бел.яз №4

Віцебскі дзяржаны ордэна Дружбы народа
медыцынскі ніверсітэт”
кафедра рускай і беларускай мо ФПДП






Абмеркавана на пасяджэнні кафедры
пратакол №1 ад 2.09.2011 г.





МЕТАДЫЧНАЯ РАСПРАЦОѕКА ДЛЯ СТУДЭНТАѕ №4
для правядзення занятка
на I курсе стаматалагічнага, фармацэтычнага, лячэбнага факультэта
па дысцыпліне “Беларуская мова (прафесійная лексіка)”








Лексічная сістэма сучаснай беларускай мовы



















75 хвілін
I. ПЫТАННІ ДЛЯ АѕДЫТОРНАГА КАНТРОЛЮ ВЕДАѕ:
Лексікалогія і лексіка. Прадмет вывучэння лексікалогіі.
Лексічнае значэнне слова.
Класіфікацыя лексікі.
Амонімы і іх адлюстраванне  слоніку.
Спосабы адрознення амоніма ад мнагазначных сло.
Сінонімы і прычыны іх узнікнення.
Антонімы і іх групы.
Паронімы, іх прычыны і шляхі знікнення  мове.
Характарыстыка спрадвечнабеларускай лексікі.
Характарыстыка запазычанай лексікі.
Дыферэнцыяцыя лексікі паводле жывання.
Актыная і пасіная лексіка.
Лексікаграфія. Тыпы слоніка сучаснай беларускай мовы.
II. МАТЭРЫЯЛ ДЛЯ САМАПАДРЫХТОѕКІ:
Лексікалогія і прадмет яе вывучэння
Лексіка ( ад грэч. lexikos
· які адносіцца да слова)
· гэта сукупнасць сло пэнай мовы, яе слонікавы склад (лексіка англійскай мовы, лексіка беларускай мовы). Лексікай называюць і слонікавы запас канкрэтнага чалавека (у Васіля багатая лексіка), асобнага твора (лексіка “Новай зямлі”), пэнай сферы дзейнасці (прафесійная лексіка) і інш.
Раздзел мовазнаства, які вывучае словы, іх лексічнае значэнне называецца лексікалогіяй (ад грэч. leksikos
· які адносіцца да слова, logos
· навука, вучэнне).
Прадметам лексікалогіі з’яляецца лексічнае багацце мовы, яе слонікавы склад і асноная мінімальная адзінка мовы - слова. Слова
· гэта комплекс гука, які яляе сабой адзінства лексічнага і граматычнага значэння, называе прадметы і з’явы і служыць для зносін паміж людзьмі.
Слова як лексічная адзінка мае свае характэрныя рысы:
фанетычная аформленасць;
граматычная аформленасць;
лексічнае значэнне;
узналяльнасць у мове.
Змест слова, яго сэнсавае напаненне, сувязь гукавой абалонкі з пэным прадметам або з’явай называецца лексічным значэннем слова. Напрыклад, слова адукацыя мае лексічнае значэнне “працэс і вынік набыцця сістэматызаваных веда, умення і навыка”. Лексічнае (аснонае) значэнне індывідуальнае для кожнага слова. Яно дапаняецца, удакладняецца граматычным значэннем, якое паказвае на падабенства сло.
Значэнне, уласцівае слову як часціне мовы, якое выражаецца рознымі формамі (склону, ліку, асобы, і інш.), што твараюцца пры дапамозе канчатка, суфікса, прыставак і інш. называецца граматычным значэннем слова. Так, граматычнае значэнне слова адукацыя выражаецца формай адзіночнага ліку жаночага роду назонага склону.
Галоная функцыя слова – намінатыная, або назыная, якая заключаецца  абазначэнні (называнні) прадмета і з’я, працэса і дзеяння рэчаіснасці. Большую частку лексікі складаюць паназначныя (самастойныя) часціны мовы. Службовыя словы і выклічнікі не выконваюць намінатыную функцыю і маюць толькі граматычнае значэнне. Аднак словы здольныя не толькі называць які-небудзь канкрэтны, аднародны прадмет, але і выражаць паняцце пра цэлы клас аднародных прадмета. Паняцці з’яляюцца вынікам пазнавальнай дзейнасці чалавека. У працэсе пазнання асобных прадмета і з’я рэчаіснасці чалавек заважы такія іх прыметы і ласцівасці, якімі яны адрозніваюцца ад іншых прадмета і з’я. На аснове гэтых асаблівасцей у яго свядомасці склаліся асобныя паняцці пра цэлыя класы аднародных прадмета і з’я. А  сувязі з тым, што прадметы і з’явы пазнаюцца  працэсе сумеснай дзейнасці людзей і  ходзе гэтага пазнання фарміруюцца паняцці, адны і тыя словы аднолькава разумеюць усе, хто карыстаецца данай мовай. Здольнасць слова называць не толькі канкрэтны прадмет, але і паняцце – надзвычай важная асаблівасць. Калі б для кожнага асобнага прадмета ці з’явы рэчаіснасці спатрэбілася асобная назва, то само існаванне мовы як сродку зносін паміж людзьмі было б немагчымым. Авалодаць мілбярдамі сло практычна не змог бы ні адзін чалавек не змог бы сфармуляваць і выказаць свае думкі. Але дзякуючы таму, што слова можа абазначаць пманяцце, у мове выкарыстоваецца паранальна невялікая колькасць сло (некалькі сот тысяч), з дапамогай якіх людзі называюць самыя разнастайныя прадметы, з’явы, дзеянні, прыметы, уласцівасці і г.д.
У залежнасці ад таго, можна ці не вызначыць характэрную рысу, спецыфічную прымету, якая была пакладзена  аснову назвы, выдзяляюць матываваныя і нематываваныя назвы. Для нематываваных назва нельга вызначыць, на аснове якіх рыс яны зніклі, нельга растлумачыць іх з дапамогай іншых сло. Матываваныя словы словы зніклі і тлумачацца з дапамогай іншых сло. Напрыклад, сёння цяжка растлумачыць, чаму існуе сінонім лутніца да слова артэрыя, а сінонім кананне да запазычанага агонія лёгка матытваваць – гэта значыць, крайні, перадсмяротны стан, паколькі дзеясло канаць у беларускай мове мае лексічнае значэнне “паміраць”. Выкарыстанне назвы з тым значэннем, якое за ёй замацавалася  працэсе развіцця мовы – галонае правіла словажывання. Нельга карыстацца словам, калі яго лексічнае значэнне невядома дакладна. Патрэбна высветліць сэнс слова з дапамогай тлумачальнага слоніка, і толькі тады жываць яго  вусным або пісьмовым маленні.
2. Класіфікацыя лексікі
Лексіка паводле значэння:
словы з прамым і пераносным значэннем;
адназначныя і мнагазначныя словы;
сінонімы;
амонімы;
антонімы;
паронімы.
Лексіка паводле паходжання:
спрадвечнабеларускія словы:
з індаерапейскай мовы;
з агульнаславянскай мовы;
з усходнеславянскай мовы;
уласнабеларускія словы.
запазычаныя словы:
славянскія запазычанні;
неславянскія запазычанні;
Лексіка паводле жывання:
агульнанародная лексіка;
лексіка абмежаванага жывання:
дыялектная,
жаргонная;
тэрміны і прафесіяналізмы;
актыная і пасіная лексіка.
3. Лексіка паводле значэння
Словы могуць мець адно ці некалькі лексічных значэння. У залежнасці ад гэтага яны падзяляюцца на адназначныя і мнагазначныя. Адназначныя словы маюць адно лексічнае значэнне. Характэрнай асаблівасцю гэтых сло з’яляецца тое, што яны суадносяцца толькі з адным якім-небудзь прадметам, з’явай, дзеяннем ці прыметай і толькі называюць іх. Напрыклад, слова бальзам называе прадмет “пахучая настойка на лекавых травах”, слова бубон – з’яву “запалення лімфатычных вузло, пераважна пахвінных і шыйных”, бактэрыястатычны прымету “які затрымлівае рост і размнажэнне бактэрый”, слова адсарбіраваць – дзеянне “паглынаць, усмоктваць”. Незалежна ад таго, выкарыстоваюцца такія словы самастойна ці  спалучэнні з іншымі словамі  кантэксце, яны засёды маюць адно і тое ж значэнне, з’яляюцца адназначнымі. Да адназначных у беларускай мове адносіцца большасць сло, што абазначаюць розныя навуковыя і тэхнічныя паняцці, некаторыя назвы жывёл, птушак і рыб, раслін, прадмета, асобных абстрактных паняцця, прымет, уласцівасцей і дзеяння. Такіх сло у мове не вельмі многа, і яны засёды маюць прамыя значэнні.
Большасць сло беларускай мовы
· мнагазначныя. Наянасць у слове некалькіх значэння называецца мнагазначнасцю або полісеміяй. Мнагазначныя словы выклікаюць у свядомасці людзей уяленні пра розныя прадметы і таму па-рознаму могуць тлумачыцца. Так, на пытанне: “Што такое бялок?” – большасць людзей найперш адкажа, што гэта “празрыстая частка птушынага яйка”. А хто-небудзь дадасць, што гэта “складанае арганічнае рэчыва, важнейшая частка жывёльных і раслінных арганізма” або “белая празрыстая абалонка вока”. Такім чынам, слова бялок мае тры значэнні, першае з якіх вядома сім носьбітам мовы, а два іншыя – людзям пэнай прафесіі (біёлагам, акулістам). Высветліць, што абазначае мнагазначнае слова, можна толькі  кантэксце. Большасць агульнажывальных сло у беларускай мове адносіцца да мнагазначных.
Усе значэнні мнагазначнага слова грунтуюцца на асноным значэнні, якое з’яляецца прамым. Прамое лексічнае значэнне называе першапачатковае значэнне слова, гэта значыць, тое зыходнае значэнне слова, з якім слова знікла і пачало выкарыстовацца  мове і якое замацавалася за словам як пастаяннае. Слова становіцца мнагазначным тады, калі на аснове пэнага падабенства, пераносу знікае пераноснае значэнне.
У мове ёсць шмат сло, якія складаюцца з адных і тых жа гука, аднолькава вымаляюцца і пішуцца, хоць маюць рознае значэнне, напрыклад: бор – хімічны элемент’ і бор – густы сасновы лес’. Словы, якія аднолькава гучаць і пішуцца, але маюць рознае значэнне, называюцца амонімамі ( ад грэч homos – аднолькавы’ і onyma – імя). З’ява супадзення  гучанні і напісанні розных сло называецца аманіміяй.
Паколькі амонімы – розныя словы, то кожнае з іх фіксуецца і раскрываецца  тлумачальных слоніках у асобных слонікавых артыкулах. Пры гэтым кожнае слова-амонім пазначаецца надрадковай арабскай лічбай зверху справа  канцы загаловачнага слова:
Дыета1 – спецыяльна падабраны па колькасці, хімічным складзе, каларыйнасці і кулінарнай апрацоцы рацыён харчавання.
Дыета2 – утрыманне, якое атрымліваюць дэпутаты парламента некаторых краін.
У адрозненне ад амоніма мнагазначныя словы падаюцца  слонікавых артыкулах наступным чынам:
Анатомія – 1) навука аб будове жывых арганізма; 2) будова арганізма, органа; 3) перан. будова чаго-небудзь (напрыклад, будова грамадства).
Наянасць сло-амоніма у мове прымушае задумацца над прычынамі іх узнікнення. Адной з прычын аманіміі з'яляецца тое, што асобныя новыя словы, якія знікаюць у мове, супадаюць у гучанні і напісанні з тымі, якія жо існуюць у ёй. У выніку новае слова супала сваім гукавым складам са словам, якое жо існавала  мове, і такім чынам узніклі два словы-амонімы.
Некаторыя амонімы з’явіліся  выніку таго, што вельмі далёка разышліся значэнні некалі мнагазначнага слова. Паміж значэннямі гэтых сло у сучаснай беларускай мове няма нічога агульнага, няма ніякай сувязі, таму кожнае з іх успрымаецца як асобная лексічная адзінка.
Частка амоніма узнікла з запазычаннем, калі  гучанні і напісанні словы супалі.
У сувязі з тым што  мове, з аднаго боку, існуюць мнагазначныя словы, а з другога – розныя словы, якія супадаюць у гучанні і напісанні, але маюць рознае значэнне, нярэдка вынікае неабходнасць размежаваць амонімы і мнагазначныя словы.
Спосабы размежавання амоніма і мнагазначных сло:
1. Шляхам падбору блізкіх па значэнні сло, г. зн. сіноніма. Возьмем дзве пары прыклада:
1. Хлопчык патачы усе нажы. Шашаль патачы усе бярвёны.
2. Зімой вакі лютыя. Наступілі лютыя маразы.
Паспрабуем спачатку замяніць дзеясло патачы шляхам падбору сіноніма. У першым прыкладзе дзеясло патачы можна замяніць дзеясловам навастры, а  другім – дзеясловам пагрыз. Паколькі падабраныя словы не з’яляюцца сінонімамі і не могуць ужывацца адно замест другога (нельга сказаць: Хлопчык пагрыз усе нажы ці Шашаль навастры усе бярвёны), то гэта значыць, што словы патачыць№ і патачыцьІ – амонімы.
Падбяром сінонімы да слова лютыя. У першым прыкладзе слова лютыя можна замяніць словам злыя, у другім – страшныя. Прыведзеныя словы паміж сабой з’яляюцца сінонімамі, і кожнае з іх можа заемна замяняць адно другое  прыведзеных прыкладах (можна сказаць: Зімой вакі злыя. Зімой вакі страшныя і Наступілі злыя маразы. Наступілі страшныя маразы). Гэта значыць, што слова лютыя з’яляецца мнагазначным.
2. Шляхам словатварэння ці форматварэння. Напрыклад, ад слова бор (стары сасновы лес’) утвараецца прыметнік баравы, а ад слова бор (хімічны элемент’) – прыметнік борны; ад дзеяслова жаць (зразаць сярпом ці машынай’) – форму жну, жнеш, а ад дзеяслова жаць (паднімаць паступова штангу’) – формы жму, жмеш і г.д.
3. Шляхам падбору аднакаранёвых сло. Напрыклад, разгледзім словы завод – прамысловае прадпрыемства’ і завод – прыстасаванне  механізме гадзінніка’. Кожнае з іх суадносіцца з рознымі аднакаранёвымі словамі: першае – са словам заводскі, другое – са словамі завесці, заводзіць, завадны. Значыць, словы завод№ і заводІ – амонімы.
4. Шляхам выялення спалучальных сувязей. Паран. словы каса – догія заплеценыя валасы’ і каса – прылада працы’. Першае з іх можа спалучацца са словамі заплесці, расплесці, прыгожая, догая і інш., другое – са словамі купіць, накляпаць, навастрыць, прыладзіць, вострая, лёгкая, новая, бліскучая і г.д. Слова гасцінец са значэннем ласунак’ мажа спалучацца са словамі для дзяцей, купіць, у каробцы, смачны, а слова гасцінец са значэннем дарога’ – са словамі шырокі, перайсці, пракласці і г.д. Як бачым, кожнае з гэтых сло спалучаецца з рознымі словамі. Значыць, каса№ і касаІ, гасцінец№ і гасцінецІ – амонімы.
5. Асноны крытэрый размежавання амоніма і мнагазначных сло – гэта іх значэнне. Калі  тэксце сустракаюцца словы, што аднолькава гучаць і пішуцца, то неабходна высветліць іх значэнне. Калі атрымаецца, што паміж гэтымі значэннямі ёсць што-небудзь агульнае, якая-небудзь сэнсавая сувязь, то гэта мнагазначныя словы. А калі няма – то гэта амонімы.
У кантэксце звычайна засёды дакладна выяляецца значэнне сло, таму амонімы не выклікаюць якіх-небудзь непаразумення у працэсе моных зносін. Аднак неабходна лічваць, што  некаторых выпадках недакладнае жыванне сло-амоніма можа прывесці да двухсэнсонасці. Напрыклад, двухсэнсоным будзе сказ: Мы дога хадзілі па лесе, але лісічак так і не бачылі, таму што не зусім ясна, што маецца на вазе: грыбы ці маленькія лісяняты. Каб пазбегнуць двухсэнсонасці, неабходна думку выразіць больш дакладна, прыкладна так: Мы дога хадзілі па лесе, але лісічак так і не бачылі: відаць, яшчэ не пара на гэтыя грыбы. Або: Мы дога хадзілі па лесе, але лісічак так і не бачылі: не знайшлі лісінай нары.
Словы, якія называюць адзін і той жа прадмет, з’яву, дзеянне ці прымету, называюцца сінонімамі. З’ява понага ці частковага супадзення  значэнні сло, яікя па-рознаму гучаць і пішуцца, называецца сінаніміяй.
Сінонімы – гэта заседы словы адной часціны мовы. Напрыклад, назонік велікан і прыметнік здаравенны не будуць сінанімічнымі.
Сінаніміяй абумолена наянасць у сучаснай беларускай мове шматлікіх груп сло, якія маюць агульнае значэнне.
Група сло, аб’яднаных агульнасцю значэння, г.зн. сінанімічнымі адносінамі, утварае сінанімічны рад. Напрыклад, вядомасць, слава, папулярнасць.Галонае, што аб’ядновае словы  адным сінанімічным радзе,
· гэта агульнасць іх значэння. Але  кожным сінанімічным радзе ёсць слова, якое часцей за сё выкарыстоваецца як назва адпаведнага прадмета ці з’явы і не мае ніякіх дадатковых адцення значэння. Напрыклад, у сінанімічным радзе мерзнуць, зябнуць, калець, стыць, застыць, дубець, дубянуць такім словам з’яляецца дзеясло мерзнуць; у сінанімічным радзе пах, дух, духмень, духмянасць, арамат, водар – слова пах. Тое слова сінанімічнага рада, якое найчасцей выкарыстоваецца  мове як назва адпаведнага прадмета ці з’явы называецца дамінантай не мае якіх-небудзь дадатковых адцення значэння, лічыцца асноным, або, сінанімічнага рада (ад грэч. – асноны, галоны). Аснонае слова, ці дамінанта, засёды стаіць на першым месцы  сінанімічным радзе.
Якія прычыны таго, што  мове існуюць словы, якія па-рознаму гучаць ці пішуцца, але маюць аднолькавае ці блізкае значэнне? Сінонімы знікаюць перш за сё  выніку словатварэння. У мове нярэдка твараюцца новыя словы, якія пачынаюць выкарыстовацца разам з тымі, якія жо існавалі, і, такім чынам, уступаюць з імі  сінанімічныя адносіны. Вядома, цяпер цяжка вызначыць, калі з’явілася кожнае слова  тым ці іншым сінанімічным радзе.
Сінанімічныя рады твараюцца таксама  выніку таго, што для абазначэння аднаго і таго ж прадмета, з’явы, прыметы выкарыстоваюцца агульнанародныя словы і словы мясцовых гаворак, напрыклад: авадзень – здрок, падасінавік – асавік, балець – садніць, брыдкі – гідкі, нядана – кагадзе і да т.п.
Некаторыя сінанімічныя рады знікаюць у выніку таго, што поруч з агульнавядомымі словамі жываюцца старэлыя словы (лоб – чало, паляванне – ловы) ці словы, якія на пэным этапе развіцця мовы выйшлі з актынага выкарыстання, а  наш час зно вяртаюцца  мову ( канікулы – вакацыі, май – травень).
Важнай крыніцай папанення сінанімічных сродка з’яляецца запазычанне сло з іншых мо і выкарыстанне іх побач са спрадвечна беларускімі словамі. У выніку запазычання асобных сло склаліся, напрыклад, такія сінанімічныя рады, як адмона, негатына; воплескі, апладысменты, авацыі; туга, настальгія.
Словы з супрацьлеглым значэннем называюцца антонімамі ( ад грэч. аnti – супраць і onyma – імя). З’ява проціпасталення сло з супрацьлеглым значэннем называецца антаніміяй.
Словы-антонімы характарызуюць прадметы, з’явы, дзеянні і іх прыметы па якой-небудзь адной іх асаблівасці, уласцівасці, але з супрацьлеглых бако. Таму антанімічныя пары складаюць толькі словы адной часціны мовы, і пры гэтым такія, якія  парным спалучэнні выражаюць супрацьлеглыя значэнні, суадносныя паміж сабой па якой-небудзь якаснай, колькаснай, часавай ці прасторавай характарыстыцы.
Але не се словы маюць антонімы, таму што не се прадметы і з’явы рэчаіснасці супрацьпасталяюцца па сваіх якасна-колькасных, прасторавых, часавых і да т.п. прыметах з іншымі прадметамі і з’явамі. Таму і словы, што абазначаюць падобныя прадметы і з’явы, не маюць антоніма (аловак, пяро, варона, верабей, карова, лілея, баравік, карась, пяцьдзесят і інш.).
Супрацьлеглае значэнне могуць выражаць словы, якія  структурных адносінах понасцю ці толькі часткова адрозніваюцца паміж сабой, напрыклад: прада – няпрада, прада – мана, далёка – недалёка, далёка – блізка.
Словы з супрацьлеглым лексічным значэннем, якія маюць адзін і той жа корань, але адрозніваюцца прыстакамі, адносяцца да аднакаранёвых антоніма: добры – нядобры, рэлігійны – антырэлігійны, а якія па структуры адрозніваюцца паміж сабой тым, што гэта словы розных каранё адносяцца да рознакаранёвых антоніма.
Калі слова з’яляецца мнагазначным, то яно можа твараць некалькі пар антоніма. Напрыклад, антонімам мнагазначнага слова гарачы  розных яго значэннях з’яляецца мнагазначнае слова халодны: гарачы чай – халодны чай (які мае высокую – нізкую тэмпературу), гарачы прыём – халодны прыём (прыём добразычлівы – стрыманы), гарачы чалавек – халодны чалавек (запальчывы, нястрыманы – спакойны, разважлівы).
Паронімамі называюцца словы (часцей аднакаранёвыя), якія маюць блізкае гучанне, але адрозніваюцца значэннем:
карыслівы чалавек (які імкнецца да асабістай выгады)
карысны прадмет (які прыносіць карысць)

асабісты лёс чалавека (які належыць пэнай асобе, прызначаны для яе; звязаны з канкрэтнай асобай)
асаблівы выгляд (не падобны да іншых, адметны; больш значны, чым звычайна)

несуцешны боль (якога або які немагчыма суцешыць)
несуцішны вецер (несціханы)

туліцца да печы (гарнуцца, хіліцца)
туляцца па вуліцах (блукаць, бадзяцца)

Як правіла, паронімы з’яляюцца аднакарэннымі словамі, належаць да адной часціны мовы, маюць агульныя граматычныя характарыстыкі і аб’ядноваюцца звычайна  пары:
абагуліць // абагульніць;
абанент // абанемент;
цікавы // ціканы і г.д.
Аднак нярэдка сустракаюцца паранімічныя рады і ланцужкі:
ганьбаваць // ганьбіць // ганіць;
адзінкавы // адзіночны // адзіны // адзінокі і інш.
Такое гукавое і структурнае падабенства розных па значэнні сло называецца параніміяй.
Паронімы можна пазнаць па наступных прыметах:
наянасць аднаго і таго ж кораня  кожным слове лексічнай пары або групы (цярпімы – цярплівы, каларыйны – каларытны);
вузкая дыферынцыраванасць лексічных значэння (прастудны – “які мае адносіны да прастуды” і прастудлівы – “схільны да прастуды”);
3) частая сугучнасць прыставак і суфікса (праезны, праязны, праездны; рассыпны, рассыпчаты);
4) прыналежнасць да адной часціны мовы (пілаванне – пілавінне, рухавы – рухомы). Радзей паранімічныя адносіны знікаюць паміж дзеясловамі.
Шляхі знікнення пароніма:
далучэнне да аднаго кораня розных прыставак і суфікса,  выніку чаго атрымліваюцца словы, падобныя па гучанні, але розныя ці блізкія па значэнні (марфалагічны шлях) (белы – бяліць і бялець; бяда – бядак і бядняк, сусед – суседні і суседскі):
пераасэнсаванне семантыкі аднаго са словатваральных варыянта і набыццё ім новага значэння (семантычны) (значэнне варыянта дрэка старэла і амаль выцеснена дрэцам);
запазычанні (адрасат і адрасант, абанент і абанемент, статут і статус).
4. Лексіка паводле паходжання
Дыферэнцыяцыя лексікі паводле паходжання
Лексіка сучаснай беларускай мовы


Спрадвечная беларуская лексіка
уласнабеларускія словы

Запазычаная лексіка
з блізкароднасных мо


усходнеславянскія словы

са стараславянскай мовы


агульнаславянскія словы


з іншых мо


індаерапейскія словы



Асноную частку лексічнага багацця беларускай мовы складаюць словы, якімі карыстаюцца спрадвеку, а больш дакладна – з таго даняга перыяду, калі продкі сучасных славянскіх народа (беларуса, украінца, рускіх, паляка, чэха, славака, балгар, серба, македонца і інш.) карысталіся адной мовай. Яна і стала асновай розных славянскіх мо, дашы ім назвы галоных жыццёвых з’я і паняцця: чалавек, зямля, трава, ралля, думаць, добры, пяць, дзесяць і інш.
Лексіка, якая спакон вяко існуе  беларускай мове і служыць для тварэння новых сло, называецца спрадвечнабеларускай. Аднак у адносінах паходжання гэта лексіка не з’яляецца аднароднай, таму  яе складзе вызначаюцца агульнаславянскія, усходнеславянскія і ласнабеларускія словы.
Беларуская мова (разам з рускай і краінскай) адносіцца да славянскай монай групы. У Ш тысячагоддзі да нашай эры пачала фарміравацца агульнаславянская (праславянская) мова, якая праіснавала звыш трох тысяч гадо. У праславянскай мове за перыяд яе існаваннязніклі шматлікія новыя словы, якія адлюстровалі пазнавальную дзейнасць славян, асаблівасці іх жыцця, тыя змены, якія адбываліся  ім на працягу больш чым трох тысячагоддзя. Агульнаславянскія словы  роднасных мовах часам адрозніваюцца толькі фанетычна, напрыклад: бел. галава, руск. голова, польск. glowa, балг. глава; бел. жыць, укр. жіті, чэшск.ziti, балг. жівея.
З агульнаславянскага перыяду дайшлі да нас:
назвы сваяцкіх адносін: маці, сын, сястра, дзед;
назвы пора году і адрэзка часу: дзень, ноч, месяц, раніца, зіма, лета;
назвы жывёл, птушак, рыб: заяц, змяя, арол;
назвы асоб паводле іх дзейнасці: ваявода, ганчар, купец;
назвы колера: чорны, белы, сіні;
многія назвы расліннага і жывёльнага свету: лес, бяроза, яблыня, папараць, поле, жыта, авёс, гарох, птушка, вок, пчала, варона;
назвы самых простых прылад працы: саха, каса, нож, сякера;
назвы большасці ліка: два, тры, шэсць, пяцьдзесят, сто;
некаторыя грамадска-палітычныя і ваенныя тэрміны: род, племя, полк, страла;
органа і частак цела чалавека і жывёлы: лоб, брыво, барада;
назвы абстрактных паняцця: воля, вера, розум, любо, памяць, страх.
Другую групу спрадвечна беларускіх сло складаюць усходнеславянскія словы-назвы (агульныя для беларуса, рускіх, украінца): каваль, пляменнік, грэчка, асака, араць, дзевяноста, сорак, квас. Гэтыя словы беларусы атрымалі  спадчыну ад той мовы, якой карысталіся сходнія славяне  VIII – XIII стагоддзях. Такія назвы знікалі, як правіла, на аснове агульнаславянскай мове. Паран. племя – пляменнік; адзін і дзесяць – адзінаццаць, піць – піва, мяць – мяліца.
Нацыянальную спецыфіку, самабытную адметнасць нашай мове надаюць найперш уласнабеларускія словы, якія зніклі  перыяд яе фарміравання і самастойнага жыцця: світанне, абрус, бусел, бачыць, леташні, сачыць, гаспадар, славуты і інш. Уласнабеларускія словы звычайна маюць выразныя фанетычныя і словатваральныя прыметы: водгулле (прыстаны в, падажэнне), прадмова (аканне), сяліба (яканне), слухач (зацвярдзелы ч), практыкаванне (падажэнне).
Каб высветліць, да якога пласта спрадвечнабеларускай лексікі адносіцца тое ці іншае слова, патрэбна паранаць назвы таго ж самага прадмета або з’явы ва сіх славянскіх мовах. Калі гэтыя назвы сваім значэннем і вымаленнем будуць аднолькавыя ці блізкія ва сіх ці большасці сходнеславянскіх (беларускай, рускай, украінскай), заходнеславянскіх (польскай, чэшскай, славацкай) і паднёваславянскіх (балгарскай, сербахарвацкай, лужыцкай) мовах, то дадзенае слова будзе агульнаславянскім; калі яны супадуць толькі  мовах усходнеславянскай падгрупы, то слова будзе сходнеславянскім. А калі слова сустракаецца толькі  беларускай мове, то яно ласнабеларускае.
Спрадвечна беларускія словы складаюць аснову лексікі беларускай мовы, той грунт, на якім яна няспынна развіваецца і дасканальваецца. Аднак папаненне лексікі адбываецца і іншым шляхам, калі новыя словы не твараюцца ад наяных у беларускай мове лексічных адзінак, а запазычваюцца з іншых мо.
Словы з іншых мо беларуская мова запазычвала на працягу сёй сваёй гісторыі. Гэта тлумачыцца тым, што адну частку складаюць такія іншамоныя словы, запазычанне якіх абумолена пазамонымі (нямонымі) фактарамі, паколькі беларусы жывуць к непасрэдным суседстве з рускімі, украінцамі, палякамі і літоцамі, маюць эканамічныя, грамадска-палітычныя, навуковыя і культурныя сувязі з названымі і іншымі народамі, абеньваюцца з імі інфармацыяй у розных галінах жыццядзейнасці грамадства. Таму беларуская мова запазычыла шмат іншамоных сло, якія ваходзілі  яе лексіку як назвы такіх прадмета і з’я, навуковых, тэхнічных і грамадска-палітычных паняцця, што з’яляліся  выніку падобных кантакта паміж беларускім і іншымі народамі. Асаблівасцю іх з’яляецца тое, што яны ваходзілі  лексічную сістэму беларускай мовы як назвы невядомых раней прадмета і паняцця. Другую частку іншамоных сло складаюць такія лексічныя адзінкі, запазычанне якіх абумолена нутрымонымі фактарамі, гэта значыць, яны былі запазычаны з мэтай упарадкавання лексічнай сістэмы, узбагачэння яе мастацка-выяленчых магчымасцей, а не як назвы новых првадмета і з’я. Запазычаныя словы – гэта такія словы іншамонага паходжання, якія понасцю асвоены беларускай мовай. Запазычаныя словы перадаюцца на пісьме літарамі беларускага алфавіта, маюць фанетычныя і граматычныя формы, што ласцівы беларускай мове. Звычайна іншамоныя словы перадаюцца сродкамі беларускай графікі, вымаляюцца, скланяюцца і спрагаюцца па правілах сучаснай беларускай мовы.
Асноныя прыметы запазычаных сло:
э не пад націскам

е  першым складзе перад націскам

пачатковыя а, э, у
спалучэнні галосных у корні слова
канцавыя націскныя галосныя
канцавыя спалучэнні –ум, -ус, -уш; -ар, -ёр, эр; -аж, -яж


цвёрдыя д і т
зацвярдзелае ц
адсутнасць падажэння паміж галоснымі
10) спалучэнні зычных у корані слова (асабліва больш чым дзве зычныя побач)
11) пачатковае ф
12) пачатковае дж
13) спалучэнні бю, вю, пю, фю
14) іншамоныя часткі:
а-
анты-
архі-
аква-
акт-
археа-
аэра-
бія-
ген-
контр-
суб-
дэз-
пан-
транс-
супер-
гіпер-
рэ-
полі-
тэле-
фота
хрона-
аван
-філ і інш.

рэспубліка, ветэран, дэпутат, сістэматызацыя
легальны, метровы, герой, кераміка

акіян, этап, эпоха, універсіяда, урна
біясфера, леапард, дуэль, іон
кашнэ, суфле, бюро, галіфэ
акварыум, архіварыус, радыус, дыярыуш
кандуктар, біліцёр, катэр
ажыятаж, камуфляж
дыяметр, дэградацыя, тэарэма, тэзіс
цытадэль, цытата, цана, цэп
каса, група, калона, рэжысёр
лампада, анархія, сімптом, інструкцыя

фантазія, фара, фаза, філасофія
джынсы, джаз, джын, джоль
бюро, гравюра, капюшон, фюзеляж

алагічны, адынамія
антыподы, антыдэмакратыя
архіважны, архімандрыт
акваторыя, акваланг
антракт, акт
археалогія, археаграфія
аэразоль, аэрафлот
біялогія, біягенез
генетыка, генатып
контратака, контрудар
субынспектар, субаддзел
дэзынтэграцыя, дэзынфекцыя
панісламізм, пансусветны
трансірыгацыя, трансіарданія
суперхвароба, суперінфекцыя
гіперінфляцыя, гіперактыны
рэканструкцыя, орэканверсія
полівітаміны, паліклініка
тэлеоптыка, телебашня
фотаапарат, фотаздымак
храналогія, хронаметраж
авансцэна, тавангард
бібліяфіл, кінафіл



Запазычаная лексіка падзяляецца на:
запазычанні са славянскай мовы
запазычанні з неславянскай мовы
Запазычаннямі са славянскай мовы з’яляюцца русізмы, украінізмы, паланізмы і інш. З неславянскіх мо – балтызмы (з літоскай, латышскай і эстонскай мо), грэцызмы, лацінізмы, германізмы, англіцызмы і інш.
5. Лексіка паводле жывання
У адносінах выкарыстання словы сучаснай беларускай мовы не з’яляюцца аднолькавымі. Адны з іх ужываюцца сімі носьбітамі мовы незалежна ад іх адукацыйнага і культурнага зроню, месца жыхарства, прафесіі, другія – толькі жыхарамі той або іншай мясцовасці, людзьмі пэнай прафесіі ці прадстанікамі асобных сацыяльных груп. У залежнасці ад ужывальнасці лексіка беларускай мовы падзяляецца на дзве вялікія групы: агульнанародную лексіку і лексіку абмежаванага жывання. У склад лексікі абмежаванага жывання ваходзяць словы, выкарыстанне якіх абмежавана тэрыторыяй (дыялектызмы), родам дзейнасці, прафесіяй (тэрміны і прафесіяналізмы), пэным сацыяльным асяроддзем (жарганізмы).
Агульнанародныя словы складаюць аснову лексічнай сістэмы беларускай мовы: з іх дапамогай людзі фармулююць і выказваюць свае думкі, ад іх рознымі спосабамі твараюць шматлікія новыя лексічныя адзінкі. Сюды адносяцца такія словы, якія вядомы сім носьбітам і шырока выкарыстоваюцца імі без усякіх абмежавання. Гэта словы розных часцін мовы і розных стылістычных разрада (дзень, каліна, затра, хадзіць, гаварыць, весела, мы, свой, два і многія іншыя).
Лексіка абмежаванага жывання падзяляецца на дыялектную, жаргонную і спецыяльную. Коратка спынімся на гэтых лексічных разрадах.
Словы, якія жываюцца  мясцовых гаворках і пашыраны толькі на пэнай тэрыторыі, называюцца дыялектнымі, або дыялектызмамі (ад грэч. dialektos– гаворка). Дыялектызмы – частка слонікавага складу беларускай мовы, частка яе лексічнага багацця. Іх ужыванне абмежавана пэнай тэрыторыяй, але гэтыя словы надзвычай важныя тым, што адлюстравалі гісторыю жыцця і пазнавальны вопыт беларускага народа, самабытныя асаблівасці яго матэрыяльнай і духонай культуры. Дыялектная лексіка з’яляецца крыніцай узбагачэння агульнанароднай лексікі беларускай мовы. Шмат якія словы, некалі вядомыя толькі  асобных гаворках, так пашырылі сферу свайго жывання, што сталі агульнанароднымі.
Словы, якія выкарыстоваюцца пэнымі групамі людзей, аб’яднаных агульнасцю навуковай, тэхнічнай і іншымі відамі прафесійнай дзейнасці, адносяцца да спецыяльнай лексікі. У складзе спецыяльнай лексікі вылучаюцца дзве групы сло – тэрміны і прафесіяналізмы.
Словы, якія служаць для дакладнага абазначэння паняцця у розных галінах навукі і тэхнікі называюцца тэрмінамі: арбіта, камета, перпендыкуляр, трапецыя, марфема, суфікс, атам, гальванометр, верш, эпіграма, аазіс, мерыдыян і інш. Кожная галіна навукі і тэхнікі мае сваю сістэму паняцця, якой у лексіцы адпавядае пэная сістэма тэрміна. Сукупнасць тэрміна той ці іншай галіны навукі, тэхнікі або культуры называецца тэрміналогіяй.
У асобных сферах прафесійнай дзейнасці нярэдка знікае неабходнасць вычльеніць, дэталізаваць і дыферэнцаваць прадметы і прылады працы, іх часткі, вытворчыя працэсы і дзеянні, што прыводзіць да з'ялення адпаведных сло-назва. Словы, якія выкарыстоваюцца толькі людзьмі пэнай прафесіі, адносяцца да прафесіяналізма. Прафесіяналізмы адрозніваюцца ад тэрміна тым, што жываюцца  гутарковай мове людзей пэных прафесій як паафіцыяльныя назвы з мэтай больш дэталёвай дыферэнцыяцыі асобных прадмета і паняцця, якія  агульнанароднай мове не дэталізуюцца і не дыферэнцыруюцца. Напрыклад, у мове друкаро асобныя разнавіднасці двукосся называюцца елачкамі (« ») ці лапкамі (,, “), а  літаратурнай мове існуе толькі адна агульнавядомая тэрміналагічная назва двукоссе.
У вуснай гутарковай мове асобных сацыяльных груп людзей сустракаюцца такія словы, якіх або няма  літаратурнай мове, або яны ёсць, але маюць зусім іншае значэнне. Словы, якімі карыстаюцца пэныя сацыяльныя групы людзей у вуснай гутарковай мове замест агульнанародных сло, называюцца жарганізмамі (ад фр. jargon– умоная гаворка). Жарганізмы сустракаюцца  мове сацыяльна ці прафесійна абмежаваных груп людзей, аб’яднаных агульнасцю інтарэса, занятка, становішчам у грамадстве і да т.п. Гэтыя словы маюць ярка выражаную эмацыянальна-экспрэсіную афарбоку і характэрны толькі для вуснай гутарковай мовы. Яны знаходзяцца па-за межамі літаратурнай мовы і  тлумачальных слоніках не фіксуюцца. Жаргонная лексіка (адвольна выбраныя моныя элементы) фарміруецца на базе сло літаратурнай мовы шляхам іх пераасэнсавання, метафарызацыі. Так, у мове моладзі, вучня, студэнта можна пачуць такія жаргонныя словы, як продкі, шнуркі (бацькі), ажур (парадак), гнаць (гаварыць няпраду), базар (размова), бомбы, шпоры (шпаргалкі), халтурыць (нядобрасумленна выконваць працу), філоніць (ухіляцца ад працы), бабкі (грошы вогуле), зелень (долары), драляныя (айчынная валюта) і інш.; у мове спартсмена: рамка (вароты), гарчычнік (жотая картка), вольнік (барэц вольнага стылю) і інш.; прыклады армейскіх жаргона: салага (увогуле малады салдат), дух, чарпак (ці чайнік), слон, дзед (радавы салдат у залежнасці ад часу знаходжання на тэрміновай службе), старлей (старшы лейтэнант), кусок (прапаршчык), самаход (самавольна пакі-
нуць воінскую часць), дэмбель (дэмабілізацыя), адкасіць (ухіліцца ад воінскай службы) і інш. У часы Вялікай Айчыннай вайны склася франтавы жаргон: самавары (мінамёты), сабантуй (артабстрэл), кацёл (акружэнне), гасцінцы (снарады, міны) і інш. Пэным жаргонам карыстаюцца людзі, звязаныя агульнасцю інтарэса, часам негатынага характару (напр., у лексіконе аматара выпіць сустракаюцца наступныя жаргонныя словы: налізацца, завязаць, пузыр, чарніла, фауст, псіхатроп, балбанэс і інш.). Адной з разнавіднасцей жаргона з’яляецца арго (фр. аrgot – замкнуты). Асноная функцыя арго – быць сродкам адасаблення, аддзялення яго носьбіта ад іншых людзей. У строга тэрміналагічным сэнсе арго – гэта мова дэкласаваных груп грамадства і крымінальнага асяроддзя: зладзея, карцёжных шулера, кантрабандыста, наркамана і пад. У Расіі арго пачало складвацца  2-й палове ХІХ ст. пераважна  гандлёвых цэнтрах, партовых гарадах, месцах ссылак. Аргатычная лексіка стваралася на базе натуральных мо. Аднак, каб ізалявацца ад грамадства, антысацыяльныя элементы выпрацавалі спецыяльны моны код, незразумелы для іншых людзей. Дасягалася гэта шляхам скажэння і пераасэнсавання агульнанародных сло: вышка (вышэйшая мера пакарання), стукач (даносчык), сціркі (ігральныя карты), макруха (забойства), дзірка (турма), вывеска (твар), пазычыць (украсці), шырмач (кішэнны злодзей), раскалоцца (прызнацца); выкарыстання запазычаных сло (напр., бан у мове зладзея вакзал’ з ням. bahnhof), а таксама шляхам перастанокі складо у словах або дабалення да сло новых элемента (напр., чуха замест хачу, шывар замест тавар і інш.). Жарганізмы не ваходзяць у лексіка-семантычную сістэму літаратурнай мовы, але могуць выкарыстовацца  мастацкіх і публіцыстычных творах для характарыстыкі персанажа, сацыяльнага асяроддзя.
Ужыванне жарганізма сведчыць пра нізкую моную культуру, таму неабходна пазбягаць іх выкарыстання.
6. Актыная і пасіная лексіка
Любая мова імкнецца да таго, каб сістэма яе лексічных сродка на кожным этапе гістарычнага развіцця як мага паней адлюстравала адпаведную сістэму разнастайных прадмета, паняцця, дзеяння, прымет і г.д. А паколькі адны прадметы, паняцці, дзеянні і прыметы існуюць дано і лічацца спрадвечнымі, другія – знікаюць, а трэція – з’яляюцца, то і  лексічным складзе мовы таксама вылучаюцца асобныя групы сло, з якіх адны засёды выкарыстоваюцца носьбітамі мовы, другія – выходзяць з актынага жывання і паступова забываюцца, трэція – з’яляюцца  мове і з цягам часу пашыраюцца ва жыванні.
Словы, якія шырока выкарыстоваюцца  сучаснай беларускай мове і не маюць адцення устарэласці або навізны, адносяцца да актынай лексікі. У залежнасці ад асаблівасцей ужывання  складзе актынай лексікі вылучаюцца дзве групы сло:
агульнанародныя словы, якімі актына карыстаюцца се носьбіты мовы незалежна ад месца іх пражывання, роду дзейнасці ці спецыяльнасці (бацька, сястра, галава, нага, заяц, ластака, вецер, зіма, зялёны, моцны, гаварыць, сеяць і інш.);
словы-тэрміны, якімі актына карыстаюцца толькі прадстанікі розных галін навукі, тэхнікі і культуры (акварэль, камета, медыяна, мерыдыян, накат, пратаплазма, прыстака і інш.).
Агульнанародныя словы ваходзяць у актыны слонік усіх носьбіта мовы, а тэрміны – у актыны слонік прадстаніко асобных прафесій.
Словы, якія рэдка жываюцца  працэсе штодзённых моных зносін і з’яляюцца малавядомымі ці невядомымі носьбітам сучаснай беларускай мовы, адносяцца да пасінай лексікі (аэробус, веласамалёт, дэльтадром, баярын, войт, саха і інш.). Малавядомымі ці невядомымі для носьбіта сучаснай беларускай мовы могуць быць словы, якія старэлі і выходзяць ці выйшлі з актынага жывання, або словы, якія толькі што з’явіліся  мове і яшчэ не сталі агульнымі. У адпаведнасці з гэтым у складзе пасінай лексікі адрозніваюцца старэлыя і новыя словы.
Словы, якія выходзяць з актынага жывання і  наш час з’яляюцца малавядомымі або зусім невядомымі, называюцца старэлымі.
Словы выходзяць з ужывання і паступова забываюцца па дзвюх прычынах: або перастаюць існаваць у рэчаіснаці якія-небудзь прадметы, з’явы, паняцці – і тады  мове перастаюць выкарыстовацца адпаведныя іх назвы, або  працэсе развіцця лексікі як сістэмы на змену адным назвам прыходзяць другія. У адпаведнасці з гэтым устарэлыя словы падзяляюцца на дзве групы: гістарызмы і архаізмы.
Гістарызмы – гэта назвы такіх прадмета, з’я і паняцця, якія перасталі існаваць на тым ці іншым этапе гісторыі беларускага народа (абшчына, апрычнік, земства, ураднік; батрак, наймітка; калчан, рэкрут; аршын, фунт; драпач, саха; каганец, лапці, сярмяга і да т.п.). Паколькі гістарызмы з’яляюцца старэлымі назвамі старэлых паняцця і прадмета, то яны не маюць сіноніма у сучаснай беларускай мове.
Архаізмы (ад грэч. archaios – старадані) – гэта старэлыя назвы такіх прадмета, з’я і паняцця, якія існуюць і  наш час, але для іх абазначэння выкарыстоваюцца іншыя словы: бортнік (пчаляр), аэраплан (самалёт), прасвета (асвета) і інш.
Гістарызмы і архаізмы – гэта словы, у якіх адлюстроваецца мінулае нашага народа. Таму сустракаюцца яны перш за сё  навуковай і мастацкай літаратуры, калі апісваюцца падзеі мінулага. У навуковых творах на гістарычную тэматыку гістарызмы і архаізмы выконваюць чыста намінатыную функцыю як назвы адпаведных прадмета, з’я і паняцця, што былі характэрны для той ці іншай эпохі. Устарэлая лексіка дапамагае пісьменнікам стварыць прадзівыя вобразы і карціны, адлюстраваць сацыяльна-эканамічнае і грамадска-палітычнае жыццё мінулых часо.
Поруч са знікненнем асобных сло лексіка беларускай мовы на сіх этапах яе развіцця няспынна папанялася і папаняецца новымі словамі. Новыя словы знікаюць па дзвюх прычынах: у адных выпадках іх з’яленне абумоліваецца неабходнасцю назваць новы прадмет, з’яву ці паняцце, што з’явілася  рэчаіснаці; у другіх – асаблівасцямі развіцця самой лексікі як сістэмы, калі на змену адным назвам прыходзяць іншыя або калі мова збагачаецца новымі словамі-сінонімамі. Так, словы калгас, камсамолец, піянерважаты, сельсавет узніклі  беларускай мове  савецкую эпоху як назвы новых прадмета і паняцця.
Словы, якія зніклі  мове як назвы новых ці жо існавашых прадмета, з’я і паняцця і маюць адценне навізны, адносяцца да неалагізма (ад грэч. neos– новы і logos– слова, паняцце).
Такім чынам, неалагізмы – гэта новыя словы, але такія новыя словы, навізна якіх адчуваецца і сведамляецца сімі носьбітамі мовы. Гэта асабліва важна лічваць у наш час, час навукова-тэхнічнага прагрэсу, калі нярэдка новае слова адразу становіцца агульнавядомым. Напрыклад, словы аэробус, венераход вядомы не толькі людзям пэнай прафесіі, але і большасці носьбіта мовы. Аднак падобныя словы  сучаснай беларускай мове лічацца неалагізмамі, таму што яны не страцілі яшчэ адцення навізны, незвычайнасці, як і самі прадметы, што імі названы.
Часам некаторыя атары не звяртаюцца да нацыянальных рэсурса мовы, а шукаюць неабходны сродак у рускай мове і калькуюць яго. Такім чынам, узнікаюць неабгрунтаваныя запазычванні як звычайных сло, так і фразеалагізма (русізмы). Асабліва гэта з’ява распасюджваецца  фразеалогіі. Напрыклад: Дырэктар спецыяльна выпіса свайго сябрука – два боты пара. Па-беларуску два боты пара’– абое рабое.
Беспадстана жытыя дыялектызмы, запазычванні, русізмы, устарэлая лексіка, неалагізмы, збытконая інфармацыя, моныя штампы і трафарэты засмечваюць маленне. Чыстае маленне тады, калі  ім адсутнічаюць адзінкі, неласцівыя беларускай літаратурнай мове. Чыстата малення вельмі звязана з дарэчнасцю.
7. Лексікаграфія
Практыка і тэорыя складання слоніка называецца лексікаграфіяй. Гэта навука аб прынцыпах адбору сло у слоніках розных тыпа, аб структуры слонікавага артыкула, сістэме памет, парадку размяшчэння сло і г.д. складанне слоніка выклікаецца рознымі патрэбамі - растлумачыць значэнне сло, іх ужыванне, паходжанне, правапіс, дапамагчы  авалодванні замежнай мова й і інш. Таму задачсай лексікаграфіі з’яляецца – сабраць, сістэматызаваць і найбольш пона і себакова ахарактарызаваць слонікавы склад мовы.
У адпаведнасці з задачамі, якімі вырашаецца складанне слоніка, выдзяляецца дзве групы
·
энцыклапедычныя слонікі;
лінгвістычныя слонікі.
Энцыклапедычныя слонікі і даведнікі тлумачаць не словы, а абазначаныя імі рэаліі
· прадметы, з’явы, паняцці, ідэі, з’явы і інш. Слонікавыя артыкулы могуць ілюстравацца малюнкамі, графікамі, схемамі. У лінгвістычных слоніках аб’ектам апісання з’яляецца слова – тлумачэнне яго значэння, паходжання, правапісу, вымалення, марфалагічная будова, утварэнне, марфалагічныя характарыстыкі і інш. Лінгвістычныя слонікі, у сваю чаргу, падзяляюцца на аднамоныя і двухмоныя. Двухмоныя слонікі (радзей шматмоныя) – гэта перакладныя слонікі, у якіх словамі адной мовы тлумачацца словы другой мовы. Напрыклад, “Руска-беларускі слонік хімічных тэрміна” І.А. Семяновіча, А.С. Ціханава, В.В. Канаш, выдадзены  1995 годзе.
Класіфікацыю аднамоных слоніка у залежнасці ад спосаба тлумачэння лексікі пакажам у табліцы
·
Тыпы аднамоных слоніка
Што тлумачаць
Прыклады

Тлумачальныя слонікі
Раскрываюць значэнне слова, паказваюць яго асноныя граматычныя прыметы як часціны мовы, экспрэсіна-стылістычную афарбоку, напісанне, паходжанне іншамоных сло
1. Тузава Р.У., Панюціч К.М. Кароткі тлумачальны слонік па мікрабіялогіі. Мінск, 1991
2. Тлумачальны слонік беларускай літаратурнай мовы. Мінск, 2005

Фразеалагічныя слонікі
Тлумачаць сэнс устойлівых спалучэння, іх кампанентны склад і жыванне
Лепеша І.Я. Фразеалагічны слонік беларускай мовы. Мінск,1993

Арфаграфічныя слонікі
Даюць узор напісання сло і найбольш цяжкіх граматычных форм
Слонік беларускай мовы.Арфаграфія.Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне / падрэдакцыяй М.В.Бірылы. Мінск, 1987

Сінанімічныя слонікі
Змяшчаюць у сінанімічных радах сінонімы, з уласцівымі ім сэнсавымі, стылістычнымі і экспрэсінымі адрозненнямі
Клышка М.К. Слонік сіноніма і блізказначных сло.Мінск, 2005

Гістарычныя слонікі
Даюць тлумачэнне і граматычную характарыстыку лексікі пісьмовых помніка
Гістарычны слонік беларускай мовы. Мінск, 1982 – 2011.

Этымалагічныя слонікі
Выяляюць паходжанне слова, паказваюць змены  яго значэнні, гукавым і марфемным складзе.
Этымалагічны слонік беларускай мовы. Мінск, 1978 – 1984.

Марфемныя слонікі
Даюць звесткі аб падзеле слова на структурныя часткі (марфемы).
Бардовіч А.М., Шакун Л.М. Марфемны слонік беларускай мовы

Іншамоныя слонікі
З’яляюцца да веднікамі па іншамонай лексіцы
Булыка А.М. Слонік іншамоных сло. Мінск, 1999


ЛІТАРАТУРА ПА ТЭМЕ ЗАНЯТКАѕ:
1.Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэд. А.Я. Міхневіча, рэдкал. Б.І. Сачанка (гал. рэд.). - Мінск: БелЭН, 1994. – 655 с.
2.Беларуская мова: у 2 ч. : падручнік для навучэнца педвучылішча і каледжа / Я.М. Адамовіч, Н.І. Бурак, Л.М. Грыгор’ева і інш., пад агул. рэд. Л.М. Грыгор’евай. – 2-е выд., перапрац. і дап. – Ч.1. - Мінск: Вышэйшая школа, 1998. – 222 с.
3.Красней В.П. Грані слова: факультатыны курс “Лексіка і фразеалогія беларускай мовы: вучэбны дапаможнік для 10-га класа. – 3-е выд., дапрац. - Мінск: Народная асвета, 1996. – 272 с.
4.Курс беларускай мовы: падручнік / Л.І. Сямешка, І.Р. Шкраба, З.І. Бадзевіч. - Мінск: Універсітэцкае, 1996. – 654 с.
5.Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы / пад агул. рэд. А.Я. Баханькова. – Мінск: Навука і тэхніка, 1994. – 463 с.
Заголовок 1 Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 615

Приложенные файлы

  • doc 46942
    Размер файла: 158 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий