді. Кореялық волютаның долларға қатысты ақылды девальвациясы корей тауар өндірушілерінің сыртқы рыноктарда бэсеке қабілеттілігінің жоғарылауына ықпал етті. Өкінішке орай, біз оны Қазақстанның Үлттық банкі туралы айта алмаймыз. Бірақ девальвацияның тек қысқа мерзімде ғана тиімді болатынын ешқашан естен шыгармау керек. Әйтпесе ол төлем балансындағы бұрмалау мен елдің сыртқы экономикалык орнының нашарлауына әкеледі.
Қорытынды
Айырбас валюта багамы мен оның мүмкін өзгерістері айналымдағы мөлшерінің жэне баға деңгейінің тұрақтылығын қамтамасыз ету катар, экономикалық саясаттыңмаңыздыаралықмақсаты
болып табылады. Бірақ валюта бағамы өзгерісі экономиканың барлық салалары мен секторына біркелкі эсер етпейді. Ұлттық күшеюге экспортқа жүмыс істеп жатқан салалардың импорт өнімдерімен бэсекелесу мүмкіндіктерін азайтады. Соган қарамастан, импортерлер мен экспортерлер өз экономикалық іс-әрекетінің жоспарлаудың түрақты негіздерін қамтамасыз ету үшін болжамды өзгермелі валюта багамдарымен жүмыс істеуге ұмтылады.
Лекцияға әдістемелік нүсқаулар
Дәрісте берілген материалдарды қарастыруда валюталық бағам ның халықаралық жэне сыртқы саудадағы маңызын зерттеу керек. Өйткені, қандай да болмасын экономикалық жүйенің,экономикалық
түпкі мақсаты - халықаралық бағалар тұрақтылыгын, экономикалық өсу мен толық жүмыстылықты қамтамасыз ету.
Әдебиеттер
Д.М. Мадиярова. Внешняя торговля РК в мировом хозяйстве.- Алматы.Классика, 2003
Стровский Л.Е. Внешнеэкономическая деятельность предпрития. Учебник.-М:ЮНИТИ, 2001
Мадиярова Д.М. Мировые торговын рынки.-Алматы, 2005.
*
Айтбаев Қ. ҚР-ң кеден саясатының калыптасуы.-Алматы: Философия және саясаттану институты, 2003.
Теориялық білім бақылауының сурақтар мен тапсырмалар нусқаулары Репродуктивті деңгей
1 .Ұлттық валюта курсының халықаралық сауда қатынастарына эсері?
Ішкі пайыз қойылымының өсуі дегеніміз не?
Валюта бағамының нақты тиімді индексі дегеніміз не?
Репродуктивті-практикалық деңгей
Параллельді нарықтағы бағам дегеніміз не?
Айырбас бағамының нақты тиімді индексі дегеніміз не?
Тұтыну бағамы дегеніміз не?
Шығармашылық деңгей
Девальвация салдары қандай?
Экспансионистік ақша-несие саясаты дегеніміз не?
*
Теориялық білім бақылауының сурақтар мен тапсырмалар нусқаулары Репродуктивті деңгей
Сауданы мемлекеттік реттеудің негізгі құралдарын ата?
Экспорттық квотаның мәні неде?
Кедендік тариф жэне оның түрлері?
Репродуктивті-практикалық деңгей
Лицензиялар мен квоталар мәні неде? Өз жауаптарыңызды негіздеңіз.
Преференциалды режим дегеніміз не?
Шығармашылық деңгей
Сыртқы экономикалық қызметті реттеудің кажеттілігі неде?
Жоғарыда айтылған тарифтер мен жеңілдіктер, квоталардың сіздің ойыңызша кайсысы елімізді дамыған, неліктен?
Тақырып 4. Сыртқы экономикалық қызметтегі кеден операциялары Мақсаты: Сырткы экономикалық кызметтегі кеден операцияларын жүзеге асыруды көрсету
Сыртқы экономикалық байланыс жэне кедендік операциялар
Кедендік операцияларды жүргізу барысы
Сыртқы экономикалық байланыс жэне кедендік операциялар Қазіргі уақытта шетелдермен сыртқы экономикалық байланыс жүргізу, әлемдік нарықта пайда табудың мүмкіндіктерін қарастыру - менеджменттің экзотикалық формасы емес, кез-кеген кэсіпкерліктің кез-келген түрі үшін қажеттілік болып табылады. Сыртқы экономикалық байланыстың қажеттілігі келесі себептерге байланысты:
кәсіпорынның жоғары кірісті болуы үшін саясат жүргізу үлттық шекарада көп жағдайларда шектелген болады, кейде оны "барлық шөп жилініп біткен" сөзімен алмастырады;
шикізат қоры мен түтушылардың эртүрлі болуы елдерде баганың көп төмендеуіне экеліп соқтырады жэне өзара тиімді алмастыруларға кері жагдайлар жасайды
еңбек ресурстарының сапасы мен санының эртүрлілігі, олардың квалификациясы, түтыну деңгейі мен нақты жалақысы мөлшері эртүрлі елдерде бүл факторларды кірістің көзі ретінде пайдалануға мүмкіндік береді:
экономикалық дамуда артта қалған елдер үшін халық санының көп болуы бұл нарықта жогарғы технологияларды, тауарларды сатып алуға қолдануға мүмкіндік береді
қызмет көрсету саласы дамымаған, сонымен қатар тауарлармен кызметтерге үлкен сүраныс болатын елдерде жағдайын жақсарту бүл бағыттағы халықаралық экономикалық саясатты маңызды етеді;
үлттық нақыштағы тауарлардың әлемдік нарыққа шығуы сыртқы экономикалық саясат үшін маңызды, оларды мақсатты түрде отандық нарықта өндіріп, шетелге сатады;
Қазіргі сыртқы экономикалық саясатқа оң әсер етушілер:
элемдік экономиканың жақандануы, ягни елдер арасындағы саяси жүйе, шаруашылык қатынастардың үнемі дамуы мен кеңеюі;
бүкіләлемдік жэне аумақтық қаржы-кредиттік жүйенің біртүтастығын кұру - хаықаралық экономиканың негізі болып табылады;
мемлекеттер арасындағы тауар қатынастарын жеңілдететін барлық трнаспорт түрлерінің жедел дамуы;
келіссөз жүргізу процесін жеңілдететін байланыс қүралдары мен комуникация жүйенің (телефоннан интернетке дейін) жедел қарқынмен дамуы;
Халықаралық саудаға кері әсер етушілер:
*
қатысушы мемлекеттердің нормативтік документтерінің сәйкес келмеуі; ұлттық ақшаны айырбастау;
мемлекетте саяси және сонымен қатысты экономикалық тұрақсыздық;
мемлекеттік стандарттардың шикізатқа, материалға жэне тауарларға байланысты
айырмашылықтары;
документтерді рәсімдеу қиындыктары;
кеден барырлері (жоғары кедендік төлемдер, қиын ережелер) тілдік барыр;
Сыртқы экономикалық байланыс жэне оның негізгі багыттары туралы шешім қабылдау үшін ең бастысы потенциалды әріптестің шаруашылық деңгейінің салыстырмалы анализі мен сол мемлекетте саяси-экономикалық жэне үлттық-мэдени жағынан танып білу болып табылады.
Шаруашылық деңгейінің дамуына байланысты мемлекеттер келесі топтарға жіктеледі:
қазіргі заманғы өндірісті жэне дамыган нарықтық қатынастагы;
дамыган нарықтық қатынас жолында келе жатқан өндірістің мол мүмкіндіктері бар;
өз өндірісін дамытушы, қазіргі замангы ауылшаруашылык өндірісі мен нарықтық экономикасы бар елдер;
шикізат экспортына бағытталған, дамымаған өндірісі бар бай елдер;
мол шикізат қоры мен еңбек ресурстарына өте бай және экономикалық дамудың алғашқы сатысында келе жатқан кедей елдер;
Сонымен, бірінші топтағы елдер барлық басқа топтағы мемлекеттермен еркін өзара байланыста, яғни тауар амаса береді, ал екінші топтағы елдермен ең алдымен үшінші және бесінші топтағы мемлекеттермен экономикалық қатынастарды дамытуға тырысады.
Мемлекеттегі саяси-экономикалық жағдайды - яғни бизнес бойнша потенциалды әріптестерді таңдау келесі белгілері бойынша сипатталады:
елдегі саяси тұрақтылық; азаматтық қогам, демократиялық бостандық.
Халықтың өмір сүру деңгейі "экапорттық - импорттық климат"
Мемлекеттің валюталық саясаты;
Мемлекеттің экономикалық саясаты; льготалар, қүқық қорғау, заңдар мен қауіпсіздікті сактау туралы кепілдік.
Мемлекеттің ұлттық-мэдени ерекшеліктерін білу табысты кәсіпкерлік үшін маңызды роль атқарады. Мысалы, кәсіпкер неміс халкының бірінші асты ішпейтінін, мүсылмандармен иудейлердің шошқа етін жаратпайтынын, корей халқының ит етін, татарлардың жылқы етін, ал француздардың бақаларды жейтінін білуі қажет.
Фирманың (кәсіпорынның) сырқа шығуы кәсіпорнның ішкі қажеттілігін не шеттен келген үсыныстармен байланысты болуы мүмкін. Осы жағдайларда тауардың қандай түрі жэне қандай мөлшерде шығарылуы мен әкелінуі, сонымен қатар кандай елдерден жэне қай елдерге, қандай нарыққа бейімделуі керектігін шешіп алу керек.
Нарықты таңдау барысында келесі жағдайларға көңіл аударған жөн: мүмкін сатулар мен жеткізулер көлемі;
бизнестің ұлғаюы үшін даму перспективалары мен тенденциялары; нарықтың көлеміне бэсекеге қабілетті тауарлардың болуы;
жағдайдың белгісіздігі мен информацияның жоқтығына байланысты тэуекелдік;
Кэсіпорынның сыртқы экономикалық іс-эрекетінің формалары.
Кәсіпорынның сыртқы экономикалық істері негізгі 3 формада жүзеге асады: экспорттық-импорттық операциялардың жүргізілуі кезінде; шетел инвестициялармен кэсіпорын құру жолымен; бірігіп жұмыс жасау нәтижесінде;
Экспорттық-импорттық операциялар 2 түрлі тәсімен жасалуы мүмкін: тікелей жэне
жанама
*
Тікелей операциялар кезінде кәсіпорын экспорттык-импорттық операцияларды өздері жүргізеді. Бұл кезде олар өздерінің жеке маманданған істерін қолданады, сонымен қатар шетел агенттері арқылы әсер етеді.
Ал жанама операциялар кезінде бұл операциялар тэуелсіз делдалдар арқылы жүзеге асады, яғни халықаралық сатушылар арқылы.
Тікелей операциялар алғашқы капиталдың көп болуын, даярланған кадрларды, шетелде орналастырылған аппараттар мен үлкен тәжірибені қажет етеді. Сондықтан мұндай операцияларды ресурстары мол үлкен кәсіпорындар жүргізеді.
Жанама операциялар онша үлкен емес кэсіпорындарға, яғни халықаралық комерцияны енді бастағандар мен тәуекелге барудан бас тартатындарға тэн.
Экспорттық-импорттық операциялардың активті жэне пассивті түрлері болады. Активті түрі шетел мен отандық нарыкты дамыту стратегиясымен байланысты, пассивті - күнделікті тапсырмаларды шешуді мақсат түтады.
Экспорттық-импорттық операцияларды жүргізу технологиясы мына циклдар бойынша жүзеге асады:
Нөлдік цикл - экспорт пен импорт көлемін анықтау. Мұнда экспорттык қажеттіліктерді анықтау жүреді.
Бірінші цикл келесі қадамдардан түрады:
экспортер нарықты зерттейді және сатылу туралы болжаулар жасайды; импортер де зерттеп, сүраныс не тапсырыс жасайды;
экспортер импортерден сұраныс не тапсырыс алғандығын растайда жэне оның шарттарын сараптайды;
импортер экспортерден үсыныс алғандығын растайды және шарттарын талдайды; экспортер сауда әріптесін таңдайды, импортер таңдаумен не келіседі не келіспейді;
Екінші цикл - контракт жасау:
экспортер тапсырысты кабылдап проектің контрактын даярлайды.
Импортер де, өзара келіседі.
Үшінші цикл - контрактың орындалуын қамтамасыз ету:
қажет жағдайда экспортер импорттық лицензияны даярлайды.
Жүкті сақтандырады, шекарадан өткізу документтерін даярлау екі жақта.
Импортер банкі экспортерге ақша аударады.
Төртінші цикл - тауарды яғни жүкті тиеу, алып бару:
экспортер тауарды шығарып беруге даярлайды және дейін жеткізеді.
Келісілген жерге дейін жеткізеді.
Экспортер елі жүкті тексереді
Экс пен имп тауарлардың шекарадан өткендігі туралы ақпарат алады.
Импортер кедені тексереді, салықтар мен алымдар белгілеп, тауардың аынуына рұқсат береді. Бұл "жүктің кедендік тазартылуы" деп аталады.
Бесінші цикл - есептеу операциялары:
экспорт импортке коммерциялық агентті жібереді. импорт бағасын келіскендей төлейді.
Алтыншы цикл - қорытынды операциялар: есеп жасалынады
2. Кедендік операцияларды жүргізу барысы. Сыртқы экономикалық байланыс кезінде тауар шекарадан өтетіндіктен оны текскру керек. Яғни заң жүзінде істің атқарушы мен мемлекеттердің құқықтарын қорғау. Бұл жүмыстарды кеден қызметі атқарады. Олардың негізгі міндеттері шекарадан өткен жүкті қадағалау мен оларға салық белгілеу болып табылады. Кеден бекеттері тауар өтетін шекараларда, порт-қалаларда болады. Олар теміржол, теңіз, эуе кедендері болуы мүмкін.
Кеден операциялардың жүргізу кезінде міндеттері: кеден заңдарын сақтау
- тауарды тексеру
контрабандамен күрес
*
тыиым салынған тауарларды тәркілеу кеден алымдары тауарды сақтауға алу - тауарларды тіркеу
Шекарадан өту кезінде кеден декларациясын, тауардың жасалуы жөнінде құжат, экспорттық не импорттык лицензия, санитарлык тексеру туралы мэлімет көрсетуі тиіс. Кедендік төлемдердің келесі түрлері бар: кедендік баж
кедендік рәсімдеулер, тауарды өткізу, ақпарат беру, лицензия беру үшін төлемдер акциздер
қосылған құн салығы
Шекарадан өтетен тауарлар мен транспорт кұралдарына кедендік режим орнатылған:
импорт - елге әкелінетін тауарлар
реймпорт - салық пен төлемдерді 1 рет төлейді.
транзит - тауарлар екі ел кедендерінің арасында төлемсіз жүреді
кедендік склад (қойма) - сақтау
бажсыз сату дүкені - аэропорт, порттарда бажсыз түру
тауардың уақытша әкетіуі мен әкеінуі- кедендік салықтан босатып тауарды колдану
экспорт - тауарлар сыртқа шағарылады
реэкспорт - алдын-ала әкелінген тауарлар
мемлекет пайдасына тауардан бас тарту - тауар иесі бас тартады
тауарды жою - көзі жойылады.
Қорытынды
Фирманың (кәсіпорынның) сырқа шығуы кәсіпорынның ішкі кажеттілігін не шеттен келген үсыныстармен байланысты болуы мүмкін. Осы жағдайларда тауардың қандай түрі жэне қандай мөлшерде шығарылуы мен әкелінуі, сонымен қатар қандай елдерден жэне қай елдерге, қандай нарыққа бейімделуі керектігін шешіп алу керек.
Сыртқы экономикалық байланыс және оның негізгі бағыттары туралы шешім қабылдау үшін ең бастысы потенциалды әріптестің шаруашылық деңгейінің салыстырмалы анализі мен сол мемлекетте саяси-экономикалық және үлттық-мәдени жағынан танып білу болып табылады.
Лекцияға эдістемелік нүсқаулар
Дәрісте берілген материалдарды қарастыруда сыртқы экономикалық байланысқа оң эсер етушілер жэне кедергілеріне назар аударған жөн. Сондай-ақ, импорттық операцияларды жүргізу технологиясының циклдарына назар аударыңыз.
Әдебиеттер
Д.М. Мадиярова. Внешняя торговля РК в мировом хозяйстве.- Алматы.Классика, 2003
Стровский Л.Е. Внешнеэкономическая деятельность предпрития. Учебник.-М:ЮНИТИ, 2001
Мадиярова Д.М. Мировые торговын рынки.-Алматы, 2005.
Айтбаев Қ. ҚР-ң кеден саясатының қалыптасуы.-Алматы: Философия және саясаттану институты, 2003.
Теориялық білім бақылауының сүрақтар мен тапсырмалар нүсқаулары Репродуктивті децгей
Сыртқы экономикалық байланысқа оң әсер етуші қогамдық факторларды ата.
Сыртқы экономикалық байланыстың негізгі кедергі күштерін көрсет.
*
Шаруашылық деңгейінің дамуына байланысты мемлекеттер қандай топтарға жіктеледі?
Репродуктнвті-практикалық деңгей
Кеден бекеттері кай жерлерде орналасады?
Кеден операциясының негізгі мақсаттары?
Кедендік төлемдердің түрлері?
Шығармашылык деңгей
Шекарадан өтетен қандай тауарлар мен транспорт құралдарына кедендік режим орнатылган?
Сіздің ойыңызша, шекарадан өтетен қандай тауарлар мен транспорт құралдарына кедендік режим орнатылган жөн?
Тақырып 5. Шетел инвестицііялармен кэсіпорын кьізметін реттеу
Мақсаты: шетел инвестициялармен пайда болған кәсіпорындардың құрылу эдістерін зерттеу, шетел кэсіпорындары түрлерін зерттеу, оларды тіркеу негізін зерттеу.
Шетел инвестицияларымен кэсіпорындардың құрылу жолдары
Кәсіпорындарды тіркеу
І.Шетел инвестііцияларымен кәсіпорындардың құрылу жолдары. ҚР территориясында кәсіпкерлікпен айналысам деген эрбір тұлғаға ҚР заңнамасы түрлі мүмкіндіктер береді, ал кәсіпті тіркеу күрделі іс емес.
ҚР заңнамасы шетел инвестициясының қандай да бір формасымен негізделген, ҚР заңнамасымен рұқсат етілетін қызметті жүзеге асыру Қазақстан территориясында негізделген жеке немесе заңды тұлгалар қызметі сияқты жагдай жасалғанына кепілдік береді (кейбір шетелдік инвестициялар үшін шектелген немесе жабық салалардан басқа).ҚР «Инвестициялар туралы» Заңына сәйкес шетелдік немесе жергілікті инвестициялар айырмашылығы жоқтың қасы. Шетелдік инвесторлар үшін кәсіпкерлікті жүзеге асырудың келесі жолдары бар:
Шетелдік кәсіпорын - бұл Қазақстан заңнамасына сәйкес Қазақстан территориясында құрылган , толыгымен шетелдік инвестордың үлесінде болатын (құрылтайшы немесе құрылтайшылары шетел азаматтары жэне шетелдік заңды тұлғалар) заңды тұлға.
Біріккен кәсіпорын - бұл Қазақстан заңнамасына сәйкес Қазақстан территориясында құрылған үлесінің (акция) бір бөлігі шетелдік азаматқа (азаматтарға) немесе шетелдік заңды тұлгаға тиесілі, ал бір бөлігі қазақстандық азаматқа (азаматтарға) немесе заңды тұлғага тиесілі болатын заңды тұлға.
Заңды тұлғаның филиалы немесе өкілеттілігі - бұл Қазақстан территориясында орналасқан шетелдік ұйымның жеке құрылымдық бөлімі , жеке кэсіпкер.Басқа елдің территориясында тіркелген кэсіпорындарға да Қазақстан территориясында кэсіпкерлікпен айналысуға тыйым салынбайды. Мұндай жағдайда кәсіпорын қызмет жасау орнында тіркелуге міндетті, салықтық заңнамалар резиденты жэне “резидент емес” сияқты ұғымдар арқылы операцияларды жүзеге асырады.
Резидент дегеніміз - Қазақстан Республикасында тұрғылықты тұратын немесе өмірлік мүдделердің орталығы Қазақстанда болатын жеке тұлға.
ҚР Резидент заңды тұлғалар деп ҚР заңнамасына сәйкес құрылған жэне олардың тиімді басқару органы ҚР территориясында орналасқан заңды тұлғаны айтады. Бұл сипатқа сэйкес емес жеке жэне заңды тұлғалар резидент емес деп танылады.
*
2. Кәсіпорынды тіркеу. Шетелдік кэсіпорын жэне біріккен кәсіпорын шетел қатысуымен болатын екі түрлі кәсіпорын. Шетел қатысуымен қүрылған кәсіпорынды, филиал мен өкілеттілікті тіркеу Қазақстандық заңды тұлғаларды тіркеудің мемлекеттік тэртібімен өтеді. Одан бөлек Әділет органдарына келесі құжаттарды өткізуі тиіс:
- шетелдік заңды тұлғаларға - заңнамаға сәйкес атаулы субъекттің өз елінің заңды тұлға екенін растайтын құжат, қазақша жэне орысшага аударылған нотариалды расталған көшірме.(эдетте, мемлекеттік тіркеу жөнінде куәлік жэне устав)
-шетелдік азамат үшін - төлқұжат көшірмесі, қазақша және орысшаға аударылған нотариалды расталған көшірме .
Сондай-ақ, шетелдік азаматтарға Қазақстанға кірмей-ақ өкілеттілік аркылы кэсіпорынды тіркеуге болады.
Қатысушысы шетелдік заңды тұлға болатын заңды тұлғаны тіркеу кезінде келеңсіз жағдайлар туындауы мүмкін.Мұндай жағдайда ҚР «Мемлекеттік тіркеу туралы» Заңы әделет органдарына салык комитетінен берілетін қазақстандық бюджетке төленуі тиіс қарыздардың барлығы немесе жоқтығы жөнінде анықтама қағаз сұратады.
Шетелдік заңджы тұлғаның филиалын немесе өкілеттілігін тіркеу үшін жоғарыдағы анықтама қағаздардың қажеті жоқ. Филиалды ашып жатқан заңды тұлғаның барлық құжаттары қазақша жэне орысша тілдерге аударылуы тиіс. Кэсіпорын қатысушылары болып табылатын шетел азаматтарына да салық комитетіне тіркеліп, салық төлеуші куэлігін алуы қажет.
ҚР салық комитетінің пайымдауынша, жеке кәсіпкер - бұл заңды тұлғаны қалыптастырмай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлға, резидент немесе резидент емес болуы мүмкін. Салық кодексі эрбір кэсіпкерлікті жүзеге асыратын резидент емес жеке тұлғаны салық органына келіп, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырғаннан бастап, 10 жұмыс күні ішінде тіркеуге тұруына міндетті етеді. Резидент емес заңды тұлғаның тұрақты мекемесі болып кэсіпкерлікпен қызметін жүзеге асырумен байланысты өндіріс, сауда, кеңсе, офис орындарын түсінеміз. Алайда, салык салу тұрғысынан алғанда, шетел қатысумен кәсіпорынды ҚР резиденті етіп тіркеу оңайлау болып табылады. Бұл жағдайда , кәсіпкерлік қызметтің субъектілері ретінде салық салудағы барлық нормалар қолданылады.
Қорытынды
ҚР заңнамасы шетел инвестициясының қандай да бір формасымен негізделген, ҚР заңнамасымен рұқсат етілетін қызметті жүзеге асыру Қазақстан территориясында негізделген жеке немесе заңды тұлғалар қызметі сияқты жағдай жасалғанына кепілдік береді. Шетел қатысуымен құрылған кэсіпорынды, филиал мен өкілеттілікті тіркеу Қазақстандық заңды тұлғаларды тіркеудің мемлекеттік тәртібімен өтеді.
Лекцияға эдістемелік нұсқаулар
1. Дәріс материалын терең меңгеру үшін шетел инвестициялармен кәсіпорындардың құрылу тэсілдеріне, сондай-ақ оларды тіркеу шарттарына назар аудару қажет.Шетелдік заңды тұлғаны тіркеу тэртібі қандай?
Әдебиеттер
Д.М. Мадиярова. Внешняя торговля РК в мировом хозяйстве.- Алматы.Классика, 2003
Стровский Л.Е. Внешнеэкономическая деятельность предпрития. Учебник.-М:ЮНИТИ, 2001
Мадиярова Д.М. Мировые торговын рынки.-Алматы, 2005.
Айтбаев Қ. ҚР-ң кеден саясатының қалыптасуы.-Алматы: Философия жэне саясаттану институты, 2003.
Репродуктивті децгей
1. Шетелдік заңды тұлғаны тіркеу тэртібі қандай?
*
«Шетелдік кәсіпорын» дегеніміз не?
«Біріккен кәсіпорын» дегеніміз не?
Репродуктивно-практикалық децгей:
Шетелдік кәсіпорындар мен отандық кэсіпорындардың айымашылыгы неде?
Шетелдік кәсіпорынды тіркеудің шетелдік кэсіпорын филиалын тіркеуден айырмашылығы неде?
Шыгармашылык деңгей:
Отандық кэсіпорындардың қызметіне шетел инвестициясының қатысу қажеттілігі неде?
Егер Сіз шетелдік кәсіпорынды тіркеуге қажетті құжаттарды бекіте алсаңыз оган тіркеуге қажетті қандай міндетті кұжат қосар едіңіз?
Тақырып 6. Капиталдың халықаралық қозғалысы жэне халықаралық несиелеудің сыртқы экономикалық қызметтегі алатын орны
Мақсаты: Қазіргі уақыттағы капитал қозғалысының динамикасымен таныстыру, оның Қазақстанның сыртқы экономикалық қызметтегі алатын орнын анықтау
1 .Капитал қозгалысының қазіргі кездегі масштабтары және динамикасы
Капиталдың халықаралық қозғалысының формалары
Тікелей инвестициялардың себептері және құрамы
Портфелдік инвестициялаудың себептері мен түрлері
Қарыз капиталының халықаралық қозғалысы
І.Капитал қозгалысының қазіргі кездегі масштабтары және динамикасы
Әлемдегі капиталдар қозгалысы, оның елдер арасындағы белсенді миграциясы халықаралық экономикалық қатынастардың маңызды формасы мен бөлігі болып табылады.
Капиталды шетке шығару дүниежүзілік шаруашылықты тереңдете дамыту кезеңіндегі тауарды шетке шығару монополиясын жойды. Тауарды шетке шығаруды толыктыра және негіздей отырып, ол ХЭҚ жүйесінде анықтаушы қызметін атқара бастайды. ОЭСР бағасы бойынша, 80-жылдары (1983 жылдан) тікелей инвестициялардың орташа жылдық өсу қарқыны 34% тең болып, ол әлемдік сауда өсім қарқынынан 4 есе көп
*
болды. 90-жылдар басындағы қысқа мерзімдік дағдарыстан кейін, ол қайтадан элемдік сауда айналым өсімінен артык бола бастады.
Халықаралык капиталдар рыногы қазіргі заманда әлемдік экономиканың іс- эрекетінде, халықаралық шаруашылық байланыстарын дамытуда анықтаушы элемент болып табылады.
Капиталды шетке шьғару - бұл жүйелі түрде пайда алу жэне басқадай экономикалық, саяси үтыс мақсаттарында ақшалай немесе тауар түріндегі құндылықтардың шет елге ауысуы. Капиталдың шет елге ауысуын (капиталды шетке шыгару) дегеніміз - бір елдің үлттық айналымынан капиталдың бір бөлігін алып, оны қабылдаушы елдің өндірістік немесе айналым процесіне әр түрлі формалар (акшалай, тауарлы) арқылы ауыстыру процесін айтамыз, Бір елден екінші елге капитал ауысуы, ең алдымен, шығарушы елдің экономикалық дамуының сыртқы саудаға қараганда өсу қарқыны жогары болғанымен байланысты. Капитал экспортының қажеттігі дамыған елдерде капитал "молдығы" пайда болып, ол ұлттык экономикадағы пайда нормасының төмендеуі, оның массасының жогарылауымен өтелмейтіндігіне байланысты болды.
Капиталды шетке шығару мүмкіндігінің пайда болуы XIX гасыр соңында бірқатар артта қалган елдердің дүниежүзілік шаруашылықка тартылуына, олардың көбінде басты теміржол желілері салынып немесе салына бастауына, өндірістің дамуының қолайлы жағдайлармен қамтамасыз етілуі мен жергілікті ақшалай қорлану қаржылары пайда болып, оны тауарлы өндірісті қарқынды дамуына қосылуга дайын болуына байланысты болды.
Статистика мәліметтері бойынша, соғыстан кейінгі жылдары сыртқы сауда көлемдері түрақты өсіп отарды, бірақ көбінесе бұл өсім капитал ауысуымен байланысты болды, басқаша айтқанда капитал экспорты тауарды шет елге шыгаруды ынталандырудың қүралы болған. Бұл төмендегі жагдайлар негізінде жүргізіледі: -капиталды шетке шығару тауарлы формада, мысалга машина, қүрал-жабдық жэне т.б. түрде жүзеге асырылды;
- капиталды шетке шыгару - бұл несиелеуші елде тауарды сатып алу үшін несиелер беру;
- капиталды шетке шығару - трансүлттық компаниялар шеңберінде ішкі фирмалық тауарлар ауысуы арқылы болды.
Капиталды шетке шығару арқылы капиталистік үдайы өндірістің қалыпты эрекет етуінің күрделі мэселелері шешіліп, елдіңтауарлы экспортының өсуіне эсер етеді. Осының нэтижесінде капитал экспорттаушы елде машина, құрал-жабдыққа ішкі сұраныс өсіп, пайда нормасынын төмендеу тенденциясы тоқтатылды.
Назар аударатын тагы бір жағдай, қазіргі кезеңде егеменді елдер арасындагы капитал ауысуы үшін барлық алғышарттар бар, ол халықаралық еңбек бөлінісі мен халықаралық өндірістің кооперациясымен күшейтілуде.
Капиталдың шет елге ауысу себептері арасынан донор-елдегі капиталдың салыстырмалы артықшылыгы ерекшеленеді. Бұл капиталды шет елде үлкен пайда алу мақсатында орналастырып, дивиденд немесе пайыздар арқылы пайда алу үшін жүзеге асырылады.
90-жылдарга дейін әлемде тиімді пайдалануды қажет ететін резервті капиталдың зор көлемдері қалыптасты. Олар сақтандыру компаниялары, зейнеттік, сенімділік, инвестициялық жэне тағы басқадай қорлар арқылы жинақталуда. АҚШ-тың өзінде 1995 жылы олардың активтері 8 трлн. доллардан асып түсті.
ХХ-ғасырдың екінші жартысында капиталды шетке шығару үнемі өсуде, Капитал экспортының өсу қарқыны тауарлы экспорт пен өндірісі дамыған елдердің ЖІӨ-нің өсу қарқынынан да асуда. Капиталды шетке шығару көлемінің күрт өсуі кезінде оның халықаралық миграциясы күшеюде.
Капитал қозғалысы халықаралық тауар саудасының субституты болып табылатындықтан, оның негізінде де тауар экспорт-тындағыдай себептер жатыр. Олар:
-рынокты кеңейту;
-жогары пайда алу;
*
шет ел ресурстарын сатып алу;
-саяси мақсаттар.
Бірақ бұл мақсаттар эр түрлі жолдармен жүзеге асырылады. Өйткені капиталды шетке шығаруды ынталандыратын өзіндік себептері де бар. Олар:
технологияльщартъщшыльщ.Компанияныңсату көлемінде
ҚЗТКЖ (НИОКР) -ға шығындар деңгейі жоғары болған сайын, оның капитал экспорты да жоғары болады.
-жогары маманданганжүмысиіыкүиііі. Еңбектітөлеудеңгейінін
жоғарылығы компанияны капиталды экспорттауға итермелейді.
халъщаральщмаркетингтежинақталғантәжірибе мен
жарнамадағы басымдылықтар
өндіріскөлемдеріндеүнемдеу.Сатукөлемдерінұлғайту
қажеттілігі компанияларды сыртқы рыноктарға шығуға итермелейді.
компаниялар көлемі, Көлемінеғүрлым іріболса,капитал
шығару деңгейі соғұрлым жоғары болады.
белгілібір тауар өндірісінің шоғырлану дэрежесі менел ішіндегі
бәсекенің күшеюі.
арзан өндіріс факторларын пайдалану мүмкіндігі.
транспорттық шығындардың азаюы.
сауда кедергілерін айналып өту.
-жергілікті рынок ерекшеліктерін жақсы білу.
Капитал миграциясынын еларалык формаларынын топтастырылуы. Капитал экспорты, оның белгілі әрекет етуінің принциптеріне сәйкес, эр түрлі формаларда жүзеге асырылады.
Өзінің мазмүны мен формасы бойынша шет елдік капитал салымдары эр түрлі болуы мүмкін. Олардың, шығу көздері бойынша мемлекеттік және жекеменшік капиталға бөлу қабылданған.
Мемлекеттік капитал салымдарын кейде халықаралық аренада ресми деп те атайды. Ол мемлекеттік бюджеттен немесе халықаралық ұйымдар шешімдері бойынша шет елдерге бағытталған немесе шет елдерден қабылданатын қаржылар.
Түрлері бойынша - бүл мемлекеттік қарыздар, несиелер, гранттар (сыйлар), көмек болып бөлінеді. Олардың қозғалысы үкіметаралық келісімдер арқылы шешіледі. Бүған халықаралық ұйымдардың (мысалға ХВҚ (МВФ) несиелері мен басқадай қаржылары жатады. Бірақ қандай жағдайда да бұл салық төлеушілердің ақшалары болып табылады.
Мемлекеттік капитал көбінесе қарыз түрінде шығарылады. Бірақ басқа қарыз капиталдары сияқты елде артық капиталдың болуынан емес, мемлекеттік бюджетте артық қаржылар жоқ, ол саяси сипатта болып, қарыз берушілерге пайызды алу арқылы жоғары табысты қамтамасыз етеді.
Жекеменшік капитал - бүл мемлекеттік емес көздерден алынып, жеке түлғалардың шет елге орналастырылатын немесе шет елден қабылданатын қаржылары.
Бұған инвестициялар, сауда несиелері, банкаралық несиелеу кіреді. Олар тікелей мемлекеттік бюджетпен байланысты болмаса да, олардың қозғалысын үкімет қадағалап, өз уэкілдігі шеңберінде бақылап, реттей алады. Тәжірибеде мемлекеттік қаржыларды жеке- меншік инвестицияларға айналдырудың көп түрлі амалы бар.
Мерзімі бойынша шет ел капитал салымдары: кысқа мерзімді, орта мерзімді, үзак мерзімді болып бөлінеді. Соңғыларына 5 жылдан асатын салымдар кіреді. Бұл топқа ең маңызды капитал салымдары жатады. Өйткені ұзақ мерзімді капитал салымдарына кәсіпкерлік капиталдың тікелей жэне портфелді инвестициялары (көбінесе жеке меншік), қарыз капиталы (мемлекеттік жэне жеке меншік несиелер) кіреді.
Пайдалану мақсаты бойынша шет елдік салымдар кәсіпкерлік жэне қарыз болып бөлінеді. Соңғылары қаржыларды пайыз түріндегі пайда алу мақсатында қарыз беру болып
*
табылады. Бұл сферада мемлекеттік жэне жеке меншік көздерінен шыққан капиталдар әрекет етеді.
Кэсіпкерлік инвестициялар тікелей немесе жанама түрде өндіріске салынып, дивиденд түрінде пайда алудың қандай да бір бөлігін анықтау қүқымен байланысты болады.
2.Капиталдың халықаралық қозғалысының формалары
Инвестициялардың жаңа түрлерін дамытуда ірі фирмалар мен корпорациялар, әсіресе басқа елдер рыногына енудің стратегиясын тез ауыстыруға үйренген трансүлттық компаниялар маңызды орын алуда. Кей жағдайларда дәстүрлі тікелей инвестицияларды бөліктерге бөледі. Мысалга, капитал, технология, басқару тэжірибесі, осының бэрін импорттаушы елге бөлек элементтер есебінде береді. Бүл жабдықтаушы-фирмаларға екі жақты пайда әкеледі. Біріншіден, инвесторлар капитал салымдарының эрбір элементіне өзіне тиімді бага белгілеуге мүмкіндік алды. Екіншіден, технология жэне басқадай қызмет көрсету барысында түскен пайданы бас фирмаға аудару арқылы табысын көрсетпеуге мүмкіндік алады.
Шетелдік инвестициялар көлемі бойынша 100 ірі компания (қаржы жэне банк ұйымдарын санамаганда) өндірісі дамыған елдерде орналасқан. Олардың шетелдік салымдары көлемінің қүны 1,4трлн. доллар, ол әлемдегі тікелей инвестицияларының 2/ 3 бөлігін қүрайды. Өткен бес жылдықта бүл үлес өзгеріссіз қалды.
Осы компаниялар тізімін 1990 жылдан голланд концерні Роял-Датч-Шелл көш бастап келеді. Одан кейін 60,6 млрд. доллар (жалпы активтер сомасы 219,4 млрд. доллар), бар Форд, 56,2 млрд. доллары бар Эксон келеді.
Бірақ, егер интегралды трансұлттық индексін қолдансақ, күштер арақатынасы толық езгереді. Ол көрсеткіш шетелдік салымдар келемін ғана емес, шетел сату көлемі мен шетел жүмысшы күшін пайдалануды есептейді. Осы көрсеткіш бойынша "Роял-Датч- Шелл" тек 27 орынға түсіп, бірінші орынға канадалық Томсон Корпорейшн шығады.
Алғашқы 100 ірі трансүлттық компания мынандай нышандармен сипатталады:
орналасуы бойынша ең ірі топты американдық ТҰҚ құрайды
(100-ден32-ісі) және шетелдік салымдардың басым бөлігі
осылардың үлесіне тиеді;
ең тезөсіпкеле жатқан топ-ЖапонТ¥Қ (1990 жылы бірінші
жүздікті 11 болса, 1994 жылы 19 болды). Жапондық электрондық корпорациялар алдыңғы қатарлы Т¥Қ-дың манызды жаңа қатысушыларына айналуда;
еуропалық Т¥Қ капитал жэне гылымды көп қажет ететін
салаларда,оның ішінде химиялық жэне фармацевтикалықөндірісте
елеулі позицияларын алуда;
Салалалық трансүлттық индексінің жогарылығымен химиялық жэне фармацевтикалық Т¥Қ, одан кейін тамақ жэне электрондық өнеркэсіптер ерекшеленуде, тізімді таза сауда компаниялары түйықтайды.
Сонымен бірге, ірі Т¥Қ арасында қазір Азия мен Латын Америкасының дамушы елдерінен шыққандары да бар. Осы Т¥Қ тізімін "Дэу" (Корея Республикасы), "Хатчисон Уампу" (Гонконг), "Семекс" (Мексика) сияқты компаниялар бастайды. Трансұлттық индекс бойынша, 90-жылдар ортасында алдыңгы қатарды жеке компьютерлерге мультимедия жабдыгын шығаруға маманданған сингапурлық "Криэйтив технолоджи" фирмасы алған болатын (онын үлесіне әлемдік рыноктағы осы өнімнің 60 тиеді). Орналасуы бойынша осы Т¥Қ тобы ішінде Оңтүстік Корея мен Тайвань корпорациялары ерекшеленді (эр елден 8-ден). Салалық трансұлттық индекс бойынша, жогары көрсеткіштер құрылыс жэне электрондық өндірісте болды.
Қазіргі уақытта дамушы елдерден шыққан 50 ірі Т¥Қ- ға осы елдердегі фирмалардың шетелдік салымдарының жалпы көлемінің 10-нан аса үлесі тиеді.
Сонымен қатар, сатудың жалпы көлемінде шетелде сату үлесі жоғарылады (30), бірақ шетел активтерінің үлесі элі де төмен (9). Сондықтан трансұлттық интегрңлды индексі дамушы елдердің Т¥Қ-да (21), бірінші жүздіктегі Т¥Қ-ға (42) қарағанда екі есе төмен.
*
Әрине бүл жағдай дамушы елдерден шыққан капиталының трансүлттандыруының қысқа тарихымен түсіндіріледі. Соған қарамастан, дамушы елдерден шыққан Т¥Қ-ар өз операцияларының интер үлттандырылуын жоспарлап отыр.
Соңғы уақытта жекелеген елдер мен компаниялардың шетелдік салымдар іс- әрекетінің қарқындылығының себептері ішінен бэсекелестіктің күшеюі, жаңа технологиялар, жекешелендіру, үкіметтің қолдау көрсетуі сияқтыларын атауға болады. Одан басқа инвестициялар тартуға белсенді әсер ететін, келесідей аймақтық топтарды атауға болады: ЕО, НАФТА, АСЕАН.АТЭС. Өйткені олар бизнестің глобализациясы, инвестициялық режимдерді жасақтау мен практика жүзінде қолдануға эсер етеді.
Қазіргі кезде әлемдік экономика тікелей инвестициялар жөнінде зиын тэртібін анықтайтын көп жақты механизмді қүру бағытында қозғалуда. Осыған байланысты төмендегідей жағдайларды атауға болады:
инвестициялықтэртіптіырьщтандыруғабағытталған
дағы өзгерістер. (1995 жылы 64 елде 112 өзгеріс оның 106 тәртіп жеңілдетілген);
нақтымэселелердікөрсететінаймақтьщкелісімдерорньшьщ
жоғарылауы. Оның ішінде:тэртіп, кепілдіктер, инвестициялық
реттеу, заңсыз төлемдер мен басқадай күрес жүргізу, информация ашу тэртібін трансферттік бағаларына бақьшау,сыртқьі
қозғау, түпкілікті элеуметтік сияқты мэселелерді шешу кіреді;
жаңа, көп жақты тәсілді, әсіресе қызмет көрсету, интелектуалды меншік құқығы, сақтандыру, таластарды реттеу, жұмыспен қамту мен еңбек қатынастарына байланысты қалыптастыру.
Эксперттік бағаларға сэйкес, ірі инвесторлар өзінің шетелдік операцияларын жеделдетуге бейім. Дамыған елдер тобынының ішіндегі қарама-қарсы инвестициялары, Т¥Қ бірінші жүздігінің негізгі нышаны болып қала беретіні де айқын.
Бірақ кейбір географикалық нюанстар бар: американдық фирмалар батыс еуропалық рынокқа көз салуда (әсіресе жоғары технологиялар мен тұтыну тауарларды шығару бағытында); еуропалық Т¥Қ негізгі капитал салымдарын американдық рынокта жасауды көздеуде; жапондық ТҰҚ басты мақсаттары Азияда. Азияға американдық жэне еуропалық Т¥Қ-да қызығушылық танытуда. Сондықтан 90 жылдардың екінші жартысында Т¥Қ капиталының негізгі ағымы Азия елдеріне бағытталуы ықтимал. Дамушы елдерге келетін болсақ, олардың жаңа инвестициялары да дамушы елдерде орналасуы мүмкін.
Тікелей шетел инвестицияның салалық қүрылымына қарасақ, шетел капиталын салуға жаңа мүмкіндіктер ашылғанын атауға болады. Бұл көптеген елдердің экономика секторларындағы ырықтандару мен реттеуден бас тарту прогресінің нэтижесі және үкіметтердің шетелдік капитал ресурстары мен технологияны тарту шараларынан болды. 90 жылдар басынан инфрақүрылым салаларына жыл сайын 7 млрд. доллардай шетел инвестициялары салынып келді. Соған қарамастан, бүл салалардың инвестициялық қажеттіліктері элі де толық қанагаттанбаған, оған жаңа капитал салымдары үшін көп мүмкіндіктер қалуда.
Т¥Қ орналасқан негізгі елдерден келетін инвестициялық ағымында инфрақүрылым салаларына тек 3-5% ғана тиеді. Көптеген елдерде экономиканың осы секторына тікелей шетел инвестицияларының жалпы көлемінің 1%-нен аспай отыр. 1994 жылғы мәліметтер бойынша, Т¥Қ басқа елдердің инфрақүрылым салаларына 14 млрд. долл. салды, ал ол жинақталған шетел активтерінің тек 2,3% құрайды. Трансұлттандыру басында инфрақұрылым салаларының маңызы жоғары болған еді. 1940 жылы АҚШ фирмаларының Латын Америка мемлекеттеріне салымдарының 1/3 бөлігі тиетін еді.
Бірақ келесі онжылдықтарда үлттандыру мен экспроприация процесінің толқыны шетел капиталының инфрақүрылымындағы қатысу үлесін күрт төмендетті. Тек соңғы уақытта бүл тенденцияның өзгеруі байқалуда.
зандар-
қабылданып,
таластарды
түрлерімен
фирмалардың
коррупция
тағайындау,
ортаны
*
Қазіргі уақыттағы Т¥Қ инфрақұрылым салаларына қызығушылыгы бірнеше факторға байланысты.
Үкімет инфрақұрылымның дамымағандығы ұлттық экономиканың дамуына тежеу болатынын түсініп, осы салаларда мемлекеттік бақылауды азайту мен жекешелендіруге барып, инфрақұрылымға шетел инвестициялары мен технологияны тарту шараларын жасауда.. Жекешелендіру 1988 жылдан 1995 жылға дейінгі кезеңде инфрақұрылым салаларына жекеше капиталдың 40 млрд. доллар ресурсын тартуды қамтамасыз етті жэне оның 50% астамын шетелдік тікелей жэне портфельді инвестициялары құрады.
Ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізу нәтижесінде,инфра-құрылым
салалары, ең алдымен телекоммуникация түбегейлі езгерістерге ұшырады. Егер бұрын, бұл сфераларда табиғи монополия үстемдігі жүрсе, енді олар тиімді инвестициялар жасаудың үлкен потенциалы бар бәсекелес салаларға айналды. Көптеген елдерде инфрақұрылым дамуын қаржыландыруға мемлекет бюджетінің ресурстары жеткіліксіз болуда. Соған сэйкес, жеке меншік капиталды тарту қажеттілігі туындайды. Көбінесе ол Т¥Қ жинақталып, мысалға мына тізбектер арқылы құрылыс-басқару-беру; құрылыс- иелену-басқару; құрылыс-иелену-беру сияқты жобаларды қаржыландырудың жаңа тәсілдерін қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Тікелей шетелдікинвестициялардыңинфрақұрылымсалаларындағы
жеткіліксіздігіне қарамастан, Т¥Қ іс-әрекетін кеңейту үшін жағдайлар өте көп. Капитал салымдарының қажетті мөлшер деңгейінің жоғары болғанына карамастан, көптеген жобалар инвесторлар үшін қызықты және тартымды болуда. Тікелей шетел инвестициялары мен инфрақұрылым салаларын мемлекеттік реттеудің ырықтандырылуы жэне инвестицияға кепілдік берумен жүргендіктен, ұлттандыру мүмкіндігінің қатерін төмендетуде.
Сөйтіп, халықаралық капитал қозғалысы әр түрлі каналдар арқылы жүргізіліп жаткан қазіргі заманда дүниежүзілік байланыстардың ең қарқынды дамып келе жатқан түрі болып табылады. Интернационализация процестері соңғы он жылдықтарда тікелей шетелдік инвестициялар, соған сәйкес, оның басты субъектілері - халықаралық корпорацияның, әлемдік экономика мен халықаралық экономикалық қатынастарда маңызын жоғарылатты.
З.Тікелей инвестициялардың себептері және құрамы.
Мақсатына байланысты кәсіпкерлік капитал салымдар тікелей және портфельді болып бөлінеді. Алғашқылары, ұзақ мерзімдегі мүддеге байланысты болып, меншік құқыгы мен басқарудағы құқықтарына ие болуын қамтамасыз етеді. Көбінесе Шет елге дайын өнім өндіру үшін шетелдік инвестициялар түрінде өндіріс факторларының халықаралық ауысуы жүзеге асырылуда. Шетелдік инвестициялар шетелде меншікке иелену мен өз еліне қарағанда жоғарырақ пайда алу мақсатымен жүзеге асырылады. Капиталды шетке шығару арқылы елдер арасында тығыз экономикалық байланыстар қалыптасады. Сөйтіп, фирмалар үшін, экономикалық түрғысынан қарастырғанда, бүл:
өзі үшін қалыпты рынокты қамтамасыз ету немесе үшінші елдер рыногына шығудың бастамасы;
эр түрлі секторлары жекелеген елдерде орналасқан өзіндік ішкі рынокты кұру;
-аймақтықжэнехалықаралықдеңгейдегімемлекеттік
қатынастарға өзінің мүдцесін қосу;
Тікелей инвестициялардың капиталды қабылдаушы елдегі негізгі түрлері болып;
-шет елде кәсіпорындар, оның ішінде филиалдар мен (тэуелді) кэсіпорындарды қүру;
контаркт негізінде бірлескен кэсіпорындарды құру;
табиғи ресурстарды бірлесіп өндіру;
-елдің кәсіпорындарын сатып алу немесе жаулап алу (захват) болып табылады.
*
Тікелей инвестициялар элемдік рынокта халықаралық корпорациялардың үстемдігінің негізін қүрайды. Олар, оган шетелдік кэсіпорынды толық иеленуіне немесе акционерлік капиталдың инвестор тарапынан толық бақылауына мүмкіндік беретін бөлігін иемденуге қамтамасыз етеді. Бүл жагдай көбінесе шетелдік инвесторда компанияның акционерлік капиталының 25-нен аз емес бөлігі болғанда жүзеге асады. АҚШ, ГФР, Жапония статистикасы бойынша, тікелей инвестицияларға, акционерлік капиталдың 10 жоғары болып, кәсіпорынды бақылауга мүмкіндік беретін инвестицияларды жатқызады. П.Х.Линдерт пікірі бойынша, тікелей және портфельді инвестициялардагы айырмашылык,... ең алдымен бақылау мәселесінде.
Тікелей инвестициялар дегенде, компанияның акцияларының 10 жэне одан көп пайызына шетелдік бақылау немесе кәсіпорынды басқарудағы "тиімді дауысын" түсінеміз. Кейбіреулері үшін бұл тек меншікпен, акционерлік капиталдағы бөлігімен байланысты. Оны мына жолдармен жүзеге асыруға болады:
шет елде акциялар сатып алу;
пайданы қайта инвестициялау;
ішкі фирмалық қарыз беру мен қарыздану.
Одан басқа да әр түрлі акционерлік емес түрлері бар. Оған: субконтрактар, басқару келісімдері, франчайзинг, лицензиялар, келісім-шарттар, өнімді бөлісу жэне тағы басқалар кіреді. Шет елдік тікелей инвестициялардың эдістері мен түрлері түсінігі кеңею процесі, глобалды мэні бар мәселелерді туындатып, оны шешу үшін жаңа тәсілдер мен шешімдерді қажет ететінін мойындауымыз қажет.
Ресми мэліметтерге сәйкес, 1914 жылдан екінші дүниежүзілік соғыс аяғына дейін шетелдік капитал салымдары 1/3-ге көбейді. Одан кейін ол эр 10 жыл сайын, одан кейін 6-7 жыл сайын еселеніп отырады. 50-жылдар ортасынан ол 4 есе өсті, ал 80-жылдарға элем 450 млрд. доллары бар капитал салымдарымен аяқ басты. 1990 жылы оның көлемі 1,7 трлн. долларга жетіп, 1996 жылы тікелей инвестициялардың жалпы сомасы 3 трлн. АҚШ долларына жақындады.
Соғыстан кейінгі жылдары жеке меншік компаниялар тарапынан шетелдік кэсіпорындарға капитал салымдарының күрт өсуі байқалды. Тікелей инвестициялардың негізгі бөлігі өндірісі дамыған елдердің өңдеуші салаларына бағытталды. Бүл сала капитал тартушы ел үшін ең тиімді болып табылады. Экспорттаушы ел тікелей инвестицияларды белгілі бір ресурстарға қол жеткізу мен өнімі үшін рыноктарды жаулау мақсатында жүзеге асырады. Көбінесе ірі шет ел компаниялары жаңа идеяларды пайдалану үшін шет елдегі жас жэне қауіп-қатерлігі жоғары компанияларды сатып алуда. Мысалға, ОепегаЬ Моіогз компаниясы Жапон кәсіпорындарын сатып алу арқылы олардың шығынды азайту мен жобалау тиімділігін, жаңа өнімдерді қүрастыру технологияларын алды, ал неміс автомобиль жасау фирмасын сатып алғанда, олар немістердің баскарудағы іс-эрекет үйымдасуы мен методикасын пайдаланды. Жэне бүл көлденең болсын, тік бағытта болсын іске асырылуы мүмкін. Сөйтіп, ірі американдық капитал сыртқы инвестицияларды жоғары пайда алу мақсатында ғана емес, өзінің өндірісін дамыту үшін пайдалануда. Басқа елдердің жетістіктері, эсіресе, АҚШ-та қолданылуда. Ал американдық тэжірибені пайдалану мақсатында жапон және еуропалық компаниялар өз капиталдарын АҚШ экономикасына салуда. Осы мемлекетаралық капитал ауысу арқылы индустриалды елдер даму деңгейінің бірдей болуына әкеледі.
60-жылдардан 70-жылдар соңына дейін капитал миграциясының ең үлкен аймагы Батыс Еуропа болды. Бұл интеграция процесінің дамуымен тікелей байланысты. Инвестициялардың қарама-қарсы жүруі Еуропа экономикалық одағының өзара салымдары жэне басқа елдерден капитал ағымы есебінен жүзеге асырылады. Ал 80-жылдары АҚШ шетел капиталын тартудың негізгі, қуатты орталығына айналды. Ол, көбінесе, пайыз мөлшерін жоғарылатқан, Р.Рейган үкіметінің саясатымен байланысты болды.
Дамыған елдер арасындағы капитал сіңісуінің бірнеше себептері бар. Алғашқысы, 50- 60 жылдардағы дамушы елдердегі инвестициялық ахуалдың төмендеуіне байланысты. Сол кезеңде дамушы елдерде ұлт азаттық қозғалыстың кең етек жаюы шетелдік меншікті үлттандырумен сипатталған еді. Арзан өндірістік ресурстар, оның ішіндегі арзан жұмысшы
*
күші сияқты факторлар өз мэнін жоғалтты. Жаңа технологияларды пайдалану шикізатты үнемді пайдалану мен жоғары маманды жұмыс күшін қажет етті. Екінші себебі дамыған елдерде ғылымды көп қажет ететін өнімінің ірі өндірісін құру үшін алғышарттарының болуында. Оған жоғары маманды жұмысшы күші, қаржы ресурстары мен сыйымды ішкі рыноктар кіреді. Үшінші себеп ғылыми-техникалық революциясының өрістеуіне байланысты. Дүниежүзілік шаруашылықтың бұл даму кезеңінде капиталдың өзара козғалысы үшін жаңа себеп - жекелеген индустриалды елдердің ғылыми-техникалық жетістіктерін толық пайдалануға тырысуымен сипатталды. Алдыңғы қатарлы технология жетістіктеріне кол жеткізу үшін ол елдерде филиалдар, бірлескен кэсіпорындар жэне т.б. үйымдар ашылды. Төртінші себебі, орта және үсақ кәсіпорындардың үшінші елдерден тауар экелуін қиындатқан интеграциялық топтарының кедендік шектемелерін айналып өтуімен байланысты болды.
Ең соңында капиталды шетке шығарудың басты мақсаты -максималды пайда алу. Ол үшін пайда нормасындағы айырмашылық, салық салудағы ерекшеліктер, шикізат пен материал бағаларындағы өзгешеліктер пайдаланылады.
Капитал экспортының географиясының өзгеруі туралы айтқанда, бір қызық жэйтке көңіл аудару қажет. Қазіргі кезде капитал миграциясы тек өндірісі дамығын елдер арасында ғана емес, солар мен дамушы елдер арасында да өтуде. Біз дамушы елдерден, әсіресе ОПЕК ұйымының елдерінен дамыган елдерге капитал экспортына куә болып отырмыз. Бүл бағыттағы капиталды шығару дамушы елдерге жоғары табыс әкелумен қатар, олардың өндірісі дамыған елдермен экономикалық байланысын нығайтады.
Бірақ, бастапқы кезеңде капитал экспорты негізінен индустриалды елдерден, өздеріне тәуелді аграрлы елдерге бағытталған еді. Мысалға, Англия мен Франция өз каржыларын Үндістан, Египет, Алжир, Сирия жэне тағы басқа да отарларына салған, АҚШ өз капиталын Латын Америкасына, ал Германия - Оңтүстік-Батыс Африкаға бағытталған.
Сол кездің өзінде өндірісі дамыған, бірак экономикалық даму қарқыны төмен елдерден үрдісті қарқынмен дамып жатқан индустриалды елдерге капитал ауысуы жүріп жатқан. Мысалға, Англиядан АҚШ-қа, Франция мен Англиядан Германияға капитал ауысуы болған. Бірақ осы елдер арасында қарама-қарсы капитал қозғалысы байқалған. Ол ішкі рыноктың өсуі тез дамып келе жатқан АҚШ пен Германия ұлттық шаруашылықтарынан қалып қалуына байланысты. АҚТІІ ағылшын капиталын қабылдаса да, өзі Англияда бірталай инвестициялар жасады.
Шетелдік капитал салымдарының салалық қүрылымы қабылданушы елдің даму деңгейімен белгіленеді. Мысалға, өндірісі дамыған елдерде шетел капиталы алдыңғы қатарлы техника мен технологияларды қажет ететін дайын өнім өндірісіне салынған болатын. Ал нашар дамыған елдерде, керісінше, машина, кұрал-жабдыққа қажеттілігіне қарамастан, капитал ең алдымен тау-кен, металлургия мен басқадай негізгі салаларға, несие жүйесі мен инфрақүрылымға барып, олардың табиғи ресурстарын игеруді жүзеге асырған. Одан кейін ғана шетел капиталы өңдеуші салаларды қаржылан-дыруға бағытталған. Оның өзінде де ең алдымен күрделі емес, жаппай өндірісті үйымдастыруга есептелген салаларға салынған еді.
Қазіргі кезде түгелдей дерлік елдер тікелей инвестициялардың экспортерлері және импортерлері болып табылады. Соған қарамастан, оның географикалық құрылымдағы инвестицияларынын бөлінуі біркелкі емес. Мысалға, Жапония ірі капитал экспорттаушы болғанымен, өз экономикасында тікелей шет ел инвестициялар мөлшері тек 173831 млн. АҚШ доллары болып отыр.
Соңғы жылдары тікелей инвестициялар ағымында өзгерістер байқалуда. Дамыған елдердің үлесі азайып, дамушы жэне өтпелі экономикасы бар елдердің үлесі артуда. Тікелей инвестициялардың негізінен индустриалды елдер үлесіне 85%-дан астамы тиеді. Бірақ бұл елдер ірі капитал импортерлері де болып табылады. 1996 жылы тікелей шетел инвестиция көлемі 349 млрд. долларға жетті. Оның 100 млрд. дамушы елдерге бағытталса, дамыған елдерге 220 млрд. доллардан астам инвестиция келді.
*
Қазіргі кезде тікелей инвестициялардың үш полюсті глобалды құрылымы туралы айтуға негіз бар. Оған: АҚШ, Еуропа Одағы, Жапония кіреді. Осы үштік капиталды шетке шығару мен кабылдаудың 4/5 бөлігін иеленеді. АҚШ ең ірі капитал импортері болды. Еуропа Одағының аймақтық тікелей инвестиция негізінде интеграция деңгейі өсіп, бүкіл аймақ ең ірі капитал экспорттаушы болды. Жапонияда капиталды сыртқа шығару қарқыны жоғарылығымен ерекшеленуде және сыртқы экономика көлемі бойынша элемде өз позицияларын элі де нығайта алады. Азия елдері (Жапонияны санамағанда) жақын жылдары-ақ тікелей шет ел инвестицияларын тартудан Батыс Еуропа елдерінен озады. Ар Андерсен консультанттық топтың мэліметі бойынша, шет елге капитал салымдарының негізгі итермелеуші себебі болып, өндірістік шығындарды төмендету емес, шет ел рыноктарына кіруді кеңейту болып табылады.
Осы үштік ішінде капиталдың өзара шырмалуы жүріп, өзара сауда әлемдік саудаға қарағанда қарқынды өсуде. Үштік негізінде өз халықаралық еңбек бөлінісі мен ұлттық аймақтық деңгейдегі реттеу механизмі мен дүниежүзілік шаруашылық стандарттарын анықтайтын жаңа жоғары сатысы құрылуда.
"Үлкен жетілік" елдері рыноктың жогары қабаттағы "штаб-квартирасы" сияқты болуда. Интеграция бұл жерде, қандайда келісімдер негізде емес, нарықтық күштердің шаруашылық дамуының қарқындылығын қамтамасыз ететін ережелер негізінде жүруде.
Тікелей жэне портфельді инвестициялар үшін ең тартымды елдер болып, дамыған Солтүстік Америка мен Еуропаның елдері болуда. Капиталдың ірі экспортерлары мен импортерлер болып, жоғары дамыған елдер, оның ішінде әсіресе АҚШ пен Еуропа Одағы көрінуде. АҚШ автомобиль, телекоммуникация мен көтерме саудада өз позицияларын нығайтуға ұмтылуда. Инвестицияларды тартумен бірге олар жаңа өнім, технология мен жаңа басқару шешімдерін де әкелуде. 1995 жылы АҚШ тікелей инвестициялардың Европаға көлемі 17%, ал Азияға - 16% өсті. Өз жағынан жапон және еуропа автокөлік компаниялары АҚШ-та табысты жұмыс істеуде. Соган қарамастан, бір өзгешелікті айтуымыз қажет, Жапония басқа елдерге ірі капитал экспортері болса да, оның экономикасында тікелей шет ел инвестициялары жоқ.
Экономиканың глобализациясы дамыған және дамушы елдердің мүдделерінің сәйкес келуіне әкелді. Зор әлемдік бағалы қағаздар рыногы калыптасуда. 90-жылдар Оңтүстік- Шығыс Азия, Латын Америка, Шығыс Европаның дамушы елдері элемдік экономикаға интеграциялана бастауымен сипатталды. Ақырындап капитал қозғалысының еркіндігін қиындатқан кедергілер алынып, шет ел капиталын қарқынды тарту мен қорғау шаралары жүзеге асырылуда. Дамушы елдер арасында шет ел капиталын импорттаушы ірі елдер аймағына Азия, Тыңық Мұхит жэне Латын Америкасы елдері кіреді. 90-жылдар ортасындағы мэліметтер бойынша, тікелей инвестициялар ағымы аймақтар бойынша темендегіше бөлінді:
Шығыс Азия мен Тынық мұхит аймағы - 52%, Латын Америкасы - 29%, Шығыс Еуропа мен Орталық Азия - 9%, Шығыс және Солтүстік Африка - 4%; Африканың субсахара беліндегі елдер 4%, Оңтүстік Азия 2%.
Азиялық елдер ішінде шетел инвестициялары үшін ең тартымды Қытай, Сингапур, Малайзия, Индонезия, Гонконг, Тайланд, Тайвань, Оңтүстік Корея, Филиппин елдері болды. Ал тікелей инвестициялар көлемі бойынша ірілеріне Қытай, Сингапур мен Индонезия кіреді. Ең көп бөлігі, әрине, Қытай үлесіне тиеді. Бұл елде аймақтық экономиканың өзгеше бір орталығы қаланып, ол арқылы экономикасы қуатты елдер өзара және дамушы алдермен эрекет етуде.
Капитал импортының екінші тартымды орталығы болып Латын Америка елдері саналады.
Бұл аймақтағы таза шет ел инвестицияларының ірі импорттау-шыларына Бразилия мен Мексика кірді. 1996 жылы осы континентке бағытталған 31 млрд, доллар инвестицияның 8-і Бразилияға, ал 7-і Мексикаға тиді. Одан кейін Перу (3,4), Аргентина (1,4), Боливия (0,5). Қалған елдер шетел инвесторлар назарына ілікпеуде. Әлемдік тәжірибеде инвестицияларға қатысты ЖІӨ-ге пайыз көлемі көрсеткіші кең қолдануда. Осы
*
көрсеткіш бойынша бірінші орынды Боливия (ЖЮ 6,5%), одан кейін Перу (4,4%), ал Бразилия (1%) алуда.
Соған қарамастан, соңғы жылдары Шығыс Еуропа мен КСРО-ның бұрынгы республикаларының шетел капиталын тарту процесі күшейді. 1989 жылдан 1996 жылға дейін осы елдерге 31 млрд. доллардан астам инвестиция салынған. Осы топтың ішінде ірі капитал импорттаушылырға бұрынғы социалистік елдер мен Балтық Республикалары кіруде. Венгрия эр түрғынына есептегенде 200 доллардан немесе жалпы көлемі 2 млрд. долл. инвестиция алды. Ал ТМД елдерінің экономикаларына не бары 13 млрд. доллар салынды.
Портфелдік инвестициялаудың себептері мен түрлері. Портфельді инвестиция деп - шетел кэсіпорынына бақылау орнатуға мүмкіндік бермейтін, акциялар, облигациялар жэне капитал салымдарының басқадай түрлерін айтамыз. Инвесторлар пайданы тек бағалы қағаздар ережелеріне сәйкес ала алады.
Портфельді инвестициялар - ірі корпорация, орталық жэне жеке меншік банктер шығаратын қарыз облигацияларын, шетел капиталын тарту арқылы қаржыландырудың маңызды көзі. Шетелдік портфельді инвестицияларды жүзеге асыруда делдалдық қызметті ірі инвестициялық банктер жүргізеді.
Портфельді инвестициялар қозғалысына жекелеген елдердегі Облигацияға төленетін пайыз мөлшерінің нормасындағы айырмашылық қатты әсер етеді.
Портфельді инвестицияның тікелей инвестициялардан негізгі айырмашылығы - портфельді инвестор өзі қаржыландыратын кэсіпорынға бақылау орнатуға ұмтылмайды. Кейбір халықаралық компаниялар жарғыларында оның өзі қаржы салатын кәсіпорында директорлар кеңесіне сайлануына жэне басқаруына қатысуға тыйым салынған. Бүл басқаруға қатысу жаңа мамандар штатын қажет етіп, бас компанияның инвестициялық саясатындағы икемділігін азайтар еді.
1950-1960 жылдары өндірісі дамыған елдерде экономикалық даму қарқынының жеделдеуі болды. Бұл жағдайдың капиталды шетке шығаруға екі жақты әсері болды. Бір жағынан, өндірісі дамыған елдерде капитал салу үшін жаңа сфералар ашылды. Капиталдың артық мөлшерінің көп бөлігі әскери салаларға тартылды, қалғаны инфрақұрылымды кеңейтуге, қызмет көрсету сферасын, ғылымды, денсаулық сақтауға, білімді дамытуға бағытталды. Екінші жағынан, экономикалық даму қарқынының жеделдеуі, өндірістік корпорациялардың капиталын шоғырландырып, банк ресурстарының орталықтандырылуын қамтамасыз ету арқылы капиталды шетке шыгаруды ынталандыруға қосымша себептер қалыптастырды.
Экономикалық жағдайдың өзгеруі капиталды шетке шығаруда жаңа қүбылыстардың пайда болуына әкелді, Егер бұрын инвестициялар шет ел экономикасына өз фирмаларын қүру мен қабылдаушы елдердің үлттық акционерлік қоғамдарына капитал салу арқылы жүргізілсе, енді инвестицияның жаңа түрлері пайда болды. Оның қатарына мыналарды жатқызуда болады:
бірлескен кәсіпорындарды кұру;
кәсіпорындардың толық қүрылысын жүргізу арқылы тапсыру;
"өнімді-қолга"түріндегікелісім.Оныңкәсіпорынды
дайын тапсырудан ерекшелігі - шетел фирмасының жатқан кәсіпорынға жергілікті маман дайындау жүзеге асырылады;
-өнімді бөлу туралы келісімдер;
-қатерлі жобалар туралы келісімдер, көбінесе мұнайды бағытында жүзеге асырылады;
-лицензиялық келісімдер, оның ішінде сатып алушыға саласындағыкейбірқосымшақызметкелицензия
франчайзинг;
- жабдықтаушы-компанияныңкейбірережелік
міндеттемесіне айырбасы.
толық
қүрылып
өндіру
басқару
беретін
үстануы
*
Технология экспорты капитал инвестициясының арнайы түріне айналды. Бұл түрін жүзеге асырғанда, технология элементтерін (патент, лицензия, сауда маркасы, басқару тәжірбиесі, т.с.с.) жабдықтаушы-компания төлем ретінде қабылдаушы компанияның пайдасының бір бөлігіне ие болады. Бүл жерде капитал экспорты сату мен несие беру нышанына ие болады. Мысалға: ғылыми-техникалык жетістікті белгілі бір мерзімге сатылды, бірақ сатушы меншік иесі болып кала береді. Кейде технология экспорты оны сатып алушы фирманың акцияларының бір бөлігіне айырбасталады. Осыдан, көріп отырганымыздай, технология экспорты ерекше тауарды шет елге шығарумен ғана емес, шетке шығаруға байланысты экономикалық қатынасымен де сипатталады.
Жаңа формалар дәстүрлі тікелей инвестициялар орнын баспаса да кең дамып келе жатыр. Олар көбінесе қабылдаушы елдің ішкі рынЬгына жұмыс істейтін және алдыңғы қатарлы технология емес, толыққан технологиялармен жұмыс істейтін салаларда кең етек жаюда.
Көрсете кететін бір жәйт, шыгарылатын капиталдың басым бөлігі ірі компаниялар меншігі болып табылады. Бұл түсінікті де. Өйткені шетел инвестицияларын жүзеге асыру үшін, кәсіпорын көлемі мен оның қолындағы қаржы жэне басқадай артықшылықтар арасында тікелей өзара тәуелділік бар. Бірақ оған қарамастан, соңғы уақытта капиталды шетке шығаруда кіші жэне орта фирмалар кең мүмкіндіктерге ие болып, ірі компанияларға қарағанда бірқатар басымдылықтар алды. Кіші жэне орта кәсіпорындар үшін капиталды шетке шығару тауарларын шетел рыноктарына өткізумен байланысты.
Соңғы уақытта батыс инвесторларына эр түрлі жобаларды қаржыландыру жүйесінің өзгеруі көп қолдау көрсетті. Егер бұрын осы мәселені шешуді жабдықтаушы-фирмалар толық өз мойнына алатын болса, қазіргі уақытта ол мәселені тәуелсіз қаржы компаниялары немесе банктер шешуде. Сөйтіп, трансұлттық банктердің пайда болуы импорттаушы елдердегі ірі өндірістік жобаларды қаржыландыруды жылдамдатты. Жобаларды каржыландырудың бірлескен түрі пайда болды. Ол бірнеше банктердің жобаға қатысып, одан кейін рынокты өзара бөлісу сипатында болды. Капитал импортының мүмкіндігін кеңейтуде евровалюта рыногының дамуы маңызды орын алады.
б.Қарыз капиталының халықаралық қозғалысы. Елдер арасындағы ақша капиталының миграциясы элемдік қарыз капиталы рыногының механизмі арқылы жүзеге асырылады. Бұл рынок эр түрлі елдердің қарыз берушілер мен қарыз алушыларының қарыз капиталына деген жиынтық сұраныс пен ұсыныстан тұрады. Оның негізгі функционалды мақсаты - әлемдік деңгейде қаржы ресурстарын жинақтау мен оны бөлу.
Қарыз капиталы несиелерді ақшалай немесе тауарлы түрде, шетелден жоғары пайыз алу мақсатында беру. Әлемдік қарыз капиталының рыногын қалыптастыру дүнтижүзілік шаруашылық кешенінің негізі болып табылады.
Қарыз капиталының халықаралық қозғалысы мемлекетаралық несиелер мен банк депозиттерімен байланысты. Осы рынок біртұтас рынок ретінде қызмет етпейді. Ол элемдік қаржы институттарын ғана өмес, сыртқы экономикалық операцияларды жүзеге асырушы компаниялар пайдаланатын ұлттық несие рыноктарын да қамтиды.
Қарыз капиталының әлемдік рыногы елдер арасындағы қарыз капиталының қорлануы мен қайта бөлуіне қатысты жүйені құрап жэне әрекет етуші капитал айналымына кызмет етеді. Егер бір жерлерде қаржының бір бөлігі босаса, екіншісінде оған деген сұраныс туындауы мүмкін.
Қажетті валютаны валюта рыногында сатып алуға немесе оны қарызға алуға болады. Осы мақсаттар үшін әлемдік қарыз капиталы рыногы немесе банк несие рыногы қызмет етеді. Осы рыноктың калыптасуының алғышарттары халықаралық деңгейде несие катынастарының тез дамуы болды. Әлемдік қарыз капиталы рыногы дамыган елдердің - АҚШ, Англия.Франция, Германия, Швейцария сияқты елдердің ұлттық рыноктары негізінде пайда болып, әлемдік шаруашылық шеңберінде капитал ауысу жүйесін қалыптастырды. Бұл өндірісі дамыған елдер рыноктарының бірігуінің табиғи
*
процесін көрсетеді. Қарыз капитал рыногының қалыптасуының объективті негізі халықаралык еңбек бөлінісі мен өндірістің интерұлттан-дыруының эрі қарай дамуы болды.
Әлемдік қарыз капитал рыногының қарыз алушы мен қарыз беруші арасындағы делдалдық қызметті атқаратын, маманданған қатысушылар негізінде, өзіндік ерекше басқару құрылымы бар. Олардың қатарына қаржы компаниялар, қор биржалары, ірі трансұлттык банктер мен басқадай қаржы-несие ұйымдар кіреді. Осы қаржы ұйымдары, ресми институттар, жеке меншік корпорациялар, зейнет қорлар, банктер, сақтандыру компаниялары әлемдік рынокқа келетін капиталдардың зор көлемін шоғырландырады. Әлемдік капитал рыногында негізгі қарыз алушыларға мемлекеттік органдар, Т¥Қ, халықаралық және аймақтық ұйымдар кіреді.
Қазіргі уақытта элемдік қарыз капитал рыногына бірқатар халықаралық қаржы ұйымдары кіріп, олар элем бойынша зор көлемде қарыз капиталын жинап, оны қайта бөлуді жүзеге асырады. Осы орталықтарда валюталық, депозиттік, несиелік, эмиссиялық жэне сақтандыру операцияларының басым бөлігі іске асырылуда.
Әлемнің ең маңызды қаржы орталығы АҚШ-тың сыйымды капитал рыногы бар Нью- Йорк болып табылады. Нью-Йорктық қор биржасы әлемдегі ең ірі қор биржасы болып табылады.
Еуропада алдыңғы қатарлы қаржы орталығы болып Лондон саналады. Өйткені ол валюталық, депозиттік жэне неиселік операциялар бойынша бірінші орын алады. Осы жерде ірі бағалы металдар рыногы орналасқан. Сонымен бірге Батыс Европада ұзақ мерзімдегі несиелер беруге маманданган Цюрих пен Франкфурттағы-Майн, қысқа жэне орта мерзім несие операцияларын жүзеге асыратын Люксембург ірі қаржы орталықтары бола бастады.
Соңғы онжылдықтарда Шығыста - Токио, Сингапурда, Гонконгта жаңа қаржы рыноктары пайда болды. Оған Жапонияның жэне басқа Азия аймағындағы экономиканың қарқынды өсуі эсер етеді. Өйткені олар әлемдік саудада өз позициясын ныгайтып, батыс елдері сияқты несиелеуші бола бастады.
Осы жақында ғана дүниежүзілік шаруашылықтың елеусіз жерлері болған - Бахрейн, Еіанама, Багам, Кайман жэне нидерландтық Антиль аралығында қаржы орталықтары пайда болды. Олар офшорлық негізде жұмыс істеуде, басқаша айтқанда қаржы операцияларын ұлттық реттеу жүргізілмейді. Өйткені олардың жеңілдікті валюталық тэртіптері болгандықтан, оған трансұлттық банктер мен корпорациялар қызығушылық туғызуда.
Қазіргі әлемдік қарыз капитал рыногының орталық тізбегі 60-жылдары құрылған еуровалюталық рынок болды. Оның пайда болуы ұлттық үкіметтер бақылауындағы қаржы операциялардың ақырын дамуынан басталды және ол дүниежүзілік шаруашылық өсу қажеттіктеріне жауап бере алды.
Тез дамып келе жатқан еурорыноктың халықаралық несиелер сферасында біртұтас механизмі бар. Оның ішінде еуровалюта рыногының құрамдас бөліктері болатын еуронесие мен еурооблигациялар рыноктары ерекшеленеді. Еуронесие рыногы зор ауқымымен, көп жақтылыгымен, уақыттық жэне көлемдік шектеулері жоқтығымен, жэне ең бастысы ұлттық несие рыноктарымен салыстырганда төмен пайыз мөлшерімен сипатталады. Бұл келісім- шарттардың ірі көлемдері мен шектеулі реттеудің жоқтығымен байланысты болып отыр.
Еурорынок - бұл ұлттық карыз капиталы рыногынан тыс рынок. "Еуро" деген сөз рынок Батыс Еуропа көлемімен шектеледі деген сөз емес, ол белгілі бір валютаның - доллар, марка, фунт, т.с.с. -шетел банктерінің есепшотында болғандыгы жэне оны олар несиеге беруге пайдаланатындығьш білдіреді. Еурорынокта несие операциялары, қарыз беруші мен алушыға да шетелдік болатын валютамен беріледі. Мысалға, Париждегі коммерциялық банк түрік бизнесменіне несиені неміс маркісімен береді. Еуровалюталық операциялар, ұлттық валюта есеп шоттарынан тысқары, ерекше банк есеп-шоттарында жүзеге асырылады. Олар мемлекеттік қаржы ұйымдарымен бақыланбайды. Осындай мемлекеттік бақылау жоқтыгы еврорыноктың дамуына ерекше эсер берді.
Еуровалюта рыногының операциялары Батыс Еуропанын ірі қаржы орталықтарында - Лондон, Париж, Цюрих және басқадай капсшарда жинақталган. Валютаның ірі партиялары
*
АҚТТТ лен Батыс Еуроладан келеді. Осы аймақтар жэне Канада, Жапония, Швеция еуровалютаның ірі қарыз алушыларына жатады.
Еуровалюта рыногының қалыптасуы жоғары каркынмен дамығандығын атап кету қажет. Егер 1979 жылы операциялардың жалпы көлемі 1 трлн. долларға тең болса, 1988 жылы ол 5 трлн. доллардан асып түсті.
Халықаралық қарыз капиталының рыногы қарқынды дамып келе жатқан рынок болып табылады. Бұл қазіргі жағдайларда сыртқы қаржыландыру көздерінің маңызы артуын көрсетеді. Компанияның үлғаюы халықаралық банк беретін ақша қаражатынсыз мүмкін емес. Тек 1998 жылдан 1993 жыл аралыгында оның көлемі екі есе өсті.
Қарыз алу қүрылымындағы үлес салмағының басым бөлігі облигациялық, синдикаттық (евронесие) мен евровексельдер үлесіне тиеді. Несиенің бұл түрлері тәуекелділікті қарыз берушілер арасында бөліп, қарыз алушыларға қатысты позицияларын күшейтуге мүмкіндік береді.
Қарыз капиталының негізгі көзі ретінде, жеке меншік капиталының мөлшері елеулі болганымен, көбінесе мемлекеттік қаржылар пайдаланылады. Евронесие рыногындағы негізгі қарыз алушыларға Т¥Қ, үкіметтер, халықаралық қаржы үйымдары жатады. Қарыз берушілер болып элем қаржы үйымдары, мемлекеттер, жекелеген мемлекеттік органдар, валюта-несие ұйымдары (ХВҚ, ЭРКҚБжәне т.б.) эрекет етеді.
Қаржыландыруды облигациялар сату арқылы қарыз алып жүзеге асыруға болады. Еуровалютадағы қарыздар өндірістік өнеркэсіптерге ауқымды жобаларды қаржыландыру, мемлекеттің төлем балансының дефицитін жабу үшін қалқымалы пайыз мөлшерімен беріледі. Еуровалютаның төрт қарыз түрі бар:
пайыз мөлшері бекітілген қарыз, ол екі жылга дейінгі мерзімге беріледі;
қалқымалы пайыз мелшері бар қарыз, ол бес жыл мерзіміне дейін беріліп, пайыз мөлшері түрақты түрде қайта қарастырылады;
резервтік несие;
синдикаттық несие, ұзақ мерзімге жэне банк синдикатымен жинаған ірі қарыз болып табылады.
Жогарыда көрсетілгеннен басқа, басқа мемлекет үкіметтері мен компанияларга бір жылга дейін берілетін қысқа мерзімді несиелер бар. Қысқа мерзімді капиталдар қозғалысы, ең алдымен, елдің агымдагы төлемдер жагдайы (баланс дефициті) немесе пайыз мөлшеріндегі айырмашылық нэтижесіндегі капиталдың пайдалы колдануды іздестіруіне байланысты болады.
Бірақ қысқа мерзімді несиелердің басым бөлігі банкаралық несиелер болып табылады. Қысқа мерзімді несиелердің жаңа түрі- жогары өтімділігі бар, бағалы қағаздар рыногында алынып-сатылатын жэне жоғары сұранысқа ие болатын еуровалюта сертификаты болды.
Орта мерзімдегі еуронесие рыногында корпорациялардың 3 айдан 6 айға дейінгі мерзімге өзгермелі пайыз мөлшерімен шығарылып, бағалы қағаз болатын еуроноталар кең тарады.
Қазіргі уақытта, еурорынокта несиелердің негізгі түрі - уақытша банк операциялары мен қатерді азайту үшін қүрылған, халықаралық банк синдикаттарының бір жылдан он жылға дейін мерзімге берілетін несиелері болып табылады.
ОЭСР елдер қарызға алынған ресурстардың 80%-нен астам үлесіне ие болған. Ал ірі қарыз алушыларға АҚШ, Жапония мен Германия кіреді. Бүл рынокты дамушы елдер кең пайдалануда. Бірқатар жаңа индустриалды елдер қаржы рыноктарының интер- үлттандыруының белсенді мүшелері болып отыр, олар қарыз алушы ретінде гана емес, капитал экспортерлері ретінде де көрінуде. Бұл ең алдымен Оңтүстік Корея, Бразилия, Аргентина, Гонконг, Тайланд, Индонезия, Қытай сияқты елдерге қатысты болып отыр.
Қазіргі жагдайда, әлемдік қаржы рыногында дамушы елдердің жағдайы қиындады. Өйткені ресурстарды тартуда, жоғары білімді және мәдениетті халқы бар, жоғары маманды жүмысшы күші бар, дамыған ғылыми-индустриалды потенциалы бар өтпелі экономикадағы елдер белсенді бәсекелес болып отыр. Осы елдердің көптеген салалары мен кэсіпорындары
*
жаңартуды қажет етіп отыр, ал экспорттары негізінен шикізат пен материалдар болуда. Халыкаралық несие рыногының жалпы даму тенденциясы бұрынғы социалистік елдердің халықаралық қаржы ұйымдарына қарызының тез өсуі болып отыр.
Шетелден капиталды тартуда қарыз алу ең жеңіл түрі болып табылады, өйткені оның басты талабы - несиені уақтылы қайтару. Осы жол арқылы ел қазіргі тұтынуын жогарылатып, ағымдағы қаржы мәселелерін шешуге мүмкіндік алады. Бірақ одан кейін елдерге негізгі сома мен пайыздарын төлеуі қажет, ал ол болашақта ел тұтынуын қысқарту қажет екендігін көрсетеді. Осы тұрғыдан қарастырғанда, тікелей шетел инвестицияларының артықшылығы бар.
Қорытынды
Қарыз капиталының халықаралык қозғалысы мемлекетаралық несиелер мен банк депозиттерімен байланысты. Осы рынок біртұтас рынок ретінде қызмет етпейді. Ол әлемдік қаржы институттарын гана өмес, сыртқы экономикалық операцияларды жүзеге асырушы компаниялар пайдаланатын ұлттык несие рыноктарын да камтиды.
Қазіргі жағдайда, элемдік қаржы рыногында дамушы елдердің жағдайы қиындады. Өйткені ресурстарды тартуда, жоғары білімді және мәдениетті халқы бар, жоғары маманды жұмысшы күші бар, дамыған ғылыми-индустриалды потенциалы бар өтпелі экономикадағы елдер белсенді бэсекелес болып отыр. Осы елдердің көптеген салалары мен кәсіпорындары жаңартуды қажет етіп отыр, ал экспорттары негізінен шикізат пен материалдар болуда. Халықаралық несие рыногының жалпы даму тенденциясы бұрынғы социалистік елдердің халықаралық қаржы ұйымдарына қарызының тез өсуі болып отыр.
Лекцияға әдістемелік нұскаулар
Дәрісте берілген материалдарды қарастыруда сауданы реттейтін негізгі құралдарды, тарифті жэне тарифті емес әдістерді, тірлі квоталар мен жеңілдіктерді қарастырған жөн. Тақырыппен жұмыс жасау барысында негізгі түсініктерге назар аударған жөн.
Әдебиеттер
Д.М. Мадиярова. Внешняя торговля РК в мировом хозяйстве,- Алматы.Классика, 2003
Стровский Л.Е. Внешнеэкономическая деятельность предпрития. Учебник.-М:ЮНИТИ, 2001
Мадиярова Д.М. Мировые торговын рынки.-Алматы, 2005.
Айтбаев Қ. ҚР-ң кеден саясатының қалыптасуы.-Алматы: Философия жэне саясаттану институты, 2003.
Теориялық білім бақылауыиың сұрақтар мен тапсырмалар нұсқаулары Репродуктивті деңгей
Портфелдік инвестициялаудың себептері мен түрлері.
Салым салудың қандай түрлері бар?
Тікелей инвестиция дегеніміз не?
Репродуктивті-практикалық деңген
Қарыз алу құрылымындағы үлес салмағының басым бөлігі қандай құнды қағаздар үлесіне тиеді?
Қарыз капиталының халықаралық қозгалысы немен байланысты?
Жеке меншік капитал дегеніміз не?
Шыгармашылық деңгей
Сіздің ойыңызша, шетелден капиталды тартудың ең жеңіл түрі?
Жаңа индустриалды елдер қатарына қандай елдер кіреді?

Приложенные файлы

  • docx 532235
    Размер файла: 174 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий