Бел.яз. Зачёт Шпоры и ответы…

Генезіс бел мовы, яе развіццё Беларуская мова – гэта нацыянальная мова беларускага народа. Яна мае шматвяковую гісторыю. Мова прайшла догі шлях свайго развіцця – ад мовы беларускай народнасці да сучаснай мовы беларускай нацыі. У III тысячагоддзi да н.э. склалася славянская этнiчная супольнасць. Перыяд гэты працягваџся да сярэдзiны I тысячагоддзя н.э. Славяне карысталiся мовая, якую у навуцы прынята называць праславянскай або агульнаславянскай. – першы перыяд агульнаславянскi. У VI – VII ст. завяршылася рассяленне славян, џтварылiся 3гр славянскiх плямён (усходнiя, заходнiя, паџднёвыя славяне). У наступныя стагоддзi на iх аснове склалiся асобныя славянскiя народнасцi.Беларуская народнасць сфармiравалась на аснове усходнеславянских плямёнаџ - крывiчаџ, дрыгавiчаџ i радзiмiчаџ. На працягу Х – ХIII ст карысталiсь адной письмовай (лiтаратурнай) мовай, помнiкам зґяџляецца «Слова пра паход
·гараџ». Гэта першапачатковы этап у гiсторыi бел-ай лит-ай мовы. Наступны этап Х
·
·
· – ХV
·
· ст. ён супадае з утварэннем i далейшым развiццём бел-ай народнасцi як вядучай супольнасцi џ складзе ВКЛ. Мову гэтага перыяда прынята называць – старабеларускай. Гэтая мова мела статус афiцыйнай дзяржанай мовы  ВКЛ, таму жывалася ва сiх сферах грамадскага жыцця. На беларускай мове першыню  гiсторыi сходнiх славян на пачатку XVI стагоддзя з’явiлiся друкаваныя кнiгi. Пераклад i выданне на Беларусi рэлiгiйнай лiтаратуры звязаны з дзейнасцю такiх выдатных пiсьменнiка-асветнiка, як Францыск Скарына, Сымон Будны, Васiль Цяпiнскi, Пётр Мсціславец, Мялецiй Сматрыцкi, кнiгi якiх увасобiлi дэмакратызацыю царконаславяншчыны  напрамку больш зразумелага для чытача пiсьма. Утварэнне Федыратынай дзяржавы – Рэчы Паспалiтай у вынiку аб’яднання Вялiкага княства Лiтоскага з Польшчай (Люблiнскай унiяй 1569 г.) мела вынiкам значнае змацненне польскага палiтычнага i культурнага плыву. З канца XVI стагоддзя на Беларусi распасюджваецца лацiнская мова – афiцыйная мова Польскай дзяржавы. Яна пачынае выкарыстовацца  судовай практыцы, навуковым ужытку, становiцца прадметам школьнага вывучэння. У канцы XVIII стагоддзя беларускi народ апынуся  новых гiстарычных абставiнах. Некалi Вялiкая Рэч Паспалiтая пасля трох падзела памiж Астрыяй, Прусiяй i Расiяй у 1795 годзе перастала iснаваць. Беларускiя землi вайшлi  склад Расiйскай iмперыi. Але  складзе Расii Беларусь канчаткова страцiла дзяржанасць i нават сваю этнiчную назву, ператварышыся  “Северо-западный край” iмперыi. Царскi рад iгнаруе не толькi дзяржаную самастойнасць, але i этнiчную, моную, культурна-рэлiгiйную адметнасць беларускага народа. Загадам Мiкалая I у 1840 годзе на Беларусi  якасцi афiцыйнай уводзiцца руская мова. Беларуская мова  гэты i пазнейшыя часы  афiцыйны жытак, пiсьменнасць, школы не дапускалася. Канец ХV
·
· i џсё ХV
·
·
· ст. бел-ая мова знаходзiлась џ заняпадзе. Гэта зключны перыяд у гiсторыi старажытнай бел-ай лiтар-ай мовы. Ён прывёџ да таго, што традыцыi былi па сутнасцi страчаны. Перыяд новая бел-ай лiт-ай мовы прыпадае на Х
·Х – ХХ ст. На пачатку ХХст. Падзеяй, што рашуча змянiла џмовы культурнага развицця народаџ царскай Расii, была рэвалюцыя 1905-1907гг. Была знята забарона карыстацца бел-ай мовай. Гэта быџ саамы плены перыяд у развiццi новай бел-ай лiтар-ай мовы за џвесь час яе адраджэння. Новы этап у гiсторыi бел-ай лит-ай мовы звязаны з будаџнiцтвам на пачатку 20-х гг. бел-ай дзяржавы. Беларуская мова набыла статус дзяржанай. 2. Беларуская мова срод іншых моу Усе мовы свету, колькасць  межах ад 3000 да 6000, лучацца  генетычна роднасныя сем'і. Найбольш вялікай індаерапейская. Усе моныя сем'і распадаюцца на групы. На ерапейскім кантыненце самую вялікую па колькасці і тэрыторыі распасюджвання групу складаюць славянскія мовы. Упершыню пісьмовыя звесткі пра славян сустракаюцца  старажытнарымскіх вучоных пісьменніка - Герадота, Плінія, Тацыта, Пталамея і інш. яшчэ да нашай эры (звыш 2000 гадо таму). Да 9 ст. нашай эры гэтае адзінства распалася на тры падгрупы: усходняя, заходняя і паднёвая Але яшчэ і  11 ст. моныя адрозненні паміж усімі славянскімі плямёнамі не выходзілі за межы міждыялектных адрознення, што існуюць унутры любой сучаснай славянскай мовы.  На сённяшні час усходнеславянскія мовы распадаюцца на  беларускую, рускую і краінскую;  заходнеславянскія - на польскую, сербалужыцкую , славацкую, чэшскую  паднёваславянскія - на балгарскую, македонскую, сербскахарвацкую, славенскую  Да мёртвых славянскіх мо, якія цяпер не выкарыстоваюцца, адносяцца стараславянская і палабская. Па колькасці асоб, якія карыстаюцца славянскімі мовамі на пачатак 80-х гадо 20 ст., славяне размярковаюцца  наступнай паслядонасці: рускія (159 млн.), украінцы (42,5 млн.), палякі (39 млн.), беларусы (9,3 млн.). Славяне кожнай монай падгрупы могуць зносіцца паміж сабой на сваіх мовах і разумець адзін аднаго, што сведчыць пра бліжэйшае падабенства іх мо. Калі да пачатку 20 ст. толькі адна славянская нацыя, рускія, якія дамінавалі  складзе Расіі, мела дзяржанасць, то зараз кожная з іх утварае сваю дзяржаву, a іх мовы маюць пісьменнасць, з'яляюцца літаратурнымі і прызнаныя адзінымі дзяржанымі на сваіх тэрыторыях, за выключэннем Беларусі, дзе дзяржанай мовай паводле Канстытуцыі 1996 года абвешчана поруч з беларускай і руская.  3. Рэформы правапісу беларускай мовы У 1918 г. была выдадзена “Беларуская граматыка для школ” Браніслава Тарашкевіча, у якой фактычна першыню былі сфармуляваны правілы беларускага правапісу. Яны і забяспечвалі адзінства новай беларускай літаратурнай мовы. Браніславу Тарашкевічу далося спалучыць фанетычны і марфалагічны прынцыпы напісання. Аднак у ёй заставалася даволі шмат спрэчных і нявырашаных пытання, якія датычыліся правапісу перш за сё сло іншамонага паходжання. Моная практыка выявіла гэтыя недахопы, і  сярэдзіне 1920-х гг. пастала пытанне аб рэформе беларускага правапісу. У 1926 г. адбылася акадэмічная канферэнцыя па праблемах беларускага правапісу. У яе рабоце зялі дзел вядомыя мовазнацы, пісьменнікі, настанікі беларускай мовы, замежныя лінгвісты. Пасля канферэнцыі была створана правапісная камісія, у склад якой увайшлі найбольш вядомыя і атарытэтныя лінгвісты таго часу, беларускія пісьменнікі. Многія палажэнні выпрацоваліся  выніку працяглых дыскусій і спрэчак. У 1930 годзе бы апублікаваны праект новага беларускага правапісу. Пасля яго абмеркавання і дапрацокі  1933 годзе была прынята Пастанова Савета Народных Камісара “Аб зменах і спрашчэннях беларускага правапісу”. 1959 г. былі выдадзены “Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”, падрыхтаваныя калектывам навуковых супрацоніка Інстытута мовазнаства імя Якуба Коласа Акадэміі навук БССР У канцы ХХ ст. зно абвастрылася праблема беларускага правапісу. Пастановай Савета Міністра Рэспублікі Беларусь ад 17 жніня 1993г. была створана Дзяржаная камісія па дакладненні правапісу беларускай літаратурнай мовы. Камісія падрыхтавала і  верасні 1994 г. апублікавала “Высновы па дакладненні правапісу беларускай літаратурнай мовы”.  4. Беларуская мова на сучасным этапе. Аспекты дзяржаџнага бiлiнгвiзму Сучасная моная сітуацыя на Беларусі У канцы 80-х – пачатку 90-х гг. XX ст. Рэспубліка Беларусь становіцца незалежнай, суверэннай дзяржавай. Была створана пэная заканадачая база, якая юрыдычна замацавала курс на адраджэнне нацыянальнай мовы. Мова зно стала выкарыстовацца пераважна  сферах мастацкай літаратуры, публіцыстыкі, гуманітарнай навукі, адукацыі. Білінгвізм, ці двухмое, – валоданне і папераменнае карыстанне дзвюма мовамі. На тэрыторыі Беларусі двухмое існавала дано. Ужо  перыяд ВКЛ існавала беларуска-царконаславянскае пісьмовае і вуснае двухмое. З пашырэннем на тэрыторыі Беларусі польскай мовы пачало складвацца беларуска-польскае двухмое. Пазней, калі пасля трох падзела Рэчы Паспалітай беларускія землі адышлі да Расіі і функцыі афіцыйнай мовы  значнай ступені стала выконваць руская мова, шырока развіваецца беларуска-рускае двухмое. У раёнах сумеснага пражывання беларуса з іншымі народамі фарміравалася беларуска-літоскае, беларуска-краінскае, беларуска-латышскае двухмое. У перыяд уваходжання беларускіх зямель у склад Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі, а таксама  апошні час характар і развіццё двухмоя і  цэлым моная сітуацыя на Беларусі  значнай ступені залежалі ад дзяржанай палітыкі (паланізацыя, русіфікацыя і інш.). ка-рускае двухмое. Білінгвізм – з'ява складаная, таму даследуецца  трох аспектах: псіхалагічным, педагагічным, сацыялінгвістычным. Псіхалагічны аспект двухмоя звязаны з асаблівасцямі псіхалагічнага складу індывіда, з яго разумовымі здольнасцямі, эмацыйнай прыстасаванасцю, з праблемамі пераключэння з аднаго монага кода на другі. Увогуле з пазіцый псіхалінгвістыкі білінгвізм – гэта здольнасць ужываць у камунікацыі дзве моныя сістэмы. 

5.Лексікаграфія. Характарыстыка лексікаграфічных крыніц.

Лексікаграфія- раздзел мовазнаства, які займаецца тэорыяй і практыкай складання слоніка.Л і н г в і ст ы ч н ы я слонікі апісваюць значэнні сло, іх ужыванне, напісанне, вымаленне, утварэнне, паходжанне. Тут усе словы падаюцца  алфавітным парадку, пры іх ёсць граматычныя і стылістычныя паметы. Лінгвістычныя слонікі бываюць аднамоныя, двухмоныя і шматмоныя. Двухмоныя і шматмоныя лічацца перакладнымі слонікамі, бо  іх словы адной мовы тлумачацца, перакладваюцца словамі іншай мовы ці іншых мо. Цяпер для перакладу выкарыстоваюцца акадэмічныя “Руска-беларускі слонікУ аднамоных слоніках падаюцца або растлумачваюцца словы адной мовы словамі той самай мовы. Сярод аднамоных слоніка вылучаюцца тлумачальныя, дыялектныя, гістарычныя і інш. У тлумачальных слоніках раскрываюцца значэнні сло шляхам кароткага апісання або з дапамогай сіноніма.Як разнавіднасць тлумачальных слоніка дыялектныя слонікі змяшчаюць і растлумачваюць дыялектную лексіку, запісаную  пэнай гаворцы, у якой-небудзь мясцовасці Беларусі ці яе паграніччы. Гістарычныя слонікі тлумачаць лексіку мінулых эпох, напрыклад. Этымалагічныя слонікі вызначаюць паходжанне сло, іх пачатковае значэнне і наступныя змены У арфаграфічных і арфаэпічных слоніках даецца правільнае напісанне і вымаленне.Марфемныя слонікі дапамагаюць правільна дзяліць словы на часткі (марфемы) У слоніках сіноніма сабраны сінонімы і блізказначныя словы  сінанімічныя рады, якія размяшчаюцца  алфавітным парадку паводле пачатковых літар дамінанта (Слонікі пароніма і амоніма дапамагаюць правільна жываць і не блытаць словы з блізкім або аднолькавым гучаннем і розным значэннем як беларускай, так і рускай.

6.Асаблівасці беларускай фанетычнай сістэмы ва мовах білінгвізму.

Праблема монага жыцця  нашай рэспубліцы сёння адносіцца да адной з найбольш актуальных і складаных. Разам з тым гэта праблема існуе не толькі  нашай краіне, але і  гісторыі суіснавання іншых народа, іх культур і мо у шматнацыянальных краінах наогул.Беларусь, яна таксама яляе сабой шматнацыянальную дзяржаву з шырока распасюджаным двухмоем (білінгвізмам).двухмое - гэта практыка папераменнага карыстання дзвюма мовамі.Білінгвізм- гэта двухмое, г. зн. суіснаванне  чалавека ці ва сяго народа дзвюх мо, звычайна першай - роднай, і другой – набытай.”. Калі веданне дзвюх мо уласціва асобным членам соцыуму, то гэта індывідуальны білінгвізм, калі двухмонымі зяляюцца цэлыя групы, калектывы, то гаворка ідзе пра калектыны білінгвізм, калі ж двухмое пашырана сярод усіх прадстаніко нацыі, то гэта нацыянальны білінгвізм.Калі дзве мовы жываюцца ізалявана адна ад другой (напрыклад, на працы - адна мова, дома - другая), то гаворка ідзе пра чысты білінгвізм, калі ж дзве мовы жываюцца перамешку (залежыць ад камунікатынай сітуацыі), то гэта змешаны білінгвізм.Сёння і беларуская, і руская мовы выкарыстоваюцца  большасці важнейшых сфер, аднак у колькасных адносінах пераважае сё ж руская.
7. Асаблівасці беларускай фанетычнай сістэмы Пранікненне спецыфічных фанетычных рыса з адной мовы  другую вядзе да фанетычнай інтэрферэнцыі (напрыклад, у рускім маленні білінгва сустракаюцца такія беларускамоныя фанетычныя рысы, як цвёрдае р, ч на месцы рускіх мягкіх р’ і ч’, фрыкатынае
· на месцы выбухнога г, мяккія дз’ і ц’ на месцы д’ і т’, афрыката дж, пераход зычных в, л у , прыстаныя зычныя в, г, прыстаныя галосныя а, і, ярка выражанае аканне і г.д.). Гэтыя асаблівасці вельмі стойлівыя і могуць заставацца  беларуска-рускага білінгва на сё жыццё.




8. Паняцце графікі і гісторыя яе станалення. Беларускі алфавіт. Графіка – раздзел беларускага мовазнаства у якім вывучаюцца: 1) Сістэма суадносін паміж літарамі і гукамі; 2) Сукупнасць усіх сродка для абазначэння вуснай мовы на пісьме.; 3) Напісанне літар і іншых графічных знака. Асновай беларускай графікі з’яляюцца літары. Акрамя таго, да сродка беларускай графікі адносяцца знакі прыпынку, апостраф, злучок, розныя прыёмы скарачэння сло, пропускі паміж словамі, абзац, знак націску, лічбы, усе матэматычныя адзнакі і інш. Задача графікі станалення судносін паміж літарамі і гукамі сучаснай беларускай мовы. Графіка падзяляецца а пісьмовую і друкарскую. Беларуская графіка заснаввана на дзвух прынцыпах: гукавым, або пазіцыйным і складовым. Гукавы прынцып – заключаецца  тым, што літара як графічны знак можа: 1) абазначаць два гукі, 2) выконваць, акрамя аснонай функцыі абазначаць гук, дадатковую функцыю. Беларуская графіка непасрэдна звязана з фанетыкай, таму што яна будуецца  адпаведнасці з гукавой сістэмай сучаснай беларускай моваы. Гісторыя развіцця графікі цесна звязана з развіццём пісьма. Сродкам зносін паміж людзмі, аддалёнымі прасторай і часам, з’явілася пісьмо. Пісьмо – гэта форма фіксацыі вуснай мовы. · Піктаграфія (малюнкавае пісьмо) – старажытны від пісьма. ·Ідэаграфічнае пісьмо – перадача не выказвання, а паняцця (орган – хадзіць, вуха – чуць; кожны іерогліф азначае цэлае слова) Прыклады ідэаграфічнага пісьма: кітайскае пісьмо. · Складовае, сілабічнае пісьмо - азначае не слова і паняцце, а фанетычны склад. Прыклад: сучаснае індыйскае пісьмо, японскае, карэйскае. Фанаграфічнае, або літарна-гукавое – кажная літара абазначае гук. У фанаграфічным пісьме адрозніваюцца тры асноныя бакі: графіка, арфаграфія і алфавіт. Беларускае пісьмо фанаграфічнае, або літарна гукавое. Яно ключае сістэму графічных сродка, беларускі алфавіт і агульнапрынятую сістэму правіл напісання сло і іх форм. Алфавіт – сукупнасць літар, размешчаных у агульнапрынятым парадку. Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар. Кожная літара выступае  чатырох сваіх варыянтах: вялікая, малая, друкаваная, рукапісная. Назва кожнай літары – гэта склад зычнага гука, абазначаннага літарай, і галоснага э або а : А а а Б б бэ В в вэ Г г гэ Д д дэ Е е е Ё ё ё Ж ж жэ З з зэ І і і Й й і нескладовае К к ка Л л эл М м эм Н н эн О о о П п пэ Р р эр С с эс Т т тэ У у у ѕ  у нескладовае Ф ф эф Х х ха Ц ц цэ Ч ч чэ Ш ш ша Ы ы ы Ь ь мяккі знак Э э э Ю ю ю Я я я Адметнай рысай беларускага алфавіта, у парананні з рускім алфавітам, з’яляецца наянасць літары  і літары і . У ім няма рітар щ і ъ  9. Асаблівасці вымаулення зычных і галосных Улучае 6 галосных і 39 зычных гука. Часам да іх далічваюцца 9 падожаных адмен зычных гука, якія могуць выконваць фаналагічную функцыю. Некаторыя атары залічваюць у асноны гукавы склад толькі 32 зычныя гукі, а 7 зычных азначаюць як рэдкія. Галосныя: [а], [о], [у], [ы], [е][1], [і]. Зычныя: [б], [б’], [в], [в’], [г][2], [г’][2], [гґ][3], [гґ’][3], [з], [з’], [д], [дз], [дз’], [ж], [дж], [й], [к], [к’], [л], [л’], [м], [м’], [н], [н’], [п], [п’], [р], [с], [с’], [т], [], [ф], [ф’], [х], [х’], [ц], [ц’], [ч], [ш]. Падожаныя адмены зычных: [ж
·] [з
·’
·] [д
·з
·’
·] [л
·’
·] [н
·’
·] [с
·’
·] [ц
·’
·] [ч
·] [ш
·] У цэлым, галосныя гукі беларускай мовы падобныя да аналагічных гука іншых усходнеславянскіх мова. Але, напрыклад, адсутнічаюць аналагі рускіх [ъ] і [ь]. У складзе зычных гука: існуюць спецыфічныя [дз’], [дж], [], [ц’]; няма мяккіх падожаных [ж
·’
·] і [ш
·’
·]; засёды цвёрдыя [ч] і [р]; гукі [г] засёды фрыкатыныя, выбухныя гукі [г] практычна не існуюць, апроч некалькіх гістарычна іншаземных слова; шырока жываюцца падожаныя зычныя на месцы гістарычнага спалучэння "мяккая зычная+j". 10. Асаблівасці вымаулення гукавых спалучэнняу "Аканне" і "яканне" Вымаленне [о], [а], [э] як [а] (графічна "а", "я") у ненаціскных складах. "Дзеканне" і "цеканне" Пераход гука [д] і [т] у, адпаведна, гукі [дз’] і [ц’] пры памякчэнні. Прыстаныя і станыя гукі Наянасць прыстаных і станых галосных перад збегам зычных і зычных перад націскнымі галоснымі. Таксама, наянасць устанога гуку [й] у некаторых[8] іншамоных словах. Пераход галосных у зычныя Пераход гуку [у]  гук [] пасля галосных[9]. Чаргаванне складо З'яленне, у выніку фанетычных працэса, чаргавання складо "ро", "ло", "ле" са складамі, адпаведна, "ры" "лы" "лі".

11. Лексiка беларускай мовы паводле паходжання. Прыметы запазычаных слоџ. Лексiка бел мовы паводле паходжання дзелiцца на: Спрадвечна беларускiя словы – словы, якiя засталiся џ спадчыну з больш старажытнай мовы – крынiцы або џзнiклi џ бел мове на базе уласных i запазычаных лексiчных сродкаџ: сасна, трава, галава - агульнаславянскiя – перайшлi џ спадчыну да џсходнiх, заходнiх i паџднёвых славянскiх плямён ад старажытных славян 6-7ст: бор, лес, дуб, лiпа. - усходнеславянскiя словы џзнiклi џ 6-14 ст. i зґяџляюцца агульнымi для беларусаџ, рускiх i џкраiнцаџ: галка, пляменнiк, кошка, снягiр. - уласна беларускiя словы пачалi џзнiкаць з 13 – 14 ст у перыяд самастойнага iснавання бел мовы: адвячорак, адкуль, амаль, жыхар, спадчына. Запазычаныя словы – словы, якiя трапiлi џ бел мову з iншых моџ у вынiку эканамiчных, навуковых, культурных сувязей: бульба, цыбуля, школа, лiфт - славянскiя запазычаннi – з польскай i праз польскую з нямецкай, з рускай, з украiнскай i праз украiнскую з цюрскай. - неславянскiя запазычаннi – з лiтоџскай, з грэчаскай, нямецкай, англiйскай, галандскай, iтальянскай, фiнскай, японскай. Асноџныя прыметы запазычання: 1. наяџнасць у слове ф: фарба, шафа. 2. пачатковае э, о i непрыставачнае а: эра, ода. 3. спалучэннi ге, не, хе у коранi: агент, схема. 4. спалучэннi бю, вю, кю, мю, ню, фю џ коранi: бюро, рэвю, кювет. 5. спалучэннi двух галосных у коранi: аул, iдэал. 6. цвёрдасць зычных д i т у спалучэннях дэ, ды, тэ, ты: дэтэктыџ, дэвiдэнт, дыван. 7. прыстаџкi – а, акты -, архi -, контр -, рэ -, дэ-, дыс -, амфi -: амаральны, рэфармацыя, контрмера. суфiксы –iзм (-ызм), -iст (-ыст), -iр (-ыр) i iнш: арганiзм. 12. Лексiка беларускай мовы паводле сферы џжывання У адносінах выкарыстання словы беларускай мовы не з’яляюцца аднолькавымі: адны з іх ужываюцца сімі носьбітамі мовы незалежна ад іх пражывання, прафесіі, узросту, роду занятка, адукацыйнага і культурнага зроню; другія – актына жываюцца толькі на пэнай тэрыторыі, прадстанікамі асобных прафесійных ці сацыяльных груп насельніцтва, г.зн. з’яляюцца тэрытарыяльна, прафесійна ці сацыяльна абмежаванымі. З гэтага вынікае, што лексіка сучаснай беларускай мовы  залежнасці ад сферы выкарыстання падзяляецца на дзве вялікія групы: агульнажывальную і абмежаванага жывання. Агульнажывальная (агульнанародная) лексіка з’яляецца асновай слонікавага складу беларускай мовы. Сюды адносяцца такія словы, якія вядомы сім носьбітам і шырока выкарыстоваюцца імі без усякіх абмежавання. Гэта словы розных часцін мовы і розных стылістычных разрада (дзень, каліна, затра, хадзіць, гаварыць, весела, мы, свой, два і многія іншыя). Лексіка абмежаванага жывання падзяляецца на дыялектную, жаргонную і спецыяльную. Дыялектную лексіку складаюць словы, ужыванне якіх абмежавана пэнай тэрыторыяй, гэта словы мясцовых гаворак (дыялектызмы). На тэрыторыі Беларусі выдзяляюць наступныя дыя- лекты: паночна-сходні, паднёва-заходні (асноныя), сярэднебеларускі (цэнтральныя гаворкі) і заходнепалескі (брэсцка-пінскі). Дыялектызмы, вядомы толькі тым, хто жыве на той тэрыторыі, дзе гэтыя словы бытуюць. Напр., савяк (замест літ. падбярозавік), вятрокі (замест літ. басаножкі), казлы (люцікі), пасоля (фасоля), ля, паля (паглядзі, глянь), гуліца (вуліца), тамака (там), настольніца (настольнік), барыла (бочка) і інш. Сярод дыялектызма вылучаюць паранальна невялікую групу абласных сло, г.зн. такіх, якія жываюцца на больш-менш значнай тэрыторыі Беларусі, выкарыстоваюцца  мастацкіх тэкстах многіх атара, але яшчэ не сталі літаратурнымі  поным сэнсе гэтага слова. Жаргонная лексіка (фр. jargon – умоная гаворка) – гэта гутарковая мова пэнай групы людзей, аб’яднаных агульнасцю інтарэса, звычак, занятка, сацыяльнага становішча і г.д. Жаргонная лексіка (адвольна выбраныя моныя элементы) фарміруецца на базе сло літаратурнай мовы шляхам іх пераасэнсавання, метафарызацыі. Так, у мове моладзі, вучня, студэнта можна пачуць такія жаргонныя словы, як продкі, шнуркі (бацькі), ажур (парадак), гнаць (гаварыць няпраду), базар (размова), бомбы, шпоры (шпаргалкі); прыклады армейскіх жаргона: салага (увогуле малады салдат), дух, чарпак (ці чайнік), слон, дзед (радавы салдат у залежнасці ад часу знаходжання на тэрміновай службе), старлей (старшы лейтэнант), кусок (прапаршчык), У часы ВАВ склася франтавы жаргон: самавары (мінамёты), сабантуй (артабстрэл) і інш. Спецыяльнай лексікай карыстаюцца прадстанікі пэнай галіны навукі, прафесіі ці роду занятка. Аснонымі разрадамі спецыяльнай лексікі з’яляюцца тэрміны, наменклатурныя назвы і прафесіяналізмы. 13. Лексікаграфія  Лексікаграфія раздзел мовазнаства, у якім вывучаецца тэорыя і практыка складання слоніка. Задачамі лексікаграфіі з'яляюцца вызначэнне тыпа слоніка і будовы слонікавых артыкула, распрацока памет і прыёма тлумачэння значэння слова, размежаванне  слоніках амоніма.  Слонікі беларускай мовы.У слоніках беларускай мовы сістэматызуецца і апісваецца беларуская лексіка. Вылучаюцца дзве групы беларускіх слоніка  энцыклапедычныя і лінгвістычныя.  Энцыклапедычныя слонікі падаюць кароткія звесткі па сіх ці асобных галінах навукі і тэхнікі, літаратуры, мастацтва і інш. Яны тлумачаць не словы, а самі паняцці, прадметы, з'явы, падзеі, расказваюць аб гістарычных асобах, выдатных дзеячах навукі, культуры. Загаловак слонікавага артыкула  такіх даведніках гэта назонік ці словазлучэнне з назонікам. Энцыклапедычныя слонікі бываюць агульныя (універсальныя) і галіновыя. Да універсальных належыць «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя», у якой расказваецца пра чалавецтва і сусвет, пра мінулае і сучаснае Беларусі, апісваюцца яе гарады і вёскі, рэкі і азёры, раслінны і жывёльны свет.  14. Прынцыпы беларускага правапісу Арфаграфія (грэч orthographia, ад orthos - правільны і grapho - пішу) - раздзел мовазнаства, у якім вывучаюцца правілы напісання сло; сістэма агульнапрынятых правіл перадачы вуснай мовы на пісьме. Фанетычны прынцып заключаецца  тым, што напісанне сло і іх частак адпавядае нарматынаму літаратурнаму вымаленню. Сутнасць фанетычнага прынцыпу – у формуле “пішы, як чуеш”, але пры гэтым важна памятаць, што “гучаць” і “чуцца” правільна арфаэпічна правільнае вуснае маленне.  Марфалагічны прынцып правапісу заключаецца  аднастайнай перадачы на пісьме марфалагічных частак слова (марфем) незалежна ад іх вымалення: гарады – гарадкі – гарадскі, воз – перавозка – возчык. Паводле гэтага прынцыпу на пісьме гукі  слабых пазіцыях перадаюцца тымі ж літарамі, што і  моцных.

15.

16.

17.
  18. Напісанне разам, асобна і праз злучок 1. Пішуцца разам: складанаскарочаныя словы і вытворныя ад іх: прадмаг, газпрам, журфак, прадмагаскі, газпрамавец і інш.; складаныя словы і вытворныя ад іх з пачатковымі іншамонымі часткамі авія-, агра-, астра-, адыя-, ата-, аэра-, бія-, варыя-, вела-, відэа-, гама-, геа-, грам-, заа-, кіна-, макра-, медыя-, мота-, неа-, палеа-, радыё-, сацыя-, спарт-, стэрэа-, танц-, тэле-, фота-, электра- і інш.: авіябілет, аграхімія, атаматакрос, адыявізуальны, аэрафотаздымка, біяабарона, варыяфільм, веласпорт, відэафільм, геапалітычны, гамагенны, грамзапіс, заапарк, кінастужка, макрадэфармацыя, медыятэкст, мотабол, неалітычны, палеаантраполаг, радыёхваля, спартбаза, стэрэакіно, танцклас, тэлебачанне і інш.; словы з пачатковай часткай по- (па-): понач, подзень, пагоддзе, палітра, пасвету, палыжкі, паста, пасотня, пачвэрткі, пачвэртка, пачвэрці, палімона, паяблыка, патары, патара, пасукно, папаліто, пааршына і інш. Калі скарочаная ці падобная да прыстакі частка слова далучаецца да ласнай назвы, яна пішацца праз злучок: па-Слуцка, па-Ратамкі; словы з прыстакамі і падобнымі да прыставак пачатковымі часткамі: а-, анты-, арта-, архі-, гіпер-, дыс-, дэз-, звыш-, інтэр-, інфра-, квазі-, контр-, мета-, між-, мілі-, пан-, паст-, пседа-, сін-, супер-, транс-, ультра-, экс-, экстра- і інш.: алагізм, антыгуманны, архіважны, гіперправоднасць, дыстрафія, дэзактывацыя, звышгукавы, інтэрнацыянальны, інтраспектыны, інфрачырвоны, квазізоркавы, контрагент (выключэнне: контр-адмірал), метатэза, міжраённы, міліметр, панславізм, пангерманскі, пастфактум, пастпазіцыя, пседанародны, сінгармонія, супермаркет, трансатлантычны, ультрамодны, экстэрытарыяльны, экстраардынарны і інш.; складаныя словы, першай часткай якіх з’яляюцца лічэбнікі: васьмітысячнік, двухбаковы, двухзначнасць, двухколка, двухмое, двухрогі, двухногі, двуххвостка, двухрадкое, трыццацідвухгадовы, двухтысячагоддзе, сямісотпяцідзесяцігоддзе, чатырохразовы, аднагодкі, адзінакроны, дванаццаціпавярховы, дзесяціпрацэнтны, а таксама двукоссе, двукроп’е. 2. Пішуцца праз злучок утварэнні, якія з’яляюцца: паторам слова для змацнення яго значэння: сіні-сіні, ледзь-ледзь, горача-горача, хто-хто, ён-ён, хадзілі-хадзілі, а таксама ціп-ціп-ціп, го-го, трэсь-трэсь; паторам слова  іншай лексіка-граматычнай форме: мама-мамуся, братка-брацейка, сама-саменька, як-ніяк, хто-ніхто, што-нішто, дзе-нідзе, калі-нікалі, каму-нікаму, сам-насам, крыж-накрыж, раз-пораз; спалучэннем блізкіх або супрацьлеглых па значэнні сло: шум-гам, паіць-карміць, бацька-маці, хлеб-соль, рукі-ногі, шыта-крыта, больш-менш, сям-там, сяк-так, сёй-той, сюды-туды, сёння-затра, год-два, тры-чатыры, жы-бы, бокам-скокам, а таксама пусці-павалюся, узвей-вецер, гуляй-вецер. 3. Пішуцца праз злучок складаныя словы, першай (або апошняй) часткай якіх з’яляецца: літара або літарная абрэвіятура любога алфавіта: К-мезон (ка-мезон), a-часціца (альфа-часціца), ЗВЧ-разрад, ДНК-залежны, Q-код (кю-код),
·-падобны (пі-падобны); лічба любога злічэння: 50-годдзе, 12-павярховы, 60-гадовы, 3-працэнтны, алімпіяда-97, мода-2008. 4. Пішуцца праз злучок літарныя скарачэнні складаных сло: с.-г. –– сельскагаспадарчы, с.-д. –– сацыял-дэмакратычны, ст.-сл. –– стараславянскі, і.-е. –– індаерапейскі. Злучок («вісячы дэфіс») ставіцца пасля першай часткі складанага слова (лічбы), калі другая частка апускаецца  сувязі з наянасцю такой часткі  наступным аднародным з ім складаным слове: газа- і водалічыльнік, сацыяльна- і культурназначны, фосфар- і серазмяшчальны, тэле- і радыёвяшчанне, адна-, двух- і трохвалентны, 5-, 10- і 12-павярховы. 19. Ужыванне вялікай літары З вялікай літары пішуцца імёны, прозвішчы, пседанімы, мянушкі, геаграфічныя і астранамічныя назвы, назвы кніг, газет, часопіса, прадпрыемства і інш.З вялікай літары пішуцца прыметнікі, утвораныя з дапамогай суфікса -ев- (-ёв-, -ё-), -ов- (-ав-, -а-), -ін- (-ын-) ад уласных імён людзей і клічак жывёл: Віктаравы рэчы.З вялікай літары пішуцца прыметнікі, утвораныя з дапамогай суфікса -аск-, -еск-, -інск-, калі яны ваходзяць у склад назва, роных па сэнсу назвам са словамі “імя”, “памяці”: Купалаская прэмія (прэмія імя Купалы).З вялікай літары пішацца кожнае слова  назвах вышэйшых дзяржаных устано: Кабінет Міністра; у назвах вышэйшых пасад: Старшыня Вярхонага Суда; у назвах некаторых сусветных арганізацый: Арганізацыя Аб’яднаных Нацый.З вялікай літары пішацца першае слова  назвах свят і знамянальных дат: Новы год; у назвах навуковых і навучальных устано: Міністэрства аховы здароя.

 20. Лексіка-граматычная характарыстыка назоніка.

Назонік характарызуецца як часціна мовы са значэннем прадметнасці, выражанай марфалагічнымі катэгорыямі роду, ліку, склонуКатэгарыяльнае значэнне прадметнасці не можа служыць адэкватным адпаведнікам канкрэтнай прадметнасці, што служыць асновай для выдзялення толькі аднаго класа назоніка Па сутнасці, значэнне прадметнасці яляецца лексічнай катэгорыяй, якая афармляецца пэнымі граматычнымі паказчыкамі, таму назонікі правамерна называюць лексіка-граматычным разрадам слоАгульныя і ласныя назонікі падзяляюцца на аснове таго, што першыя абагульняюць назвы аднародных прадмета у адзін клас, абазначаюць не асобныя прадметы , а мноства прадмета або тоесных цалкам,Назонік характарызуецца як часціна мовы са значэннем прадметнасці, выражанай марфалагічнымі катэгорыямі роду, ліку, склонуКатэгарыяльнае значэнне прадметнасці не можа служыць адэкватным адпаведнікам канкрэтнай прадметнасці, што служыць асновай для выдзялення толькі аднаго класа назоніка Па сутнасці, значэнне прадметнасці яляецца лексічнай катэгорыяй, якая афармляецца пэнымі граматычнымі паказчыкамі, таму назонікі правамерна называюць лексіка-граматычным разрадам слоАгульныя і ласныя назонікі падзяляюцца на аснове таго, што першыя абагульняюць назвы аднародных прадмета у адзін клас, абазначаюць не асобныя прадметы , а мноства прадмета або тоесных цалкамдругія ж абазначаюць асобныя прадметы і рэаліі з шэрагу аднатыпных, індывідуалізуюць іхтапанімічныя і астранамічныя назвынайменні прадпрыемства, арганізацый выдавецтва, назвы гатунка, выраба і іншУ адрозненне ад агульных назоніка уласныя жываюцца, як правіла, у адной форме ліку, часцей у адзіночным, не супрацьпасталяюцца па ім. У множным ліку могуць ужывацца ласныя імёны, якія адносяцца, напрыклад, да розных людзей Ва заемасувязях агульных і уласных імёна існуе адваротная залежнасць: агульныя імёны часцей выкарыстоваюцца  значэнні ласных але і больш ёмістыя рэаліі, калі нашымі органамі пачуцця фіксуецца толькі іх частка у той час як уласныя імёны жываюцца  значэнні агульных значна радзейпэным чынам матывуюць іх. Назонік часьціна мовы, абазначае ймя альбо назву прадмета, адказвае на пытаньні: хто? што? Адушалёныя назонікі абазначаюць жывыя істоты: людзей і жывёл. Адказваюць на пытаньне хто?: вандроца, музыка, мядзьведзь. Неадушалёныя назонікі абазначаюць расьліны і нежывыя аб’екты: рэчы, зьявы. Адказваюць на пытаньне што?: партфэль, гумка, навальніца. род лік адзіночны множны мужчынскi род (ён) жаночы род (яна) нiякi род (яно) пакой (гэты, мой, той) кватэра (гэта, мая, тая) мястэчка (гэта, маё, тое) пакоi (гэтыя, мае, тыя) кватэры (гэтыя, мае, тыя) мястэчкі (гэтыя, мае, тыя) Агульны род маюць назонікі, якія могуць належаць асобам рознага полу. Прыкладам: знаца, вандроца, матавіла, маруда, гарэза, Жэня ды іншыя.

21.

22.

23. Скланенне назоніка у множным ліку, роднага склона. У родным склоне з канчаткамі: -ош, -е, -а, -я ужываюцца: 1)большасць назоніка муж. і ніякага роду 2 скланення (луго,крае). 2)наз. ж.р. з чыстай асн.(рэча, дала) 3)большасць множналіковых наз.(фінанса, джунгля) Нулявы канчатак маюц: 1)большасць наз. ж.р. 1 склона з асновай на адзін зычны(бяроз, вуліц) 2)наз. ж.р. на ч,к,х (ног, рук, кніг) 3)наз ж.р. на б, л, в, м (асоб, мо) 4)множналіковых наз. з суффіксам -ін, -іц і са збегальн. Зычных у аснове, калі паміж імі паяляецца збеглы галосны (сутак) Варыянтныя канчаткі: -о, -е, -а, -я, або нулявы: 1) наз. м.р., назвы адз. Вымяр., некаторых парных прадмета і некаторых нацыянальнасцей (раз(разо), цыгагн (цыгана)) 2)назонікі ніякага і ж. Рода са збегам зычных у аснове (гнезд (гнезда)) Канчаткі -ей, -эй, -ай, маюць: 1)большасць наз. Ж.р. з чыстай асновай 3 склона (гусей, начэй) 2)некаторыя множналіковыя назонікі (дзвярэй, грошай) 24. Прыметнік Прыметнік. Прыметнік часьціна мовы, абазначае: прымету прадмета, якая не зьвязана з часам: краплісты дождж; адносіны да іншых прадмета: парцяныя шкарпэткі; прыналежнасьць да асобы, жывой істоты: Пётра дзядзька, даччына ласка. Прыметнікі дапасуюцца да назоніка па родзе, ліку, склоне: завулак (м.р. які?) пакручасты, цэгла (ж.р. якая?) рудая, печыва (н.р. якое?) смачнае, празь (мн.л. якія?) першыя рукі.
25. Спецыфіка тварэння ступеня паранання ..Кампараты (выйшая ступень паранання) утвар. Пры дапамозе суф. -ейш(-эйш), -ш (вялікі-большы). Часта блытаюць вышэйшую ступень параунання ад прыслоя і ад прыметніка. Асабліва  перакладах з рускай мовы, паколькі  рускай мове гэтыя формы падобныя. Агульн. Правілу тварэння форм вышэйшай ступені паранання падпарадков. Прым. малады, стары пры абазначэнні зросту. Ад кампаратыва неабходна адрозніваць прым. малодшы, старшы  тэрміналагічных спалучэннях тыпу: (старшы лейтынант), а таксама прым. малодшы і старшы  значэнні больш позні паводле час свайго з'ялення, якія не маюць значэння вышэйшай ступені паранання. Складаныя формы найвышэйшай ступені паранання утвараюцца шляхам спалучэння: 1)займ. самы+якасны прым. шчаслівы; + шчаслівейшы(простая форма кампаратыва); + найшчаслівейшы (простая форма найвышэйшай ступені паранання) 2)найбольш (найменьш) + просты (якасны прыметнік) У сказ ступень паранання водзіццатолькі з прыназонікам за. 26. Займеннік Часціна мовы, якая казвае на прадмет, колькасць, якасць, фактычна замяняе пры гэтым словы іншых часцін мовы пры няведанні адпаведных назва ці намысна або можа замяняцца імі, калі вядомы адпаведныя рэаліі. У залежнасці ад таго, словы якіх часцін мовы замяшчае займеннік, вылучаюцца займеннікі-назонікі, займеннікі-прыметнікі, займеннікі-лічэбнікі, займеннікі-прыслоі, а таксама магчыма і займеннікі-прэдыкатывы. Для сіх займенніка характэрна катэгорыя склону, але граматычныя катэгорыі роду і ліку праяляюцца імі непаслядона і звязаны з пэнымі разрадамі займенніка. 3 улікам найперш семантычных асаблівасця выдзяляюцца займеннікі асабовыя (я, ты, ён, яна, яно), зваротны (сябе), прыналежныя (мой, твой), указальныя (гэты), азначальныя (кожны), пытальна -адносныя (хто), адмоныя(ніхто), няпэныя (нехта).Асабовыя займеннікі служаць аналітычным сродкам выражэння персанальнасці, прычым займеннікі 3-й асобы выражаюць не толькі персону, a і выступаюць у ролі найбольш абагульненага казальніка на се магчымыя прадметы, з'явы, прыкметы, паняцці  якасці іх замяняльніка.  27. Лічэбнік як часціна мовы Лічэбнік - часціна мовы, якая абазначае аб-страктныя лікі, колькасць, сукупнасць ці парадак прадмета пры лічэнні: адзін, два, сем; тры вучні, двац- Ічпцаць чалавек, адна пятая лугу; двое саней, трое клоп-чыка; пяты рок, другі месяц. Паводле значэння лічэбнікі падзяляюцца на коль-касныя і парадкавыя. Колькасныя лічэбнікі адказваюць на пытанне колькі? У спалучэнні з назонікамі яны абазнача-юць колькасць прадмета, асоб: дзесяць стало, два-наццаць кніг, сем вучня або пэную частку: адна трэцяя поля. Без назоніка колькасныя лічэбнікі абазначаюць абстрактныя (адцягненыя) лікі і жыва-юцца  матэматыцы: дванаццаць дзеліцца на тры. Як чыстыя назвы колькасці яны маюць адпаведныя лічбавыя абазначэнні: 12 : 3=4, 1254. Колькасныя лічэбнікі падзяляюцца на тры групы: лічэбнікі, якія абазначаюць цэлыя лікі: адзін, тры, пяць, пятнаццаць; дробавыя лічэбнікі, якія абазначаюць дробавыя лікі: адна шостая, сем пятых зборныя лічэбнікі, якія абазначаюць сукупнасць прадмета: двое, трое, шасцёра. Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанні які? каторы? Яны паказваюць на парадкавы лік прадмета сярод іншых прадмета пры пералічэнні: другі дом, пяты пакой, восьмы паверх, шаснаццаты дзень, семдзесят другі год. Колькасныя лічэбнікі з'яляюцца асноным разра-дам лічэбніка. Паводле складу лічэбнікі падзялякрцца на про-с т ы я (адзін, тры, шэсць), складаныя (пяцьдзесят, васьмідзесяты) і састаныя (дваццаць тры, сто сем-дзеспт шосты). Лічэбнікі змяняюцца па склонах. Лічэбнікі адзін, два, абодва змяняюцца па родах, а лічэбнік адзін - і па ліках: адзін дом, адна кніга, адно акно; два дамы, дзве кнігі, два акны; абодва дамы, абедзве кнігі, абодва акны; адны сані. Лічэбнікі могуць быць любым членам сказа: Дзевяцьі восем - семнаццаць. Дзелім сорак на дваццаць. Сёння  дваццатай школе сустрэча з пісьменнікамі. Лічэбнік з назонікам можа твараць спалучэнне, якое выступае адным членам сказа: Дваццаць вучня працавала на прышкольным участку.

28.Нарматынае жыванне лексіка-граматычных разрада лічэбніка.

З семантычнага пункту гледжання лічэбнікі падзяляюцца на пэна-колькасныя, што фіксуюць дакладны лік чаго-небудзь Часціна мовы, якая абазначае пэную або няпэную колькасць, мае катэгорыю склону, а таксама менш выразна граматычныя катэгорыі роду і ліку. Лічэбнікі могуць ужывацца  якасці самастойных сло, што абазначаюць адцягнены лік, і несамастойна  спалучэнні з субстантываміСярод пэна-колькасных лічэбніка выдзяляюцца зборныя, што абазначаюць колькасць як адно цэлае, адзінства, дробавыя, што абазначаюць часткі цэлагау жаночым родзе мае форму абедзве,а пры спалучэнні з назонікамі, што абазначаюць асоб мужчынскага і жаночага роду, ужываецца форма абоеЗборныя назонікі часцей за сё спалучаюцца з назвамі маладых істот трое ягнят,асобамі мужчынскага полу субстантываванымі прыметнікамі, асабовымі займеннікамі, множналікавымі назонікам Зборныя лічэбнікі не маюць роду і ліку, утвараюцца звычайна ад колькасных лічэбніка у межах ад двух да дзесяці, натуральна робяцца субстантывам або цэлае і яго часткі (паран.: шэсць цэлых восем дзевятых і інш.), прычым могуць выражаць і незлічоныя прадметы, адцягненыя паняцці, матэрыяльныя рэчывы (паран.: тры пятых аб’ёму вады, дзве трэці.). У склад назоніка уключаюцца твораныя ад лічэбніка словы накшталт тройка, сотня, дзесятак складаныя, маюць як мінімум дзве асновы прыкметай лічэбніка служыць катэгорыя склонуПа родах і ліках змяняецца толькі колькасны лічэбнік адзін, а толькі па родах – патараАстатнія колькасныя лічэбнікі не маюць катэгорый роду і ліку, апрача тых, што належаць па сваіх граматычных прыкметах да назоніка Па сваёй граматычнай структуры лічэбнікі падзяляюцца на простыя, складаюцца з аднаго кораня х насельніцтва.

29. Дзеясло Дзеясло як часціна мовы Дзеясло - часціна мовы, якая абазначае дзеян-не або стан прадмета як працэс. Напрыклад, дзеясловы пісаць, будаваць, рамантаваць, узараць, прыходзіць абазначаюць дзеянне, дзеясловы сядзець, спаць, ма-чаць, драмаць абазначаюць стан прадмета. Значэнне дзеяння ці стану могуць мець і іншыя час-ціны мовы, але толькі дзеясло паказвае іх як працэс; паран., напрыклад, назонікі касьба, малацьба і дзея-словы касіць, малаціць; прыметнікі радасны, сонны і дзеясловы радавацца, спаць. Дзеясловы маюць граматычныя катэгорыі: трыван-не, стан, лад, час, асобу, лік. Формы прошлага часу маюць яшчэ і катэгорыю роду. Дзеясловы могуць быць пераходнымі і непераходнымі, зваротнымі і не-зваротнымі. Формы дзеяслова падзяляюцца на спрагальныя і неспрагальныя. Да спрагальных адносяцца фор-мы, якія спрагаюцца, г. зн. змяняюцца па асобах, лі-ках (спяваю, спяваеш, спявае; спяваем, спяваеце, спяваюць), часах (спяваю, спява, буду спяваць), ла-дах (спяваю, спявай, спява бы); у форме прошлага часу змяняюцца і па родах (спява, спявала). Да неспрагальных адносяцца формы, якія не спра-гаюцца. Гэта неазначальная форма (інфініты): рас-казаць, перапісаць, змалаціць; дзеепрыметнік: расказаны, перапісаны, змалочаны; дзеепрыслое: раска-зашы, перапісашы, змалацішы. 30. Дзеепрыметнік. Утварэнне і жыванне дзеепрыметніка. Дзеепрыметнік – гэта неспрагальная форма дзеяслова, што абазначае прымету прадмета ці асобы паводле дзеяння: лісты пажоэклыя, прыбыэшыя пасажыры, узведзены палац.  Дзеепрыметнік як дзеяслоэная форма сумяшчае э сабе рысы дзеяслова і прыметніка.  Дзеепрыметнікі этвараюцца ад дзеясловаэ, таму маюць з імі агульную аснову і лексічнае значэнне: выразаць узор-выразаны эзор, пашыць сукенку-пашытая сукенка.  Дзеепрыметнікі маюць закончанае і незакончанае трыванне: ехаэшыя дзяэчаты, прыехаэшыя студэнты. Дзеепрыметнікі маюць цяперашні і прошлы час: працуючыя рабочыя, працаваэшыя рабочыя. Дзеепрыметнікі захоэваюць кіраванне назоэнікам: прыгожа выглядала эсыпаныя (чым?) снегам елачкі.  Дзеепрыметнікі дапасуюцца да назоэнікаэ у родзе, ліку і склоне: куплены аловак, купленая кніга, купленыя сшыткі.  Дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашняга часу этвараюцца ад дзеяслоэных асноэ цяперашняга часу пры дапамозе суфіксаэ - уч-(юч), - ач-(яч) і адпаведных канчаткаэ прыметнікаэ: пішуць-пішучы, пішучая, пішучае, пішучыя; рашаюць - рашаючы, рашаючая, рашаючае, рашаючыя. Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ прошлага часу пры дапамозе суфіксаэ - эш-ш і канчаткаэ прыметнікаэ: бралі - браэшы, браэшая, браэшыя; неслі - нёсшы, нёсшая, нёсшыя.  Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу могуць утварацца пры дапамозе суфікса - л-: збялелы, заржавелы, спацелы.  Дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашняга часу этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ цяперашняга часу пры дапамозе суфіксаэ –ем-, -ім- і адпаведных канчаткаэ прыметнікаэ: будуюць-будуемы, будуемая, будуемыя; узводзяць - узводзімы, узводзімая, узводзімае, узводзімыя.  Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ прошлага часу пры дапамозе суфіксаэ -ен- (-ан-ян-), - т- і канчаткаэ прыметнікаэ: напісалі - напісаны, напісанае, напісаныя, напісаная; мылі - мыты, мытая, мытае, мытыя.  У беларускай мове як поэныя, так і кароткія дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу пішуцца з адным н: памножаны, нестрыманы, аплецены, куплены.  ѕжыванне дзеепрыметніка. У беларускай літаратурнай мове часта жываюцца дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу: падмеценая падлога, скошаная трава, выбітая шыба. Гэтыя дзеепрыметнікі эласцівы таксама і народным гаворкам.  31. Дзеепрыслое. Утварэнне і жыванне дзеепрыслоя. Дзеепрыслое - нязменная дзеяслоная форма, якая мае марфалагічныя рысы дзеяслова і прыслоя і абазначае дадатковае э адносінах да дзеяслова-выказніка дзеянне.  Дзеепрыслоі з'яэляюцца нязменнымі і прымыкаюць у сказе да дзеяслова.  Дзеепрыслоі бываюць закончанага і незакончанага трывання: бегучы, несучы; пагуляэшы, прыйшоэшы; могуць быць зваротнымі: спяшаючыся, наспяваэшыся. Дзеепрыслоі абазначаюць дзеянне не э адносінах да моманту гутаркі, а э адносінах да дзеяння, выражанага дзеясловам-выказнікам. Таму дзеепрыслоі незакончанага трывання абазначаюць дзеянне, якое супадае э часе з дзеяннем выказніка: Яна хвалявалася, паднімаючыся па крутых сходах і прыглядаючыся да нумарацыі кватэр. Дзеепрыслоі закончанага трывання абазначаюць дзеянне, якое адбылося раней галоэнага дзеяння, выражанага дзеясловам-выказнікам: З раніцы, ускінуэшы на плечы граблі, Валя пайшла на сена.  Калі дзеепрыслое э сказе адказвае на пытанні што робячы? што рабіэшы? што зрабіэшы? яно выступае дадатковым выказнікам. Калі дзеепрыслое э сказе адказвае на пытанні як? калі? пры якой умове? з якой мэтай? яно выступае акалічнасцю: Саша гартаэ том, (як?) павярнуэшыся спіной.  Спалучаючыся з іншымі словамі э сказе, дзеепрыслое этварае дзеепрыслонае словазлучэнне, якое заэсёды выдзяляецца коскамі. З адмоэем не дзеепрыслое заэсёды пішацца асобна: не чытаючы, не гаворачы, не слухаючы.  Дзеепрыслоі незакончанага трывання этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ цяперашняга часу пры дапамозе суфіксаэ -учы (-ючы-), -ачы (-ячы): бягуць-бегучы, нясуць-несучы, ляжаць-лежачы, стаяць-стоячы.  Дзеепрыслоі закончанага трывання этвараюцца ад асновы дзеясловаэ прошлага часу пры дапамозе суфікса - эшы-, калі аснова дзеяслова заканчваецца на галосны гук, і суфікса -шы-, калі аснова дзеяслова заканчваецца на зычны гук: сагнаэшы, занёсшы, апёкшы.  32. Структура и спецыфика беларуских словазлучэнняу С л о в а з л у ч э н н е спалучэнне двух і больш знамянальных сло, звязаных паміж сабой па сэнсе і граматычна на аснове падпарадкавальнай сувязі. Канкрэтныя словазлучэнні фарміруюцца  сказе і выдзяляюцца з яго. Не сякае спалучэнне сло у сказе з'яуляецца словазлучэннем. Да словазлучэння нельга адносіць: 1)спалучэнне дзейніка і выказніка; 2)слова і адасоблены член сказа, які паясняе гэта слова; 3)аднародныя члены сказа, якія ваходзяць у склад словазлучэння як адна з яго частак галоная або залежная. Пералічаныя канструкцыі вывучаюцца як элементы простата сказа, а не словазлучэння. У словазлучэнні рэалізуюцца тры спосабы падпарадкавальнай сувязі:  дапасаванне, кіраванне, прымыканне.  1. Дапасаванне - падпарадкавальная сувязь, пры якой залежнае слова ставіцца  тых жа формах роду, ліку і склону, што і галонае. Дапасаванне характэрна для назонікавых словазлучэння; залежнае слова можа быць выражана прыметнікам, дзеепрыметнікам, парадкавым лічэбнікам, абагульнена-якасным займеннікам. Сродкам выражэння (афармлення) дапасавання з'яляецца канчатак залежнага слова.  2. Kipаванне спосаб падпарадкавальнай сувязі, пры якім залежнае слова ставіцца  пэнай склонавай форме. Здольнасцю кіраваць валодаюць дзеясловы і іх формы. Сродкамі выражэння кіравання з'яляюцца канчатак залежнага слова і прыназонік. Пры кіраванні змяненне формы галонага слова не выклікае змянення формы залежнага  3. Прымыканне падпарадкавальная сувязь, пры якой залежнае слова звязваецца з галоным толькі па сэнсе і інтанацыйна. Прымыкаюць нязменныя знамянальныя словы: прыслоі, інфінітывы, дзеепрыслоі. Галоным словам словазлучэння з прымыканнем можа быць дзеясло, назонік, прыметнік. Асаблівасці пабудовы словазлучэння у беларускай мове. 1.Дзеясловы ветлівасці дзякаваць, падзякаваць, аддзячыць, дараваць, прабачыць у беларускай мове спалучаюцца з назонікамі або займеннікамі  форме давальнага склону. У рускай мове адпаведныя дзеясловы кіруюць вінавальным склонам. 2.Дзеясловы руху ісці, бегчы, плыць, ехаць, ляцець, воле-выялення паслацъ, выправіць, адправіць у словазлучэннях з мэтавым значэннем кіруюць назонікамі ці займеннікамі  форме вінавальнага склону з прыназонікам па. Паран. у рускай мове з прыназонікам за. Калі залежнымі назонікамі словазлучэння выступаюць назвы ягад і грыбо і словы ягады, грыбы, то яны жываюцца  форме вінавальнага склону з прыназонікам у, у русскай з прыназонікам за. 3.Дзеясловы са значэннем стану ці дзеяння хадзіць, блукаць, лятаць, бачыцца, гладзіць, стукаць і інш. кіруюць назонікам  месным склоне з прыназонікам па. У рускай мове з прыназонікам по. 4.Дзеясловы жартаваць, смяяцца, насміхацца, здзекавацца, рагатаць і інш. кіруюць назонікамі ці займеннікамі  родным склоне з прыназонікам з (са). Адпаведныя рускія дзеясловы жываюцца з назонікамі ці займеннікамі  форме творнага склону з прыназонікам над. 5.У словазлучэннях з галоным словам хворы, хварэць залежны назонік ужываецца  форме вінавальнага склону з прыназонікам на: хворы на сэрца, хварэць на запаленне лёгкіх (у рускай мове: у него больное сердце, болеть воспалением лёгких). 6.Назонікі лекция, нарысы, адзнака і інш. ужываюцца з назонікамі  месным склоне з прыназонікам па. У рускай мове  адпаведных словазлучэннях залежны назонік ставіцца  форме давальнага склону з прыназонікам по. 7.У беларускай мове лічэбнікі два, тры, чатыры дапасуюцца да назоніка у форме назонага склону множнага ліку: тры вучні. У рускай мове гэтыя лічэбнікі кіруюць назонікамі  форме роднага склону адзіночнага ліку: три ученика. Лічэбнікі пяць і вышэй у назоным склоне кіруюць назонікамі  форме роднага склону множнага ліку (лічэбнік выступае галоным словам словазлучэння) як у беларускай, так і  рускай мовах. Ва скосных склонах (акрамя вінавальнага, калі ён супадае з назоным) лічэбнік дапасуецца да назоніка і залежыць ад яго. 8. У дробавых лічэбніках частка адна, дзве, тры, чатыры  лічніку дапасуецца да парадкавага лічэбніка  назоніку:дзве пятыя. Калі  лічніку стаяць лічэбнікі пяць, шэсць і г. д., то яны кіруюць парадкавымі лічэбнікамі назоніка  форме роднага склону множнага ліку: пяць восьмых. 33. Навуковы стыль Навуковы стыль фіксуе, заховае, перадае інфармацыю  канкрэтнай галіне веда. Выкарыстоваецца  вучэбнай і даведачнай літаратуры, у навукова-даследчай сферы і вытворчасці. Гэта стыль падручніка, навуковых прац, слоніка, лекцый, манаграфій, артыкула, рэферата. Ён увасабляе навуковае мысленне, форму існавання і перадачы веда.  Функцыя навуковага малення заключаецца  доказным выкладзе матэрыялу, паведамленні і тлумачэнні новых факта, выніка навуковых даследавання. Навуковы тэкст нясе інфармацыю, выкладзеную лагічна, сцісла, аб’ектына, неэмацыянальна.  Навуковы стыль выкарыстоэваецца э навуковых даследаваннях па розных галінах ведаэ, напрыклад у падручніках і вучэбных дапаможніках па хіміі, медыцыне, фізіцы, матэматыцы. У Навуковым стылі шырока прадсталена прафесійна-тэхнічная тэрміналогія, яму не эласцівы мнагазначныя словы.  Сінтаксіс навуковага стылю вызначаецца эскладненымі канструкцыямі, складаназлучанымі і складаназалежнымі сказамі, дзеепрыметнымі і дзеепрыслонымі словазлучэннямі, рознымі эстаэкамі, паясненнямі і інш.  Тлумачэнні, завагі, паслядонасць выкладу перадаюцца з дапамогай пабочных і станых канструкцый. У сучасным навуковым стылі многа розных умоэных абазначэнняэ, схем, табліц, графікаэ, дыяграм і інш.  Для навуковага стылю не характэрна эжыванне вобразных, эмацыянальна-экспресіэных моэных сродкаэ.  Сістэма моных сродка адпавядае спецыфіцы стылю. Найперш гэта агульнажывальная лексіка, характэрная большасці стыля: службовыя словы, лічэбнікі, распасюджаныя назвы і г. д. Выкарыстоваецца і лексіка з іншых распасюджаных галін навукі - агульнанавуковая. У навуковы тэкст уваходзіць і спецыяльная тэрміналогія. Выбар моных адзінак абумолены задачамі, умовамі, напрамкамі навуковай дзейнасці.  Монае напаненне навуковага зместу залежыць ад сферы прызначэння тэксту, яго падстылю: уласнанавуковага, вучэбна-навуковага, навукова-публіцыстычнага, навукова-папулярнага, навукова-тэхнічнага і інш. Жанры навуковай літаратуры (артыкул, даклад, рэферат, анатацыя, рэзюмэ);

34. Афіцыйна-справавы стыль і яго асаблівасці. Афіцыйна-справавы стыль гэта стыль дзяржаных дакумента, указа, закона, пастано, пратакола, даведак, справаздач, зая і іншых справавых папер афіцыйнай і дзелавой перапіскі. Афіцыйна-справавы стыль абслуговае канцылярскую, юрыдычную, адміністрацыйную сферы дзейнасці людзей, і рэалізуецца пераважна  маналагічнай пісьмовай форме (пастановы, загады, інструкцыі, рэзалюцыі, указы, інструкцыі, кодэксы, дзелавыя пісьмы, абявы, характарыстыкі, даверанасці, распіскі, атабіяграфіі, статуты, распараджэнні, пагадненні, пратаколы, акты і іншыя дакументы).  Асноная форма бытавання гэтага стылю пісьмовая.  Дакументы афіцыйна-дзелавога стылю патрабуюць дакладнасці, лагічнасці, паслядонасці, адназначнасці вербальных фармулёвак, сцісласці, эканомнасці, таму часта афармляюцца на адпаведных бланках ці па станоленай форме. Для афіцыйна-дзелавога стылю характэрны строгасць у адборы слоэ і выразаэ (прысутнічалі, слухалі, згодна з пастановай, прыцсвоіць званне, вывесці са складу, у мэтах, закон, адзначыць, пастанавілі, справаздачны перыяд), аднастайнасць, сцісласць, эканомнасць выкладу, бо інфармацыя перадаецца, як правіла, ад упанаважанай калектывам (установай, міністэрствам, дзяржавай, урадам і інш.) асобы або групы асоб.  Выкарыстанне афіцыйна-дзелавога стылю мае на мэце два асноных прызначэнні – інфармацыйную і пабуджальную, г. зн. у адпаведных дакументах падаюцца не толькі звесткі, але і патрэбы, заклікі, пабуджэнні да іх выканання тымі, каму яны скіраваны (загады, распараджэнні, пастановы, указы і інш.).  Для афіцыйна-дзелавога стылю таксама характэрны своеасаблівыя стойлівыя адзінкі, так званыя «канцылярскія звароты»: вызначаецца заканадаствам, мець права, давесці да ведама, і інш. Афіцыйна-дзелавым стылем мовы павінны добра валодаць кіранікі, вербальная дзейнасць якіх часта рэалізуецца сродкамі гэтага стылю, але жывацца павінен ён толькі  афіцыйных варунках, у штатных службовых сітуацыях, пры падрыхтоцы дакумента. Асноным аб’ектам афіцыйна-дзелавога стылю з’яляецца дакумент як сродак замацавання інфармацыі аб фактах, падзеях, з’явах аб’ектынай рэальнасці і мысліцельнай дзейнасці чалавека. Дакумент - справавая папера, на якой фіксуецца працэс гаспадарчай, юрыдычнай, эканамічнай дзейнасці, афармляюцца прававыя зносіны. Фіксуючы інфармацыю, дакумент тым самым забяспечвае яе захаванне і накапленне, магчымасць перадачы іншым асобам, паторны зварот да яе, таму можа выконваць і такія функцыі, як уліковая, прававая, сацыяльная, культурная, кіравання і інш. Дзелавая карэспандэнцыя - адна з форма пісьмовых зносін паміж фізічнымі ці юрыдычнымі асобамі. Гэта атабіяграфіі, дакладныя запiскi, заявы і кантракты, распіскі і акты, афіцыйныя лісты і паведамленні, пагадненні і г. д.  У тэксце дакумента не дапускаецца жыванне прастамоных, дыялектных, жаргонных сло, эмацыянальна-экспрэсінай лексікі. Інфармацыя афармляецца такім чынам, каб яе асноная думка адразу была зразумелая, ясная. Дакументы складаюцца сціслай і простай мовай, без двухсэнсоных і невыразных выказвання, гэта значыць, што справавая мова адпавядае агульналітаратурным нормам. Афіцыйна-справавы стыль характарызуецца стойлівасцю, абмежаваным выбарам сродка, наянасцю стойлівых спалучэння і выраза, таму стварэнне распасюджаных дакумента парой зводзіцца да запанення стандартных бланка ці па станоленай форме.  Лексічныя і сінтаксічныя сродкі афіцыйна-дзелавога стылю даволі строга рэгламентаваны, што надае адпаведным дакументам абектынасць, лаканічнасць, афіцыйнасць і катэгарычнасць.  У залежнасці ад абставін працонай дзейнасці зносіны дзеляцца на дзелавыя і свецкія. Дзелавыя або афіцыйныя зносіны - гэта не толькі абмен інфармацыяй. Яны цягнуць за сабой выпрацоку рашэння, прыняцце абавязацельства, невыкананне якіх можа прывесці да адміністрацыйнай ці юрыдычнай адказнасці. Свецкія (неафіцыйныя) зносіны звязаны з вольным часам, носяць культурны характар. Зносіны могуць быць прамымі, якія адбываюцца  форме гутаркі двух ці больш чалавек, і скоснымі, з дапамогай пісьмовай перапіскі або тэхнічных сродка. На характар і змест дзелавых зносін уплываюць інтэлект, кампетэнтнасць субяседніка, веданне ім прадмета размовы, здольнасць выходзіць са складаных сітуацый у працэсе гутаркі.
15

Приложенные файлы

  • doc 28886
    Размер файла: 168 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий