?ылыми негіздеме (Перевод с казахского на русский язык) (работы наших сотрудников)


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық универсиететі

Тарих факультеті

Ғылыми

негіздеме

Археология және этнология кафедрасының
І курс докторанты Ш
нанов
Утелбек Ризабековичтің «Таңбалытас


қазақ

халқының бірігу тарихының
есткерткіші: ру таңбаларының қазақ этн
икалық тарихын зерттеудегі орны»
тақырыбына


Зерттеу тақырыбының өзектілігі:
Қазақ

жеріндегі көне тарихтан сыр
шертетін

ерекше тарихи есткер
ткіштердің

бірі Таңбалытас.
Үш

жүздің
құрамына

кіретін ру тайпалардың таңбалары басылған бұл есткерткіштің
тарихи де
рек көзі ретіндегі рөлі маңызды. Қазақ халқының этникалық
тұрғыдан қалыптасу үрдісін зерттеу барысында бұл есткерткіштің қыр
-
сырына тоқталып өткен жөн.


Қазақстан

Республикасы

Президенті Н.Ә.Назарбаевтың "Болашаққа
бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық

мақаласы аясында

«Таңбалы

тастай» құнды

тарихи есткерткіштерді жан
-
жақты

зерттеу ісі

маңызды

болып табылады. Аталған тақырыпты

зерттеу барысында

есткерткіштің
тарихи құндылығын ашумен қатар
,

қазақ

халқының бірлігінің

артуына, қате
пікірлерге байланысты

сақталып отырған траибализм қалдықтарынан
арылуға да септігін тигізеді. Ұлттың рухани жаңғыруында өткен тарихтың
шынайы келбетін аша отырып, болашақта халқымыздың ұйытқысына
айналатын тарихи құндылықтарымызды ғылыми тұрғыда жан
-
жақты зерттеу
қажет
.





Таңбалы
тас (Таңбалы Нұра, Таңбалы жар), қазақ тарихындағы жұмбақ
ескерткіштердің бірі, географиялық жағынан анық бедерленген, оның
шекаралық аумағы Сарысу өзеніңің орта ағысын қамтиды, ол іс жүзінде
солтүстіктен оңтүстікке, яғни меридиан бағытта Бетпақ

даланы кесіп өтеді
және Шу өзенінің төменгі ағысын, ал шығыс
-
батыс бағытында Бетпақ дала
шөлейті, Торғай шөлі мен Оңтүстік Қазақстанның Түркістан
-
Жетісу
алқабымен шектеседі. Ерте замандарда Таңбалы тас қазақтың үш жүзінің
бас қосу нүктесі ретінде нақты
қызмет

атқард
ы.

Тақырыптың зерттелу деңгейі:

Таңбалытас туралы зерттеулер көбінесе
ХІХ ғасырдағы орыс саяхатшыларының сипаттамалары, ғылыми
еңбектердегі шағын шолулар мен мақалалар түрінде кездеседі.

Оғыз
тайпаларында кездесетін таңбалар туралы

жазбаша де
рек Рашид
-
ад
-
диннің
еңбегінде кездеседі
:

«
...По смерти Огуза, согласно его завещанию, Кун
-
хан
воссел на престол и царствовал семьдесят лет. Однажды советник Иркыл
Ходжа сказал Кун
-
хану: "Огуз был великий государь; он завоевал все
государства мира, имел б
есчисленное количество казны, имущества и скота,
и все это он оставил вам, его сыновьям. У каждого из вас с божественной
помощью родилось по четыре достойных сына. Не дай Бог, чтобы потом эти
сыновья стали враждовать и спорить из
-
за царства. Благо в том, ч
тобы в
отдельности каждому были определены и утверждены: звание, путь, имя и
прозвище и чтобы у каждого были (свои) определенные знак и тамга, дабы
они тем знаком и тамгой специально отличали свои приказы, казну, табуны и
стада; чтобы никто не мог ссоритьс
я и пререкаться друг с другом...».





Таңбалы

тасты алғашқы зерттеушілердің бірі А.И. Шренк «
Ислам дәуірі
басталар

кезде бұл жердің көп тайпасы осы арада бас қосып, ұлы мереке
жасаған»
-

деп жазады.

1895 жылы Ақмолалық әскери дәрігер Л.Кузнецов
пен тілмаш Хасен Бекхожин Таңбалытастағы 500 ге жуық ру таңбаларының
көшірмесін жасаған.

Таңбалытаста р
у таңбаларынан өзге көне шағатай
тілінде: «Қыпшақ, найман, алшын, арғын, қаракесек, үйсін, табын. О, ие
м
үмітіңе

жету үшін осы алтауын рахметіңе бөлей гөр!»
-
деген жазу байқалған.

Н.А. Аристовтың ру таңбаларының руна жазуымен байланысы туралы ойы
айтылғанымен ғылыми айналысқа түспеді.

Доспе Саурықұлының
«Есенкелді» атты тарихи дастанында Ұлытаудың Түркіста
н жақ бетіндегі
«Таңбалы тасқа» тағы бір тағзым етіліп, « Ұлытауға бардың ба, ұлар етін
жедің бе?» деген қанатты сөздің шығуы баяндалады.



Алғаш рет тарихшы ғалымдардың

арасында Ә.Х. Марғұлан Таңбалы
тас
есткерткішіне көңіл бөлген. Ол бұл ескерткіштің

тарихи мәнін жоғары
бағалаған. «Төменгі
Сарысудың сол жағалауындағы Таңб
алы тастағы
жартастағы жазбалардың ерекше мәні бар. Онда қазақ тілінде
гі

маңызды
жазба туралы, ондағы көне атау қазақ деп аталатын ерекше халықты
жариялауына қатысты тарихи оқиға тура
лы айтылады (XV ғ.)»,
-

деп жазды
академик.

Ә
.Х. Марғұлан Таңбалытасты «Т
арихтың зор куәлі
гі» атаған.
Академик Қ.И. Сәтпаев «Жезқазған ауданының көне есткерткіштері» атты
мақаласында аңыздарға сүйене отырып, қазақтың қа
зақ болған, ту тіккен
жері осы Т
аңб
алы тас өңірі деп атап көрсетеді. Этнограф ғалым
,

тарих
ғылымдарының

докторы, профессор Ж.О. Артықбаев
академик
Қ
.
И.
Сә
тпаевтың тұжырымына сәйкес

халық аузындағы шеж
ірелерге сүйене
отырып,
Таңбалытасты

Алтын Орда ыдыраған тұста Алты алаш құрамына
кірген
рулардың ту тіккен жері екендігін растайды.

Т
арихшы, академик
М.Қозыбаев
:

«Ұлытауда үш жүз өкілдері қол қойған «Таңбалытас»

-

іс
жүзінде қазақтың тұңғыш Конституциясы»
-

деп атаған.



Тақырып мақсаты мен міндеттері
:

Қазақ

тарихында ерекше орны
бар Та
ңбалытаста

жан
-
жақты терең

кәсіби этнотарихи және этномәдени
зерттеулер жүргізілмегендігін атап өту қажет.
Таңбалытас есткерткішін
зерттеу барысында төмендегідей мақсат қойылады:
Таңбалытастың қазақ халқының бірігу тарихы кезең
індегі киелі е
сткерткіш
екендігіне көз жеткізе

отырып, ру таңбаларының этникалық тарихты
зерттеудегі
маңызын ашу;

Тақырып

мақсатына сәйкес, келесі негізгі міндеттері анықталды:

-

тарихнамалық және дерекнамалық зерттеулерге шолу және талдау
;

-

Таңбалыта
с есткерткішінің қазақ тарихындағы орнын анықтау

;

-

ру таңбаларының көне руна жазуларымен байланысын анықтау
;

-

ру таңбаларының негізгі атқаратын функцияларын анықтау
;

-

ру таңбаларының
ерекшеліктеріне қарай топтамасын жасау

;

-

Таңбалытас есткертк
ішінің «киелілік» ұғымын қалыптастыру;




Ғылыми

жетекші: т.ғ.д., профессор Ж.О. Артықбаев


Докторант: У.Р. Шнанов











Перевод
с казахского на
русский
язык
:




Евразийский национальный университет им. Л. Н. Гумилева




Факультет истории




Научное обоснование



Докторанта І курса кафедры Археологии и этнологии Шнанова
Утельбека Ризабековича на тему «Танбалытас
,



памятник об истории
объединения казахского народа: место родовых тамг в исследовании
казахской этнической истории».


Актуальность темы исследования: Один из памятников, поведающих
тайну о древней истории в каза
хской земле


Танбалытас. Роль этого
памятника, в котором наложены родовые и племенные тамги трех жузов,
является важным в качестве исторического источника. Важно
останавливаться на специфике данного памятника, чтобы изучить историю
формирования казахского

народа

с этнической точки зрения.


В рамках программной статьи «Взгляд в будущее: модернизация
общественного сознания» Президента Республики Казахстан Н. А.
Назарбаева, является важным всестороннее исследование таких ценных
исторических памятников, как «Т
анбалытас». В ходе исследования данной
темы, наряду с открытием исторической ценности памятника оказывает
положительное влияние в избавлении от остатков трайбализма, который
сохраняется благодаря неправильному мнению об укреплении единства
казахского народ
а. Является важным всестороннее исследование
исторических ценностей, открывая истинное лицо прошлой истории, на пути
модернизации общественного сознания нации.


Та
нбалы тас (Танбалы Нура, Танбалы жар) является одним из
загадочных памятников в истории казах
ского народа, определенно
украшенный с географической точки зрения, его территория охватывает реки
Сарысу, пустыню Бетпак
-
Дала, реки Шу, пустыню Торгай

и территорию
Южного Казахстана, Туркестана и Жетысу. В древности Танбалы тас служил
местом, где собирали
сь представители всех трех жузов казахского народа.



Уровень
исследования

темы
: Сведения о Танбалытас встречается
в
трудах русских путешественников ХІХ века в качестве статьей. Сведения о
тамгах племен огузов встречаются в трудах Рашид
-
ад
-
дина: «... По
смерти
Огуза, согласно его завещанию, Кун
-
хан воссел на престол и царствовал
семьдесят лет. Однажды советник

Иркыл Ходжа сказал Кун
-
хану: «Огуз был
великий государь; он завоевал все государства мира, имел бесчисленное
количество казны, имущество и скота, и

все это он оставил вам, его
сыновьям. У каждога из вас с божественной помощью родилось по четыре
достойных сына. Не дай Бог, чтобы потом эти сыновья стали враждовать и
спорить из
-
за царства. Благо в том, чтобы в отдельности каждому были
определены и утвер
ждены: звание, путь, имя и прозвище и чтобы у каждого
были (свои) определенные знак и тамга, дабы они тем знаком и тамгой
специально отличали свои приказы, казну, табуны и стада; чтобы никто не
смог ссориться и пререкаться друг с другом...
»
.


Один из перво
проходцев в изучении Танбалытаса А. И. Шренк
пишет
:
«Во время перед началом Исламской эпохи на этой земле многие местные
племена встречались здесь и устраивали большие праздники».
В 1895 году
Акмолинский военный врач Л. Кузнецов и переводчик Хасен Бекхожин

сделали копию около 500 родовых тамг Танбалытаса. Кроме родовых тамг, в
Танбалытасе была обнаружена надпись: «Кыпшак, найман, алшын, аргын,
каракесек, уйсын, табын. О, Всевышний, оберегай этих шестерых, чтобы
воплотить надежду твою!». Хотя говорилось, мне
ние Н. А. Аристова о
родовых тамгах, они не поступали в научный оборот.
В историческом эпосе
«Есенкельды» Доспе Сауыркулулы говорится о том, что отвешивают поклон
на «Танбалы тас» возле Улытауа со стороны Туркестана, говорится о
появлении крылатой фразы «Х
одил ли ты в Улытау, ел мясо улара?».


Впервые на памятник Танбалытаса среди ученых
-
историков обращал
внимание А. Х. Маргулан. Он высоко оценил историческую значимость
этого памятника.
«
Имеют особое значение надписи
на Танбалы тасе на левом
берегу нижнего
Сарысу. Там написано о важных сведениях на казахском
языке, там написано история о том, как называли и объявили казахами
особого народа (Х
V

ғ
.)»,
-

пишет академик. А. Х. Маргулан называл
Танбалытаса «Огромным свидетельством истории». Академик К. И. Сатп
аев
в своей статье «Древние памятники территории Жезказгана»
,

опираясь на
легенды, указывает, что казахский народ формировалось и впервые водрузил
знамя именно на территории Танбалытаса. Ученый этнограф, доктор
исторических наук Ж. О. Артыкбаев в соответст
вии с концепцией Сатпаева,
опираясь широкораспространившихся среди народа летописей, подтверждает
правильность того, что Танбалытас являлся местом водрузения знамя родов,
которые входили в союз шести племен (весь казахский народ) в то время,
когда распалас
ь Алтын Орда. Историк, академик М. Козыбаев говорит:
«
Танбалытас
»
, которого подписали представители трех жузов в Улытау


является первой Конституцией казахов.



Цель и задачи темы
:
Нужно отметить, что в Танбалытасе, который
имеет особое место в казахской истории, не проводились глубокие
всесторонние этноисторические и этнокультурные исследования. При
изучении памятника Танбалытас ставятся следующие цели: убедившись, что
Танбалытас яв
ляется священным памятником в историческом периоде
объединения казахского народа, открыть значимость родовых тамг
в
изучении этнической истории;


В соответствии с целью, определились следующие основные задачи темы:

-

Обозревать и анализировать историографиче
ские и источнические
исследования;

-

Определ
ение

связ
и

родовых тамг с древней рунической письменностью;

-

Определ
ение

основны
х

функци
й

родовых тамг;

-

Сделать классификацию родовых тамг по их особенности;

-

Формирова
ние

поняти
я

«
святын
и»

памятника Танбалытас.



Научный руководитель: д. и. н., профессор Ж. О.
Артыкбаев

Докторант: У. Р. Шнанов



Приложенные файлы

  • pdf 7906509
    Размер файла: 161 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий