Teoria_literatury


1. Тэорыя літаратуры ў сістэме навук аб літаратуры.
Прадмет тэорыі літаратуры - найбольш агульныя заканамернасці літ-ры і літ-нага працэсу. Гэты аспект вывучэння літаратурна-мастацкай прытомнасці, спецыфічны для тэорыі літ-ры, абумоўлівае яе адмысловае, метадалагічнае значэнне для літаратурнай навукі ў цэлым. Тэорыя літ-ры апыняецца найболей строгай і дакладнай сярод іншых літ-ных навук.
Тэорыя літ-ры актуалізуе найболей істотныя праблемы літ-най навукі на кожным этапе яе развіцця. Засяроджваючыся на пытаннях, прынцыповых для мастацкай прытомнасці літ-ры эпохі і яго навуковага асэнсавання, яна спрыяе інтэнсіўнаму кантакту літаратуразнаўчай і філасофскай думкі, выяўляе і ўзмацняе адмысловы, эстэтыка-ідэалагічны характар літ-най навукі.
Нарэшце, актыўнасць кантактаў тэорыі літ-ры са шматлікімі - гуманітарнымі і натуральнымі - навуковымі дысцыплінамі (мастацтвазнаўствам, лінгвістыкай, эстэтыкай, філасофіяй, гісторыяй, сацыялогіяй, псіхалогіяй, фізіялогіяй, інфарматыкай і інш). Дазваляе ёй не губляць сувязяў з рухам навуковай думкі часу, уключаючыся ў актуальную для яго праблематыку рашэннем сваіх, адмысловых пытанняў.
Літ-ра як навука і яе сувязь з іншымі навукамі.
Тэорыя літ-ры - тэарэтычная частка літаратуразнаўства, уваходная ў літаратуразнаўства нараўне з гісторыяй літ-ры і літ-най крытыкай, якая абапіраецца на гэтыя вобласці літаратуразнаўства і разам з тым давальная ім прынцыповае абгрунтаванне.
Шматстайныя сувязі літаратуразнаўства з інш. гуманітарнымі навукамі, адны з якіх служаць яго метадалагічнай базай (філасофія, эстэтыка), іншыя блізкія да яго па задачах і прадмету даследавання (фалькларыстыка, агульнае мастацтвазнаўства), трэція агульнай гуманітарнай скіраванасцю (гісторыя, псіхалогія, сацыялогія).
Літаратуразнаўства – шматаспектная навука, у склад якой уваходзіць мноства спец. дысцыплін:
1. паэтыка-вучэнне аб складзе і структуры маст.твораў;
Выгляды паэтыкі:
-тэарэтычная- аб агульных законах будавання і функцыянаванні
-гістарычная - вывучае твор, зыходзячы з яго гіст. эвалюцыі
2. стылістыка- тэорыя худ.прамовы
3. тэорыя кампазіцыі - вывучае функцыянаванне маст. твораў
4. вершаведанне - вывучае функцыі верша
5. эйдалогія - тэорыя маст.выявы
6. літаратурная крытыка - звязаная з адзнакай літ-ры (падзяляюць на прафесійную і дылетанцкую)
7. практычная паэтыка - звязаная з мастацтвам інтэрпрытыцыі і адзнакі літ. твораў
Філасофія звязаная з літаратуразнаўствам (вывучае духоўны мір)
8. гнасеалагічная ф-ыя (агульная)- спазнанне, зразуменне чал.быцця
9. эстэтыка- галоўная ф-ыя літ-ры, навука аб выдатным, эстэтычная ф-ыя звязаная з перажываннем выдатнага, звязаная з паняццем катарсісу, якое было вызначанае Арыстоцелем,
10.лінгвістыка-навука параўнальнага даследавання моў; мовазнаўства, мовазнаўства
11.рыторыка- навука аб прамоўніцкім мастацтве; аб ф-ыі, стварэнні празаічнага тэксту
12. герменеўтыка - навука, якая тлумачыць святое пісанне.
Найважнай часткай Л. з'яўляецца паэтыка - навука аб структуры твораў і іх комплексаў: творчасці пісьменнікаў у цэлым, літ-нага кірунку, літ-най эпохі і г.д.
Сучаснае Л. уяўляе сабой вельмі складаную і рухомую сістэму дысцыплін. Адрозніваюць тры галоўныя галіны Л.: тэорыя літ-ры, гісторыя літ-ры і літ-ная крытыка. Тэорыя літ-ры даследуе агульныя законы структуры і развіцці літ-ры. Прадметам гісторыі літ-ры з'яўляецца мінулае літ-ры. Літ-ную крытыку цікавіць адносна адначасовае, апошняе, "сённяшняе" стан літ-ры;
Метадалогія навукі - навука навук, кожная пэўная навука павінна мець базавыя метады:
-структуралізм(фармальны метад)
-семіятычны метад (навука аб знаках і знакавых сістэмах)
-метад герменеўтыкі(тлумачэнне, заснаванае на веданне культурнага кантэксту)
-рэцэпціўны - метад, заснаваны на ўспрыманні чалавекам тэксту
-інтэрпрэтацыя міфа або знака, пакладзенага ў аснову твора.
-псіхааналітычныя прынцыпы, сфармуляваў тэорыю калектыўна-несвядомага (архетыпы) К. Г. Юнгаў
-дэканструкцыя (Жан Береда)
Літаратуразнаўства - навука аб літаратуры. Зарадзілася ў Старажытнай Грэцыі. Заснавальнік - Арыстоцель. 1-ая кніга - "Паэтыка", 4 стагоддзе да н.э. Гэта навука, якая вывучае спецыфіку літаратуры, развіццё славеснай мастацкай творчасці, мастацкія літаратурныя творы ў адзінстве яго ўтрымання і формы, заканамернасці літаратурнага працэсу.
18 стагоддзе - літаратуразнаўства стала самастойнай навукай.
Літаратуразнаўства аб'ядноўвае 3 літаратурныя дысцыпліны:
- Тэорыю літ-ры (вывучае спецыфіку, сац. прыроду, грамадскую ролю і заканамернасці развіцця мастацкай літ-ры);
- Гісторыю літ-ры (даследуе працэс літ-нага развіцця ў храналагічнай паслядоўнасці);
- Літ-ную крытыку (адгукаецца на найважныя літаратурныя падзеі часу). Літаратурная крытыка звернутая да сучаснага літаратурнага працэсу. Яна адгукаецца на новыя творы. Галоўная задача крытыкі - даць твору адзнаку. Узнікае тады, калі выразна праступае сувязь мастака і грамадствы. Руская крытыка пачынаецца з Бялінскага. Крытыка маніпулюе меркаваннем чытача. Часта яна неаб'ектыўная. Прыклад: рэакцыі на "Аповесці Белкіна" Пушкіна і ганенне Барыса Пастарнака, калі аб ім адклікаліся дрэнна тыя, хто яго нават не чытаў.
Дапаможныя навукі:
- Гістарыяграфія (збірае і адпрацоўвае дасягненні ў развіцці літаратурных дысцыплін);
- Тэксталогія (аднаўляе аўтарства твораў, назоў, аднаўляе яго аўтарскі тэкст);
- Кнігапіс (паказальнік, даведнік кніг).
- Бібліяграфія – збор літ-ры па задан. тэме
- Храналогія
- Крыніцазнаўства
- Ахівазнаўства
- Музеезнаўства
2. Паходжанне мастацтва. Мастацтва як спосаб пазнання свету.
Мастацтва набыло свае асноўныя рысы яшчэ ў антычнасці, але там яно не адразу пачало мысліцца як адмысловы выгляд дзейнасці. Аж да Платона "мастацтвам" звалася і ўменне будаваць хаты, і лекаванне, і кіраванне дзяржавай, і паэзія, і філасофія, і рыторыка. Спачатку гэты працэс адасаблення мастацтва пачаўся ў пэўных рамёствах, а затым быў перанесены і ў вобласць духоўнай дзейнасці, дзе эстэтычнае таксама не было спачатку адасобленае ад утылітарнага, этычнага і пазнавальнага. Ніхто сапраўды не можа цяпер вызначыць час узнікнення мастацтва. Але мноства дадзеных сведчыць аб тым, што зараджалася мастацтва ў эпоху з'яўлення Чалавека Разумнага. Праблема з'яўлення мастацтва непарыўна звязаная з праблемай узнікнення чалавека. Як існуе некалькі тэорый паходжання чалавека, так існуе і некалькі тэорый паходжання мастацтва.
Божая тэорыя паходжання мастацтва звязаная з тэорыяй паходжання чалавека, выкладзенай у Бібліі: "чалавек быў створаны Богам па яго выяве і падабенству". Менавіта духоўны пачатак чалавека абумовіла з'яўленне мастацтва.
Эстэтычная тэорыя. Наскальныя і пячорныя малюнкі датуюцца ад 40 да 20 тыс. гадоў да н.э. Да першых малюнкаў ставяцца профільныя малюнкі жывёл, выкананыя ў натуральную велічыню. Пазней з'яўляюцца малюнкі людзей. У часы ўзнікнення племянных аб'яднанняў ствараюцца песні і гімны: песні землеўладальнікаў, якія выконваліся на палях падчас земляробчых прац і на святах пасля збору ўраджая, баявыя гімны ваяроў. Адначасова ствараліся паданні аб багах і багінях, іх умяшаннях у справы як асобных людзей, так і цэлых плямёнаў. Рэальныя гістарычныя факты абрасталі легендарнымі падрабязнасцямі. Узнікаючы ў адным племя, гэтыя паданні і легенды распаўсюджваліся сярод іншых, пераходзячы ад пакалення да пакалення. З дапамогай мастацтва назапашваўся і перадаваўся калектыўны досвед. Першабытнае мастацтва было адзіным, не дзялілася на асобныя выгляды і насіла калектыўны характар. Таксама адбываецца падзел мастацтва на выгляды.
Псіхафізіялагічная тэорыя. З пункта гледжання гэтай версіі, мастацтва было неабходна чалавецтву для таго каб захаваць сябе і выжыць (з пункта гледжання псіхалогіі) у гэтым складаным міры.
18 век – з’явілася навука “эстэтыка”. Эстэтычным лічылася прыгажосць людзей з Старажытнай Грэцыі.
Кожныя часы ў грамадстве маюць нейкія кашоўнасці: універсальныя, лакальныя.
Каштоўнасці: Старажытная Грэцыя (прыгажосць, суразмернасць, ісціна).
Эпоха Сярэднявечча – панаванне хрысціянства (вера, надзея, любоў).
Эпоха Адраджэння – (лёс, цела, душа).
Эпоха асветніцтва (розум).
Этапы ўзнікнення мастацтва:
Лад жыцця – першабытнае грамадства, род дзейнасці – паляванне, тып мыслі – прымітыўны, асыцыятыўны; светаўспрыманне – магічнае.
Лад жыцця – першабытнае грамадства, род дзейнасці – жывелагадоўля, земляробства, вайна, тып мыслі – прычынна-выніковы, светаўспрыманне – рэлігія, культ Бога, абраднасць, З’яўляецца прадмастацтва.
Лад жыцця – рабаўладальніцкае грамадства, род дзейнасці – творчасць, тып мыслення – абстрактны, духоўнае запатрабаванне, - мастацкая рэчаіснасць. Існуе мастацтва з рысамі прадмастацтва.
3 Літаратура ў сістэме культуры.
Літаратура - у шырокім сэнсе сукупнасць любых пісьмовых тэкстаў.
У раннім, сінкрэтычным грамадстве асноўным выглядам мастацтва лічыўся танец і пантаміма. У антычнасць - скульптура. У еўрапейскай сярэдневяковай культуры і ў культуры ўсходу - архітэктура. Эпоха Рэнесансу - жывапіс. У 19-20 стст - літаратура. Да пач. 19 ст. яна ўздзейнічала на ўсё іншыя выгляды мастацтва: тэатр, кіно, музыка. Але да апошняга часу шмат хто заяўляе аб тым, што літаратура здае свае пазіцыі і змушаная саступіць месца сродкам массавай камунікацыі. Літаратура - адзін з спосабаў расчынення чалавечага духу. Літаратура - не спантаны выраз, а паданне ў выглядзе, які здабыў сваю форму.
Да літаратуры ставяцца пісьмовыя тэксты і не ставяцца вусновыя.
Да літаратуры ставяцца тэксты, матэрыялам якіх з'яўляюцца выключна словы чалавечай мовы, і не ставяцца тэксты сінтэтычныя і сінкрэтычныя, гэта значыць такія, у якіх славесны кампанент не можа быць адарваны ад музычнага, візуальнага або які-небудзь іншага. Песня або опера самі па сабе не з'яўляюцца часткай літаратуры. Калі песня напісаная кампазітарам на ўжо наяўны тэкст, напісаны паэтам, то праблемы і не ўзнікае; у XX стагоддзі, аднак, ізноў набыла шырокае распаўсюджванне старажытная традыцыя, паводле якой адзін і той жа аўтар стварае адразу славесны тэкст і музыку і (як правіла) сам выконвае атрыманы твор. Пытанне аб тым, наколькі правамерна здабываць з атрыманага сінтэтычнага твора толькі славесны кампанент і разглядаць яго як самастойны літаратурны твор, застаецца дыскусійным.
Віды літаратуры:
- мастацкая
- публіцыстычная
- дакументальная
- дыдактычная
- эпісталярная (лісты)
- мастацкі пераклад
- крытыка
Функцыі літаратуры:
Эстэтычная
Выхаваўчая
Пазнавальная
- эўрыстычная
- прагнастычная
Камунікатыўная
Этна-генетычная
Геданістычная (забава)
4 Літаратура як мастацтва слова. Месца літаратуры сярод іншых відаў мастацтва.
Літ-ра працуе са словам - галоўнае яе адрозненне ад іншых мастацтваў. Слова - асноўны элемент літ-ры, сувязь паміж матэрыяльным і духоўным. Слова ўспрымаецца як сума тых значэнняў, якое дала яму чалавечая культура. Праз слова ажыццяўляецца кантакт з агульным у сусветнай культуры. Візуальная культура - тая, якую можна ўспрымаць відавочна. Вербальная культура - больш адказвае запатрабаванням чалавека - слова, праца думкі, фармаванне асобы. Існуе літра на глыбіні, якая патрабуе глыбокага стаўлення, перажыванні. Творы літ-ры - абуджэнне ўнутраных сіл чалавека рознымі спосабамі, т.к. твор валодае матэрыялам.
1. Мастацтва часавае - якое развіваецца ў часе - тэатр, кіно, музыка. Мы не можам пайсці супраць часу (пропуск фрагмента).
2. Мастацтва прасторавае - якое развіваецца ў прасторы - пластычнае мастацтва - жывапіс, скульптура. Не зададзена час успрымання. У карціне закладзеныя прасторавыя арыенціры - мастак ведае, на што глядач павінен звярнуць увагу спачатку.
На гэтым фоне літ-ра - сінтэз часавага і прасторавага. Літ-ра мае вызначаныя адрэзкі, фрагменты - гэта звязана са словам. Кожны з элементаў можа быць прадстаўлены асобна. Можна ізаляванае ставіцца да гуку або слову, судзіць аб фразе, аб абзацы, аб раздзеле. У любы момант можна перапыніць часавы ход твора, аўтар не задае яго. Аўтар не ведае хуткасці чытання, і чытач можа ў любы момант чытання спыніцца. Часавы твор - яго аўтар ведае, як доўга будзе цягнуцца яго твор, як доўга будзе ісці ўспрыманне твора. Можа быць парушэнне рытму, хуткасці ходу. У літ. творы час не закладзены, ёсць магчымасць перапыніцца. У тэатры гэта немагчыма, заўсёды ёсць настрой. У літ-ры мы вяртаемся да аднаго і таму жа, ёсць магчымасць вярнуцца і аднавіць тое, што нам неабходна. Часавая структура мастацкага твора больш вольная. Мы ўспрымаем усё такім, якое ёсць у літ.творы, але ў той жа час гэтае ўспрыманне можа быць у кожнага сваё. Слова нематэрыяльна. Слова нясе ў сабе і моцны і слабы пачатак.
Літ-ра, аперуючы адзіным матэрыялам - словамі, выкарыстае ўсе іх магчымасці. Пісьменнік не можа пазбавіцца ад полісемічных слоў. Старыя словы актуалізуюцца з новым значэннем. Словы змяняюць значэнні, але старыя значэнні не знікаюць назаўжды, напаўняючыся новым гістарычным утрыманнем.
Пісьменнік арыентуецца на поўнасць рэальных і ўяўных значэнняў, не гэтак важных для чытача. Выкарыстанне слова ў іншым значэнні - адзін з літ-ных прыёмаў.
Граматыка і сінтаксіс - адзіны матэрыял, якім валодае літаратура.
Класіфікацыя відаў мастацтва:
Паводле характару выяўлення:
- мастацтва слова (літ-ра)
- выяўлення (жывапіс)
- гукаў (музыка)
- відовішчнае (тэатр)
- рэчаў
Па ступені ўдзелу другаснага мастака:
- выканаўчыя
- невыканаўчыя
Па характару ўспрымання:
- слыхавое
- зрокавае
Па характару стварэння:
- прасторавыя (статычныя)
- часовыя (дынамічныя)
- прасторава-часавыя (сінтэтычныя)
Жывапіс
Што можа і чаго не можа літ-ра ў параўнанні з іншымі выглядамі мастацтва.
Літаратура пачуццёва прайгравае тое, што ёсць у жывапісе, скульптуры.
Энфрастычныя творы - гэта творы, якія прайграваюць тое, што мы бачым вачамі праз падрабязнае апісанне. Не можа перадаць візуальны бок прадметаў.
У ілюстрацыях да кніг шматлікае губляецца. Ілюстрацыя - ілюзія, мы бачым не сваімі вачамі, а вачамі мастака, толькі частка выявы.
Тынянаў: На паперы канкрэтызуецца разумовая выява, мы разумеем, што для нас герой зусім іншы. (Для нас Т.Ларына з вяснушкамі, а на малюначку як грэцкая багіня).
На карціне выхаплены з жыцця момант, у кнізе - дзеянне ў развіцці ў часе.
Вынік: Паэту канкрэтыка не важная, а мастаку - так. Свае перавагі мае як жывапіс, так і літаратура. Мастацтвы не супадаюць і не з'яўляюцца ўзаемадапаўняльнымі.
Тэатр
Падчас спектакля мы абмежаваныя ў часе. Чытаючы кнігу мы не абмежаваныя ў прасторы, у кнізе ёсць тое, што нельга перадаць на сцэне.
На сцэне можна перадаць толькі некалькі маст. ліній. Нельга перанесці апісанні.
Гераіня на сцэне здабывае рысы той акторкі, якая яе гуляе. А учора яна, можа, Бабу-Ягу гуляла. Гэта накладваецца на нашы ўражанні.
Героі творы ў адзежы часу. Героі спектакля ў адзежы таго часу, але не ў той самой адзежы, у гарнітуры, пашытым сучасным мадэльерам.
Музыка
Пазбаўленая рацыянальнага ўздзеяння, толькі эмацыйна ўздзейнічае як вызначаная хваля.
Літ-ра і музыка: 1)часавыя адрозненні 2) сутнасць: у літ.творы - набор слоў. У муз. творы няма вызначанай прывязкі, не нясе прамых асацыяцый, мы не ставімся да набору гукаў эмацыйна, няма прамой сэнсавай структуры. Музыка больш вольная ад сэнсавай зададзенасці, чым літ-ра.
5. Літаратура як мастацтва слова. Літаратура і СМІ.
Літ-ра працуе са словам - галоўнае яе адрозненне ад іншых мастацтваў. Слова - асноўны элемент літ-ры, сувязь паміж матэрыяльным і духоўным. Слова ўспрымаецца як сума тых значэнняў, якое дала яму чалавечая культура. Праз слова ажыццяўляецца кантакт з агульным у сусветнай культуры. Візуальная культура - тая, якую можна ўспрымаць відавочна. Вербальная культура - больш адказвае запатрабаванням чалавека - слова, праца думкі, фармаванне асобы. Існуе літра на глыбіні, якая патрабуе глыбокага стаўлення, перажыванні. Творы літ-ры - абуджэнне ўнутраных сіл чалавека рознымі спосабамі, т.к. твор валодае матэрыялам.
1. Мастацтва часавае - якое развіваецца ў часе - тэатр, кіно, музыка. Мы не можам пайсці супраць часу (пропуск фрагмента).
2. Мастацтва прасторавае - якое развіваецца ў прасторы - пластычнае мастацтва - жывапіс, скульптура. Не зададзена час успрымання. У карціне закладзеныя прасторавыя арыенціры - мастак ведае, на што глядач павінен звярнуць увагу спачатку.
На гэтым фоне літ-ра - сінтэз часавага і прасторавага. Літ-ра мае вызначаныя адрэзкі, фрагменты - гэта звязана са словам. Кожны з элементаў можа быць прадстаўлены асобна. Можна ізаляванае ставіцца да гуку або слову, судзіць аб фразе, аб абзацы, аб раздзеле. У любы момант можна перапыніць часавы ход твора, аўтар не задае яго. Аўтар не ведае хуткасці чытання, і чытач можа ў любы момант чытання спыніцца. Часавы твор - яго аўтар ведае, як доўга будзе цягнуцца яго твор, як доўга будзе ісці ўспрыманне твора. Можа быць парушэнне рытму, хуткасці ходу. У літ. творы час не закладзены, ёсць магчымасць перапыніцца. У тэатры гэта немагчыма, заўсёды ёсць настрой. У літ-ры мы вяртаемся да аднаго і таму жа, ёсць магчымасць вярнуцца і аднавіць тое, што нам неабходна. Часавая структура мастацкага твора больш вольная. Мы ўспрымаем усё такім, якое ёсць у літ.творы, але ў той жа час гэтае ўспрыманне можа быць у кожнага сваё. Слова нематэрыяльна. Слова нясе ў сабе і моцны і слабы пачатак.
Літ-ра, аперуючы адзіным матэрыялам - словамі, выкарыстае ўсе іх магчымасці. Пісьменнік не можа пазбавіцца ад полісемічных слоў. Старыя словы актуалізуюцца з новым значэннем. Словы змяняюць значэнні, але старыя значэнні не знікаюць назаўжды, напаўняючыся новым гістарычным утрыманнем.
Пісьменнік арыентуецца на поўнасць рэальных і ўяўных значэнняў, не гэтак важных для чытача. Выкарыстанне слова ў іншым значэнні - адзін з літ-ных прыёмаў.
Граматыка і сінтаксіс - адзіны матэрыял, якім валодае літаратура.
Літаратура і СМІ
Вядома, што галоўная місія літаратуры - захаванне і выхаванне маральнасці. Захаванне законаў маральных, выпрацаваных тысячагоддзямі чалавецтвам, яго гісторыяй, рэлігіяй, яго развіццём і яго літаратурай, - гэта вялікая місія. Паступова гэта місія з літаратуры перайшла да СМІ. Але выхоўваць маральнасць СМІ могуць толькі ў тым выпадку, калі яны самі маральныя. Уплыў СМІ на наша жыццё, у тым ліку на нашу маральнасць, велізарна, і з кожным днём павялічваецца. Якія лідыруюць пазіцыі тут, вядома, прыналежаць тэлебачанню і інтэрнэту, сталымі велізарнай і амаль некіраванай сілай. Мы жывём у эпоху поўнага царства тэлебачання.
У кантэксце разгляданай сёння праблемы гаворка павінна ісці пра тое, што СМІ павінны ўсвядоміць свае інтэгравальныя функцыі і прыняць на сябе абавязання па аб'ектыўным інфармаванні, і па забеспячэнні інфармацыйнай бяспекі - і ў кантэксце грамадскага клімату, і на ўзроўні асобнага грамадзяніна. Найболей эфектыўнымі ў гэтай сувязі механізмамі ўяўляюцца не гэтулькі механізмы знешняга - заканадаўчага ці паліцэйскага - кантролю за дзейнасцю СМІ, колькі сістэмы самарэгулявання і самаарганізацыі журналісцкай супольнасці ва ўмовах тэрарыстычнай пагрозы.
6. Мастацкі вобраз. Літаратурны вобраз.
Існуюць дзесяткі панняццяў мастацкі вобраз.
Мастацкі вобраз - любая з'ява творча ўзноўленая аўтарам у мастацкім творы, або канкрэтная і абагульненая карціна жыцця створаная пры дапамозе вымыслаў. Вобраз не толькі адлюстроўвае, але першым чынам абагульняе рэчаіснасць, расчыняе ў адзінкавым, пераходзячым - сутнаснае, вечнае. Спецыфіка мастацкага вобразу вызначаецца не толькі тым што ён асэнсоўвае рэчаіснасць, але і тым, што ён стварае новы, выдуманы мір. Выява ўяўляе сабой не толькі малюнак чалавека - ён з'яўляецца карцінай чал. жыцця, у цэнтры якога стаіць пэўны чалавек, але якое ўключае ў сябе ўсё то што яго ў жыцці акружае. У любым творы шмат вобразаў:
Партрэт - малюнак знешнасці персанажа. Партрэт залежыць не толькі ад аўтарскай манеры але і ад пэўнай задумы, ад дадзенага асяроддзя.
Прадметы і рэчы - тое становішча якое акружае персанажа.
Прамова - найважны паказчык нацыянальнай і сацыяльнай прыналежнасці чалавека, сведчанне яго тэмпераметра розуму, адоранасці, ступені і характару адукаванасці.
Псіхалагічны аналіз - узнаўленне духоўнага жыцця персанажа.
Унутраны маналог - упадабаны прыём пісьменніка пры малюнку духоўнага жыцця іх персанажаў.
Аўтарскі каментар - неадпаведнасць паміж тым што робіць або кажа герой.
Успаміны і сны - расчыненне ўнутранага міру.
Учынкі дзеяння - найважнейшы паказчык характару, яго светапогляду, усяго дух міру.
Функцыі мастацкіх вобразаў:
Каммунікатыўная
Пазнавальная
Эстэтычная
Выхаваўчая
Сістэма мастацкіх вобразаў:
Паводле спосабаў адлюстравання:
- выяўленча-маляўнічыя
- выяўленча-выразныя
Паводле характару стварэння:
- прасторавыя
- часавыя
- праторава-часавыя
Літаратурная вобраз - гэта апісанне літ-нага героя, яго партрэтная характарыстыка, яго ўнутраны мір, стаўленне да навакольнага міру, асаблівасці яго прамовы. Прыклады? Бярыце любы прыклад з любой кнігі. Той жа Тарас Бульба або Ганна Карэніна. Іншая справа, што далёка не кожнаму аўтару атрымоўваецца напісаць выяву героя, але ўжо калі атрымоўваецца, то вы бачыце яго як жывога.
7. Міфалогія – фальклор – літаратура. Міф у сучаснай літаратуры.
Міфалогія ўзыходзіць да тых часоў, аб якіх амаль не захавалася звестак. Легендаран характар міф. твораў. Часта міф прыраўноўваюць да казкі. "Казка - хлусня" - сутнасць міфа. Казачная прытомнасць - усё ўспрымаецца як загадзя фантастычнае. Міф - нешта сярэдняе паміж навукай і невытлумачальным. Міф паўстаў як тлумачэнне таго, што адбываецца ў рэчаіснасці. У аснове твора літаратуры ляжаць паданні аб тым, як уладкаваны мір, яго з'явы. Міфалогія адлюстроўваецца ў мастацтве: уяўляецца спараджэннем міфалогіі, засноўваецца на міф. творах, але ў той жа час - сведчанне міфа. Міфы характэрныя для антычнай, часткова старажытнарускай літаратуры. У міфалогіі літаратурнае і светаадчуванне практычна супадаюць або становяцца вельмі блізкімі. Міфы можна падпадзяліць на:
- старажытныя міфы (аб уваскрэсенні Лазара і інш.сюжэты з Евангелля) -успрымаецца як дадзенасць, гатовае паняцце. У літаратуру пападаюць у гатовым выглядзе. Было актуальна ў Пушкінскую эпоху і практычна памерла ў другой палове 19 стагоддзі. Пераказванне новымі словамі сюжэтаў з міфаў. Уводзіны міфалагічных імёнаў, прайграванне старога сюжэту новымі словамі або асэнсаванне старой з'явы па-новаму, суаднясенне з рэчаіснасцю. Паданні аб сапраўдных героях, кот. ператварыліся ў міфалагічныя постаці (Паўлік Марозаў).
- новая міфалогія, спароджаная мастацтвам. Спроба скласці новае паданне аб жыцці, аб міры, аб прыродзе, якое будзе прымацца як рэальныя тлумачэнні міру ў вызначаным крузе людзей). Прыкладу на сённяшні момант не знойдзем.
Тыпы мастацкага міфалагізму:
- стварэнне сваей сістэмы міфалогіі
- інтэрпрэтацыя старажытных міфалагічных сюжэтаў
- упляценне асобных персанажаў і матываў у структуру міфалагічных вобразаў
- прытчавасць (лірыка-філасофская медыітацыя)
Адрозненні міфалогіі на больш позніх этапах развіцця літ-ры ад старажытнай міфалогіі:
1. сіла, якая ўладарыць над чалавекам ужо не прырода і лёс, а створаная намі цывілізацыя
2. у таямнічы лёс перарастае паўсядзеннасць
3. міф нараджаецца ў сітуацыі адзіноты
4. замест культурнага героя прыходзіць экзестыцыйна-абсурдны герой
5. міфалагізм ужо не мае наіўна-свядомага характару, а глыбока-рэфлексійны
Асаблівасці фальклору (вуснай народнай творчасці):
Мастацтва вуснага слова
Калектыўны характар творчасці
Ананімны характар
Імправізацыйнасць твораў
Варыянтнасць
Невялікі аб’ем
Сінкрытычнасць (спаянасць некалькі відаў мастацтваў ў адно).
8. Аўтар, апавядальнік, персанаж у літаратурным творы.
Маўленчы лад твора. Шматстатнасць галасоў - іх арганізацыя вызначае характар твора.
Апавяданне можа быць:
АД АЎТАРА (аб'ектыўная форма апавядання, ад 3-яй асобы): уяўная адсутнасць у творы якога-небудзь суб'екта распавядання. Ілюзія гэтая ўзнікае таму, што ў эпічных творах аўтар ніяк непасрэдна не выяўляе сябе - ні праз выказванні ад сваёй асобы, ні праз усхваляванасць тону самога распавядання. Ідэйна-эмацыйнае асэнсаванне выяўляецца апасродкавана - праз спалучэнні дэталяў прадметнай маляўнічасці твора.
Прыклады: "Лёгкае дыханне" Буніна, "Ганна Карэніна" Талстога.
АД АСОБЫ АПАВЯДАЛЬНІКА, АЛЕ НЕ ГЕРОЯ. Апавядальнік выяўляе сябе ў эмацыйных выказваннях аб персанажах, іх дзеяннях, адносінах, перажываннях. Звычайна, гэтую ролю аўтар адводзіць аднаму з другарадных персанажаў. Прамова апавядальніка дае асноўную адзнаку персанажам і падзеям у літаратурна-мастацкім творы. У сілу гэтага яна і з'яўляецца тым цэментуючым матэрыялам у моўнай структуры твора, які надае яму славеснае адзінства. І прамова персанажаў, нягледзячы на ўсю яе індывідуальнасць - прамова падпарадкаваная, прапушчаная скрозь інтанацыю апавядальніка. Апавядальнік ні ў якім разе не павінен быць змяшаны з пісьменнікам як з асобай. Гэта мастацкая катэгорыя, вызначаная форма моўнай працы пісьменніка.
Прыклад: "Аповесці Белкіна" Пушкіна.
АД АСОБЫ ГЕРОЯ. Аўтар перадае апавяданне герою тады, калі жадае глыбей расчыніць свайго героя або ў выпадку малюнка дадатнага героя.
Прыклад: "Капітанская дачка" Пушкіна, дзе апавяданне вядзецца ад асобы Грынева.
Форма апавядання ад першай асобы - СКАЗ. Апавяданне пабудавана як вуснае апавяданне пэўнага апавядальніка, забяспечанага яго індывідуальнымі моўнымі ўласцівасцямі. Гэтая форма дазваляе паказаць чужы пункт гледжання, у тым ліку той, які прыналежыць іншай культуры.
Гэтая форма апавядання сустракаецца ў творах Зошчанка.
Іншая форма - ЭПІСТАЛЯРНАЯ, г.зн. лісты героя або перапіска некалькіх асоб
"Бедныя людзі" Дастаеўскага
Трэцяя форма - МЕМУАРНАЯ, г.зн. творы, напісаныя ў выглядзе ўспамінаў, дзённікаў
"Капітанская дачка" Пушкіна.
9. Змест і форма літаратурнага твора.
Кожны літаратурны твор мае фармальназмястоўны пачатак і ўласназмястоўны. Да фармальназмястоўнага пачатку адносяць свет літаратурнага твора, стылістыку, кампазіцыю. Да ўласназмястоўнага – тэматыку, аўтарскую суб’ектыўнасць.
"Змест - гэта пераход у форму, а форма - гэта пераход у змест", - Гегель. Форма і змест - гэта дзве непарыўна звязаных з'явы. Змест - гэта сукупнасць усіх складовых элементаў, уласцівасцяў, станаў, падзей дадзенага прадмета іх узаемадзеянняў вызначальных яго характар (тып). Форма - гэта спосаб існавання і выразы дадзенага ўтрымання, сукупнасць устойлівых сувязяў утваральных рэч, у рамках якіх існуюць элементы рэчы і іх узаемадзеянне. Адзін і той жа змест можа быць у розных формах. Форма актыўна ўплывае на змест, яна можа паскорыць развіццё або замарудзіць яго або адпавядаць яму. Змест - зменлівы, форма - устойлівая.
Форма і змест - асновапалагаючыя паняцці, якія ўтрымоўваюць абагульненыя паданні аб унутраных і вонкавых баках твора.
Змест - гэта тое, што сказанае. Гэтае выказванне пісьменніка аб міры, яго эмацыйна-разумовая рэакцыя на тыя або іншыя з'явы рэчаіснасці. Гэта сістэма прыёмаў і сродкаў, у якіх гэтае ўспрыманне знаходзіць свой выраз.
Форма - гэта стыль, гэта жанр (раман, драма і г.д.), кампазіцыя, мастацкая прамова, рытм.
Змест - тэма, фабула, канфлікт, характары і акалічнасці, мастацкія ідэі, тэндэнцыя (пафас).
Сюжэт ставіцца і да формы, і да зместу. Сюжэт аб'ядноўвае гэтыя два паняцця.
Форма - арганізацыя і вонкавае аблічча прадмета, яго вызначаны бок. Сістэма сродкаў і прыёмаў, службоўцаў для выраза ўтрымання.
Змест - аснова прадмета, яго вызначальны бок. Малюнак у творы характараў і сітуацый, іх аўтарскае асэнсаванне і адзнака.
10. Літаратурны твор як сістэма. Паняцце пра цэласнасць мастацкага тэксту.
Кожны літаратурны твор мае фармальназмястоўны пачатак і ўласназмястоўны. Да фармальназмястоўнага пачатку адносяць свет літаратурнага твора, стылістыку, кампазіцыю. Да ўласназмястоўнага – тэматыку, аўтарскую суб’ектыўнасць (задума, тэма, ідэя, пафас).
Пісьменнік паказвае нам жыццё цэласна. Малюнак чалавека мяркуе малюнак таго жыццёвага становішча, у якой ён дзейнічае, пры чым малюнак і індывідуалізаваны і абагульнены. У шматлікіх творах выведзены цэлы шэраг персанажаў, і ў кожным з іх утрымоўваецца вызначанае мастацкае абагульненне. Твор дае нам абагульненне, якое адносіцца не толькі да таго або іншаму характару, але і да вызначанай грамадскай супярэчнасці ў цэлым. У сваім узаемадзеянні характары прыводзяць нас да цэласнага абагульнення - да высновы, якая ўжо не зводзіцца ні да аднаго з характараў, а ахапляе апісаную ў творы вобласць жыцця ў яе цэласнасці. Гэтае асноўнае абагульненне, якое ажыццяўляецца ва ўсёй сістэме характараў, завуць асноўнай ідэяй твора.
Такім чынам, твор уяўляе сабой складанае ідэйнае цэлае, ланцуг абагульненняў пісьменніка, шэраг яго назіранняў над рэчаіснасцю, арганізаваных адзінай думкай, асноўнай ідэяй твора.
Але асноўную ідэю не варта разумець абстрактна, як адцягненую формулу. Яе трэба расчыніць ва ўсім творы, ва ўзаемадзеянні характараў і г.д.
Форма і змест - гэта дзве непарыўна звязаных з'явы. Змест - гэта сукупнасць усіх складовых элементаў, уласцівасцяў, станаў, падзей дадзенага прадмета іх узаемадзеянняў вызначальных яго характар (тып). Форма - гэта спосаб існавання і выразы дадзенага ўтрымання, сукупнасць устойлівых сувязяў утваральных рэч, у рамках якіх існуюць элементы рэчы і іх узаемадзеянне.
Змест - гэта тое, што сказана. Гэтае выказванне пісьменніка аб міры, яго эмацыйна-разумовая рэакцыя на тыя або іншыя з'явы рэчаіснасці. Гэта сістэма прыёмаў і сродкаў, у якіх гэтае ўспрыманне знаходзіць свой выраз.
Форма - гэта стыль, гэта жанр (раман, драма і г.д.), кампазіцыя, мастацкая прамова, рытм.
Форма - арганізацыя і знешняе аблічча прадмета, яго вызначаны бок. Сістэма сродкаў і прыёмаў, службоўцаў для выраза зместу.
Змест - аснова прадмета, яго вызначальны бок. Малюнак у творы характараў і сітуацый, іх аўтарскае асэнсаванне і адзнака.
Аналізуючы мастацкі твор, неабходна вызначыць абраны ім круг жыццёвага матэрыялу, малюючы які мастак сцвярджае сваё разуменне тэмы. Тэма- гэта тое, што пісьменнік адлюстроўвае, ідэя- гэта тое, што ён жадае сказаць аб адлюстроўваным, адзнака яго.
Мастацкі твор мае ідэйна-тэматычную аснову, г.зн. паказвае вызначаны бок жыцця, ідэйна асэнсаваную мастаком.
Непадзельнае, гарманічнае суіснаванне ў рамках літаратурнага твора формы і зместу, тэмы і ідэі твора, літаратурных персанажаў (характараў) і асяроддзі іх пасялення і стварае агульную цэласнасць твора. Без уліку ўзаемнай сувязі і непадзельнасці гэтых кампанентаў не магчыма цэласнасць літаратурнага твора.
11. Элементы зместу: тэма, праблема, ідэя. Задума твора.
Задума – першапачатковая ідэя, уяўленне аўтара пра яго змест.
Значэнне задумы:
- раптоўнае натхненне, падзея ўнутранага жыцця, вобраз
- доўгі, працяглы, глыбокі інтарэс да той ці іншай праблемы. Інтуітыўнае адчуванне будучага твора.
Напрыклад: “Техника писательского ремесла”. Раздел: «Как писать статьи».Там даецца парада пачынаць твор з сярэдзіны, з таго месца, дзе ў цябе штосьці выходзіць. А калі напішыце сярэдзіну, то знойдзецца і пачатак і канец.
Тэма - асноўны круг тых жыццёвых пытанняў, на якіх засяродзіў увагу пісьменнік у сваім творы. Часам тэма атажэствляецца нават з ідэяй твора. Тэмамі мянуюць найболей істотныя кампаненты мастацкай структуры, аспекты формы, апорныя прыёмы. У літаратуры гэта - значэнні ключавых слоў, тое, што імі фіксуецца.
Тэма як падмурак мастацкага тварэння - гэта ўсё тое, што стала прадметам аўтарскай цікавасці, асэнсаванні і адзнакі.
Праблематыка - вобласць асэнсавання, разуменне пісьменнікам адлюстраванай рэальнасці. Праблематыку можна назваць цэнтральнай часткай мастацкага зместу, таму што ў ёй, як правіла, і складзена то, дзеля чаго мы звяртаемся да твора - непаўторны аўтарскі погляд на мір. У адрозненне ад тэматыкі праблематыка з'яўляецца суб'ектыўным бокам мастацкага зместу, таму ў ёй максімальна выяўляецца аўтарская індывідуальнасць, самабытны аўтарскі погляд на мір. Яшчэ адной складаючай ідэйнага міру твора з'яўляецца мастацкая ідэя -галоўная абагульняючая думка або сістэма такіх думак.
Праблема - гэта вылучэнне якога-небудзь аспекту, акцэнт на ім, які разрашаецца па меры разгортвання твора, асноўнае пытанне, пастаўленае ў літаратурным творы. Складаная, канфліктная сітуацыя. Праблема ўзнікае тады, калі ёсць выбар.
Ідэя - гэта тое, што жадае сказаць аўтар, навошта напісана гэты твор. Складовая частка мастацкага ўтрымання твора, галоўная абагульняючая думка, сістэма думак.
12. Ідэя твора. Аўтарская і аб’ектыўная ідэя ў літаратурным творы.
Ідэя - гэта тое, што жадае сказаць аўтар, навошта напісана гэты твор. Складовая частка мастацкага ўтрымання твора, галоўная абагульняючая думка, сістэма думак.
Ідэя - галоўная абагульняючая эмацыянальна-вобразная думка твора, вобласць мастацкіх рашэнняў, сфера, у якой становяцца зразумелымі аўтарскія адносіны да свету, аўтарская пазіцыя, сцвярджаецца ці адмаўляецца аўтарам пэўная сістэма каштоўнасцей. Каштоўнасны аспект і эмацыянальная накіраванасць ідэі, абумоўленая светапогляднымі, маральнымі і эстэтычнымі адносінамі аўтара да адлюстроўваемых супрацьлегласцей чалавечага жыцця. Розная ступень выражанасці аўтарам эмацыянальнай ацэнкі ў цэласнасці мастацкага твора (у залежнасці ад творчых задач аўтара, жанравых і стылёвых патрэб). Спосабы знаходжання ідэі ў творы: непасрэднае фармуліраванне аўтарам ў змесце (напрыклад, у байках), ці ў архітэктоніцы (напрыклад, у эпіграфе), ці выказваецца персанажам, ці (у большасці выпадкаў) разлітая ва ўсім творы.
Аўтарская суб’ектыўнасць (кампаненты):
Рэфлектуўны кампанент (думкі, пачуцці)
Нерэфлектыўны (аксіёматычныя ўяўленні пэўнай культурнай традыцыі)
Псіхаідэалогія грамадскай групы, да якой належыць пісьменнік
Міфапаэтычны план твора
Творы мастацтва, мастацкай літаратуры асабліва, заўсёды выяўляюць ідэйна-эмацыйнае стаўленне пісьменнікаў да тых сацыяльных характараў, якія імі намаляваныя. Менавіта ў ідэйнай адзнацы мацней і ясней усяго выяўляецца ідэалагічная сутнасць твораў мастацкай літаратуры.
13. Выбар тэмы. Тэматыка мастацтва.
ТЭМА (грэч. 'галоўная думка') — гэта жыццёвая праблема, пастаўленая пісьменнікам у творы. Тэма – сфера адлюстравання рэчаіснасці.
Тэма – пасрэднік паміж эстэтычнай рэальнасцю твора і рэчаіснасцю. З пункту гледжання рэчаіснасці, тэма – праблемны або карцінны змест. З эстэтычнай рэальнасці мы можам казаць пра ўнутраную тэму твора або асабістую думку пісьменніка.
Выбар тэмы абумоўлены:
- жыццёвым вопытам,
- грамадзянскімі і асабістымі інтарэсамі,
- светапоглядам,
- ідэйнай пазіцыяй пісьменніка.
Тэма непасрэдна звязана з ідэяй твора. У беларускай літаратуры, напрыклад, знайшлі сваё адлюстраванне такія тэмы, як гераізм народа ў мінулай вайне (творы В. Быкава, I. Навуменкі, А. Адамовіча, Я. Брыля), гістарычнае мінулае Беларусі (творы У. Караткевіча, Л.Дайнекі, У. Арлова,), жыццё сучаснай вёскі (творы С. Грахоўскага, I. Пташнікава, М. Гіля), чалавек і прырода (творы В. Карамазава, А. Жука, В. Казько), чарнобыльская аварыя (творы I. Шамякіна, В. Пгевіча, У. Някляева), а таксама «вечныя» тэмы кахання, дружбы, жыцця і смерці, любові да радзімы і інш. У буйных эпічных творах можа вылучацца некалькі тэм. Так, шматтэмнасцю характарызуецца «Палеская хроніка» I. Мележа (калектывізацыя, барацьба паміж старым і новым і змены ў свядомасці людзей, каханне і інш.).
В.Шкловский: “Найти тему – очень сложная вещь. Основной совет – писать о современности, писать о совершенно определенных вещых, случаях. Не бояться, что тема велика или мала. Не бойтесь, что в своем рассказе вы не разрешите вопрос. Самое главное, чтобы тема хоть затронула вопрос, чтобы она была способна отложить материал и повернуть по новому то явление, которое берется в основу».
14. Тыпы аўтарскай эмацыянальнасці. (або пафас):
- тып, дзе пераважае героіка, сатырыка, трагізм
- ідылія, гумар і драматызм
Віды пафасу:
1. гераічны 2. Трагічны 3. Драматычны 4. Ідылічны 5. Сентэмінтальны 6. Рамантычны 7. Гумарыстычны 8. Іранічны
У мастацтве апошніх стагоддзяў аўтарская эмацыйнасць непаўторна індывідуальная. Але і ў ёй нязменна прысутнічаюць нейкія заканамерна паўтаральныя пачаткі. Гэта героіка, трагізм, іронія, сентыментальнасць і шэраг сумежных ім феноменаў. Дадзены шэраг паняццяў і тэрмінаў шырока выкарыстоўваецца ў мастацтвазнаўстве і літаратуразнаўстве, але іх тэарэтычны статут выклікае розныя тлумачэнні. Сучаснікі завуць героіку, трагічнае, рамантыку і г. д. альбо эстэтычнымі катэгорыямі, альбо катэгорыямі метафізічнымі, альбо выглядамі пафасу.
1. ГЕРАІЧНАЕ
Героіка складае пераважны эмацыйна-сэнсавы пачатак гістарычна ранніх высокіх жанраў, першым чынам эпапей. Тут паэтызуюцца ўчынкі людзей, якія сведчаць аб іх бясстрашнасці і здольнасці да велічных здзяйсненняў, аб іх гатовасці пераадолець інстынкт самазахавання, пайсці на рызык, пазбаўленні, небяспекі, годна сустрэць смерць. Гераічны настрой звязаны з валявой сабранасцю, з бескампраміснасцю і духам непахіснасці. Гераічная дзея ў традыцыйным яго разуменні - гэта дакладны шлях чалавека пасмяротнай славе. Гераічная індывідуальнасць выклікае захапленне і глыбокую пашану, малюецца агульнай прытомнасцю як змешчаная на нейкім пастаменце, у арэоле высокай вынятковасці.
2. ІДЫЛІЧНАЕ, СЕНТЫМЕНТАЛЬНАСЦЬ, РАМАНТЫКА
Нараўне з героікай, вытокі якой у эпасе старажытнасці, і эмацыйнасці, узыходзячай да хрысціянскага сярэднявечча, у мастацтве прысутнічаюць такія формы жыццясцвярджэння, як ідылічнае, а ў Новы час таксама сентыментальнасць і рамантыка.
Ідылічным у мастацтве і літаратуры завуць радасную растроганасць мірным, устойлівым і гарманічным складаннем жыцця, дзе знаходзяць сабе месца спакойнае сямейнае быццё і шчаслівае каханне, яднанне чалавека з прыродай, яго жывая, творчая праца. Ідылічны мір далёкі ад бурнага запалу, ад усялякай розніцы, ад якіх-небудзь пераўтваральных жыццё дзеянняў.
Сентыментальнасць - гэта адчувальнасць, спараджальная сімпатыяй і спагадай да рознага роду "зняважаным і абражаным", першым чынам - да ніжэйшых пластоў грамадства. Тут паэтызуецца адчыненае, няхітра-давернае, цёплае чалавечае пачуццё. Гэты выгляд эмацыйнасці атрымаў шырокае распаўсюджванне і нават узяў верх у культуры і мастацкага жыцця шэрагу еўрапейскіх краін, уключаючы Расею. Сентыментальнасцю адзначаны і шэраг твораў рускай літаратуры XIX у., напрыклад "Бедныя людзі" Дастаеўскага.
Рамантыкай прынята зваць настрой думак, звязанае з уздымам пачуцця асобы, поўнасцю душэўнага быцця, верай чалавека ва ўласныя бязмежныя магчымасці, з радасным прадчуваннем з'явы самых высокіх, патаемных жаданняў і намераў.
3. ТРАГІЧНАЕ
Такая адна з формаў (ці ледзь не найважная) эмацыйнага зразумення і мастацкага засваення жыццёвых супярэчнасцяў. У аснове трагічнага - канфлікты ў жыцці чалавека (або групы людзей), якія не могуць быць дазволеныя, але з якімі нельга і пагадніцца. Традыцыйнае разуменне трагічнага ўзыходзіць да Арыстоцеля, а тэарэтычная распрацоўка паняцця - да эстэтыкі рамантызму і Гегелю. Трагічны герой тут разглядаецца як моцная і суцэльная асоба, трапіўшая ў сітуацыю разладу з жыццём (часам і з сабою), асуджаная на пакуты і згуба.
Нараўне з трагічным у мастацтве і літаратуры існуюць такія формы асвятлення жыццёвых супярэчнасцяў, як драматызм і элегічнае.
4. СМЕХ. КАМІЧНАЕ, ІРОНІЯ
Значнасць для мастацтва і літаратуры смеху і ўсяго з ім звязанага цяжка пераацаніць. Смех як грань прытомнасці і паводзін чалавека, па-першае, з'яўляецца выразам жыццерадаснасці, душэўнай весялосці, жыццёвых сіл і энергіі і пры гэтым - неад'емным звяном добразычлівых зносін. І па-другое, смех - гэта форма непрымання і асуджэнні людзьмі таго, што іх атачае, насмешка над чым-альбо, непасрэдна-эмацыйнае зразуменне нейкіх супярэчнасцяў, нярэдка звязанае з адчужэннем чалавека ад таго, што ім успрымаецца. Гэтым бокам смех звязаны з камічным.
Значная з'ява культуры і мастацтвы Новага часу - рамантычная іронія.
Апошнім элементам, уваходным у ідэйным міры твора, з'яўляецца пафас, які можна вызначыць як кіроўны эмацыйны тон твора, яго эмацыйны настрой.
15. Прадметны свет літаратурнага твора.
Свет літаратурнага твора – узноўленая ў творы пры дапамозе мовы з удзелам вымыслу прадметнасці
Рэчыўная рэальнасць
Асобная рэальнасць – псіхалагічная свядомасць або душэўная рэальнасць чалавека.
Уласцівасці света літаратурнага твора:
1. няроўнасць першай рэальнасці
2. Удзел вымыслу (фантазіі, што-небудзь створанае пры дапамозе ўяўлення) ў стварэнні твора
3. Выкарыстоўванне пісьменнікам умоўных форм існавання.
16. Літаратурны вобраз. Вобраз-персанаж: сродкі стварэння.
Літаратурны Вобраз – асобы спосаб эстэтычнага адлюстравання рэчаіснасці ў канкрэтнай, індывідуальна-пачуццёвай форме.
Вобраз персанаж – у эпічных, драматычных і ліра-эпічных творах ствараюцца вобразы-персанажы. Станоўчыя і адмоўныя. Вобраз-персанаж (або літаратурны герой) – гэта мастацка пераканальны вобраз чалавека з глыбока і яскрава выяўленымі індывідуальнымі рысамі. Мае непасрэдную сувязь з эстэтычным ідэалам свайго часу, мастацкім метадам пісьменніка.
Персанаж можа існаваць у выглядзе адзінкавай асобы і групавога партрэту. Персанаж ў тэксце выконвае пэўныя функцыі, мае дваякую прыроду, самастойна незалежны ад сюжэта.
Віды персанажаў:
- літаратурны герой
- дзеючая асоба
- мастацкі тып
Сродкі стварэння вобразаў персанажаў:
нематэрыяльны ўзровень
матэрыялізацыя (наданне герою пэўнага аблічча)
Вобраз персанажа ствараецца праз:
- аўтарскі настрой
- моўныя характарыстыкі
- праз думкі героя аб сабе
- праз эпізоды межавай сітуацыі
- праз эпізоды ўражання
- праз эпізоды кантраснасці
Індывідуальныя прыемы (асаблівасці) пісьменнікаў
Або іншая класіфікацыя сродкаў.
Асноўныя сродкі стварэння вобраза-персанажа:
1) дзеянні, учынкі і перажыванні. Мова (пра што і як ён гаворыць)
2) прамая аўтарская хар-ка
3) хар-ка вуснамі іншых дзейный асоб
4) партрэт
5) пейзаж
6) апісанне абстаноўкі
7) гаварковае прозвішча
Аснова вобраза – той ці інш хар-р, аднак паняцце “вобраза” шырэйшае за паняцце “характару”. Яно ўключае не толькі рысы, якія вызначаюць паводзіны чалавека, а і чыста знешнія, партрэтныя, неістотныя, прыватныя. З другога боку, не усякі верш з’яўляецца характарам. Тэрмін “характар” увёў старажытна грэчаскі філосаў Таэфраст (IV-III ст да н э), вучань Арыстоцеля, апісаўшы тэрмін “характар” (“нудны апавдальнік” “падхалім” “даносчык” і інш). Усяго было 30 тыпаў характараў. Самы яскравы характар – раб.
17. Мастацкая дэталь. Дэталь і падрабязнасць.
Дэталь (ад фр detail – “падрабязнасць”) – такая падрабязнасць літатарурнага твора, якая асаблівай сілай абуджае ўяўленне і творчую думку чытача, нясе значную ідэйна эмацыянальную і сэнсавую нагрузку. Такім могуць быць асобныя падрабязнасці пейзажу, партрэта, побыту, маўлення і дзеяння персанажа і г.д.
Напрыклад па словах К. Паўстоўскага, мастацкая дэталь “знаходзіцца” ў адным шэрагу з удалым вобразам.
Майстрамі мастацкай дэталі з’яўляюцца Я. Колас, М. Гарэцкі, І. Мележ, Я. Брыдь, В Быкаў.
Часам мастацкая дэталь лейтматывам праходзіць праз твор, вызначаючы нават ягоную назву (“На ростанях”, Я. Коласа”, “Плач перапёлкі” І. Чыгрынава і інш)
Мастацкая дэталь - выяўленчая і выразная падрабязнасць, характэрная рыса якога-небудзь прадмета, часткі побыту, пейзажу, інтэр'еру, партрэта і г. д., нясучая падвышаную сэнсавую нагрузку, характарызуючы не толькі ўвесь прадмет (характар, прастора, час у творы), часткай якога яна з'яўляецца, але і вызначальная шмат у чым стаўленне чытача да яго.
Функцыі мастацкай дэталі:
сродак малюнка (апісанне) аб'ёмнасці, канкрэтнасці прадметнага міру.
эстэтычныя функцыі
удакладняе, растлумачвае і агаляе задуму пісьменніка
можа быць і лейтматывам твора (у Чэхава).
18. Персанаж і пісьменнік: герой і аўтар. Формы і прыемы псіхалагізму.
У літаратурных творах нязменна прысутнічаюць і, як правіла, пападаюць у цэнтр увагі чытачоў выявы людзей: ачалавечаных жывёл, раслін і рэчаў. Існуюць розныя формы прысутнасці чалавека ў літаратурных творах. Гэта апавядальнік-разкажчык, лірычны герой і персанаж, здольны явіць чалавека з поўнасцю і шыратой. Персанаж мае як бы дваякую прыроду. Ён, па-першае, з'яўляецца суб'ектам адлюстроўванага дзеяння, стымулам разгортвання падзей, складнікаў сюжэту. Нараўне з літаратурнымі героямі вельмі значнымі апыняюцца групавыя, калектыўныя персанажы. Персанажы характарызуюцца з дапамогай здзяйсняных імі ўчынкаў, а таксама формаў паводзін і зносіны, рыс выгляду і блізкага асяроддзя, думак, пачуццяў, намераў. Літаратурныя персанажы могуць паўставаць не толькі "носьбітамі" каштоўнасных арыентацый, але і ўвасабленнем безумоўна адмоўных рыс. Стаўленне аўтара да героя можа быць па перавазе альбо адчужаным, альбо роднасным, але не нейтральным. У літаратурных творах так або інакш існуе дыстанцыя паміж персанажам і аўтарам. Яна мае месца нават у аўтабіяграфічным жанры, дзе пісьменнік з некаторай часавай адлегласці асэнсоўвае ўласны жыццёвы досвед. Малюнак персанажа складаецца з шэрагу кампанентаў, выящляючых як унутраны мір чалавека, так і яго знешняе аблічча.
Псіхалагізм у літ-ры – скурпулёзнае яскравае выяўленне пісьменнікам унутранага, душэўнага стану вобраза-персанажа.
Упершыню праявы псіхалагізма ў літ-ры заўважаюцца яшчэ ў творах антычнасці (“Дафніс і Хлоя”) у сярэднявякоўі ён практычна не сустракаецца, на нов аснове пачынае узнікаць у эпоху Адраджэння (“Дэкамерон” Бакачыо, “Жон Кіхот” Сервантэса). З прыходам рэальзму ўзнікае яго вышэйш. Форма – псіхалагічны аналітызм (Л. Талстой. Ф Дастаеўскі)
Бел пісьменнік – псіхааналітык (К.Чорны, В.Быкаў)
Мастацкае даследванне найтанчэйшых душэўных зрухаў персанажаў заўсёды звызваюць з паказам сацыяльна значных падзей.
Псіхалагізм у літ-ры праяўляецца ў трох формах:
1) унутранай (пры дапамозе ўнутранай мовы персанажаў, вобразаў, памяці і ўяўленні)
2) знешняй (праз мастацкі дэталі, псіхалагіч. інтэрпрытацыю паводзін і мовы персанажаў, іх міміку, жэсты)
3)апісальна-аўтарскі (пераказ думак і пачуццяў персанажаў аўтарам).
З другога боку існуюць такія формы псіхалагізму як:
- адкрыты (дэманстратыўны) - Дастаеўскі
- закрыты (падтэкст) – Чэхаў, Стральцоў
- плынь свядомасці
Без дасканалай псіхалагічнай хар-кі нельга стварыць паўнацэнныя літ-я вобразы, паказаць мнагалостайныя праявы чалавечага жыцця.
Мастацкія сродкі, пры дапамозе якіх, аўтар паскрывае псіхалагізм героя:
- апісанне ўражанняў
- характарыстыка перажыванняў
- унутраныя маналогі
- існанаванне (адлюстраванне) снабачанняў і галюцынацый
Для перадачу псіхалагізму зручныя:
- эпісталярная форма
- аўтабіяграфічны аповед
- аповед ад 3-яй асобы, якая мае дар убачання
Пранікненне ва ўнутраны свет героя:
- простае
- апасродкавае
партрэт
формы паводзінаў герояў (жэсты, міміка, рухі)
дыялогі, маналогі (звернутыя, адасобленыя)
рэч
прырода
19. Персанаж і яго каштоўнасная арыентацыя.
У літаратурных творах нязменна прысутнічаюць і пападаюць у цэнтр увагі чытачоў выявы людзей, а ў асобных выпадках - іх падабенстваў: ачалавечаных жывёл, раслін і рэчаў. Існуюць розныя формы прысутнасці чалавека ў літаратурных творах. Гэта апавядальнік-разкажчык, лірычны герой і персанаж, здольны явіць чалавека з поўнасцю і шыратой.
Персанаж - гэта альбо плён чыстай выдумкі пісьменніка (Гулівер і ліліпуты ў Дж. Свіфта; які страціў носу маёр Кавалеў у Гогаля), альбо вынік домысла аблічча рэальна існавалага чалавека (будзь то гістарычныя асобы або людзі, біяграфічна блізкія пісьменніку, а то і ён сам); альбо, нарэшце, вынік апрацоўкі і апрацоўка ўжо вядомых літаратурных герояў, якія, скажам, Дон Жуан або Фаўст. Нараўне з літаратурнымі героямі як чалавечымі індывідуальнасцямі, сітавінай вельмі значнымі апыняюцца групавыя, калектыўныя персанажы (тоўпы на пляцы ў некалькіх сцэнах "Барыса Гадунова" Пушкіна, якая сведчыць аб меркаванні народным і яго што выказвае).
Персанаж мае як бы дваякую прыроду. Ён, па-першае, з'яўляецца суб'ектам адлюстроўванага дзеяння, стымулам разгортвання падзей, складнікаў сюжэт.
Па-другое, персанаж мае ў складзе твора значнасць самастойную, незалежную ад сюжэту: ён выступае як носьбіт стабільных і ўстойлівых уласцівасцяў, чорт, якасцяў.
Персанажы характарызуюцца з дапамогай здзяйсняных імі ўчынкаў, а таксама формаў паводзін і зносіны, думак, пачуццяў, намераў.
Каштоўнасныя арыентацыі (іх можна таксама назваць жыццёвымі пазіцыямі) вельмі разнастайныя і шматпланавыя. Прытомнасць і паводзіны людзей могуць быць накіраваныя на каштоўнасці рэлігійна-маральныя, уласна маральныя, пазнавальныя, эстэтычныя. Яны звязаныя і са сферай інстынктаў, з целавым жыццём і задавальненнем фізічных запатрабаванняў, з імкненнем да славы, аўтарытэту, улады.
Героі літаратуры розных краін і эпох бясконца шматстайныя. Існуюць сваё роды літаратурныя "звыштыпы" – надэпахальныя і інтэрнацыянальныя. Падобных звыштыпаў няшмат.
Персанажы, прыналежныя да авантурна-гераічнаму звыштыпа, імкнуцца да славы, прагнуць быць каханымі, валодаюць воляй, схільныя актыўна ўдзельнічаць у змене жыццёвых становішчаў, дужацца, дасягаць, перамагаць. Авантурна-гераічны персанаж - свайго роду выбраннік або самазванец, энергія і сіла якога рэалізуюцца ў імкненні дасягнуць нейкіх вонкавых мэт.
Зусім іншы, палярны авантурна-гераічнаму "звыштып", паказаны ў сярэднявечных жыццях і тых творах, якія ў большай або меншай ступені, прама або ўскосна ўспадкоўваюць жыційную традыцыю або ёй сродны. Гэты звыштып правамерна назваць жыційна-ідылічным.
Персанажы падобнага роду не датычныя якому-небудзь барацьбы за поспех. Яны знаходзяцца ў рэальнасці, вольнай ад палярызацыі поспехаў і няўдач, перамог, а ў час выпрабаванняў здольныя выявіць устойлівасць, сыдучы ад выпрабаванняў і тупікоў адчаю.
У рускай літаратурнай класіцы XIX-XX стст. жыційна-ідылічны звыштып прадстаўлены вельмі ярка і шырока. Тут і Таццяна "Яўгенія Анегіна", і "групавы партрэт" Грыневых і Міронавых у "Капітанскай дачцы", і князь Гвідон ("Казка аб цару Салтане"), якому не спатрэбілася ісці за трыдзевець земляў у пошуках шчасця.
Есць таксама рамантычна настроеныя бунтары і народныя скітальцы ў літ-ры 19-20 ст., рамантычна настроеныя персанажы, уласна-авацюрыстны, антыгерой.
20. Час і прастора ў літаратурным творы. Паняцце пра хранатоп.
Мастацкі час і мастацкая прастора, гэта характар мастацкай выявы, які забяспечвае цэласнае ўспрыманне мастацкай рэчаіснасці і арганізуе кампазіцыйны твор.
Мастацкая прастора ўяўляе сабой мадэль міру дадзенага аўтара на мове яго прасторы паданняў. У рамане Дастаеўскага гэтым з'яўляецца ўсходы (лесніца). У сімвалістаў люстэрка, у лірыцы Пастарнака вокны.
Характэрнай асаблівасцю мастацкага часу і прасторы з'яўляецца іх дыскрэтнасць. Літаратура не ўспрымае ўвесь струмень часу, а толькі вызначаныя істотныя моманты. Дыскрэтнасць прасторы звычайна не апісваецца падрабязна, а пазначаецца з дапамогай асобных дэталяў. У лірыцы прастора можа быць іншасказальнай. Для лірыкі характэрна накладанне розных часавых планаў у сучаснасці, прошлым, будучым і г.д.
Мастацкі час і прастора сімвалічны. Асноўныя прасторавыя знакі: хата (выява замкнёнай прасторы), прастор (выява адчыненай прасторы), парог, акно, дзверы (мяжа). У сучаснай літаратуры: вакзал, аэрапорт (месцы вырашальных сустрэч). Мастацкая прастора можа быць: кропкавай, аб'ёмнай. Мастацкая прастора рамана Дастаеўскага - гэта сцэнічная пляцоўка. Час у яго раманах рухаецца вельмі хутка, а ў Чэхава час спыніўся.
Вядомы фізіёлаг Ухтомскі аб'ядноўвае два грэцкіх слова: хронас - час, топас - месца. У паняцці хранатоп - прасторава часавы комплекс і лічыў, што гэты комплекс прайграваецца намі, як адзінае цэлае.
Хранатоп - літаратуразнаўчы тэрмін, уведзены Бахціным у працы "Формы часц і хранатопу ў рамане". Пад хранатопам Бахцін разумее "істотную ўзаемасувязь часавых і прасторавых адносін". Тэрмін таксама актыўна выкарыстоўваецца ў працах Бахціна "Праблемы творчасці Дастаеўскага" і "Творчасць Франсуа Рабле і народная культура сярэднявечча і Рэнесансу".
Тэрмін хранатоп пасля прац Бахціна атрымаў значнае распаўсюджванне ў рускім і замежным літаратуразнаўстве. З гісторыкаў яго актыўна выкарыстаў Гурэвіч.
"Хранатоп у літаратуры мае істотнае жанравае значэнне. Можна прама сказаць, што жанр і жанравыя разнавіднасці вызначаюцца менавіта хранатопам, прычым у літаратуры кіруючым пачаткам у хранатопе з'яўляецца час. Хранатоп як фармальна-змястоўная катэгорыя вызначае і выяву чалавека ў літаратуры; гэтая выява заўсёды істотна хранатапічна. Засваенне рэальнага гістарычнага хранатопу ў літаратуры працякала складна і прырыўна: асвойвалі некаторыя вызначаныя бакі хранатопу, даступныя ў дадзеных гістарычных умовах, выпрацоўваліся толькі вызначаныя формы мастацкага адлюстравання рэальнага хранатопу. Гэтыя жанравыя формы, прадуктыўныя ў пачатку, замацоўваліся традыцыяй і ў наступным развіцці працягвалі ўпарта існаваць і тады, калі яны ўжо цалкам згубілі сваё рэалістычна прадуктыўнае і адэкватнае значэнне. Адгэтуль і існаванне ў літаратуры з'яў глыбока разначасовых, што надзвычай ускладняе гісторыка-літаратурны працэс".
Характэрныя рысы хранатопу ў літаратуры 20 стагоддзі:
1. Абстрактная прастора замест пэўнага мелае знак, значэнне.
2. Нявызначана месца і час дзеяння.
3. Памяць персанажа як унутраныя прастора разгорнутых падзей.
Структура прасторы будуецца на апазіцыі: верх-ніз, неба-зямля, зямля-падземнае царства, поўнач-поўдзень, лева- права і інш.
Структура часу: дзень-ноч, вясна восень, святло-цямрэча і інш.
21. Мова мастацкага твора. Паэзія і проза.
Верш і проза. Раней тэрмін "паэзія" азначаў "вусная творчасць". Цяпер - толькі тое, што напісана вершам і ў малой форме. Аналаг - лірыка, але гэта радавая класіфікацыя, лірыка неабавязкова з'яўляецца вершам. Проза - тып мастацкай прамовы, калі няма сістэмы кампазіцыйных паўтораў (скончанай сістэмы). Структура празаічнай прамовы нічога не губляе пры даданні або ліквідацыі слова. Верш валодае спарадкаванасцю. У ім узнікаюць раўналежныя маўленчыя шэрагі, якія як раз і надаюць фразе адчувальную складнасць.
Існуе шэсць тыпаў паўтораў.
1. Гукавыя паўторы ў пачатку, у сярэдзіне, у канцы (рыфмы).
2. Паузнае дзяленне фразы па прыкмеце інтанацыйнай выразнасці.
3. Роўная колькасць складоў у вершы.
4. Метрычная мера, паўтараная ў вершах перыядычна або неперыядычна.
5. Анакрузы ў пачатку вершаваных радкоў - гэта група ненаціскных складоў да першага моцнага ў пачатку радка.
6. Роўнаскладаныя клаузулы ў канцы радка.
Вершаваныя формы самі па сабе не валодаюць сэнсам. Вершы - гэта такія шэрагі слоў, на якія прамова дзеліцца не лагічнымі, а рытмічнымі паўзамі. У літаратурным тэксце кожны такі шэраг слоў (верш) пішацца асобным радком. У прозе такты адлучаюцца толькі лагічнымі паўзамі, часта якія пазначаюцца знакамі пунктуацыі.
Матэрыялам і інструментам як празаіка, так і паэта з’яўляецца слова. Але ў прозе, якая імкнецца да аб’ектыўнасці адлюстравання рэчаіснасці, на першы план выступае паняційная змястоўная сутнасць слова (абазначэнне прадмета), у той жа час у паэзіі – вобразная і гукапісная. Аб’ектыўнай абмалеўцы прадметаў і з’яў у найлепшай ступені адпавядае натуральная празаічная мова. Што датычыцца непасрэднага выяўлення пачуццяў, перажыванняў, то гэтаму дапамагае мова вершаваная. Калі забыцца пра самае істотнае адрозненне паэзіі ад прозы, то фармальныя прыкметы паэзіі могуць таму-сяму здацца нават лішнімі.
22. Мова як матэрыял літаратуры. Літаратурная мова і мова мастацкага твора.
1)Мова літаратурная - адабраная і кадыфікаваная мова зносін нацыі, адбор з усяго багацця мовы, абмежаваны нормамі і правіламі. (Моладзевы і блатны слэнг у літаратурную мову не ўваходзяць).
2)Мова мастацкага твора - аўтар адбірае формы мовы, якія дарэчныя для яго твора.
Мастацкая прамова адрозніваецца асаблівай выразнасцю.
Закон Шклоўскага - "закону астранення".
Сутнасць яго ў тым, што любая з'ява мастацтва з часам аўтаматызуецца, становіцца звыклай. Каб па-новаму зірнуць на рэч трэба па-новаму аб ёй сказаць, і задача мастака - кожную рэч паказаць так, каб чытач убачыў яе як быццам упершыню.
1.Метафара - перанос па падабенстве (Залатыя рукі)
2.Метанімія - па смежнасці (Горад спіць)
3.Сінекдаха - па колькасці - частка па цэлым і наадварот
4.Іронія - па супрацьлегласці (Немаўлю кажуць: "Ты ў нас багатыр!").
5.Гіпербала - узмацненне значэння "Гулівер у краіне багатыроў". Літота - пераменшванне "Гулівер у краіне ліліпутаў"
6.Эмфаза - звужэнне значэння (Гэты чалавек быў чалавекам)
7.Антыэмфаза - пашырэнне значэння.
Сімвал - шматзначнае іншасказанне.
Алегорыя - адназначнае іншасказанне
Асаблівасці мовы літаратуры.
Мова мастацкай літаратуры нясе ў сабе велізарны эстэтычны пачатак, таму аўтар мастацкага твора не проста абагульняе моўны досвед, але і ў нейкай меры вызначае маўленчую норму, з'яўляецца творцам мовы.
Мова мастацкага твора. Мастацкая літаратура - гэтае мноства літаратурных твораў, кожнае з якіх уяўляе сабой самастойнае цэлае. Літаратурны твор - вынік творчасці пісьменніка. Звычайна твор мае загаловак, у лірычных вершах яго функцыю часта выконвае першы радок.
Мастацкая прамова - першы элемент літаратуры. Гэта мысленне ў выявах. Матэрыяльным носьбітам вобразнасці літаратуры з'яўляецца слова.
Прынцып арганізацыі тэксту - сістэмна-структурны.
1.узровень маўленчай 2.узровень вобразны 3.узровень ідэйны або канцэптуальны 4.узровень тыпалагічны.
Маўленчы ўзровень: слоўнікава-фразеалагічны, граматычны, гукавы, рытміка-інтанацыйны.
I.Слоўнікава-фразеалагічны ўзровень:
Будаўнічы матэрыял у мастацкім творы, пэўнай мастацкай выявы; будуецца на:
1.апорных і ключавых словах;
2.паранімія (тэкст, які засноўваецца на крылатых словах, вынятках, афарызмах, клішэ.) ;
3.стылістычна афарбаваныя словы (камбінаторнае прырашчэнне сэнсу). У іх ліку стылістычныя архаізмы;
4.этна-каннатаціўная лексіка (вобразна-творчая);
5.арганізмы (тэрміны, састарэлыя перыфразы).
II. Граматычны ўзровень:
1. парадак слоў у прапанове; 2. сіметрычнасць слоў у прапанове; 3.наяўнасць стылістычных постацяў; 4. спосабы дзялення прапановы, аб'яднанні.
III. Гукавы ўзровень:
1. рыфма; 2. гукаперайманне; 3. алітэрацыя; 4. асананс.
IV.Рытміка-інтанацыйны ўзровень:
Лірычны твор:
1. памер; 2. рыфма (арганізатар рытму); 3.размяшчэнне падзелаў; 4. клаузула; 5.паўза; 6.метрыка
Празаічны твор:
1.танальнасць; 2.працягласць паўзаў паміж сінтагмамі; 3.мелодыка прапаноў; 4.расстаноўка лагічных і эпіфанічных націскаў; 5.суадносіны сінтаксічнага і рытмічнага дзялення прамовы; 6.наяўнасць рытарычных постацяў; 7.інтанацыйная арганізаванасць; 8.гарманічная спарадкаванасць прапаноў і ўсяго мастацкага цэлага.
Мастацкая прамова, яе прыкметы:
1)прырашчэнне сэнсу (камбінаторнае); 2)унутраная форма слова; (вобразнасць слова); 3)кантэкстная характарыстыка;
23. Метафара і яе разнавіднасці. Метафарычнае мысленне ў літаратуры.
МЕТАФАРА (грэч. metaphora - перанясенне) - утоенае вобразнае параўнанне, перанясенне ўласцівасцяў аднаго прадмета або з'явы на іншы на падставе агульных прыкмет ("праца кіпіць", "лес рук", "цёмная асоба", "каменнае сэрца" і г.д.). У метафары, у адрозненне ад параўнання, словы "як", "нібы", "як быццам" апушчаныя, але разумеюцца. Маюць свае разнавіднасці і метафарычныя абароты мовы, атажэствляючыя з'явы жыцця па іх падабенству. Так, у рускім прастамоўі захавалася мноства метафарычных словазлучэнняў, асновай якіх было ўвасабленне тых або іншых з’яў прыроды. (снег ляжыць).
Сярод метафар можна выдзяліць 2 віда, якія маюць аліцытварычнае значэнне:
- славесныя ўвасабленні працэсаў, існуючых у неарганічнай прыродзе
- выгляд увасаблення асобных перажыванняў людзей.
Пры частым ужыванні гэтыя метафарычныя словазлучэнні губляюць адчувальнасць сваёй іншасказальнасці. Гэта лексічныя метафары. Існуюць метафары, заснаваныя на атаясненні душэўных уласцівасцяў са ўласцівасцямі матэрыяльнага жыцця. Гэта арэчаўляючыя (“овеществляющие» русск.) метафары. Адмысловы выгляд "овеществляющих" метафар - словазлучэнні, у якіх з'явы прыроды або матэрыяльнай культуры атажэствлюяць па прынцыпе падабенства з часткамі чалавечага, жывёлы арганізма. (падэшва гары). У сувязі з развіццём абстрактнага мыслення паўстаў такі выгляд овеществляющих метафар, у якіх тыя або іншыя адцягненыя з'явы і працэсы славесна атажэствляюцца па прынцыпе падабенства са з'явамі, працэсамі матэрыяльнага жыцця. (ход рэчаў).
Існуюць таксамапаэтычная метафара, развернутая, моўная і іншыя.
24. Тропіка.
Троп, вобраз (ад грэч. Tropos – паварот, зварот, вобраз) – слова ці моуны выраз, ужытыя ў пераносным значэнні. У тропіке на аснове нейкіх агульных рыс супастаўляюцца дзве з’явы, адна з якіх характырызуецца праз прыметы другой. Ужываюцца тропы і ў размоўнай мове, аде асноўная сфера іх бытавання – мастацкая літаратура, асабліва паэзія. Яны дапамагаюць лаканічна і вобразна выявіць сутнасць з’явы, індывідуалізаваць яе, даць ей ацэнку.
Адрозніваюць тропы простыя: эпітэт, параўнанне і складаныя: метафара, зваротная метафарызацыя, этымалагізм паэтычны, метанімія, сінекдаха, гіпербала, літота, сімвал, алегорыя, іронія, гратэск, перыфраза. Часам вылучаюць два тыпы тропаў – канкрэтна-пачуццевыя і ўмоўна-асацыятыўныя. Тропы першага тыпу ўлічваюць канкрэтнасць і рэльнасць адзнак з’яў ці прадметаў, што ўспрымаюцца з дапамогай асацыятыўных магчымасцей органаў пачуццяў – зроку, слыху, смаку, абаняння і асязання (серп месяца, зяленае полымя дрэў), другога – вызначаюцца вялікай доляй умоўнасці, апелююць да здольнасцей лагічнага мысленння чалавека, ведаў, жыццевай дасведчанасці (парог, вычасаны з ўспамінаў;карціны, намаляваныя сціснутымі кулакамі, вачамі беспрацоўных).Часам другі тып тропаў звязваюць толькі з сучаснай паэзіяй.
Віды троп:
Метафара – від тропа, перанясенне ўласцівасцяў аднаго прадмета (з'явы) на іншы па прынцыпе іх падабенства ў якім-небудзь стаўленні або па кантрасце. «И золотеющая осень листвою плачет на песок».
Метанімія - троп, які складаецца ў замене слова або паняцці іншым словам, мелым прычынную сувязь з першым. Існуе некалькі выглядаў. Найболей ужывальныя наступныя:
1)згадванне аўтара замест яго твораў або, наадварот, згадванне твораў або біяграфічных дэталяў, па якіх адгадваецца аўтар.
2)указанне на прыкметы асобы або прадмета замест згадвання самога прадмета.
3)перанос назвы з пасудзіны, ёмішчы, памяшканне на змесціва, аб'ём змесціва.
4) перанос назвы з матэрыялу на выраб з яго.
5) перанос назвы з дзеяння на яго вынік, месца або залучаны ў дзеянне прадмет.
6) перанос назвы з месца населенага пункта на сукупнасць яго жыхароў або звязанае з ім падзея.
Сінекдаха - разнавіднасць метаніміі, заснаваная на перанясенні значэння з аднаго з'явы на іншае па прынцыпе колькасных адносін паміж імі. "Усё спіць: і чалавек, і звер, і птушка".
Увасабленне (олицетворение) - стылістычны прыём, які складаецца ў тым, што неадушаўлёнаму прадмету, жывой істоце, не нададзенаму прытомнасцю, прыпісваюцца якасці або дзеянні, уласцівыя чалавеку. "І зорка з зоркаю гаворыць".
Параўнанне - супастаўленне аднаго прадмета з іншым з мэтай стварэння мастацкай выявы. «Безумных лет угасшее веселье мне тяжело, как смутное похмелье». Адрозніваюць простае параўнанне (моцны як скала), адмоўнае або ад адваротнага (то не гром грукоча, то камар ляціць) і разгорнутае (са словазлучэннем).
Гіпербала - вобразны выраз, маючая надмернае перабольшанне памеру, сілы, значэнні чаго-альбо.
Іронія - ужыванне слова (выразы) у сэнсе, зваротным літаральнаму.
Літота- вобразны выраз, утрымоўвальнае надмернае пераменшванне памеру, сілы, значэнні чаго-альбо.
Эпітэт- вобразнае азначэнне прадмета, з'явы. Выяўленае пераважна прыметнікам. Эпітэтам слова становіцца ў тэксце.
Алегорыя - іншасказальны малюнак адцягненага паняцця пры дапамозе пэўнай жыццёвай выявы: "ліса" - аб хітрым чалавеку.
Перыфраз - апісальнае абарачэнне, які ўжываецца замест што-небудзь словы, словазлучэнні.
25. Паэтычны сінтаксіс.
Сінтаксіс - сістэма сінтаксічнай арганізацыі мовы мастацкай літаратуры.
Два тыпы мовы – вершаваная і празаічная – маюць сваю спецыфіку. Сінтаксіс вершаванай мовы больш складаны, чым сінтаксіс празаічны. Аднак гэтыя складаюць, дзеякуячы асаблівасцям вершаванай мовы, не адчуваецца чытачам, не перашкаджае разуменню. Наадварот, уся складанасць сінтаксіса пабудовы верша, калі яны толькі мастацкі апраўданы, служаць адной мэце: дапамагчы лепш, больш арганічна выявіць думку і пачуцце паэта.
У сістэму паэтычнага сінтаксісу ўваходзяць:
1) рытарычныя фігуры
– рытарычнае пытанне (не патрабуе адказу)
- рытарычны зваротак (не прадугледжвае канкрэтнага адрасата)
- рытарычны вокліч
2) Стылістычныя фігуры:
- разнастайныя паўторы
- усе формы парушэння звычайнай сінтаксічнай ці лагічнай сувязі паміж словамі ўнутры вершаваных радкоў
- супрацьстаўленне і супрацьпастаўленне вершаваных радкоў
- групоўка асобных фрагментаў літ-га выказвання ў пэўныя інтанацыйна-сінтаксічныя адзінствы.
Кожная з фігур у паэтычным сінтаксісе адыгрывае ў творы сваю выяўленчую ролю.
Градацыя – паступовы пераход нейкай з’явы ад яе ніжэйшай ступені да вышэйшай ці, наадварот, рэзка павышае эмацыянальнасць выказвання.
Недасказ або абрыў. Умаўчванне – літаратурнае выказванне раптоўна абрываецца, выяўляе ўсхвальванасць аўтара ці героя
Паралелізм –супастаўленне дзвюх ці больш нейкіх з’яў
Інверсія – такая расстаноўка ў фразе слоў або словазлучэнняў, якая парушае іх звычайны граматычны парадак.
Антытэза – супрацьстаўленне процілеглых з’яў прадметаў. Характараў пачуццяў. Ідэй, вобразаў і г.д.
Сінтаксічныя погляды – складаныя сінтаксіч. Канструкцыі з адным галоўным і некалькімі даданымі сказамі сінтаксічныя перыяды, звычайна выклікаюць рэтардацыю – запаволенне ў апісанні як-небудзь падзей ці з’яў
Ампліфікацыя або накапленне – ужыванне ўвыказванні неалькіх аднатыпных слоў ці моўных канструкцый (эпітэтаў, параўнанняў, сінонімаў, аднародных членаў сказа і г.д.)
Эліпсы – пропуск у фразе нейкага члена сказа.
У паэтычных творах ужываюцца разнастайныя лексіка-стылістычныя паўторы:
1) Анафара – паўтарэнне адных і тых жа слоў ці гукаў на пачатку вершаваных радкоў
2) Эпіфара – паўтор адных і тых жа слоў у канцы верш. радкоў
3) Падваенне – паўтор у верш радках двух слоў ці словазлучэнняў
4) Шматзлучнікавасць, або палісідэтан – паўтор адных і тых жы злучнікаў
5) Бяззлучнікавасць, або асіндэтан – адсутнасць злучнікаў паміж граматычна-аднароднымі словамі і сказам
6) Бяззлучнікавасць, або асіндэтан – паўтор адных і тых жа прыназоўнікаў
Паўторы надаюць літаратурнай мове асаблівую экспросію, узвышаюць тон, запавольваюць тэмп.
Ад паэтычнага сінтаксісу залежыць характар інтанацыйнасці ладу твора, граматычнага выражэннем якого, па сутнасці, ён і з’яўляецца.
26. Элементы формы: кампазіцыя.
Кампазіцыя (ад лац. “складаць”). Гэта склад і вызначанае становішча частак элементаў і выяў твораў у часавай паслядоўнасці. Нясе змястоўную і сэнсавую нагрузку.
Знешняя кампазіцыя - дзяленне твора на кнігі, тамы. Носіць дапаможны характар і служыць для чытання. Больш змястоўныя характэрныя элементы: прадмовы, эпіграфы, пралогі, яны дапамагаюць расчыніць галоўную думку твора або пазначыць асноўную праблему твора.
Унутраная кампазіцыя - уключае ў сябе розныя тыпы апісанняў (партрэты, пейзажы, інтэр'ер), несюжэтныя элементы, устаўныя эпізоды, разнастайныя адступы, розныя формы прамовы герояў і пункта гледжання.
Асноўная задача кампазіцыі - прыстойнасць малюнка мастацкага света. Гэтая прыстойнасць дасягаецца з дапамогай роду кампазіцыйных прыёмаў - паўтор - адзін з самых простых і сапраўдных, ён дазваляе лёгка закругліць твор, асабліва кальцавая кампазіцыя, калі ўсталёўваецца пераклічка паміж пачаткам і канцом твора нясе адмысловы мастацкі сэнс. Паўтор з'яўляецца важнай якасцю прамовы. Ен задае ў прамовы рытм. Паўтор празаічных твораў адрозніваецца ад паўтору ў паэтычных. Гэтае адрозненне ляжыць у рамках высвятлення прыроды празаічнай і паэтычнай прамовы. Для паэтычнай прамовы важныя такія паўторы, якія няважныя ў празаічнай.
Кампазіцыя паўтораў:
1. матывы (у музыцы),
2. супастаўленне і проціпастаўленне (аб'яднанне паўтору, проціпастаўленне даюць люстэркавымі кампазіцыямі),
3. дэталі, мантаж.
4. змаўчанне,
5. Суб’ектыўная арганізацыя “пункт гледжання” - пазіцыя з якой распавядаюцца гісторыі або з якіх успрымаюць падзеі герояў або апавяданне.
Тыпы пунктаў гледжання: ідэйна-цэласная, моўная, прастора-часавая, псіхалагічная, вонкавая і ўнутраная.
Тыпы кампазіцый: простая і складаная.
27. Кампазіцыйныя прыемы.
Кампазіцыя (ад лац. “складаць”). Гэта склад і вызначанае становішча частак элементаў і выяў твораў у часавай паслядоўнасці. Нясе змястоўную і сэнсавую нагрузку.
Знешняя кампазіцыя - дзяленне твора на кнігі, тамы. Носіць дапаможны характар і служыць для чытання. Больш змястоўныя характэрныя элементы: прадмовы, эпіграфы, пралогі, яны дапамагаюць расчыніць галоўную думку твора або пазначыць асноўную праблему твора.
Унутраная кампазіцыя - уключае ў сябе розныя тыпы апісанняў (партрэты, пейзажы, інтэр'ер), несюжэтныя элементы, устаўныя эпізоды, разнастайныя адступы, розныя формы прамовы герояў і пункта гледжання.
Асноўная задача кампазіцыі - прыстойнасць малюнка мастацкага света.
Тыпы пунктаў гледжання: ідэйна-цэласная, моўная, прастора-часавая, псіхалагічная, вонкавая і ўнутраная.
Тыпы кампазіцый: простая і складаная.
Кампазіцыйныя прыемы:
паўторы і варыяцыі
матыў
дэталізацыя і абагульненне
- замучванне
- пазнаванне
- падтэкст
- алюзія (намекі на рэаліі cучаснага палітычнага жыцця)
суб’ектная арганізацыя тэксту - пазіцыя з якой распавядаюцца гісторыі або з якіх успрымаюць падзеі герояў або апавяданне.
супастаўленне і супрацьстаўленне (аб'яднанне паўтору, проціпастаўленне даюць люстэркавымі кампазіцыямі)
мантаж
часавая арганізацыя тэкста
28. Сюжэт і фабула літаратурнага твора. Сюжэт як сродак раскрыцця характараў персанажаў.
Сюжэт - (ад франц. - прадмет) - падзея або сукупнасць падзей у эпічных і драматычных творах, развіццё якіх дазваляе пісьменніку расчыніць характары герояў і сутнасць адлюстроўваных з'яў у адпаведнасці з аўтарскай задумай. Сюжэт - аснова формы твора.
У сюжэце вылучаюць такія структурныя элементы, як экспазіцыя, завязка, развіццё дзеяння, кульмінацыя і развязка, а таксама, у некаторых творах, пралог і эпілог. Па зацемцы Кармілава, сюжэт можна назваць "выявай падзеі або ланцугі падзей", у той час як фабула складае падзейную аснову апавядання і можа быць сцісла пераказаная.
Фабула - ланцуг, шэраг падзей у эпічным або драматычным творы, пакладзены ў аснову сюжэту. У адрозненне ад сюжэту фабулу можна каротка пераказаць. Акрамя таго, адна і тая жа фабула можа стаць асновай для мноства розных сюжэтаў (напрыклад, гісторыя аб уяўным рэвізору была выкарыстаная не толькі Гогалем, але і іншымі аўтарамі).
Гістарычна існавалі і іншыя погляды на суадносіны фабулы і сюжэту. У 1920-х гадах прадстаўнікамі Апаяза было прапанавана адрозніваць два бакі апавядання: само па сабе развіццё падзей у міры твора яны звалі "фабулай", а то, як гэтыя падзеі намаляваныя аўтарам - "сюжэтам".
Іншае тлумачэнне ідзе ад рускіх крытыкаў сярэдзіны XIX стагоддзі і падтрымлівалася таксама Весялоўскім і Горкім: яны звалі сюжэтам само развіццё дзеяння твора, дадаючы да гэтага ўзаемаадносіны персанажаў, а пад фабулай разумелі кампазіцыйны бок твора, гэта значыць то, як менавіта аўтар паведамляе ўтрыманне сюжэту. Лёгка бачыць, што значэнні тэрмінаў "сюжэт" і "фабула" у дадзеным тлумачэнні, у параўнанні з папярэднім, змяняюцца месцамі.
Існуе таксама пункт гледжання, што паняцце "фабула" самастойнага значэння не мае, і для аналізу твора суцэль досыць апераваць паняццямі "сюжэт", "схема сюжэту", "кампазіцыя сюжэту"
У аснове сюжэту ляжыць канфлікт.
Канфлікт (ад лац. "сутыкненне, барацьба") - тэматычная напруга, якое ўзнікае паміж персанажамі або іх учынкамі, на якім засноўваецца сюжэт.
Ёсць чатыры асноўных выгляду канфлікту:
"прыродны або фізічны канфлікт, калі герой уступае ў дужанне з прыродай;
"сацыяльны канфлікт, калі чалавек кідае выклік іншаму чалавеку або грамадству;
"унутраны або псіхалагічны канфлікт, калі жаданні чалавека ўступаюць у канфлікт з яго сумленнем;
"правідэнцыйны канфлікт, калі чалавек процістаіць законам лёсу або нейкага бажаствы.
Паняцце "канфлікт " ужываецца там, дзе сутыкаюцца розныя і ўвасобленыя ў дзеяннях і выказваннях асоб, жыццёвыя каштоўнасці, прынцыпы або "праўды”.
Калізія - (ад лат. - сутыкненне) - адлюстраваная ў мастацкім творы барацьба процілеглых поглядаў, інтэрасаў, імкненняў, жыццёвых прынцыпаў, якая выяўляецца ў пэўных падзеях. Тыпы калізіі: любоўная, маральная, сацыяльная і г.д.
29. Неаўтарскае слова: літаратура ў літаратуры.
Тэкст славесна-мастацкага твора спараджаецца творчай воляй пісьменніка: ім ствараецца і завяршаецца. Разам з тым асобныя звёны маўленчай тканіны могуць знаходзіцца ў вельмі складаным, нават канфліктным стаўленні да прытомнасці аўтара. Першым чынам: тэкст не заўсёды вытрымоўваецца ў адной, аўтарскай маўленчай манеры. Мастацка значным апыняецца неаўтарскае слова, названае літаратуразнаўцамі чужым словам. Бахцін размяжоўвае тры віды слоў:
- аўтарскае слова
- аб’ектыўныя словы
- словы, якія належаць 2-ум суб’ектам
Формы рэалізацыі неаўтарскага слова:
Стылізацыя – свядомая арыентацыя аўтара на тыя стылі, якія раней існавалі ў літаратуры. Напрыклад Пушкін, Лермантаў.
Перайманне
Сказ – манера распаведу, спакойная рэалізацыя літаратурнай мовы. Напрыклад Зошчанка. Для беларускай літаратуры не ўласціва.
Пародыя – пераліцоўка папярэдніх літаратурных фактаў. Пародыі, як правіла, будуюцца на рэзкай неадпаведнасці іх прадметна-тэматычнага і маўленчага планаў.
Рэмінісцэнцыя – зварот да папярэдніх літаратурных фактаў. Напрыклад Бродскі.
- цытата
- згадка пра твор і яго аўтара
- запазычанне сюдэтаў, вольныя пераклады
- зварот да створанага іншымі відамі мастацтва
Алюзія – зварот да папярэдніх фактаў грамадскага жыцця
Інтэртэкстуальнасць. Увяла тэрмін Крысцева ў 1967 годзе. Тэрмін уведзены для пазначэння агульнай уласцівасці тэкстаў, якая выяўляецца ў наяўнасці паміж імі сувязяў, дзякуючы якім тэксты (або іх часткі) могуць разнастайнымі спосабамі высылацца адзін да аднаго.
30. Сістэмы вершаскладання.
Вершаванне (вершаскладанне) – сістэма арганізацыі мовы, у аснове якой – паўтарэнне пэўнага рытмастваральнага кампанента. Мерай рытмічнай арганізацыі вершаванай мовы з’яўляецца радок верша.
Антычнае (метрычнае) вершаванне – сістэма вершавання, заснаваная на раўнамерным чаргаванні доўгіх і кароткіх складоў у вершаваных радках. Узнікла ў 8 ст. да н.э. ў Старажытнай Грэцыі, у 3 ст. перайшло ў Рым, шырокае развіцце атрымала ў антычнай літаратуры. Склады злучаліся ў стопы, паўтор якіх утвараў верш і абумоўліваў яго пявучы рытм. Паэты антычнасці не чыталі вершы, а спявалі ў суправаджэнні ліры - ад назвы гэтай музычнай прылады і адбываецца слова "лірыка". Не было рыфмы.
Танічнае вершаванне (ад “націск”) – сістэма вершавання, у аснове якой прыблізна аднолькавая колькасць моцных, або апорных націскаў у вершаваных радках. Колькасць ненаціскных складоў розная – ад ніводнага да васьмі.
Асноўнае – чаргаванне пэўнай колькасці моцных націскаў у радках. Узнікла ў 19 – п. 20 ст. на аснове народнага вершавання (галоўнае адрозненне – функцыя націску).
Сілабічнае вершаванне (ад “слог”) – сістэма вершавання, у аснове якой – чаргаванне аднолькавай колькасці складоў у радках. Ужываецца пераважна з пастаянным месцам націску. Есць міжрадковыя паузы, рыфмы, цэнзуры. 11 – 12 ст. – франц. і італ. паэзія, 15 ст – польская, 16 ст. – беларуская.
Сілаба-танічнае вершаскладанне – раўнамернае чаргаванне націскных і ненаціскных складоў + чаргаванне аднолькавай колькасці складоў. 16 ст. – першае ўжыванне ў беларускай паэзіі. Пануючая сістэма – 19 – 20 ст. Асноўныя метры сілаба-танічнага вершаскладання - ямб, харэй, дактыль, амфібрахій, анапест. Сілаба-танічнае вершаскладанне было ўведзена на Русі Трэдзіакоўскім і Ламаносавым, замяніўшы сілабічнае вершаскладанне.
Памеры верша
Найболей распаўсюджаныя двухскладовыя і трохскладовыя памеры, але не варта думаць, што імі ўсё і абмяжоўваецца. Існуюць і звышдоўгія памеры (ад чатырох складоў і вышэй), хоць далёка не ўсе аўтары выкарыстаюць іх.
Двухскладовыя памеры:
Ямб – адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на раўнамерным чаргаванні ў вершаваных радках кароткіх (ненаціскных) няцотных складоў і доўгіх (націскных) цотных (націск на другі склад, чацверты, шосты і г.д.). Беларусь – Зізаній “Грамматіка словенска”, Расія – Ламаносаў, Украіна – Катляроўскі.
Харэй – адзін з метраў антычнай ісілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на раўнамерным чаргаванні ў вершаваных радках доўгіх (націскных) няцотных і кароткіх (ненаціскных) цотных складоў (націск на першы склад, трэці, пяты і г.д.). Багдановіч, Колас (“Сымон-музыка”).
Трохскладовыя памеры:
Дактыль – адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на чаргаванні ў вершаваных радках дактылітычных стоп (націск на першы склад, чацверты, семы і г.д.). Зізаній.
Амфібрахій – адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на чаргаванні ў вершаваных радках амфібрахічных стоп (націск на другі склад, пяты, восьмы і г.д.) Р.Семашкевіч.
Анапест - адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на чаргаванні ў вершаваных радках анапестычных стоп (націск на трэці склад, шосты, дзевяты і г.д.). Багдановіч “Песняру”, А. Вялюгін “Прызнанне ў любві”, Колас, Купала.
31. Сілаба-танічная сістэма вершаскладання.
Сілаба-танічнае вершаскладанне - вершаскладанне, заснаванае на правільным чаргаванні націскных і ненаціскных складоў. Паслядоўнасць груп націскных і ненаціскных складоў (стоп) у радку і стварае вершаваны памер. У залежнасці ад сістэмы чаргавання моцных і слабых месцаў адрозніваюцца двухскладовыя (харэй, ямб) і трохскладовыя (дактыль, амфібрахій, анапест) памеры.
Двухскладовыя памеры:
Ямб – адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на раўнамерным чаргаванні ў вершаваных радках кароткіх (ненаціскных) няцотных складоў і доўгіх (націскных) цотных (націск на другі склад, чацверты, шосты і г.д.). Беларусь – Зізаній “Грамматіка словенска”, Расія – Ламаносаў, Украіна – Катляроўскі.
Харэй – адзін з метраў антычнай ісілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на раўнамерным чаргаванні ў вершаваных радках доўгіх (націскных) няцотных і кароткіх (ненаціскных) цотных складоў (націск на першы склад, трэці, пяты і г.д.). Багдановіч, Колас (“Сымон-музыка”).
Трохскладовыя памеры:
Дактыль – адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на чаргаванні ў вершаваных радках дактылітычных стоп (націск на першы склад, чацверты, семы і г.д.). Зізаній.
Амфібрахій – адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на чаргаванні ў вершаваных радках амфібрахічных стоп (націск на другі склад, пяты, восьмы і г.д.) Р.Семашкевіч.
Анапест - адзін з метраў антычнай і сілаба-танічнай сістэм вершавання, заснаваны на чаргаванні ў вершаваных радках анапестычных стоп (націск на трэці склад, шосты, дзевяты і г.д.). Багдановіч “Песняру”, А. Вялюгін “Прызнанне ў любві”, Колас, Купала.
Распрацавалі тэорыю сілаба-танічнага вершаскладання і ўвялі яго ў практыку Трэдзьякоўскі і Ламаносаў. Улічваючы досвед метрычнай і сілабічнай сістэм, аналізуючы прынцыпы будынка рускага народнага верша, Трэдзьякоўскі увёў паняцце ступні як элементарнай рытмічнай адзінкі. Буйнейшымі рытмічнымі адзінкамі з'яўляюцца суадносныя паміж сабой вершаваныя радкі (вершы). Сувымернасць іх адзін з адным вызначаецца паўтаральнымі ў іх спалучэннямі моцных і слабых месцаў. Адзінкамі вымярэння гэтых паўтаральных спалучэнняў і выступаюць стопы.
Стапа – група складоў з адным націскным (доўгім) і двума ненаціскнымі (кароткімі) складамі, раўнамернае паўтарэнне якіх вызначае метр сілаба-танічнай сістэмы вершаскладання. Тэарэтычна колькасць стоп у вершаваным радку можа быць любым - ад адной і больш, на практыцы жа працягласць радка ў двухскладовых памерах ад двух да шасці ступняў, а ў трохскладовых - ад двух да чатырох.
Аднак відавочна, што ў рускай мове вельмі шмат доўгіх слоў, і ў поўнанаціскным вершаваным радку яны не змесцяцца. Таму расстаноўка націскаў строга не выконваецца: у вершы могуць узнікаць два ненаціскных склада разам - яны ўтвораць групу з ненаціскных складоў, якую завуць перрыхіем. І наадварот, словы могуць спалучацца такім чынам, што ўзнікаюць разам два націскных склада - спондзей.
32. Рытміка. Метрыка (стапа, памер, метр, рытм).
Рытміка - раздзел вершазнаўства, які вывучае рытмічныя асаблівасці верша ўвогуле ці вершаў якога-небудзь паэта. У беларускай паэзіі аналізам рытмікі заняўся М. Багдановіч . У 70-я гг пашырэне набыў статыстычны метад даследвання рытмікі беларускай мовы.
Метрыка – раздзел вершазнаўства, які вывучае сукупнасць правіл вершавання як сістэмы вершавання, вершаваныя памеры.
Стапа – асноўная метрычная адзінка верша. Стапа – група складоў з адным націскным (доўгім) і двума ненаціскнымі (кароткімі) складамі, раўнамернае паўтарэнне якіх вызначае метр сілаба-танічнай сістэмы вершаскладання. Тэарэтычна колькасць стоп у вершаваным радку можа быць любым - ад адной і больш, на практыцы жа працягласць радка ў двухскладовых памерах ад двух да шасці ступняў, а ў трохскладовых - ад двух да чатырох.
У сілаба-танічнай сістэме вершаскладання – двухскладовым (з націск на першым складзе – харэй, з націскам на другім - ямб) або трохскладоў (з націскам на першым складзе – дактыль, на другім, сярэднім – амфібрахій, на апошнім, трэцім складзе -анапест).
Памер – паняцце, якое ўжываецца найчасцей для вызначэння рытмічнай канвы метрычнага верша і паказвае колькасць і характар стоп у вершаваных радках (трохстопны амфібрахій, пяцістопны ямб.) Асобыя памеры у антычнай і сілабатанічнай схемах – гекзаметр, пентаметр, александрыйскі верш і г. д. У сілабатанічнай сістэме вершавання памер вызначаецца колькасцю складоў у вершаваных радках ( дзесяціскладовіч, 13-ціскладовік). У сілабатоніцы – двухскладовыя памеры у основе якіх – поўная колькасць ямбаў і харэяў і трохскладовыя ўто ўлічваюць колькасць дактыляў, амфібрахіяў і анапестаў. Памер верша прымяняецца для характэрыстыкі асноўных рытмічных асаблівасцей дысметрычнага верша – акцэнтна-складовага, дольніка, тактавіка, акцэнтнага, або чыстага танічнага. Памер актыўна ўплывае на рытм, а тым самым і на змест, паэтычнага твора.
Метр (ад грэч. мера) – ідэальная схема чаргавання ў вершаваных радках метрычнага верша пэўных рытмастваральных кампанентаў (доўгі і кароткіх складоў – у антычным, націск і ненаціск – у сілабатанічным вершаванні).
Харэічны метр (/-/-/…) у сілаба-танічнай сістэме чаргавання націскных і ненаціскных складоў.
Ямбічны метр (-/-/-/…) чаргаванне ненаціскных і націскных. У адрозненні ад двухскладовых, трохскладовыя метры, паміж націскнымі складамі маюць па два ненаскныя. Іх вылучае характар анакрузы (ненаціскны склад ў пачатку верш радка перад першым метрычным націскам.) У дактылічным метры яна нулявая (//-/-/-…) у амфібрахічным – аднаскладавая (-/-/-/-…) у анапестычным – двухскладовая (-/-/-/…).
Дзякуючы метру ствараюцца багатыя рытмічныя варыянтнасці метрычнага верша, з’ўляючыся адным з важнейшых яго стваральнікаў.
Рытм - роўнае чаргаванне як-небудзь з’яў ці прасторы. Па тым, як чаргуюцца гэтым з’явы адрозніваюць і рытмы
Часавы
Прасторавы
Рытм – самая істотная прыкмета верша. Прыйшоў рытм з працоўнай дзейнасці чалавека праз пасрэдніцтва працоўных песні і музыкі.
Вершаваны рытм – выяўляецца ў раўнамерным чаргаванні як-небудзь аднатыпных моўных з’яў – т.зв. рытмастваральных кампанентаў (ненаціск і націск або доўгіх і кароткіх складоў, адновалькавай колькасці складоў).
Вершаваны рытм выконвае шэраг функцый:
генетычная функцыя – дае жыцце вершу як цэласнай моўнай эстэтычнай з’яве
Эмацыянальнастваральныя здольнасці
Сэнсавыяўленчае – адна з самых галоўных функцый (выяўленне настрою!)
КЛАУЗУЛА - конец фразы, які абратае асабісты рытмічны ход.
33. Строфіка. Віды строф.
Страфа - гэта група вершаў з вызначаным размяшчэннем рыфмаў, звычайна паўтаральным у іншых роўных групах. У большасці выпадкаў страфа ўяўляе сабой скончанае сінтаксічнае цэлае. Страфа засноўваецца на парадку размяшчэння рыфмаў у вершах.
Найболей распаўсюджаныя выгляды: чатырохрадкоўі, актавы, тэрцыны.
1. Чатырохрадкоўе - найпросты выгляд страфы. Аднолькавая схема: абаб, вгвг.
2. Актава – васьмірадковая страфа, у якой рыфмуецца першы верш з трэцім і пятым, другі верш - з чацвёртым і шостым, сёмы верш - з восьмым. Схема актавы - абабабвв.
3. Тэрцыны - трохсцішныя строфы з арыгінальным спосабам рыфмоўкі. Першы верш першай страфы рыфмуецца з трэцім, другі верш першай страфы - з першым і трэцім другой страфы, другі верш другой страфы - з першым і трэцім трэцяй страфы і г.д. Сканчаюцца тэрцыны дадатковым вершам, рыфмавазаваным з другім вершам апошняга трохрадкоўя. Схема: аба, бвб, вгв. Тэрцынамі напісаная чароўная камедыя Дантэ. У рускай паэзіі - Пушкін.
4. Санет - лірычны верш, якое складаецца з 14 вершаў пятистопного або шестистопного ямба, у якіх першыя восем вершаў, падзеленыя на два чатырохрадкоўя крыжавана рыфмуюцца адной парай рыфмаў, а наступныя шэсць вершаў маюць тры пары рыфмаў, якія могуць размяшчацца па-рознаму. Прыклад: Бунін "Дол у скале".
5. Трыялет - верш з васьмі вершаў чатырохстопнага ямба, у якім развіццё лірычнай тэмы, дадзенай у першых двух вершах, прыводзіць да поўнага паўтору першага верша на чацвёртым і сёмым месцах, а другога - на восьмым.
34. Цвердыя формы верша.
Цвёрдыя формы верша - віды верша, якія ўзніклі пераважна ў сэрэднявяковай класічнай паэзіі, набылі інтэрнацыянальная бытаванне і вызначаюцца пастаянствам вершаванага памеру, рыфмоўкі, колькасці і размяшчэння вершаваных радкоў. Цвердыя формы вершу – санет, трялет, секстына, тэрцыны, актава, рандо, рандэль, анегінская страфа, хоку, танка, туюг і інш. Напрыклад, ў трыялеце з 8-мі радкоў 2 першыя і 2 апошнія, а таксама першы і чацвёрты аднолькавыя. Першы радок, такім чынам, паўтараецца тройчы (асюль і назва) – трыялеты Багдановіча.
У секстыне усяго шэсць радкоў на дзве рыфмы (абабаб ці абабвв).
У тэрцынах, якія пішуцца трохрадкоўямі з ланцуговай кампазіцыяй, сярэднія радкі ўсіх папярэдніх строф, рыфмуюцца з двума крайнімі строфамі наступных. Заканчваюцца тэрцыны асобным радком, што рыфмуецца з сярэднім радком апошняга (першы тэрцын Багдановіча, Караткевіча)
Санет – від страфы, якая складваецца з 14 радкоў пяці, радзей шасці – ці чатырохстопнага ямба. Аб’ядноўвае два чатырохрадкоўі і два трохрадкоўі.
Актава – 8-мі радковы верш, радкі якого часцей за ўсё пішуцца пятістопным, або шасцістопным ямбам. І рыфмуюцца па схеме абабабвв.
Рандо – стары французскі верш з 8, 13 або 15 радкоў, звязаных дзвюмаскразнымі рыфмамі. Сваеасаблівасцю рандо (і адно з адрозненняў ад рандэля) з’ўляецца тое, што словы якім ён пачынаецца, паўтараюцца у сярэдзіне твора і заканчваюць яго, ствараючы архітэктанічнае кальцо.
Рандэль - верш з 13 радкоў звязаных двухскразнымі рыфмамі. Рандлі дзеляцца на 3строфы і 2 чатырохрадкоўі і адно пяцірадкоўе.
Багацей цвердай формай верша ў беларускай паэзіі авалодала толькі ў 20 ст. (Я. Купала, М. Багдановіч, З. Бядуля. А. Гарун.) У Р. Крушыны ёсць унікальны твор – “Лірычнага кантакта” у страфічнай арганізацыі якой прысутнічаюць адначасова самыя розныя цвердыя формы верша (актава, санет, трыялет і інш). Як цвердая форма верша вызначаецца лімірык – гуманітарна-сатырычны пяцісладовік з рыфмоўкай аабба. Вершы гэтыя запазычаны з ірландскай паэзіі і зусім нядаўна абеларусіліся.
Падчас цвердыя формы называюць класічнымі відамі строф.
Цвёрдыя страфічныя формы. Сусветная паэзія назапасіла велізарную колькасць цвёрдых страфічных формаў. Так антычная паэзія з'яўляецца найбагатай крыніцай страфічных формаў, якія пазней нястомна распрацоўваліся ў лірыцы еўрапейскіх народаў. Большасць антычных строф неаднаразова прайгравалася і ў рускім вершаскладанні, праўда, часцей недакладна. Значна малодшую ролю ў гэтым сэнсе згуляла ў рускай паэзіі ўсходняя паэзія, з якой у параўнальна нядаўні час былі спробы запазычання некаторых формаў. З багатай страфічнай спадчыны раманскіх народаў найболей знаёмыя рускаму чытачу некаторыя "цвёрдыя формы", як тэрцына (страфа з трох вершаваных радкоў), секстына, актава (страфа з васьмі радкоў са строгай сістэмай рыфмоўкі і з абавязковым чаргаваннем мужчынскіх і жаночых рыфмаў), санет (вершаваная форма: верш з 14-ці радкоў, якое складаецца з двух чатырохрадкоўяў і двух трохрадкоўяў) і інш.
35. Белы верш, вольны верш, свабодны верш: суадносіны ва ўжыванні тэрмінаў.
Вольны верш - у рускім сілаба-танічным вершаскладанні – нероўнастопны ямб з неўрэгуляваным чаргаваннем радкоў рознай даўжыні. (Разнастопны верш). Ужываўся ў 18 стагоддзі ў байках, "казках", у 19 стагоддзі ў пасланнях, элегіях ("Погасло дневное светило" Пушкіна), драме "Гора ад розуму" Гогаля. У 20 стагоддзі выходзіць з ужывання.
Белы верш – нерыфмаваны верш у сілабічнай і сілаба-танічнай сістэмах вершавання. Паходжанне тэрміна звязана з практыкай ранняга кнігадрукавання, дзе рыфмаваныя радкі пазначаліся чырвонай фарбай, а нерыфмаваныя – звычайнай. Калі ва ўсім вершы не было рыфмаў, то ен друкаваўся звычайнай фарбай і называўся “белым”. У белым вершы арганізуючую ролю бярэ на сябе клаузула (конец фразы, які абратае асабісты рытмічны ход). У ім павышаецца сэнсавыяўленчая і інтанацыйная роля рытму, адкрываюцца шырокія магчымасці натуральнай пабудовы моўнай фразы, перадачы жывога маўлення. Менавіта таму ў драматургіі часта выкарыстоўваецца пяцістопны ямб, які добра перадае жывую гаворку. (Шэкспір “Гамлет”, “Кароль Лір”, Пушкін “Барыс Гадуноў”).
У Беларусі белы верш сустракаецца ўпершыню ў С.Полацкага. Таксама ўжываецца ў творчасці Купалы, Багдановіча, Дубоўкі, Куляшова.
Вершы, у якіх адны радкі зарыфмаваны, а другія не, называюцца напаўбелымі. (Бандароўна Купалы).
Свабодны верш (верлібр) – дысметрычны верш, у аснове рытму якога – чаргаванне вершаваных радкоў як аднатыпных інтанацыйна-сэнсавых адзінстваў. Надзвычай важнае значэнне набывае ў ім графічная разбіўка верша на радкі, вызначэнне месца міжрадковых паўз. Менавіта вершаваны радок выступае ў свабодным вершы ў якасці асноўнай рытмічнай адзінкі.
Для свабоднага верша характэрна надзвычайнае багацце і гнуткасць паэтычнага сінтаксісу, у тым ліку розных рытарычных фігур, сінтаксічных перыядаў (пералічэнне, далучэнне, супрацьстаўленне і г.д.). Узнік свабодны верш у амерыканскай і еўрапейскай літаратурах у сяр. 19 ст. Тэрмін “верлібр” упершыню быў уведзены ва ўжытак французскім пісьменнікам Канам у 1884 г. Асаблівае распаўсюджанне гэты верш набыў у 20 ст. (Блок, Цветаева, Маякоўскі).
Родапачынальнікам на Беларусі з’яўляецца Багдановіч. Таксама пісамі такія вершы Вярцінскі, Лойка, Сіпакоў, Танк і інш.
36. Рыфма і рыфмоўка
Рыфма (ад грэч. суразмернасць) – паўтаральная сугучнасць асобных слоў ці іх частак на пэўных, адных і тых жа месцах у вершаваных радках.Усталяванасцю сваей пазіцыі рыфма адрозніваецца ад іншых відаў гукавых паўтораў, што сустракаюцца ў вершы. Часцей за усе бывае ў канцы вершарадоў. Аднак, апрача канцавых, есць пачатковыя рыфмы (калі сугучныя словы стаяць у пачатку суседніх вершаваных радкоў) і ўнутраныя рыфмы (калі сугучнасць яднае словы, з якіх адно знаходзіцца ў сярэдзіне, а другое – у канцы аднаго і таго ж радка).
Рыфма – з’ява гукавая, а не графічная.
Рыфмавызначаецца характарам і ступенню сугучнасці, размяшчэннем у вершаваных радках і сваей функцыянальнасцю.
Па месцы націску рыфмы могуць быць з націскам на апошнім складзе – мужчынскія, на перадапошнім – жаночыя, на трэцім ад канца – дактылічная, на чацвертым (і далей) ад канца – гіпердактылічная.
У залежнасці ад колькасці і якасці гукавых супадзенняў адрозніваюць рыфмы:
- багатыя (у словах-рыфмах супадаюць многія гукі – хмарамі-ударамі)
- глыбокія (супадаюць не толькі націскныя і паслянаціскныя, але і 2 пераднаціскныя гукі – асаку-пасяку)
- бедныя (мужчынскія адкрытыя рыфмы, у якіх супадаюць толькі націскныя галосныя – сям’ю-п’ю)
Што датычыць дакладнасці сугуччаў вылучаюць рыфмы:
дакладныя (супадаюць націскныя галосныя і ўсе наступныя гукі – нівы-шумлівы)
недакладныя
- асанансныя (супадаюць толькі галосныя гукі – вішні-мыслі)
- кансанансныя (супадаюць толькі зычныя гукі – вышэй-вішань)
- апорныя (супадаюць гукі ў націскных – апорных – складах, пры несупадзенні гукаў паслянаціскных – надзея-сядзела)
- усечаныя (у канцы нейкага са слоў-рыфм недастае для поўнага сугучча аднаго гука – раса-сад)
- рознанаціскныя (у выразна сугучных словахнаціскі падаюць на розныя склады – радавалася-гадавалася)
- няроўнаскладовыя (словы, якія рыфмуюцца, пасля аднолькавых націскных складоў маюць розную колькасць галосных – няпроста-выпроствалі)
- анаграмныя (у сугучных словах асобныя гукі ідуць не ў аднолькавым парадку – слава-звала)
Рыфмы спалучаюць сугуччамі два самастойныя словы. Часамі ж сугуччы ахопліваюць і больш слоў, утвараючы састаўныя рыфмы. (панічы – па начы). Як супрацьлегласць гэтаму сустракаецца т.зв. ламаная рыфма, якая дзеліць словы на часткі. Размяшчэнне рыфмы, або рыфмоўка, залежыць ад месца рыфмы ў вершаваных радках, колькасці рыфмаў, спосабу сувязі вершаваных радкоў.
У залежнасці ад колькасці рыфм ў страфе рыфмоўка бывае парнай, трайной, чацвярной, мнагакратнай.
Паводле спосабу рыфменнай сувязі рыфмоўка чатырохрадкоўяў можа быць сумежнай (аабб), перакрыжаванай (абаб), апаясной, або кальцавой (абба).
Функцыі рыфмы ў вершаваным творы:
- інструментоўка верша
- інтанацыйная роля
- рытмічная арганізацыя верша
- кампазіцыйная функцыя
- семантычная блізкасць або аддаленасць
- мнеманічнае значэнне (дапамагае хутчэйшаму, лепшаму запамінанню рыфмованых твораў).
37. Гукапіс літаратурнага твора. Інтанацыя.
ГУКАПІС - выкарыстанне падбору гукаў (гукавая «інструментоўка») для дасягнення пэўнага мастацкага эфекгу. Гукапіс дазваляе падкрэсліць пэўны сэнсавы змест ці эмацыянальны настрой, узмацніць гучанне асобных слоў выдзеліць іх у тэксце. Асобнымі разнавіднасцямі гукапісу з’яуляюцца алітэрацыя, асананс, анафара і гукаперайманне якія выкарыстоўваюцца ў спалучэнні з рытміка-інтанацыйнай арганізацыяй тэкста. Шырока выкарыстоўваў магчымасці гукапісу Я. Купала ў вершах «Песня званара» «Адцвітанне», «Паязджане»; «Плача восень». Гукапіс дазволіў паглыбінь змест, узмацніць мастацкую выразнасць многіх вершаказаў А. Разанава. Так, разнастайныя спалучэнні гукаў ж, н, р у вершасказе “Жорны” як бы узнаўлаюць карціну працэсу перацірання зерня на муку ў жорнах.
Інтанацыя (ад лац. — моцна вымаўляць) — выдзяленне, падкрэсленне голасам пэўных думак, пачуццяў, якія выражаюцца ў паэтычным творы. Iнтатацыя складаецца з мелодыкі, тэмпа і тэмбра маўлення. Характар яе абумоўлены многімі фактарамі: канкрэтным сэнсам паэтычнага выказвання, паўзамі, лагічнымі і фразавымі націскамі, рытмічным малюнкам вершаваных радкоў, своеасаблівасцю гукавой арганізацыі верша, паэтычным сінтаксісам. Усё гэта, несумненна, уплывае на Iнатацыю. У сваю чаргу Iнатацыя актыўна ўздзейнічае на змест паэтычнага твора: дапамагае звязаць асобныя словы ў пэўныя сэнсавыя адзінствы, вылучыць самыя важныя з іх, акцэнтаваць на іх чытацкую ўвагу. Асабліва цесна звязана Iнатацыя з паэтычным сінтаксісам, які па сутнасці з’яўляецца яе граматычным выражэннем (гэтаксама, як раз
мяшчэнне вершаваных радкоў на паперы— графічным). «Інтанацыя,— як слушна падкрэсліваў
Л. Цімафееў,— гэта час і прастора жывога слова, толькі ў ім яна і існуе і атрымлівае свой рэальны сэнс». У паэтычным творы Iнтатацыя, аднак, адыгрывае не толькі сэнсавыяўленчую ролю, але і экспрэсўную, надаючы выказванню ўрачыстае, сумнае, гнеўнае, саркастычнае, жартоўнае ці якое-небудзь іншае адценне. Паколькі Iнтатацыя вельмі цесна звязана з рытмам і з паэтычным сінтаксісам, то гавораць звычайна пра рытма – інтанацыйны ці інтанацыйна – сінтаксічны малюнак верша. Рытарычныя і сінтаксічныя фігуры, што ўжываюццаў вершы, таксама ўплываюць на яго Iнтанацыю. У сучасным вершазнаўстве вылучаюць два інтанацыйныя тыпы лірычнага верша:
- напеўны (песенны і рамансавы)
- гутарковы (аратарскі і размоўны).
38. Літаратурныя роды. Прынцыпы класіфікацыі літаратурных родаў.
Славесна-мастацкія творы здаўна прынята аб'ядноўваць у тры вялікія групы, названыя літаратурнымі родамі. Гэта эпас, драма і лірыка. Хоць і не ўсё створанае пісьменнікамі ўкладваецца ў гэтую трыяду, яна дагэтуль захоўвае сваю значнасць і аўтарытэтнасць у складзе літаратуразнаўства. Аб родах паэзіі разважае Сакрат у трэцяй кнізе трактата Платона "Дзяржава". Падобныя меркаванні аб родах паэзіі выказаныя ў трэцім раздзеле "Паэтыкі" Арыстоцеля. Тут сцісла ахарактарызаваныя тры спосабу пераймання ў паэзіі, якія і з'яўляюцца характарыстыкамі эпасу, лірыкі і драмы. У падобным жа духу - як тыпы стаўлення выказваючагася мастацкага цэламу - роды літаратуры неаднаразова разглядаліся і пазней, аж да нашага часу. Разам з тым у XIX ст. умацавалася іншае разуменне эпасу, лірыкі і драмы: не як славесна-мастацкіх формаў, а як нейкіх розумадасягнутых зместу, фіксаваных філасофскімі катэгорыямі: літаратурныя роды сталі думацца як тыпы мастацкага зместу. Тым самым іх разгляд апынуўся адрынутым ад паэтыкі. З гэтымі ўласцівасцямі маўленчай тканіны лірыкі, драмы і эпасу арганічна звязаныя таксама іншыя ўласцівасці родаў літаратуры: спосабы прасторава-часавай арганізацыі твораў; своеасаблівасць з’яўленасці ў іх чалавека; формы прысутнасці аўтара; характар накіраванасці тэксту да чытача. Кожны з родаў літаратуры, кажучы інакш, валодае адмысловым, толькі яму ўласцівым комплексам уласцівасцяў. Дзяленне літаратуры на роды не супадае з яе дзяленнем на паэзію і прозу. У штодзённай прамове лірычныя творы нярэдка атажэствляюцца з паэзіяй, а эпічныя - з прозай. Падобнае словаўжыванне недакладна. Кожны з літаратурных родаў уключае ў сябе як паэтычныя, так і празаічныя творы. Эпас, лірыка і драма сфармаваліся на самых ранніх этапах існавання грамадства, у першабытнай сінкрэтычнай творчасці. Паходжанню літаратурных родаў прысвяціў першую з трох раздзелаў сваёй "Гістарычнай паэтыкі" Весялоўскі, адзін з найбуйных рускіх гісторыкаў і тэарэтыкаў літаратуры XIX ст.. Навуковец даказваў, што літаратурныя роды паўсталі з абрадавага хору першабытных народаў, дзеянні якога ўяўлялі сабой рытуальныя гульні-скокі, дзе пераймальныя рухі цела суправаджаліся спевам - воклічамі радасці або смуткі. Тэорыя паходжання літаратурных родаў, высунутая Весялоўскім, пацвярджаецца мноствам вядомых сучаснай навуцы фактаў аб жыцці першабытных народаў.
Роды літаратуры:
ДРАМА — адзін з родаў літаратуры. У вузкім сэнсе слова — жанр твора, які паказвае канфлікт паміж персанажамі, у шырокім — усе творы без аўтарскай прамовы. Выгляды (жанры) драматургічных твораў: трагедыя, драма, камедыя, вадэвіль.
ЛІРЫКА — адзін з родаў літаратуры, які адлюстроўвае жыццё праз асабістыя перажыванні чалавека, яго пачуцця і думкі. Выгляды лірыкі: песня, элегія, ода, дума, пасланне, эпіграма, эпітафія.
ЭПАС — адзін з родаў літаратуры, які адлюстроўвае жыццё праз аповяд аб чалавеку і адбывалых з ім падзеях. Асноўныя выгляды (жанры) эпічнай літаратуры: эпапея, раман, аповесць, аповяд, навэла, мастацкі нарыс.
Таксама існуе такі род, як ЛІРАЭПІКА — адзін з родаў літаратуры, у творах якога мастацкі мір чытач назірае і ацэньвае са боку як сюжэтнае апавяданне, але адначасова падзеі і персанажы атрымліваюць вызначаную эмацыйную адзнаку апавядальніка.
39. Эпас як літаратурны род.
Эпас - паўторны прынцып выяўленчага мастацтва. У эпічным родзе літаратуры арганизуючым пачаткам твора з'яўляецца апавяданне аб персанажах, іх лёсах, учынках, настроях, аб падзеях у іх жыцці. Гэта - ланцуг славесных паведамленняў або, аповед пра з’яву якая адбылася раней. Эпас як род літаратуры ўключае ў сябе як кароткія аповяды, так і творы, разлічаныя на доўгае слуханне або чытанне: эпапеі і раманы, якія ахопліваюць жыццё з незвычайнай шыратой.
ЭПАС — адзін з родаў літаратуры, які адлюстроўвае жыццё праз аповяд аб чалавеку і адбывалых з ім падзеях. Асноўныя выгляды (жанры) эпічнай літаратуры: эпапея, раман, аповесць, аповяд, навэла, мастацкі нарыс.
Свойства эпасу:
1) маляўнічасць, т.к. у эпасе з дапамогай слоў можа быць намаляваны любы аб'ект любой ступені складанасці з высокай ступенню дэталізацыі. Гэтая здольнасць дазваляе звяртацца да дэталёвых партрэтаў, разгорнутым апісанням пейзажу або інтэр'еру.
2)Сюжэтнасць эпасу, г.зн. здольнасць прайграваць складаныя акалічнасці, вялікай колькасці падзей і персанажаў, даваць мноства сюжэтных матывацый.
3) Хранатоп - адмысловыя прасторавыя часавыя адносіны. У эпасе прастора і час звязаны значна цясней, чым у лірыцы і драме. Эпас імкнецца да прайгравання навакольных падзей, з'яў і прадметаў, таму ў максімальна пэўнай ступені адлюстроўваецца прастора і час.
4) Эпас мяркуе адмысловую маўленчую арганізацыю. У ім спалучаюцца ўсе асноўныя формы прамовы: ускосная, прамая, няўласная прамая. Для дыферэнцыяцыі маўленчых формаў эпасу ўводзяцца паняцці апавядальнік і разкажчык.
5) Апавядальная манера - гэта адмысловая інтанацыя, з якой аўтар апісвае тыя або іншыя падзеі.
6) Эпічны светапогляд (іерархія каштоўнасцяў). Чым буйней эпічны твор, тым больш запатрабаванне аўтара аб'яднаць яго разрозненыя часткі і надаць адзінствы. Гэтае адзінства і з'яўляецца эпічным светапоглядам.
Эпічныя жанры: Для гераічнага эпасу характэрны спакойны тон апавядання. Бялінскі лічыў, што аўтар глядзіць вачамі свайго народа.
Раман - самая вялікая форма эпічнага жанру. Усякі твор напісаны на раманскай мове, а не на лацінскай. Раман як жанр з'явіўся яшчэ ў антычнасці. У сярэдзіне стагоддзя маюць папулярнасць рыцарскія раманы. Разнавіднасці раманаў: гістарычныя, прыгодніцкі, дэтэктыўны, сямейна - бытавы, інтэлектуальны, жаночы, філасофскі, эратычны раман. Для рамана як жанру характэрны псіхалагізм асобы.
Аповесць - гэта сярэдні эпічны жанр. Часам нават навукоўцам цяжка вызначыць аповесць ад рамана.
Аповяд - невялікае апавяданне ў якім звычайна апісваецца адна падзея.
Навела - разнавіднасць аповяду, нечаканы сюжэт, нечаканая развязка.
Нарыс - ставіцца да эпічнага жанру. У рускай літаратуры ў сярэдзіне 17 ст. фізіялагічны нарыс - гэта розныя характэрныя з'явы апісаныя з натуры.
40. Лірыка як літаратурны род. Паняцце пра лірычнага героя.
ЛІРЫКА — адзін з родаў літаратуры, які адлюстроўвае жыццё праз асабістыя перажыванні чалавека, яго пачуцця і думкі. Выгляды лірыкі: песня, элегія, ода, дума, пасланне, эпіграма, эпітафія.
Своеасаблівасць лірыкі ў тым, што ў ёй высоўваюцца на першы план унутраны свет лірычнага героя, яго перажыванні.
Асаблівасці лірыкі:
1. здольнасць перадаваць з'явы і факты ўнутранага жыцця чалавека;
2. лірычны сюжэт уяўляе сабой пераход ад аднаго эмацыйнага стану да іншага, альбо працэс разваг;
3. постаць лірычнага героя - умоўна-уяўная асоба ад імя якой перадаецца лірычнае перажыванне (лірычная персона, лірычнае "я", лірычны суб'ект, лірычная прастора, суб'ектыўна-аб'ектыўная лірыка).
Лірыка зусім не замыкаецца ў сферы ўнутранага жыцця людзей, іх псіхалогіі. Яе нязменна прыцягваюць душэўныя станы, якія азначаюць засяроджанасць чалавека на знешняй рэальнасці. Таму лірычная паэзія апыняецца мастацкім засваеннем станаў не толькі прытомнасці, але і быція. Лірыка здабывае сябе галоўным чынам у малой форме. Хоч і існуе жанр лірычнай паэмы, робячы перажыванні ў іх сімфанічнай шматпланавасці. У лірыцы безумоўна пераважаюць невялікія па аб'ёме вершы. Па-лірычнаму здедзейсняемыя перажыванні могуць прыналежаць як самому паэту, так і іншым, не падобным на яго, асобам. Маўленчая экспрэсія ў лірычным родзе паэзіі нярэдка даводзіцца як бы да максімальнай мяжы. Ад антычнай літаратуры ідзе традыцыя, па якой лірычныя жанры выяўляюць розныя пачуцці, часта дасягаюць сілы пафасу. Такія ода, сатыра, элегія.
Ода - песня. Паўстала ў антычнасці, спачатку одай звалі любую песню, потым сталі з'яўляцца харавыя песні. У эпоху класіцызму ода дасягнула росквіту.
Элегія - жаласная песня, лірычны верш. Паўстала ў старажытным Рыме, лірычны жанр з сатырычнымі элементамі. Асноўнае ўтрыманне сатыры складаецца ў адмоўных бакоў рэчаіснасці. Першапачаткова ў іх выяўлялася пачуццё паэта, выкліканае нейкім знешнім прадметам, падзеяй.
Да традыцыйных жанраў малой формы ставяцца эпіграма, эпітафія і мадрыгал (невялікія альбомныя вершы, звычайна любоўнага характару, адрасаваныя пэўнаму чалавеку).
Таксама лірычным жанрам з'яўляецца пасланне - вершаваны ліст, звернуты да пэўнага адрасата з просьбамі, пажаданнямі. Аднак сістэма жанраў ахапляе далёка не ўсю вобласць лірыкі, асабліва ў лірыцы 19-20 стст., калі ў мастацкай прытомнасці пераадольваецца ранейшая нарматыўнасць жанраў мыслення.
41. Асаблівасці драмы як літаратурнага рода.
ДРАМА — адзін з родаў літаратуры. У вузкім сэнсе слова — жанр твора, які паказвае канфлікт паміж персанажамі, у шырокім — усе творы без аўтарскай прамовы. Выгляды (жанры) драматургічных твораў: трагедыя, драма, камедыя, вадэвіль.
З усіх драматычных жанраў драма - самы разнастайны па тэматыцы, адрозны вялікай шыратой адлюстроўваных жыццёвых канфліктаў.
З чыста літаратурнага пункта гледжання драма ў сутнасці і ёсць эпічны твор - раман, аповесць, у якім ёсць толькі адна асаблівасць - драма пазбаўленая прамовы апавядальніка. Драма - літаратурны род, прыналежны адначасова двум мастацтвам - тэатру і літаратуры. Пафас драматызму, якім працятая драма, спараджаюць сутыкненні персанажаў з такімі сіламі жыцця, якія процістаяць ім звне. Аднак канфлікт у драме можа быць таксама вельмі сур'ёзным і вострым і можа прыводзіць да пакут, а часам і да згубы герояў. Унутраны свет героя драмы, пры ўсёй яго магчымай напружанасці, супярэчлівасці, усё ж не складае таго стану невырашальнага ўнутранай барацьбы, якая ўласціва трагічнаму герою. Гібель героя ў драме, у гэтым стаўленні, нераўназначная смерці трагічнага героя. Канфлікты ў драме бываюць нацыянальна-гістарычнымі і сацыяльна-бытавымі. Таксама бываюць рамантычнымі. Драмы з сацыяльна-бытавымі канфліктамі складаюць у сабе, падобна раманам, развіццё характару героя ў яго сутыкненні з асяроддзем. Тэарэтычнае ўсведамленне жанру драмы адбываецца ў другой палове 18 стагоддзі. У рускай літаратуры - Горкі - вялікі драматург. У аснове яго драм - вялікі гістарычны канфлікт, які азначае разбурэнне старога міру і нараджэнне новай эры. У сучасным тэатральна-драматычным рэпертуары драма - кіруючы жанр.
КАМЕДЫЯ — выгляд драматургічнага твора. Адлюстроўвае ўсё выродлівае і недарэчнае, смешнае і недарэчнае, высмейвае заганы грамадства.
ТРАГЕДЫЯ — выгляд драматургічнага твора, які распавядае аб няшчасным лёсе галоўнага героя, часта асуджанага на смерць.
42. Літаратурныя жанры. Жанравыя канфрантацыі і традыцыі. Кананізацыя жанраў.
Жанры драматургічных твораў: трагедыя, драма, камедыя, вадэвіль.
Жанры лірыкі: песня, элегія, ода, дума, пасланне, эпіграма, эпітафія.
Жанры эпічнай літаратуры: эпапея, раман, аповесць, аповяд, навэла, мастацкі нарыс.
Не сакрэт, што літаратурныя жанры ацэньваюцца чытаючай публікай, крытыкамі, стваральнікамі "паэтык" і маніфестаў, пісьменнікамі і навукоўцамі. Яны тлумачацца як годныя або не годныя ўвагі мастацка асвечаных людзей; як высокія і нізкія; як сапраўды сучасныя альбо састарэлыя, сябе счэрпаўшыя; як магістральныя або маргінальныя (перыферыйныя). Гэтыя адзнакі і трактоўкі ствараюць іерархіі жанраў, якія са часам змяняюцца. Некаторыя з жанраў атрымліваюць максімальна высокую адзнаку са боку якой-небудзь аўтарытэтнай інстанцыі - адзнаку, якая становіцца агульнапрызнанай або прынамсі здабывае літаратурна-грамадскую важкасць. Падобнага роду жанры завуць кананізаванымі.
Кананізацыя літаратурных жанраў ажыццяўлялася нарматыўнымі паэтыкамі ад Арыстоцеля і Гарацыя да Буало і Ламаносава. Арыстоцелеўскі трактат надаў найвысокі статут трагедыі і эпасу (эпапеі). Эстэтыка класіцызму кананізавала таксама "высокую камедыю", рэзка аддзяліўшы яе ад камедыі народна-фарсавай як жанру нізкага і непаўнавартаснага.
Іерархія жанраў мела месца і ў прытомнасці так званага масавага чытача. Так, рускія сяляне на мяжы XIX-XX стст. аддавалі безумоўную перавагу "божым кнігам" і тым творам свецкай літаратуры, якія з імі перагукваліся.
У час рамантызму на вяршыню літаратуры былі ўзнесеныя фрагмент, казка, а таксама раман. У XX у. прадпрымаліся досведы кананізацыі містральнай драматургіі, пародыі, рамана-эпапеі, а таксама раманаў Дастаеўскага.
Калі ў эпохі нарматыўных эстэтык кананізаваліся высокія жанры, то ў блізкія нам часы паднімаюцца тыя жанравыя пачаткі, якія раней знаходзіліся па-за рамкамі "строгай" літаратуры. Адбываецца кананізацыя новых тэм і жанраў, дагэтуль былых пабочнымі, маргінальнымі, нізкімі. У змене жанраў цікаўна сталае выцясненне высокіх жанраў нізкімі.
ЖАНРАВЫЯ КАНФРАНТАЦЫІ І ТРАДЫЦЫІ
У блізкія нам эпохі жанры залучаюцца ў барацьбе літаратурных груповак, школ, кірункаў. Пры гэтым жанравыя сістэмы перажываюць змены больш інтэнсіўныя і імклівыя, чым у мінулыя стагоддзі. Аб гэтым боку існавання жанраў казаў Тынянаў, які сцвярджаў, што гатовых жанраў няма" і што кожны з іх, змяняючыся ад эпохі да эпохі, набывае то большае значэнне, высоўваючыся ў цэнтр, то, наадварот, адсоўваючыся на другі план або нават спыняючы сваё існаванне.
Жанры складаюць найважнае злучнае звяно паміж пісьменнікамі розных эпох, без якога развіццё літаратуры непрадстаўляльна. Літаратуразнаўцы неаднаразова казалі аб "памяці жанру", аб які імкнецца над паняццем жанру "груза кансерватызму", аб "жанравай інэрцыі".
Спрачаючыся з літаратуразнаўцамі, якія звязвалі існаванне жанраў першым чынам з унутрыэпахальнымі канфрантацыямі, барацьбой кірункаў і школ, з "павярхоўнай шуміхай літаратурнага працэсу", Бахцін пісаў: "Літаратурны жанр па самой сваёй прыродзе адлюстроўвае найболей устойлівыя, "вечныя" тэндэнцыі развіцця літаратуры. У жанры заўсёды захоўваюцца неўміраючыя элементы архаікі. Праўда, гэтая архаіка захоўваецца ў ім толькі дзякуючы сталаму яе абнаўленню, так сказаць, амалоджванню. Жанр адраджаецца і абнаўляецца на кожным новым этапе развіцця літаратуры і ў кожным індывідуальным творы дадзенага жанру. Жанр - прадстаўнік творчай памяці падчас літаратурнага развіцця. Менавіта таму жанр і здольны забяспечыць адзінства і бесперапыннасць гэтага развіцця". "Чым вышэй і складаней развіўся жанр, тым ён лепш і паўней памятае сваё мінулае".
Жанры існуюць у вялікім гістарычным часе, ім прадсказана жыццё доўгае. Гэта - з'явы надэпахальныя.
Жанры, такім чынам, ажыццяўляюць пачатак пераемнасці і стабільнасці ў літаратурным развіцці. Пры гэтым падчас эвалюцый літаратуры ўжо існуючыя жанравыя адукацыі немінуча абнаўляюцца, а таксама ўзнікаюць і ўмацоўваюцца новыя; змяняюцца суадносіны паміж жанрамі і характар узаемадзеяння паміж імі.
43. Міжродавыя і пазародавыя літаратурныя формы.
Роды літаратуры не аддзеленыя адзін ад аднаго. Нараўне з творамі, прыналежнымі да аднаго з літаратурных родаў, існуюць і тыя, што злучаюць у сабе ўласцівасці якія-небудзь двух радавых формаў. Аб творах і іх групах, прыналежных двум родам літаратуры, на працягу XIX-XX стст. гаварылася неаднаразова. Так, Шэлінг характарызаваў раман як "злучэнне эпасу з драмай". Адзначалася прысутнасць эпічнага пачатку ў драматургіі Астроўскага. За творамі Блока замацаваўся тэрмін "лірычныя драмы".
У літаратуразнаўстве XX ст. неаднаразова рабіліся спробы дапоўніць традыцыйную "трыяду" (эпас, лірыка, драма) і абгрунтаваць паняцце чацвёртага роду літаратуры. Побач з трыма "ранейшымі" ставіліся і раман, і сатыра, і сцэнарый. У падобнага рода меркаваннях нямала спрэчнага, але літаратура сапраўды ведае групы твораў, якія не ў поўнай меры валодаюць уласцівасцямі эпасу, лірыкі або драмы. Іх правамерна назваць пазародавымі формамі.
Па-першае, гэта нарысы. Тут увага аўтараў засяроджана на знешняй рэальнасці, што дае літаратуразнаўцам падставу ставіць іх у шэраг эпічных жанраў. Аднак у нарысах падзейныя шэрагі і апавяданне арганізуючую ролю не гуляюць: дамінуюць апісанні, нярэдка што суправаджаюцца развагамі. Такі, напрыклад, "Хор і Каліныч" з тургенеўскіх "Цыдулак паляўнічага".
Па-другое, гэта так званая літаратура "ходу прытонасці (сознанія)", дзе пераважаюць не апавядальная падача падзей, а бясконцыя ланцугі ўражанняў, успамінаў, душэўных рухаў носьбіта прамовы. Тут прытомнасць як бы прысвойвае і паглынае мір. Падобнымі ўласцівасцямі валодаюць творы Пруста, Джойса, Андрэя Белага.
І нарэшце, у традыцыйную трыяду рашуча не ўпісваецца эсэістыка, сталая цяпер вельмі ўплывовай вобласцю літаратурнай творчасці. У вытокаў эсэістыкі - сусветна вядомыя "Досведы" Мантэня. Эссэістская форма - гэта нязмушана-вольнае злучэнне сумавальных паведамленняў аб адзінкавых фактах, апісанняў рэальнасці і разважанняў аб ёй. Думкі, выказваемыя ў эссэістскай форме, як правіла, не прэтэндуюць на вычарпальную трактоўку прадмета, яны дапушчаюць магчымасць зусім іншых меркаванняў.
Эсэістыка ці ледзь не дамінуе ў творчасці Разанава ("Адасобленае", "Якое апала лісце"). Яна дала аб сабе ведаць ў прозе Рэмізава, у шэрагу твораў Прышвіна ("Вочы зямлі"), у пушкінскім "Яўгеніі Анегіне" (вольныя гутаркі з чытачом, роздумы аб свецкім чалавеку, аб сяброўстве і сваяках ) і г.д.
Такім чынам, платонаўска-арыстоцелеўска-гегелеўская трыяда (эпас, лірыка, драма), як відаць, у значнай меры пакалябана і патрабуе карэктоўцы. У той жа час няма падстаў аб'яўляць звыкла вылучаемыя тры роду літаратуры састарэлымі.
44. Літаратурныя іерархіі і рэпутацыі.
Літаратура, белетрыстыка, паралітаратура.
Літаратура (высокая, класічная) - шэраг твораў, якія мы ўяўляем як цэласнае паданне тэндэнцый таго часу, калі яны былі напісаныя. Гэта творы, якія вытрымаліваюць выпрабаванне часам. (Дастаеўскі, Чэхаў і г.д.)
Белетрыстыка - пласт твораў, які з'яўляецца найболей шматлікім. Гэта творы, якія не дасягаюць узроўня высокай літаратуры, але ў той жа час яны адказваюць на нашы пытанні, падзенуць нас. Мы ставімся да іх сур'езна, але не лічым іх высокай літаратурай. Выпрабаванні часам, як правіла, не вытрымоўваюць.
Паралітаратура - творы, да якіх мы ставімся грэбліва, чытаем іх дзеля забаўкі ў метро і т.п. (любоўныя раманы, дэтэктывы і г.д.)
Усе 3 разнавіднасці заслугоўваюць увагі ў сувязі з літаратурным працэсам. Пры пытаннях аб тым, што адбывалася ў літаратуры ў тыя часы, мы звяртаемся да твораў высокай літаратуры (толькі яны захаваліся, белетрыстыка да нас не дайшла). Паралітаратуру мы купляем, загадзя ведаючы пра што гэтыя творы і чаго ад іх чакаць. У высокай літаратуры і белетрыстыцы змест нам невядомы загадзя. Няма выразных крытэрыяў азначэння разнавіднасці. Для нас Вальтар Скот - сярэдні аўтар, а ў часы Пушкіна ім зачытваліся. У той жа час аб раманах Дзюма мы задумляемся аб тым, што гэта высокая літаратура або белетрыстыка, т.як захаваліся з часам. Або, напрыклад, дэтэктывы не заўсёды паралітаратура або белетрыстыка. Творы Конана Дойла або Агаты Крысці знаходзяцца паміж белетрыстыкай і высокай літаратурай. Мастацкі свет у кожнай з разнавіднасцяў адрозніваецца ад іншага.
Сваё мастацкае прызначэнне літаратурныя творы выконваюць па-рознаму, у большай або меншай меры, а то і зусім ад яго ўхіляюцца. У гэтай сувязі апыняюцца надзённымі такія паняцці, як, з аднаго боку, высокая літаратура (строгая, сапраўдна мастацкая), з іншай - масавая ("трывіяльная") літаратура ("паралітаратура", "літаратурны ніз"), а таксама белетрыстыка. Выразнасць і строгасць размежавання названых феноменаў у сучасным літаратуразнаўстве адсутнічае, паняцці літаратурнага "верха" і "нізу" спараджаюць бясконцыя спрэчкі. Але досведы выбудоўвання літаратурных фактаў у нейкія іерархіі прадпрымаюцца вельмі настойліва.
КАЛЕБАННІ ЛІТАРАТУРНЫХ РЭПУТАЦЫЙ. НЕВЯДОМЫЯ І ЗАБЫТЫЯ АЎТАРЫ І ТВОРЫ
Рэпутацыі пісьменнікаў і іх твораў адзначаныя большай або меншай стабільнасцю. Немагчыма прадставіць, напрыклад, што меркаванне аб Дантэ або Пушкіне як зорках першай велічыні будзе калі-небудзь зменена процілеглым. Разам з тым літаратурныя рэпутацыі перажываюць змены, і часам вельмі рэзкія. Так, Шэкспір да сярэдзіны XVIII ст. калі і не знаходзіўся ў поўнай невядомасці, то ва ўсякім разе не валодаў высокім аўтарытэтам і не прыцягваў да сабе вялікай увагі. Доўгі час не атрымлівала высокай адзнакі паэзія Цютчэва. Наадварот, Бенедыктаў, Надсан, Северанін выклікалі шумнае захапленне сучаснікаў, але хутка апынуліся адціснутымі на перыферыю літаратурнага жыцця.
"Перапады" цікавасці чытаючай публікі да пісьменнікаў і іх стварэнням не з'яўляюцца справай выпадку. Існуюць фактары літаратурнага поспеху. Яны вельмі разнастайныя:
- наколькі пісьменнік гучна гаворыць сам аб сабе
- СМІ
- неадпаведнасць паміж пакаленнямі людзей
- адпаведнасць часу
+ можно сказать: 2 иерархии:
1)Советских писателей - от члена Союза писателей до председателя президиума этого Союза. От Союза повышенные гонорары, собрание никому не нужных сочинений, квартиры.
2) Неофициальная лит-ая иерархия - Кто-то непомерно возносил Солженицына и не признавал Бродского. Кто-то наоборот.
45. Міжнародныя літаратурныя сувязі. Нацыянальная спецыфіка літаратуры.
Адрозненні паміж культурамі (і, у прыватнасці, літаратурамі) краін Захаду і Ўсходу відавочныя. Арыгінальнымі і самабытнымі рысамі валодаюць лацінаамерыканскія краіны, блізкаўсходні рэгіён, далёкаўсходнія культуры, а таксама Заходняя і Ўсходняя (па перавазе славянская) часткі Еўропы. Прыналежныя заходнееўрапейскаму рэгіёну нацыянальныя літаратуры, у сваю чаргу, прыкметна адзін ад аднаго адрозніваюцца.
Культура чалавецтва, уключаючы яе мастацкі бок, не ўнітарная. Кожнай нацыянальнай культуры ўласцівыя яе ўласныя рысы.
Для разумення культуры чалавецтва і сусветнага літаратурнага працэсу надзённа паняцце немеханічнага цэлага, складнікі якога, па словах сучаснага ўсходазнаўца, "не падобныя адзін аднаму, яны заўсёды ўнікальныя, індывідуальныя, незаменныя і незалежныя". Таму культуры (краін, народаў, рэгіёнаў) заўсёды суадносяцца як дапаўняльныя.
Усё гэта абумоўлівае спецыфічнасць эвалюцыі літаратур розных народаў, краін, рэгіёнаў. Заходняя Еўропа на працягу апошніх пяці-шасці стагоддзяў выявіла беспрэцэдэнтны ў гісторыі чалавецтва дынамізм культурна-мастацкага жыцця; эвалюцыя жа іншых рэгіёнаў спалучаная са значна большай стабільнасцю. Але як ні разнастайныя шляхі і тэмпы развіцця асобных літаратур, усе яны перамяшчаюцца ад эпохі да эпохі ў адным кірунку: праходзяць тыя стадыі, аб якіх мы казалі.
МІЖНАРОДНЫЯ ЛІТАРАТУРНЫЯ СУВЯЗІ
Пачаткі сутнаснай блізкасці паміж літаратурамі розных краін і эпох мянуюць тыпалагічнымі сыходжаннямі, або канвенгенцыямі. Нараўне з апошнімі аб'яднаўчую ролю ў літаратурным працэсе гуляюць міжнародныя літаратурныя сувязі (кантакты: уплывы і запазычанні).
Уплывам прынята зваць уздзеянне на літаратурную творчасць папярэдніх светапоглядаў, ідэй, мастацкіх прынцыпаў (па перавазе ідэйны ўплыў Русо на Талстога; пераламленне жанрава-стылявых асаблівасцяў байранаўскіх паэм у рамантычных паэмах Пушкіна). Запазычанне жа - гэтае выкарыстанне пісьменнікам адзінкавых сюжэтаў, матываў, тэкставых фрагментаў, маўленчых абарачэнняў і г.д.
Для сусветнай мастацкай культуры надзённыя шырокія і шматпланавыя кантакты паміж літаратурамі розных краін і народаў (пра што казаў Гётэ), але разам з тым неспрыяльны "культурны гегеманізм" літаратур, мелых рэпутацыю сусветна значных.
Ці ледзь не самая маштабная з'ява ў вобласці міжнародных літаратурных сувязяў Новага часу - інтэнсіўнае ўздзеянне заходнееўрапейскага досведу на іншыя рэгіёны (Усходняя Еўропа і нееўрапейскія краіны і народы). Гэты сусветна значны культурны феномен, названы еўрапеізацыяй, або вестэрнізацыяй, або мадэрнізацыяй, тлумачыцца і ацэньваецца па-рознаму, становячыся прадметам бясконцых дыскусій і спрэчак.
Сучасныя навукоўцы звяртаюць пільную ўвагу як на крызісныя і нават негатыўныя бакі еўрапеізацыі, так і на яе пазітыўную значнасць для "незападнаеўрапейскіх" культур і літаратур. У гэтай сувязі вельмі прадстаўнічая артыкул "Некаторыя асаблівасці літаратурнага працэсу на Ўсходзе" Памеранца, аднаго з яркіх сучасных культуролагаў. Па словах навукоўца, звыклыя для заходнееўрапейскіх краін падання на "нееўрапейскай глебе" дэфармуюцца. Адбываецца раскол у вобласці грамадскай думкі: узнікае супрацьстаянне заходнікаў і этнафілаў, захавальнікаў айчынных традыцый, якія змушаныя абараняцца ад размывання нацыянальнага жыцця "бескаляровым касмапалітызмам".
Шмат у чым падобныя думкі значна раней былі выказаныя ў кнізе вядомага філолага і культуролага Трубяцкога "Еўропа і чалавецтва". Аддаючы даніну павагі рамана-германскай культуры і адзначаючы яе сусветнае значэнне, навуковец разам з тым падкрэсліваў, што яна далёка не тоесная культуры ўсяго чалавецтва, што поўнае прылучэнне цэлага народа да культурнага, створанай іншым народам, справа немагчымае і што сумесь культур небяспечная. Еўрапеізацыя жа ідзе зверху ўніз і закранае толькі частка народа, а таму ў яе выніку культурныя пласты адасабляюцца адзін ад аднаго і ўзмацняецца класавая барацьба. У сувязі з гэтым прылучэнне народаў да еўрапейскай культуры ажыццяўляецца паспешна.
Адным з самых цяжкіх наступстваў еўрапеізацыі з'яўляецца знішчэнне нацыянальнага адзінства, раздзяленне нацыянальнага цела народа".
Вышэйшы вынік культурнага сінтэзу заўважаны ў творчасці Пушкіна і Цютчэва, Талстога. Нешта аналагічнае ў XVII-XIX стст. назіралася і ў іншых славянскіх літаратурах, дзе, па словах Ліпатава, мелі месца "узаемаперапляценне" і "злучэнне" элементаў літаратурных кірункаў, прыйшэлых з Захаду, з "традыцыямі мясцовай пісьменнасці і культуры", што азначала "абуджэнне нацыянальнай самасвядомасці, адраджэнне нацыянальнай культуры і стварэнне нацыянальнай славеснасці сучаснага тыпу".
Такім чынам, міжнародныя сувязі (культурна-мастацкія і ўласна літаратурныя), складаюць (нараўне з тыпалагічнымі сыходжаннямі) найважны фактар станаўлення і ўмацаванні адзінства рэгіянальных і нацыянальных літаратур.
46. Літаратурны працэс: дынаміка і стабільнасць.
Літаратурны працэс - сукупнасць усіх твораў, якія з'яўляюцца ў гэты час. Гэтым тэрмінам, па-першае, пазначаецца літаратурнае жыццё вызначанай краіны і эпохі (ва ўсёй сукупнасці яе з'яў і фактаў) і, па-другое, шматвяковае развіццё літаратуры ў глабальным, сусветным маштабе. Літаратурны працэс у другім значэнні слова складае прадмет параўнальна-гістарычнага літаратуразнаўства.
Стадыяльнасць літаратурнага працэсу:
- літаратура старажытная
- сярэднявечная літаратура
- літаратура новага часу (Адраджэнне, барока, класіцызм, асветніцтва, сентыменталізм, рамантызм, рэалізм, мадэрнізм, постмадэрнізм).
Асаблівасці літаратуры новага часу:
- грошы
- дамінуючая форма пісьмовая
- індывідуальнасцьаўтарскага пачатка
- большы дынамізм літаратуры
Класіфікацыя літаратурнага працэса паводле Аверынцава:
- архаічны перыяд
- перыяд традыцыйных паэтык
- перыяд аўтарскіх паэтык
Фактары, якія абмяжоўваюць літаратурны працэс:
- на паданне літаратуры ўсярэдзіне літаратурнага працэсу ўплывае час, калі выходзіць тая або іншая кніга.
- літаратурны працэс не існуе па-за часопісамі, газет, іншых друкаваных выданняў. ("Маладая гвардыя", "Новы мір" і г.д.)
- літаратурны працэс звязаны з крытыкай выходзячыя у свет твора.
Вусная крытыка таксама нямала ўплывае на літаратурны працэс.
ДЫНАМІКА І СТАБІЛЬНАСЦЬ У СКЛАДЗЕ СУСВЕТНАЙ ЛІТАРАТУРЫ
Той факт, што літаратурная творчасць падуладна зменам па меры руху гісторыі, відавочны. Менш звяртае на сябе ўвагі тое, што літаратурная эвалюцыя здзяйсняецца на нейкай устойлівай, стабільнай аснове. У складзе культуры (мастацтвы і літаратуры - у прыватнасці) адрозныя з'явы індывідуалізаваныя і дынамічныя - з аднаго боку, з іншай жа - структуры ўніверсальныя, надчасавыя, статычныя, нярэдка названыя топікай (ад грэч. месца, прастора). Топіка ў старажытных з'явілася адным з паняццяў логікі (тэорыі доказаў) і рыторыкі (вывучэнне "агульных месцаў" у публічных выступах). У блізкія нам эпохі гэтае паняцце прыйшло ў літаратуразнаўства. Па словах Панчанка, культура (у тым ліку славесна-мастацкая) "размяшчае запасам устойлівых формаў, якія актуальныя на ўсім яе працягу", а таму правамерны і надзённы "погляд на мастацтва як на эвалюцыявальную топіку".
Топіка разнастайная. Нязменна прысутнічаюць у літаратурнай творчасці тыпы эмацыйнага настрою (узнёслае, трагічнае, смех і г.д.), маральна-філасофскія праблемы (дабро і зло, ісціна і прыгажосць), "вечныя тэмы", спалучаныя з міфаэпічнымі сэнсамі, і, нарэшце, арсенал мастацкіх формаў, які знаходзяць сабе ўжыванне заўсёды і ўсюды. Пазначаныя намі канстанты сусветнай літаратуры, г.зн. топасы складаюць фонд пераемнасці, без якога літаратурны працэс быў бы немагчымы. Фонд літаратурнай пераемнасці сыходзіць сваімі каранямі ў далітаратурную архаіку і ад эпохі, да эпохі папаўняецца. Аб апошнім з максімальнай пераканаўчасцю сведчыць досвед еўрапейскай раманістыкі апошніх двух-трох стагоддзяў. Тут умацаваліся новыя топасы, звязаныя з мастацкім засваеннем унутранага свету чалавека ў яго шматпланавых сувязях з навакольнай рэальнасцю.
47.Літаратурны працэс: мастацкія сістэмы 19-20 стст.
Літаратурны працэс - сукупнасць усіх твораў, якія з'яўляюцца ў гэты час. Гэтым тэрмінам, па-першае, пазначаецца літаратурнае жыццё вызначанай краіны і эпохі (ва ўсёй сукупнасці яе з'яў і фактаў) і, па-другое, шматвяковае развіццё літаратуры ў глабальным, сусветным маштабе. Літаратурны працэс у другім значэнні слова складае прадмет параўнальна-гістарычнага літаратуразнаўства.
Стадыяльнасць літаратурнага працэсу:
- літаратура старажытная
- сярэднявечная літаратура
- літаратура новага часу (Адраджэнне, барока, класіцызм, асветніцтва, сентыменталізм, рамантызм, рэалізм, мадэрнізм, постмадэрнізм).
Асаблівасці літаратуры новага часу:
- грошы
- дамінуючая форма пісьмовая
- індывідуальнасцьаўтарскага пачатка
- большы дынамізм літаратуры
Класіфікацыя літаратурнага працэса паводле Аверынцава:
- архаічны перыяд
- перыяд традыцыйных паэтык
- перыяд аўтарскіх паэтык
Фактары, якія абмяжоўваюць літаратурны працэс:
- на паданне літаратуры ўсярэдзіне літаратурнага працэсу ўплывае час, калі выходзіць тая або іншая кніга.
- літаратурны працэс не існуе па-за часопісамі, газет, іншых друкаваных выданняў. ("Маладая гвардыя", "Новы мір" і г.д.)
- літаратурны працэс звязаны з крытыкай выходзячыя у свет твора.
Вусная крытыка таксама нямала ўплывае на літаратурны працэс.
МАСТАЦКІЯ СІСТЭМЫ XIX - XX СТСТ.
У XIX ст. развіццё літаратуры ішло пад знакам рамантызму, які процістаяў клацыстічнаму і асветніцкаму рацыяналізму. Першапачаткова рамантызм умацаваўся ў Нямеччыне, атрымаўшы глыбокае тэарэтычнае абгрунтаванне, і хутка распаўсюдзіўся па еўрапейскім кантыненце і за яго межамі. Менавіта гэты мастацкі рух азначала сусветна значны зрух ад традыцыяналізму да паэтыкі аўтара.
Рамантызм вельмі неаднастайны, што пераканаўча паказана ў ранніх працах Жырмунскага, якія аказалі найсур'ёзнае ўздзеянне на наступнае вывучэнне гэтай мастацкай сістэмы і па праве прызнаныя літаратуразнаўчай класікай. Галоўным у рамантычным руху пачатку XIX ст. навуковец лічыў не двухсвецце і не перажыванне трагічнага разладу з рэальнасцю, а паданне аб адухоўленасці чалавечага быцця, аб яго "пранізаннасці" чароўным пачаткам. У той жа час Жырмунскі адзначаў абмежаванасць ранняга рамантызму, схільнага да эйфарыі, не чужога індывідуалістычнага сваволля, якое пазней пераадольвалася двума шляхамі. Першы - зварот да хрысціянскай астэтыкі сярэднявечнага тыпу, другі - засваенне надзённых і добрых сувязяў чалавека з нацыянальна-гістарычнай рэальнасцю.
Услед рамантызму ў XIX у. умацавалася новая літаратурна-мастацкая агульнасць, якая пазначаецца словам рэалізм, якое мае шэраг значэнняў, а таму небясспрэчна ў якасці навуковага тэрміна. Сутнасць рэалізму ў дачыненні да літаратуры мінулага стагоддзя і яго месца ў літаратурным працэсе ўсвядомваецца па-рознаму. У перыяд панавання марксісцкай ідэалогіі рэалізм надмерна ўзвышаўся ў шкоду ўсяму іншаму ў мастацтве і літаратуры. Ён думаўся як мастацкае засваенне грамадска-гістарычнай канкрэтыкі і ўвасабленне ідэй сацыяльнай дэтэрмінаванасці, цвёрдай знешняй абумоўленасці прытомнасці і паводзін людзей. Цяпер значнасць рэалізму ў складзе літаратуры XIX-XX стст., наадварот, нярэдка нівеліруецца, а то і адмаўляецца зусім.
У XX у. з традыцыйным рэалізмам суіснуюць і ўзаемадзейнічаюць іншыя, новыя літаратурныя супольнасці. Такі сацыялістычны рэалізм, агрэсіўна насаждаўшыйся палітычнай уладай у СССР, краінах сацыялістычнага лагера і які распаўсюдзіўся нават за іх межы. Творы пісьменнікаў, арыентаваных на прынцыпы сацрэалізму, як правіла, не ўзвышаліся над узроўнем белетрыстыкі. Але ў рэчышчы гэтага метаду працавалі і такія яркія мастакі слова, як Горкі і Маякоўскі, Шолахаў і Твардоўскі.
На авансцэну літаратуры і мастацтвы ў XX ст. высунуўся мадэрнізм, арганічна высахлы з культурных запытаў свайго часу. У адрозненне ад класічнага рэалізму ён найболей ярка выявіў сябе не ў прозе, а ў паэзіі. Рысы мадэрнізму - максімальна адчыненае і вольнае самараскрыцце аўтараў, іх настойлівае імкненне абнавіць мастацкую мову, засяроджанасць больш на ўніверсальным і культурна -гістарычна далёкім, чым на блізкай рэальнасці. Усім гэтым мадэрнізм бліжэй рамантызму, чым класічнаму рэалізму. Разам з тым у сферу мадэрнісцкай літаратуры настойліва ўрываюцца пачаткі, сродныя досведу пісьменнікаў-класікаў XIX стагоддзя. Яркія прыклады таму - творчасць Хадасевіча і Ахматавай з яе "Рэквіемам" і "Паэмай без героя".
Параўнальна-гістарычнае вывучэнне літаратуры розных эпох з пераканаўчасцю выяўляе рысы падабенства літаратур розных краін і рэгіёнаў. Аднак адзінства сусветнага літаратурнага працэсу зусім не азначае яго аднаякасці, тым больш- таждзественнасці літаратур розных рэгіёнаў і краін. У сусветнай літаратуры глыбока значныя не толькі паўтаранасць з'яў, але і іх рэгіянальная, дзяржаўная і нацыянальная непаўторнасць.
48. Літаратуразнаўства і літаратурная крытыка.
Літаратуразнаўства - навука, якая вывучае мастацкую літаратуру, як з'ява чалавечай культуры. З'явілася ў перыяд развіцця мастацкай творчасці з пісьменнасці. Галоўныя галіны: тэорыя літаратуры, гісторыя літаратуры і літаратурная крытыка.
Літаратурная крытыка - вобласць літаратурнай творчасці на грані мастацтва (мастацкай літаратуры) і навукі аб літаратуры (літаратуразнаўства). Займаецца вытлумачэннем і адзнакай твораў літаратуры з пункта гледжання сучаснасці (у тым ліку надзённых праблем грамадскага і духоўнага жыцця). Выяўляе і сцвярджае творчыя прынцыпы літаратурных кірункаў; аказвае актыўны ўплыў на літаратурны працэс, а таксама непасрэдна на фармаванне грамадскай свядомасці; абапіраецца на тэорыю і гісторыю літаратуры, філасофію, эстэтыку. Часта носіць публіцыстычны, палітыка-надзённы характар, сплятаецца з журналістыкай. Цесна звязаная са сумежнымі навукамі - гісторыяй, паліталогіяй, мовазнаўствам, тэксталогіяй, кнігапісам.
Прадмет крытыкі - вывучэнне мастацкіх твораў. Задача крытыкі - вытлумачэнне і адзнака мастацкага твора адпаведна поглядам эпохі.
Літаратуразнаўства - тлумачыць і паказвае аб'ектыўныя і гістарычныя заканамернасці часу. Крытыка суб'ектыўная - зацікаўленая ў тым, што адбываецца цяпер, а літаратуразнаўства - аб'ектыўна, паданне ў выглядзе навуковай ісціны.
Літаратуразнавец бачыць твор у адзнацы часу, а крытык павінен перш падабраць ключ да твора.
Літаратуразнавец ведае гісторыю творчай задумы, крытык мае справу з тым, што аўтар сам робіць годным увагі.
Крытык аналізуе тэкст, суадносячы яго з сённяшнім днём, літаратуразнавец - суадносячы з іншымі творамі.
У літаратуразнаўца ёсць магчымасць ацаніць выказванні іншых літаратуразнаўцаў, для крытыка гэта неабавязкова. Крытыка - сінтэз навукі, публіцыстыкі і мастацтвы. Для крытыка важна выказаць унутраны набор літаратурнага твора разам са сваім пунктам гледжання. Крытыка займаецца аналізам. Гэта навука ўспрымаць недахопы і вартасці твора.
Вядомыя рускія крытыкі: Бялінскі, Аненкоў, Чарнышэўскі, Страхаў, Дабралюбаў, Пісараў, Міхайлаўскі.
49. Да пытання аб вывучэнні генэзісу літаратурнага твора.
Слова генэзіс азначае паходжанне, узнікненне, працэс адукацыі і першапачатковага станаўлення таго або іншага прадмета (з'явы), здольнага да развіцця (эвалюцыі). У дачыненні да літаратуры як цэламу гэты тэрмін фіксуе гістарычнае паходжанне мастацкай славеснасці, звяртаючы нас да эпох архаічным і, у прыватнасці, да станаўлення родаў літаратуры.
Генэзісам асобнага твора з яго тэкставымі ўласцівасцямі завуць нешта зусім іншае, а менавіта - шлях ад мастацкай задумы да яго ажыццяўленню. Гэты аспект літаратурнай творчасці шмат гадоў вывучаў Піксанаў (на прыкладзе камедыі "Гора ад розуму" Гогаля). Лічачы, што генетычны разгляд літаратуры - гэта першым чынам вывучэнне творчай гісторыі асобных твораў, дадзеная вобласць літаратуразнаўства звязана з тэксталогіяй і нязменна на яе абапіраецца. Вывучэнне творчай гісторыі твора ў наш час пазначаецца тэрмінамі генэзіса тэксту і дынамічная паэтыка.
Існуе і трэцяе значэнне слова "генэзіс", для літаратуразнаўства найболей істотнае. Гэта сукупнасць фактараў (стымулаў) пісьменніцкай дзейнасці, якія маюць месца як у вобласці мастацкай славеснасці і іншых выглядаў мастацтва, так і за іх межамі. Дадзены аспект літаратурнага жыцця мы пазначаем словазлучэннем генэзіс літаратурнай творчасці. Вывучэнне стымулаў дзейнасці пісьменнікаў важна як для ўразумення сутнасці асобных твораў, так і для разумення літаратурнага працэсу заканамернасцяў развіцця славеснага мастацтва.
Засваенне генэзіса літаратурнай творчасці ў складзе навукі аб літаратуры другасна па стаўленні да вывучэння саміх твораў. "Усякі генетычны разгляд аб'екта павінна папярэднічацца зразуменнем яго ўнутрана-канстытутыўнага сэнсу". Аднак у гісторыі літаратуразнаўства генетычныя штудыі папярэднічалі вывучэнню саміх літаратурных твораў у іх шматпланавасці і цэласнасці. Яны ці ледзь не пераважалі ў навуцы аб літаратуры аж да 1910-1920-х гадоў.
Вывучэннем генезісу літаратурнага працэсу займаліся літаратурныя школы.
Літаратурныя школы:
якія арыентуюцца на пазамастацкія фактары
- культурна-гістарычная (20-я гг. 19 ст.)
- сацыялагічная школа
якія арыентуюцца на ўнутраных літаратурных стымулах
- кампаратывісцкі кірунак (19 ст.)
- фармальная школа (“форма”) (20-я гг. 20 ст.)
- міфалагічная школа (19 ст.)
якія арыентуюцца на ўнутраны свет аўтара
- біяграфічны метад (19 ст.)
- псіхалагічная школа
50. Прынцыпы разгляду літаратурнага твора.
У шэрагу задач, выкананых літаратуразнаўствам, вывучэнне асобных твораў займае вельмі адказнае месца. Усталёўкі і далягляды засваення славесна-мастацкіх тэкстаў у кожнай з навуковых школ і ў кожнага буйнога і своеасаблівага навукоўца свае, адмысловыя. Разам з тым у літаратуразнаўстве выразна праглядаюцца нейкія ўніверсальна значныя падыходы да тварэнняў славеснага мастацтва. Умацаваліся такія паняцці, характарызавалыя методыку вывучэння твораў, як навуковае апісанне, аналіз, інтэрпрэтацыя; унутрытэкставы і кантэкстуальны разгляд.
1. АПІСАННЕ І АНАЛІЗ
Сутнасць твора не можа быць дасягнута пэўна і пераканаўча пасродкам вымання з яго асобных меркаванняў апавядальніка, персанажа, лірычнага героя, шляхам каментавання і абмеркавання. Таямніцы мастацкіх тварэнняў адчыняюцца літаратуразнаўчай думай толькі на аснове непрадузятага і дбайнага разгляду агульнай сукупнасці тэкставых фактаў, у выніку вывучэння формы ў яе шматпланавасці, са ўсімі яе кампанентамі і нюансамі.
Зыходная задача філолага па стаўленні да мастацкага тварэння складаецца ў апісанні таго, што ў ім фармалізавана (маўленчыя адзінкі; пазначаныя прадметы і дзеянні; кампазіцыйныя счапленні). Навуковым апісаннем прынята зваць першапачатковы этап даследавання, а менавіта - фіксаванне дадзеных эксперыменту і назірання. У сферы літаратуразнаўства, натуральна, дамінуе назіранне. Апісанне мастацкага тэксту непарыўна звязана з яго аналізам.
Апісанне і аналіз літаратурна-мастацкай формы не з'яўляюцца заняткамі механічнымі. Гэтая справа творчая: абапіраючыся на ўласнае чытацкае ўспрыманне, выкарыстаючы свае прафесійныя навыкі і веды, літаратуразнавец адлучае ў творы важнейшае ад меней істотнага, актыўна значнае ад больш або меней нейтральнага, дапаможна-службовага, часова выпадковага.
2. ЛІТАРАТУРАЗНАЎЧЫЯ ІНТЭРПРЭТАЦЫІ
У адрозненне ад звычайных чытацкіх, а таксама эссэісцкіх і мастацка-творчых разуменняў літаратурнага твора (у якіх суцэль могуць пераважаць эмоцыі і інтуіцыі) уласна літаратуразнаўчае засваенне сэнсу неабходна абапіраецца на апісанне і аналіз формы.
Літаратуразнаўчыя інтэрпрэтацыі (нават самыя сур'ёзныя і глыбокія) не ў стане вычарпаць утрыманні тварэнняў славеснага мастацтва, бо ў іх далёка не ўсё валодае поўнасцю і нязменна застаецца таямніцай, якая падахвочвае да інтэлектуальных пабудоў -ініцыятыўным і творчым.
Мы мае права сфармуляваць некаторыя тэарэтычныя становішчы адносна літаратуразнаўчых інтэрпрэтацый.
Па-першае: мастацкі змест не можа быць вычарпаны якой-небудзь адзінкавай трактоўкай твора. Літаратуразнаўчыя інтэрпрэтацыі здольныя ўбіраць у сябе толькі адносныя ісціны.
Па-другое: нельга не лічыцца з неаднаразова выказваючыміся меркаваннямі аб тым, што літаратуразнаўчым трактоўкам славесна-мастацкіх тварэнняў належыць быць першым чынам аргументаванымі і выразнымі, якія ўлічваюць складаныя і шматпланавыя сувязі з цэлым кожнага тэкставага элемента.
І па-трэцяе: літаратуразнаўчыя інтэрпрэтацыі здабываюць ёмістасць і глыбіню, калі іманентнае вывучэнне суправаджаецца і падмацоўваецца кантэкстуальным разглядам твора.
3. КАНТЭКСТУАЛЬНАЕ ВЫВУЧЭННЕ
Тэрмін "кантэкст" трывала замацаваўся ў сучаснай філалогіі. Для літаратуразнаўца гэта - бязмежна шырокая вобласць сувязяў літаратурнага твора з знешнімі яму фактамі як літаратурнымі, тэкставымі, так і знешнемастацкімі і пазатэкставымі. Кантэксты творчасці пісьменніка вельмі рознапланавыя, шмат у чым вызначаюць рысы літаратурна-мастацкіх твораў і нярэдка даюць аб сабе ведаць ў іх складзе, а таму годныя самога пільнай увагі літаратуразнаўцаў.
Адрозныя найблізкія (найболей пэўныя і якія могуць побыту больш або меней выразна канстатаваныя) і выдаленыя (больш агульныя і часта не валодаючыя пэўнасцю) кантэксты літаратурных твораў. Першыя - гэта і творчая гісторыя твора, захаваная ў чарнавіках і папярэдніх варыянтах, і біяграфія аўтара, і ўласцівасці яго асобы, і яго асяроддзе. Другога роду кантэксты - гэтае з'явы сацыяльна-культурнага жыцця сучаснасці аўтара, а таксама феномены "вялікага гістарычнага часу", якім ён датычны.
Кантэкст у якім ствараецца літаратурны твор, не мае колькі-небудзь вызначаных рамак: ён бязмежна шырокі.
Кантэкстуальны разгляд літаратурных твораў, што відавочна, не можа быць вычарпальна поўным: яно па неабходнасці выбарча.
51. Стыль пісьменніка.
Стыль паэта ( ад грэч. — грыфель для пісання) — ідэйна-мастацкая своеасаблівасць творчасці паэта. З’яўляючыся канкрэтным увасабленнем адзінства зместу і формы, выяўляецца ў тым, пра што (ідэі, праблемы, матывы, пафас) і як (асаблівасці мовы, рытмікі, строфікі і г. д.) піша паэт. Залежыць ад тыпу творчасці, метаду літаратурнага, якімі карыстаецца аўтар, ад яго светапогляду, творчага вопыту, агульнай культуры, мастацкіх схільнасцей. Так, стыль Я. Купалы мы вызначаем як рамантычны, у той час як стыль Я. Коласа — рэалістычны. Аднак гэта — самае агульнае вызначэнне С. П. Толькі канкрэтны аналіз можа паказаць, што характэрна для стылю таго ці іншага паэта, чым адзін паэт адрозніваецца ад другога. Часам С. П. разумеюць вельмі вузка — толькі як моўную выяўленчую сістэму паэта. Здараецца, што гэтым тэрмінам абазначаюць ідэйны змест творчасці, у той час як С. П. — гэта вобразны змест ці, інакш, змястоўная вобразнасць. Паэты, блізкія сваім стылем, у межах аднаго метаду мастацкага могуць утвараць с т ы л ё в у ю п л ы н ь. Вядучымі стылеўтваральнымі фактарамі ў да- дзеным выпадку становяцца кампаненты зместу або формы ці тыя і другія разам. «Ціхая», «гучная», асацыятыўна-метафарычная, канкрэтна-аналітычная, выяўленча-апісальная, дыдактычна-павучальная, медытатыўная паэзія — гэтыя і іншыя ўмоўныя тэрміны, што сустракаюцца ў сучасных крытычных працах, выкліканы да жыцця спробай акрэсліць стылёвыя плыні сённяшняй паэзіі.
Мастацкі стыль і метад. Метад - агульны прынцып творчага стаўлення мастака да пазнавальнай рэчаіснасці. У сучасным літаратуразнаўства адрозніваюць: стылі твораў, стылі тых або іншых этапаў літаратурнага працэсу, індывідуальнасць, групавыя, азначэнне кірункаў, плыняў, стылі, нясучыя водбліск тых або іншых родаў, жанраў, стылі традыцыйныя і наватарскія.
52. Жанры літаратуры і праца публіцыста.
Жанры драматургічных твораў: трагедыя, драма, камедыя, вадэвіль.
Жанры лірыкі: песня, элегія, ода, дума, пасланне, эпіграма, эпітафія.
Жанры эпічнай літаратуры: эпапея, раман, аповесць, аповяд, навэла, мастацкі нарыс.
Эпічныя жанры: Для гераічнага эпасу характэрны спакойны тон апавядання. Бялінскі лічыў, што аўтар глядзіць вачамі свайго народа.
Раман - самая вялікая форма эпічнага жанру. Для рамана як жанру характэрны псіхалагізм асобы.
Аповесць - гэта сярэдні эпічны жанр. Часам нават навукоўцам цяжка вызначыць аповесць ад рамана.
Аповяд - невялікае апавяданне ў якім звычайна апісваецца адна падзея.
Навела - разнавіднасць аповяду, нечаканы сюжэт, нечаканая развязка.
Нарыс - ставіцца да эпічнага жанру. У рускай літаратуры ў сярэдзіне 17 ст. фізіялагічны нарыс - гэта розныя характэрныя з'явы апісаныя з натуры.
Лірычныя жанры:
Ода - песня. Паўстала ў антычнасці, спачатку одай звалі любую песню, потым сталі з'яўляцца харавыя песні. У эпоху класіцызму ода дасягнула росквіту.
Элегія - жаласная песня, лірычны верш. Паўстала ў старажытным Рыме, лірычны жанр з сатырычнымі элементамі.
Пасланне - вершаваны ліст, звернуты да пэўнага адрасата з просьбамі, пажаданнямі.
Драматычныя жанры:
КАМЕДЫЯ — выгляд драматургічнага твора. Адлюстроўвае ўсё выродлівае і недарэчнае, смешнае і недарэчнае, высмейвае заганы грамадства.
ТРАГЕДЫЯ — выгляд драматургічнага твора, які распавядае аб няшчасным лёсе галоўнага героя, часта асуджанага на смерць.
Драма - жанр твора, які паказвае канфлікт паміж персанажамі.
Аднак існуе яшчэ адзін так званы жанр літаратуры, як публіцыстыка.
Публіцыстыка, як і мастацкая літаратура, мае справу са словам. Публіцыстыка першым чынам выкарыстоўвае такі канал камунікацыі, такія СМІ і прапаганды, як журналістыка. Дзяржаўныя і недзяржаўныя газеты, радыё і тэлебачанне, размяшчаючы шырокай і разгалінаванай сеткай карэспандэнтаў стварае шматстайную, рознабаковую, усёахопную "гісторыю сучаснасці".
Вядома, што спецыфічнае сацыяльнае прызначэнне публіцыстыкі - фармаванне грамадскай думкі. Фармаванне грамадскай думкі з'яўляецца найважнай, але не адзінай функцыяй публіцыстыкі. Існуюць сацыяльна-педагагічная і інфармацыйна-пазнавальная.
Публіцыстыка аб'ядноўвае ў сабе якасці навукі і мастацтва, а таму і выступае як адмысловы тып творчасці. Публіцыст выкарыстае ў сваёй творчасці элементы мастацкай літаратуры. У публіцыстыкі ў адрозненне ад мастацкай літаратуры не толькі свае задачы, не толькі свае прыёмы творчасці, але і сваё слова. Публіцыстыка для Горкага - вельмі важная частка агульналітаратурнай справы. Герцэн і рэвалюцыйныя дэмакраты разглядалі публіцыстыку як неад'емную складовую частку, адмысловы род літаратуры, як мастацтва слова і адначасова зброя палітычнай барацьбы. Бялінскі, Дабралюбаў, Чарнышэўскі, Пісараў, Пляханаў, Луначарскі і іншыя ў сваіх працах падкрэслівалі, што гісторыя публіцыстыкі падае бясконцы шэраг твораў, якія з'яўляюцца ўзорам навуковага аналізу сацыяльных фактаў.
Дзейнасць публіцыста - гэта творчая практыка. Вядома, публіцыстыка не ў стане падмяніць мастацтва. Але ў таксама час публіцыстыка не можа існаваць, не запазычаючы вельмі шмат у мастацтва.
Аўтарская пазіцыя ў публіцыстыцы
Публіцыстыка - мастацтва слова. Зыходны матэрыял, якім аперуе публіцыстыка - факт. Ні адзін сур'ёзны артыкул аўтара не абыходзіцца без спасылкі на факт. Тым самым, факт уяўляе сабой пачатак усіх пачаткаў.
Творы мастацкай літаратуры, першым чынам эпічныя жанры, уяўляюць сабой замкнёнае быццё, складзенае ў свядомасць аўтара. Гэты прыдуманы свет жыве па сваіх уласных законах, якія часцей за ўсё адлюстроўваюць законы навакольнага асяроддзя. Калі жа пісьменнік парушае складаўшыйся літаратурны "этыкет", заўважаючы чытача як аб'ект уздзеяння, апелюючы да яго, спрабуючы яго заваяваць, тады можна казаць аб публіцыстычных тэндэнцыях у мастацкай творчасці.
Аўтарская воля пры стварэнні выявы выяўляецца па перавазе ў шматкратным і дбайным адборы фактараў, якія нясуць веданне аб герою і дапамагаюць выбудаваць стрыжань характару. У публіцыстычным творы аўтар выступае носьбітам вызначанай ідэалогіі. Існуе вызначанае звяно "аўтар - герой - чытач".

Приложенные файлы

  • docx 6483281
    Размер файла: 164 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий