дипломды? ж?мыс ?осымша


Қазақстан Республикасының Ғылым және Білім министірлігі
М.Ауезов атындагы Оңтустік Қазақстан
Мемлекеттік университеті
Реферат
Тақырыбы: Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу және басқару.
Орындаған: Әблашимов СТобы:ЮМ-13-1к6
Қабылдаған:_____________
2015
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу және басқару.
1.Ауыл шаруашылығын мемлекеттік басқарудың түсінігі, мәні, қағидалары.
2.Ауыл шаруашылығын мемлекеттік басқарудың және реттеудің мақсаты және міндеттері.
3. Мемлекеттік реттеу мен басқарудың қызметі, әдістері және нысаны.
4.Ауыл шаруашылығын мемлекеттік басқаруды жүзеге асырушы органдардың жүйесі және құқықтық мәртебесі.
5.ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің, облыстық және аудандық ауыл
шаруашылығы басқармаларының қызметі және міндеттері.
Агроөнеркәсіптік өндірісті дамытуды мемлекеттік реттеу дегеніміз
мемлекеттің ауыл шаруашылығы өнімін өндіру, өңдеу және таратуға,
агроөнеркәсіптік өндірісті өндірістік-техникалық қамтамасыз етуге және
материалдық-техникалық қамтамасыз етуге, Агроөнеркәсіптік кешендегі
кәсіпорындардың шаруашылық қызметін ұйымдастыруға нормативтік
актілер шығару жолымен әсер етy, мемлекеттік билік органдарының
ұйымдасқан қызметін жүзеге асыру және экономикалық әдіс арқылы реттеуді
жүзеге асыратын ауыл шаруашылық органдардың жалпы құзыретін басқару.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеудің бір кӛрінісі ауыл
шаруашылығы өндірісін басқару. Ауыл шаруашылығы өндірісін басқару
дегеніміз ауыл шаруашылығы тауар өндірушілігінің және барлық ауыл тұрғындарының қолайлылығына қол жеткізу үшін мемлекеттің аграрлық
саясатын жүзеге асыруға бағытталған және мемлекетпен жүргізілетін
шаралар кешені.
Мемлекеттің белгілі бір мақсатқа жетуі үшін ішкі бірлігін, құрылымын,
мәнін анықтайтын бастаушы идеялар мемлекеттік басқарудың қағидалары
деп аталады.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу қағидалары:
-мемлекет ішінде сыртқы экономикалық және сала аралық
қатынастарды ауыл шаруашылығына белгілі жеңілдіктер бекітетін аграрлық
протекционизм қағидасы;
-реттеудің индикативті әдістерін пайдалану;
-әр түрлі деңгейде қабылданатын мақсатты бағдарламалардың
орындалуына бақылаудың негізінде бағдарламалық реттеу қағидасы;
-ауыл шаруашылығы өндірісін және агроөнеркәсіптік кешенді
толығымен басым дамыту;
-ауыл шаруашылығы мен басқа экономиканың салалары арасындағы
экономикалық сәйкестікті қолдау, ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің,
өнеркәсіп еңбеккерлерінің табыс деңгейін жақындастыру;
-ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қызметіне мемлекеттік және
басқа да шаруашылық құрылымдардың тікелей араласуына жол бермеу;
-ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының өндірістік - шарушылық
қызметті өз бетінше жүзеге асыруына кепілдік беру; т.б.
Мемлекеттік реттеудің объектілері болып өндірістік-шаруашылық,
әлеуметтік және олармен байланысты басқа да ауыл шаруашылығы қызметі
саласындағы аграрлық қатынастар. Мемлекет нарық қатынастарының даму
деңгейіне қарай алдына әр түрлі мақсаттар қояды.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік басқарудың және реттеудің мақсаты
және міндеттері.
Экономиканың аграрлық секторын мемлекеттік реттеу, басқару ҚР-сы
Президентінің 2002 жылғы 5 маусымдағы қабылданған «ҚР- ның 2003-2005
жылдарға мемлекеттік ауыл шаруашылық азық түлік бағдарламасында»
анықталған мақсаттар мен міндеттерге тікелей байланысты. Бағдарламадағы
міндеттерге жету үшін мемлекет келесідей міндеттерді орындау керек:
- елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
- агробизнестің ұтымды жүйесін құру;
- ауыл шаруашылығы өнімін сату мөлшерін арттыру және оның ішкі
және сыртқы нарықта өңделуін арттыру;
-ауыл шаруашылығы өндірісін мемлекеттік қолдау шараларын арттыру.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу әкімшілік және
экономикалық әдістердің негізінде жүзеге асырылады.
Мемлекеттік реттеу мен басқарудың қызметі, әдістері және нысаны.
Әкімшілік әдісте мемлекеттің еркі нақты көрсетілген және белгілі біртыйым салулар ескерілмеген жағдайда мемлекет тарапынан күштеу
шарасының қолданылатындығын көрсетеді. Бұл әдіс тараптардың заң алдындағы теңсіздігін көрсетеді, құқықтық байланыс билік бағыну
қағидасына негізделген. Бұл әдіс негізінен ауыл шаруашылық
өндірушілердің заңдылықты және тәртіпті сақтауына бақылауды жүзеге
асыруда қолданылады.
Агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік басқаруда маңызды орынға
экономикалық әдістер ие. Экономикалық реттеу әдісі ауыл шаруашылық
кәсіпорындарының өндірістік шаруашылық қызметтерініңөз бетіншелігін
қамтамасыз етеді, яғни аграрлық қызметті жүзеге асырушы тараптардың
экономикалық мүдделі болуына негізделеді.Экономикалық механизм өзіне
барлық ынталандыру әдістерін кіргізеді, мысалы, жоспарлау, қаржыландыру,
несие беру, салық салу, материалдық ынталандыру.
Мемлекеттік басқарудың нысандары үш негізде жүзеге асырылады:
1)құқық шығармашылық - мемлекеттік органдардың басқару
қатынастарын реттеуге бағытталған нормативтік актілер жасауы және
қабылдауы;
2)құқық қолданушылық - нақты әрекеттерді жүзеге асыру жолымен
басқарушық нормативтік актілерін қолдануға бағытталған мемлекеттің
қызметі;
3)құқық қорғаушы - мемлекеттік нормативтік актілерде көрсетілген
талаптарды бүзған немесе орындамаған тұлғаларға жазалайтын шаралар
бойынша мемлекеттің қызметі.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік басқаруды жүзеге асырушы органдардың
жүйесі және құқықтық мәртебесі.
ҚР-да ауыл шаруашылығын реттеу және басқару органдары құзыретіне
байланысты төмендегідей бөлінеді:
-Жалпы құзыретті реттеу және басқару органдары.
Оларға ҚР-ның Президент аппараты, ҚР-ның Парламенті, Үкіметі,
жергілікті атқарушы және өкілді органдар жатады.Бұл органдардың ауыл
шаруашылығын реттеу және басқару ерекшелігі, олардың осы қызметті өз
құзыретіне қатысты басқа да міндеттермен, яғни экономиканы дамыту,
әлеуметтік саланы, денсаулық сақтау, білім беру, т.б. дамытуды басқару және
т.б. қызметтермен қатар атқаруында болып тұр.
-Арнайы құзыретті басқару органдары.
Олар Ауыл шаруашылығы министрлігі, оның құрылымдық
бөлімшелері, ауыл шаруашылығын басқарудың аумақтық органдары,
мемлекеттік ауыл шаруашылық инспекциялары,т.б. Ауыл шаруашылығы
министрлігінің құзыреті ҚР - сы Үкіметінің 2002 жылғы 7 қазандағы
Қаулысымен бекітілген «Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы
министрлігі туралы» ережеде анықталған.Оған сәйкес министрлік елдің
ауыл, орман, балық, аңшылық шаруашылықтарын, ерекшк қорғалатын
табиғи аумақтар, су ресурстарын, өсімдік, жануарлар әлемін басқару,
ауылдық аумақтарды, ауыл шаруашылық машина жасау, ветеренария,
фитосанитария, асыл тұқымды мал шаруашылығында, суландыру, ирригация, дренаж салаларын басқарудың, мемлекеттік саясатты ұйымдастыру мен
жүзеге асыруды заң шегінде салааралық үйлестіреді.
-Функционалды құзыреті бар органдар.
Оларға ҚР-ның Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі,
Кеден комитеті, ҚР-ның Қоршаған ортаны қорғау министрлігі, ҚРның Қаржы
министрлігі ҚР-ның Жер ресурстарын басқару агенттігі кіреді. Ауыл
шаруашылығын функционалды басқару органдарының ішінде Жер
ресурстарын басқару агенттігі ерекше орын алады.ҚР-ның Үкіметімен 1999
жылғы 23 қарашада бекітілген «ҚРның Жер ресурстарын басқару бойынша
агенттігі туралы» ережеге сәйкес Агенттіктің негізгі міндеттері мыналар
болып табылады:
-жер ресурстарын басқару, жер қатынастарын реттеу, геодезия және
картография саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізу;
-жер ресурстарын басқару жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру, жүзеге
асыру, жерге орналастыру, геодезия және картография саласында ісшараларды әзірлеу, іске асыру;
-мемлекеттік геодезиялық қадағалауды жүзеге асыру және тиісті
ақпаратты қорғау болып табылады.
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің, облыстық және аудандық ауыл
шаруашылығы басқармаларының қызметі және міндеттері.
Министрлік заңмен бекіткен тәртіп бойынша келесі қызметтерді жүзеге
асырады:
- мемлекеттің жер, орман, балық, аңшылық, су шаруашылығы, тамақ
өнімдерінөндіру, соның ішінде сусындар, темекі, тері бұйымдары, мақта
талшықтары және жүн өңдеу, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен
ауылшаруашылық ғылымы, ауыл халқын ұтымды орналастыру мәселелері
бойынша аграрлық және аймақтақ саясатты, стратегиялық жоспарларды,
басым және басқа да мемлекеттік бағдарламаларды жасап, жүзеге асыруға
және үйлестіруге қатысады;
- ауыл шаруашылық өнімдерінөндіруде және алғашқыөңдеуде
тұрақтандыру мен арттыру, ауылшаруашылығы машиналарынжасауды
дамыту жөніндегі шаралардың кешенін және астық рыногын реттеуді
жүзеге асырады;
- ауылшаруашылығы секторы үшін қаржы несие, салық саясатын
қалыптастыруға қатысады;
- облыстарды, Астана мен Алматы қалаларын әлеуметтік экономикалық
дамыту жоспарларын өз құзыреті шегінде келіседі;
- бюджет қаражаты, мемлекет және мемлекет кепілдік берген қарыздар
есебінен қаржыландырылатын агроөнеркәсіп кешені саласындағы
инвестициялық жобаларға қорытынды береді;
- аймақтық саясатты жүзеге асыруда мемлекеттік органдарға көмек
көрсетеді;- ауылшаруашылығы машиналарын жасау, ауылшаруашылығы шикізаттары
мен өнімдерін алнғашқыөңдеу саласында мемлекеттік саясатты іске
асыруға қатысады;
- өз құзыреті шегінде мемлекеттік астық ресурстарын басқаруды жүзеге
асырады;
- астық рыногының мониторингін жүргізеді;
- астық қолхаттарының нысанын, оларды беру, олардың айналымы және
оларды жою ережесін бекітеді;
- республикалық бюджетті әзірлеуге және атқаруға қатысады;
- заңдарға сәйкес өзге де функцияларды жүзеге асырады.
Министрліктің негізгі міндеттері мыналар:
- ауыл шаруашылығы өндірісінде, астықөндіруде, элитарлық тұқым
шаруашылығында, фитосанитария, ауыл шаруашылығы машиналарын
жасау, ауыл шаруашылық шикізаттары мен өнімдерін алғашқыөңдеу
салаларында өз құзыреті шегінде мемлекеттік саясатты әзірлеу, іске асыру
және үйлестіру;
- маркетингтік қызметтерді дамытуға және агроөнеркәсіптік кешенді
ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін қалыптастыруға жәрдем көрсету;
- ауыл шаруашылық өнімдерінөндірушілерді техникалық және
энергетикалық қамтамасыз ету, химияландыру және ауыл шаруашылығын
сумен жабдықтау, мелиорация, сервистік қызмет көрсету саласында
мемлекеттік саясатты жүзеге асыру;
- ішкі және сыртқы азық түлік рыноктарындағы жағдайды зерделеу және
оны ауыл шарушылығы тауар өндірушілердің назарына жеткізу.
Министрліктің негізгі міңдеттерін іске асыру және өзіне жүктелген
функцияларды жүзеге асыру үшін заңдарда белгіленген тәртіппен:
- өз құзыреті шегінде атқару үшін міндетті нормативтік құқықтық актілерді
қабылдауға;
- мемлекеттік кәсіпорындардың құрылтайшысы болуға, олардың
жарғыларын бекітуге;
- министрлікке жүктелген міндеттерді жүзеге асыру үшін мемлекеттік
органдар мен өзге де ұйымдардан қажетті ақпараттарды сұратып алуға;
- заңдарда белгіленген жағдайларды лицензиялауды және сертификаттар
беруді жүзеге асыруға;
- өз құзыреті шегіндеөзге де әрекеттерді жүзеге асыруға құқығы бар.
Әдебиеттер тізімі:
1. С.Т. Күлтелеев, А.М. Жарасбаева, Е.Ш. Рахметов, А.А. Өрісбаева ҚР
аграрлық құқығы, Алматы, 2005.
2. Жетписбаев Б. Аграрное право РК. Особенная часть, Алматы: Данекер,
2002.
3. Боголюбов С.А., Минина E.Л. Аграрное право. М.,2000.
XXғ. 60-80 жылдарындағы саяси өмір.
Н.С.Хрущев Қазақстанды сынақ алаңы сияқты пайдаланып, көптеген тың тәжірибелерді, оның ішінде келешегі жоқ тәжірибелерді сынақтан өткізіп байқап көрді. Гидропоникалық әдіспен өсімдік өсіру, жүгері егу т.б. осы сияқты тәжірибелер Қазақстан шаруашылықтарында байқаудан өтті. Оның айтуымен республиканың оңтүстіктегі аудандары көршілес республикаларға берілді, өлкелер құрылды. Көптеген қосалардың аттары өзгертілді: Ақмола – Целиноград атанды, Батыс Қазақстан облысы – Орал облысы болды. Хрущевтің жолсыздықтары мен жөнсіз қылықтарын ашық айтпаса да халық оған наразы болды. Сойтіп, елдің экономикасын жаңа сатыға көтеру, халық шаруашылығын басқару, өндірісті жоспарлау мен ынталандыру жүйесін тубегейлі жақсарту қажеттігі кесіп жетілін келе жатты. Экономикалық мәселелерді шешуде субъектівизмде, валюнтаризмді жою қажеттігі барған сайын айқындала түсті.
Елде қалыптасқан жағдайы түзеу және жол берілген қателіктерді жою жөнінде кезек күттірмейтін шығұл шараларды 1964 жылы 14 қазанда болып өткен КОКП-ның пленумында қабылдады. Пленум Н.С.Хрущевті КОКП ОК-нің бірінші хатшысы және КСРО Министралер Советінің төрағасы міндеттерінен босатты. Оның орнына КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы етіп Л.И.Брежневті сайлады, ал Кеңес Өкіметінің басшысы етіп КСРО Жоғарғы Кенесі А.Н. Косыгинді тағайындады. Осының артынша партия, совет және басқа қоғам ұйымдарын 1962 жылы жүзеге асырылған өндірістік принцип бойынша бөлу ойластырылмаған іс деп бағаланып, олардың территориялық — өндірістік принцип бойынша құрылуын қалпына келтіру ісі қолға алынды. Сонымен бірге жоспарлау мен экономикалық ынталандыру әдістеріндегі қателер де түзетіле бастады. Осы жылдарда іске асырылған шаруашылық реформа дәйекті жүргізілмегеннің өзінде елдің экономикасын көтеруге елеулі ықпал жасады.
70 жылдардың басында бұрынғыдай социализмнен коммунизмге өту туралы территориялық идея басым болды. Бұл жайлы 1967 жылы қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналған сөзінде Л.И.Брежнев мәлімдеді.
1977 жылы 7 қазанда КСРО Конституциясы қабылданды. Конституцияда қияли болжамдар көп болды. Коммунизмге өтер жол мәселесі, кемелденген социализм теориясы кең таралды.
1978 жылы 20 сәуірде Қазақ КСР-інің конституциясы қабылданды. Бұл Кеңестік жүйедегі Қазақстанның соңғы Конституциясы болды. Бұл Конституциясында да демократияны шектеу, адам құқығын елемеу т.с. қоғамға жат құбылыстар орын алды. Ұлтаралық қатынастарда да келеңсіз жағдайлар көбейді. Республикада орыс тілі «ұлы тіл» ретінде дәріптеліп, қазақ тіліне немқұрайды қарау кеңейді.
1979 жылы КОК ПК–ы Қазақстан жерінде неміс автономиялық облысын құру туралы шешім қабылдады. Автономиялық облыстың құрамына Ақмола, Павлодар, Қарағанды, Кокшетау облыстарының бірнеше аудандары кіруге тиіс болды. Жоспар бойынша автономиялық облыс орталығы Ерейментау қаласында орналасатын болды. Бұл жөнінде арнайы комиссия құрылын, оған КОКП ОК-ының хатшысы А.Коркин торағалық етті. Партияның бұл шешімі қазақ халқының ұлттық мүддесін аяққа таптаудың көрінісі болды.
1979 жылы 16 маусымда Ақмола қаласындағы Ленин алаңына қазақ жерінде неміс автономиясын құруға наразы болған жастар жиналды. «Неміс автономиясына жол жоқ!» «Қазақстан бөлінбейді!» деген жазулары бар плакаттар ұстаған жастар партияның бұл шешімін қатты айыптады. Осы жылы 19 маусымда жастар алдына шыққан атқару комитетінің төрағасы Жұмахметов пен облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Морозов Қазақстан жерінде ешқандай автономия құрымайтынына жастарды сендірді.
70 жылдар мен сексенінші жылдардың бірінші жартасында партияның жоғары орындарында сөз бен істің бірлігіне шақырылған үндеулер барған сайын күштірек естіле бастады. Мұның өзі екі жүзділік үндеу еді. Ойткені, оны басшы органдарында отырғандардың өздерінің орындауы міндетті болмады, талап тек қана төменгі буындағыларға бағытталды. Ішкі партиялық жұмыстарды жақсарту мен жетілдіру жөніндегі көптеген қаулылар көзбояушылық сипат алды. Партия басшыларының қатып қалған жаттандылық және дүмшелік пен цифрлардан, алуан түрлі есеп құрастырудан басқа ешнәрсе талап етілмеді. Партия беделі барған сайын құлдырай бастады.
Сонымен Қазақстан президенті Н.А.Назарбаев айтқандай, тоқырау өмірдің барлық салаларында: идеология да, адамдар арасындағы қарым-қатынаста да, орын алды. Брежневтің жеке басына табыну етек алған жағдайда, әсіресе, жетпісінші жылдардың аяғы мен сексенінші жылдардың бас кезінде ол барған сайын күшейе түсті.
Өнеркәсіптің дамуы.
1965 жылы қыркүйекте КОКП ОК-нің пленумы болып өтті. Пленум өнеркәсіпті дамытуға арналды. Пленумда қойылған міндеттер:1. Өнеркәсіпті салалық принцип (ұстаным) бойынша басқару.2. Өнеркәсіп салалары бойынша одақтық республикалық министрліктер құру.3. Кәсіпорындар дербестігін арттыру.4. Шаруашылық есепті дамыту.5.Жұмыскерлерді экономикалық ынталандыру мен материалдық мадақтаулары көбейту.
КСРО жоғарғы Кеңесінің сессиясы 1965 жылғы өнеркәсіпті басқару жүйесін өзгерту және мемлекеттік жоспарлау жөніндегі кейбір басқару оргадары өзгеше құру туралы заң қабылдады. Көп ұзамай осындай қаулылар мен заңдарды Қазақстан Компартиясы ОК-нің XIV пленумы мен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі де қабылдады. Қабылданған шешімдерге сәйкес 1965-1966 жылдары Қазақстанда халық шаруашылығы Қеңесі және экономикалық аудандардың халық шаруашылығы кеңестері таратылып, салалық одақтық – республикалық министрліктер құрылып, өнеркәсіптік, құрылыс материалдары, орман, целлюлоза – қағаз және ағаш өңдеу, азық – түлік т.б. кәсіп орыңдары біріктірілді.
60 жылдардын басында өнеркәсіпті сапалық жағынан өзгерту, ғылыми негізде құру үрдісі басталды. Қазақстанда өнеркәсіпке жаңа техниканы енгізу жоспары жасалды. Ең алдымен өндірісті электрлендіру мәселесі қолға алынды. Қарағандыда іске кіріскен екінші МАЭС пен Бұқтырма су – электір станциясы техникалық – экономикалық көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленді – 45 мың шақырымнан асатын қуатты электр тасымалдау жүйесін орнатты. Қарағанды көмір кеніндегі механикаландырылған жүйе еңбек өнімділігін 6%-ға дейін көтерді. Өндірістің автоматтандырылған жүйесі 27 мың адамның еңбегін атқарды. 1985 жылы жаңа технологиялық процесті өндіріске енгізгені үшін Ащысай полиметалл комбинатына Лениндік сыйлық берілді. Екібастуз көмір кесіндісіне озық технология қолданылып, қуатты экскаваторлар пайдаланылды. Ғылыми – техникалық жетістігі нәтижесінде Шымкенттегі М.И.Калинин атындағы заводта жұміс технологиясы жақсартілді. 1965 жылы Өзен кен орнында жаңа технология негізінде алғашқы мұнай өндірілді.
1965 жылғы шаруашылық реформасы нәтижесінде ғылыми – технологиялық процестерді өндіріске енгізу ісі өнеркәсіптегі жағдайды түбірімен өзгертті. Реформа еңбекпен өндірісті ұйымдастыруды жетілдіруге оң жол ашты. Кәсіпорындар қызметін жоғарыдан реттеуге шамадан тыс әуестенушілік доғарылды, олардың шаруашылық дербестігі ұлғая тусті. Пайда, баға, ақшалай сыйлық, несие тәрізді экономикалық тұтқалар қозғалысқа келтірілді. Әрбір жұмыскердің, тұтастай алғандағы кәсіпорынның материалдық мүдделігіне баса назар аударылды. 1966 жылы Қазақстанның Өскемен қорғасын – мырыш комбинаты, Шымкент – цемент заводы бастаған II өнеркәсіп жұмыс жүргізудің жаңа тәртібіне көшті. 1970 жылы Қазақстан өнеркәсібінің 70% — ы жоспарлаудың жаңа жүйесіне жұмыс істеді.
1970 жылға қарай КСРО-ның халық шаруашылығында Қазақстанның көмір және темір кенін өндіру, болат балқыту, қара металдар прокаттау жөніндегі үлес салмағы өсті. Республикада бұрын болмаған өнеркәсіп салалары өркендеді: титан, магний, синтетикалық каучук, полиэтилен, көтергіш крандар өндірістері т.б.. Мұнай өндіру және химия өнеркәсібі де бұл уақытта жалпыодақтық маңызға ие болды.
Женіл өнеркәсіптер қатары өсті: Теміртау, Жамбыл қалаларында азық-түлік өнеркәсібі, Алматыда мақта-мата өнеркәсібі, Семейде трикотаж фабрикасы алғашқы өнімін бере бастады. Бес жылдың ішінде республикада жеңіл өнеркәсіптің 14 кәсіпорны салынды.
Аз ғана уақыттың ішінде Қазақстанда 170-ке жуық кәсіпорын іске қосылды. Қуатты Екібастұз отын энергетика кешенінің құрылысы 1970 жылға қарай басталды. 1975 жылға қарай еліміздегі кәсіпорындардың барлығы энергиямен қамтамасыз етілді. 80 жылдары одақ көлемінде өндіріске енгізілген ғалыми-техникалық жаңалықтардың 3% — ы Қазақстанға тиесілі болды.
Тоқырау кезеңі дейтін 1971-1985 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы бұрынғысынша техникалық прогреске кабілетсіз, қарабайыр (экстенсивті) әдіспен жұмыс істеді. Соның өзінде халық шаруашылығының дамуында кейбір келелі көрсеткіштерге қол жеткізді. Мәселен, осы жылдарда өндіріс және ғылыми өндірістер құрылымдарының саны 28-162 дейін, оның ішінде кәсіпорындар 1971 жылы – 97, ал 1985 жылы – 610 дейін өсті.
Бірақ шаруашылық реформа нәтижесі күткендегідей болмады. Оның себептері:
— КСРО-да ҒТП негізінде түбегейлі өзгерістер жүргізу қажеттігі сөз жүзінде мойындалғанымен, іс жүзінде бұрынғы басқару әдістерін қолдану жалғаса берді.
— Мемлекетттік – монополистік меншік ҒТП – ты тежеп, экономиканың тиімді дамуына мүмкіндік бермеді.
— Өндірістік берлістіктер құру ісі ғылыми-техникалық саясатта монополиялық бетбағыттардың пайда болуына әкеп тіреді.
Өндіріс саласындағы кемшіліктер:
— Республикада бұрынғысынша шикізат өндірісіне біржақты бағдар ұсталды.
— Республика өндірісінде-көмірдің 50-60%-ы; мұнайдың 70%-ы, темірдің 11,5%-ы рәсуа етілген.
— Әр түрлі себептермен жұмысқа шықпай қалушылық салдарынан жұмыс уақыты босқа жоғалды.
— Кәсіпорындар құқы шектелді.
— Орталықтың өктемдігі күшейді және де басқа ұнамсыз құбылыстар көбейді.
— Жоспарларға түзетулер енгізу сақталды. 1981-1985 жылдары әр түрлі министрліктер мен ведомстволардың жоспарлары 300 реттен астам түзетілді.
— Директивалық жоспарлау экономикаға орасан зор нұқсан келтірді.
Нәтижесінде Арал теңізі проблемасы пайда болды:
1. Арал теңізі атырабына өндіргіш күштерді орналастыруда жіберілген стратегиялық қателіктер.
2. Жер мен су қорын есепсіз пайдалану.
3. Мақта мен күріш дақылдарын өсіруге дара үстемдік беру. Нәтижесінде теңіз түбі 27 мың шаршы шақырымға құрғап қалды. Теңіз суының тұздылығы 3 есеге өсті. Балық өнеркәсібі жойылды. Теңіз түбінен тұз бен шаң көтеріліп, Арал аймағының климаты күрт нашарлады. Адам өлімі, әсіресе балалардың шетінуі көбейді. Аймақ тұрғындарының 80%-ы әр түрлі сырқаттарға шалдықты. Экологиялық апат қазақ ұлтының генетиклық өсіп-өнуі мүмкіндігін сақтап қалу проблемасын көтерді.
Осындай экономикалық дамудағы кемшіліктерге қарамастан 70-жылдары өнеркәсіп жетекші орын алды. 170-тен астам өнеркәсіп кәсіпорны мен цехтар бой көтерді:
1. Лисаков кен-байыту комбинаты,
2. Шерубай – Нұра шахтасы,
3. Талдықорған аккумулятор заводы,
4. Павлодар облысында Ертісте Шүлбі СЭС-і құрылысы басталды. 1970-1985 жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд. сом жұмсалды (32%). 1970-1985 жылдары өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі – 2 есе, машина жасау, химия өнеркәсібі – 3 есе өсті.
Ауыл шаруашылық жағдай.
1965 жылдан бастап ауыл шаруашылығы саласына бөлінетін қаржының көлемі көбейді, 7,1 млрд. сом бұл салаға тек қана 8-бесжылдықта бөлінді. Республикада 1893 шаруашылық дәнді дақылдар өсіруге мамандандырылды, 1285 шаруашылық қой өсірумен айналысты. 1967 жылдан бастап ауыл шаруашылық кәсіпорындар шаруашылық есепке көшіріле бастады. Бұл кезде ауыл шаруашылық саласына басқа республикалардан жұмысшылар келе бастады. 1968 жылы Қазақстанға армия қатарынан босатылғандар және басқа одақтас республикалардан 16 мыңға жуық комбайншы келді.
70-80 жылдары ауыл шаруашылығы жөнінде ауқымды шешімдер қабылданып, оларда сала өндірісінің материалдық базасын нығайту, оның осұ қарқынын барынша ұлғайту, мамандыру мен шоғырландыру көзделді. 1971-1980 жылдар ішінде республиканың ауыл шаруашылығына 18 млрд. сомнан астам кұрделі қаржы жұмсалды. Жерді суландыруға, химияландыруға да орасан зор көлемде қаражап бөлінді.
Ауыл шаруашылығының мәселелерін тек күрделі қаржыны көбейту арқылы ғана шешуге тырысу күткендей нәтиже бермеді. Ауылшаруашылық өнімдерін өндіру төмендей бастады. 9-бесжылдықта — 13%, 2-бесжылдықта – 0,4%.
1964-1985 жылдары мал шаруашылығы құлдырады: 4,2 млн. – ірі қара; 55 млн.-қой-ешкі; 5,1 млн. – шошқа өлім – жітімге ұшырады. Ауыл шаруашылық кәсіпорындар солақай саясаттың кесірінен көптеген шығынға батып отырды.
1986 жылы еліміздегі барлық ауылшарушылық кәсіпорындар, шаруашылықтар өздерінің қаржысынан айырылып, несиемен ғана жұмыс ітей бастады.
70-жылдары республиканың бірқатар ауылшаруашылық қызметкелер шаруашылық жүргіздің қалыптасқан құрылымын өзгертуге әрекеттенді, И.М. Худенко сондай адамдардың бірі болатын.
Алматы облысының Еңбекші қазақ ауданындағы «Іле» және «Ақши» совхоздарының директоры И.М. Худенко шаруашылықты басқарудың құрылымын өзгертуге бағытталған бірқатар шаралар қолданып, еркін еңбек ету жүйесін енгізеді, фермерлер усадьбаларын дамытуға әрекеттенді. Бюрократиялық жүйенің кесірінен И.М. Худенко қуғындалып, ақырында бас бостандығынан айырылады. Түрмеге түсіп, сонда қайтыс болады.
Колхоздардың дербестігін жоюға бағытталған қадамның бірі – ауыл шаруашылығын мамандыру, кооперациялау және агро-өнеркәсіптік интеграциялау туралы КОКП ОК-нің 1976 жылғы шешімі болды. Оның негізінде колхоздар мен совхоздарды механикаландырылған агро-өнеркәсіптік бірлестіктерді күштеп біріктіру жұргізілді.
1982 жылы мамыр айында КОКП ОК-нің пленумы болып өтті. Онда Азық-түлік программасы қабылданды және агро-өнеркәсіптік кешеннің тиімділігінің жеткіліксіз дәрежеді екендігін мойындауға мәжбур болды. Пленум азық-түлік проблемасын шешудін бірден-бір мүмкін жолы интесивтілігі басым өсу факторларына көшу деп тапты.
Алайда Азық-түлік бағдарламасы мен ауылшаруашылық өндірісінің қулдырауын тоқтатуға бағытталған өзге де әрекеттер айтарлықтай нәтиже бермеді. Өйткені бағдарлама басқарудың ескірген жүйесі аясында жасалды және шаруалардың түбегейлі мүдделерін, ауыл еңбеккерлерінің экономикалық мүдделерін қозғаусыз қалдырды. Колхоздар мен совхоздардың шаруашылық дербестігі бұрынғысынша жоғарыдан реттелді. Осының салдарынан ауыл шаруашылығындағы жағдайдың дағдарыстық сипаттары көбейе түсті. 80-жылдардың орта шенінде іс жүзінде барлық жерде тамақ өнімдерімен шектеулі қамтамасыз ету жүйесі енгізілді. Село тұрғындарының еңбегі бағаланбай, олар қалаларға, басқа жақтарға көшіп кетуге мәжбүр болды. Жүздеген қаңырап қалған кішігірім ауылдар пайда болды.
Экологиялық жағдай
Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдарда КСРО-да экологиялық жағдай күрделі проблемалардың біріне айналды. Бұл проблемадан Қазақстан да тыс қалған жоқ. Әлем тарихында «қырғи қабақ соғыс» («холодная война») соғыс аталған империалистік мемлекеттер мен социалистік мемлекеттер арасындағы жанталаса қарулану бәсекесі XX ғасырдың 2-ші жартасында дүниені шарпыды. Бұл бәсекеде басты орында АҚШ пен КСРО тұрды. Ең алдымен бұл екі мемлекет ядролық қарудың ошағына айналды.
Қазақстан КСРО қорғаныс кешенінің ең ірі ядролық полигоны болды. Қазақстан жеріне осы және тағы басқа әскери қару-жарақ кешендерін салу барасында ешкімнің мүддесі ескерілмеді. Қазақстанда ең ірі Семей полигоны болды. Семей, Павлодар, Қарағанды облыстары түйіскен жерде орналасқан бұл полигон 8372 км2 жерді қамтыды. 1949 жылы 29 тамызда Семей полигонда алғаш рет ядролық қаруды сынады. Семей полигонда барлығы 500-ге жуық ядролық сынақ өткізілді. Ол кезде полигонның халыққа, қоршаған ортаға деген зияны туралы еш нәрсе айтылмады. Полигонда өткізілген әрбір сынақтың адам өміріне келтіретін зияны өте көп болды. Адамдар арасында түрлі аурулар көбейді. өмірге келетін сәбилердін кемтар болып тууы жиіледі. Жер қыртыстары жарамсыз болып қалды.
1969 – 1970 жылдары Маңғыстау жерінде жер астында ядролық қару үш рет сыналды. Бұл сынақ халықтан жасырын түрде өткізілді.
70 жылдардан бастап Қазақстандағы тағы бір экологиялық апатты аймақ Арал теңізі болды. Ең алдымен өндіргіш күштерді орналастыруда жіберілген стратегиялық қателік басты себептердің бірі болды. Сырдария, Амудария өзеңдері суларын мақта, күріш дақылдарын өсіруге қисапсыз пайдалануы Арал теңізінің тартылуын тездетті. Қазіргі уақытта Балқаш көлінің де экологиялық жағдайы проблемаға айналып отыр.
Тың игеру жолындағы күреске Қазақстан бекшілері белсене кірісті. Құлазыған кең даланың тыңын игеру жөніндегі партия шешімін, тұтас алғанда Қазақстандықтар зор шабытпен мақұлдап қарсы алды. Миллиондаған гектар жерді игеріп, ен далаға жүздеген жаңа поселкеле, совхоз орталықтарын салу, тың өңіріне келген жүздеген мың жаңа қоныстаушыларды лайықты түрде қарсы алып, оларды орналастыру мәселесі республика партия, совет және комсомол органдарының алдына күрделі де ауыр міндеттер жүктеді. Қазақстан еңбекшілері тың игеру жөніндегі партия мен үкімет белгілеген шараларды жүзеге асыруға белсене араласып, ерлік көрсетті. Тың игеруде қазақ халқы өзінің революциялық, интернационалдық қасиеттерін барынша таныта білді
Сол кездегі бүкіл жастар бағалы инициатива көтерді. Олар жастардың ішінен еріктілерді іріктеп алуды ұйымдастырып оларды совхоздар мен МТС – терге жіберді. Москва қаласы мен Москва облысының жастары 1954 жылы 22 февральда тың игерілетін аудандарға жүріп бара жатып: «… біз, жаңа жерлерге баратын Москва қаласының өнеркәсіп орындарының жас жұмысшылары, Москва облысының мамандары мен механизаторлары, ауыл шаруашылығының жас механизаторлары мен мамандарына, өнеркәсіп орындары мен совхоз жұмысшыларына, барлық комсомолецтерге, жігіттер мен қыздарға: біздің еңбек сабымыздың қатарына турыңдар.Тың жерлерге келіндер! – деп жалынды үндеуарнаймыз.» — деді (2)
Еліміздің жастары бұл үндеуге қызу үн қосты. 1954 жылы 28 февральда Қостанайға Украинаның жас патриоттарының алғашқы отряды келіп жетті. Бұл Киев облысы Макаров МТС-нің трактор бригадасының бригадирі Л. Дектяренко мен механик И.И. Рудской бас болып келген, толық құрамы болатын. Бригада Жаркөл МТС-не жіберілді. 1954 жылдың мартының өзінде – ақ Қазақстан тыңына Россиядан, Украинадан және басқа да одақтас республикалардан 14240 жастар келді.
Тың жерлерді игеру жолындағы патриоттық қозғалыс Қазақстан жастарын да қамтыды.
Республика комсомолы марттың бірінші жартысында-ақ тыңдағы совхоздар мен МТС – терге 9656 жас патриотты жіберді, булардың 2,4 мыңы алматылықтар еді. Ақмола облысы «Мариновский» совхозының комсомол қыздарының шақыруы бойынша 1954 жылдың күзінде тыңға 60 мыңдай жас әйелдер мен қыздар келді.
Қазақ ССР тарихы 5 том А. 1981 282 б.
Асылбеков М.Х. Социально-демографические процессы в многонациональном Казахстане (1917-1919) А. 1994 – 72 с.
1954 жылы Қазақстан совхоздарына 48,9 мың адам келді, бүларға арнап МТС-тердің жанынан механизаторлар даярлайтын курстар құрылды. Мұнымен қоса ауыл шаруашылығын механикаландыру училищелері республиканың совхоздары мен МТС-теріне 50,8 мың жас механизаторлар жіберді (1)
Қазақстанның тың жерлеріне Совет Армиясынан демобилизацияланып қайтқан жауынгерлер келді. Олар Көкшетау облысында «контемировец», Солтүстік Қазақстан облысында «Таманец», Қарағанды облысында «Индустриальный» және басқа совхоздары құрды.
Сонымен қатар Қазақстан тыңына Украина мен Беларуссияның және басқа да одақтас республикалардың комхозшыларының, өнеркәсіп орындары мен мекемелері қызметкерлерінің семьялары қоныстанып жатты.
1954 – 1955 жылдарда мұнда 20 мың семья келді. Совет үкіметі оларға жаңа жерлерге көшіп келіп орналасуына материалдық көмек көрсетті.
Көптеген совхоздарды онеркәсіп орындарының жұмысшылары ұйымдастырды. Мысалы, Степняк қаласының еңбекшілері еркіншілік ауданында «Изобильный» совхозын құрып, оны басшы қызметкерлермен механизаторлармен және құрылысшы кадрлармен толықтырды, жұмысшылар мен қызметкерлердің арасынан өз ықтиярымен барғысы келген 500 адамды жіберді (1)
Сілеті өзіне бойындағы жаңадан қоныстанушылардың алғашқы тоғыз шатыры орнына еңселі совхоз поселкесі бой түзеді. Степнякқаласы кекшілерінің инициативасы кең қолдау тапты. Жұмысшы тобы тыңдағы совхоздарды қамқорлыққа алып, олардың партия қойған міндеттерді орындауына белсене көмектесті көптеген астық совхоздарының жаңа тұрғын жұмысшылардың денінің келген жерінің атымен-Московский, «Астраханский», «Бауманский», «Горьковский т.с.с» аталуы кездейсоқ емес еді. Тың алғашқы күндерден бастап адамдарға интернационалдық тәрбие беріп, еңбекке шыңдаудың мектебіне айналды.
Республиканың жаңа совхоздарына жоғары және орта білімі бар 2088 қызметкерді директор, бас агроном, инженер, бухгалтер, инженер-техник құрылысшы кадрлары ретінде жіберді.
Аудандық және селолық партия, совет ұйымдарын нығайту үшін Қазақстанның тың игерілген аудандарына 1954 жылы октябрьде 5,5 мың коммунист келді.
Тыңды жаппай игерудің бірінші кезеңінде (1954-1956 жылдар) республикаға барлығы 640 мың адам келді, бұлардың ішінде: 391,5 мың ауыл
Шаруашылығы механизаторы, 50 мың құрылысшы,3 мың медицина қызметкері, 1,5 мыңдай мүғалім, 1 мыңнан астам сауда қызметкері және басқалар болды. Бұлардан басқа туысқан республикалардан механизация училищелерін бітіріп келген 66,7 мын адам және Қазақстанның училищелерінің келген 19,8 мың адам совхоздарда жұмыс істеді. (1)
Бірақ бұл тың аудандарындағы совхоздардағы, колхоздар мен МТС- тердегі кадрлар проблемасын шешудің бірден – бір жолы болған жоқ.
Жаңа құрылып жатқан шаруашылықтарды кадрлармен толықтырудың маңызды бір арнасы еліміздің халық жиі қоныстанған аудандарынан мыңдаған патриоттардың  Қазақстанға жаппай қоныс аударуы да болды.
Соғыстан кейін 50 ж.ж ортасына дейін Қазақстанға ұйымдасқан түрде көшіріп әкелу азайды. Тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты республикаға аса ірі көші-қоныс тасқыны келді, мұның өзі уақыт жағынан ірі өнеркәсіптік құрылыстар жүруімен тұспа – түс келді. 1954 –1962 ж.ж. тың және тынайған жерлерді игеру үшін Қазақстанға 2 млн. жуық адам, олар негізінен елдің Европалық бөлігінен келді (2) Өнеркәсіп, құрылыс және транспорт үшін жұмысшы күшін үйымдасқан түрде тарту арқылы 1954-1965 ж.ж.  0,5 млн. адам келді, бұл республикаға ұйымдасқан түрде жұмысшы күшін тартудың 80 пайыз еді. Жұмысшылардың көпшілігі Украинадан, Беларусиядан, Молдавия мен Литовадан іріктеп алынды. Мүның өзі бір жағынан түпкілікті халық саны мен екінші жағынан келушілер санынның арасындағы алшақтықты бұрынғыдан да күшейе түсті.
1. Народное – движение за освоение цеменных земель в Казахстане: Сб документов и материалов, с 95
2. Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане (1917-1980) А. 1991 201 с.
3. Қазақстан тарихы Очерктер А. 1994 421 б.
1959 ж. орыстардың үлес саны 42,7 пайыз жетті де, қазақтардың үлес саны 1939 ж. салыстырғанда 8 дәреже төмендеп, 30 пайызға ғана болып қалды.
Басқа этностық топтардың үлес саны шұғыл өзгерген жоқ. Қазақстанға көші – қоныс тасқыны мұнан кейінгі кезде де аздап баяулаған қорқында жүріп жатты, бірақ ол 70 ж.ж кемушілерден кетушілері артық болып қалыптасты.
Республика халқының саны 1959 ж. 9294741 адам, яғни соғысқа дейінгі санынан 1,5 есе артық болды.
Қазақтардың саны 20 жыл ішінде бар болғаны 474 мың адамға (20пайыз) орыстар 1523 мың (62 пайыз), украиндер 105 мың (16 пайыз), белорустар 76 мың (3,4 есе), ұйғырлар 24,4 мың (69 пайыз) басқа халықтар 311 мың (2,6 есе) өскен. 1939 ж. немістердің саны 92379 адам болғаны мәлім, ал олар 1959 ж. 659658, әзірбайжандар 12 мыңнан 38 мыңға жеткен. Осы уақыт ішінде корейлердің саны 0,8 пайыз келіп, жалпы саны 22 мың адам азайған.
Абланова Э. Қазақстандағы қазақтардың миграциялық даму көрсеткіші (1959-1970) қазақ тарихы 1998 № 4 18-22 бб.
Қазақстандағы ауыл шаруашылығының дамуы (1991-2001) туралы қазақша реферат
Қазақстан экономикасында, әсіресе, ауыл  шаруашылығының үлес салмағы үлкен екені белгілі. Бірақ, осыған қарамастан 1992-1993 жылдардағы елеулі дағдарыс ауыл шаруашылығында басталды. Оның басты себебі – ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салалары өнімдерінің арасындағы үлкен алшақтық еді. Бұл ауыл шаруашылығын қатты күйзеліске әкеп соқтырды. Мәселен, 1993 жылы 1990 жылмен салыстырғанда К – 700 маркалы трактордың бағасы 1287 есе, МТЗ-82 маркалы трактордың бағасы 1667 есе, астық жинайтын «Нива» комбайнының бағасы 2050 есе, Дон – 1500 комбайнының бағасы – 1236 есе қымбаттады. Ал бұған керісінше осы жылдар ішінде астықтың сатылып алу бағасы бар болғаны 148 есе, мүйізді қараның бағасы – 65 есе, қой – 62, сүт – 87, жүн – 66, құс – 127, жұмыртқа – 219, ауыл шаруашылығы барлық өнімдерінің бағасы – 116 есе өсті. [29,210-б.] Бұл деректерден өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасы арасындағы алшақтықты айқын көруге боларды. Ауыл шаруашылығына қажетті өнімдерге бағаның бейберекеттігінен техниканы, тыңайтқыш, өсімдікті қорғайтын химиялық құралдар қолдану қауырт төмендеді.
Ауыл шаруашылығының терең дағдарысқа ұшырауына республикадағы колхоздар мен кеңшарларды жаппай және тез арада жекешелендіру науқанының үлкен зардабы тиді. Бұрын 600-ден астам астық өндіретін, 700-дей қой шаруашылығымен шұғылданатын кеңшарлар мен колхоздар, 80-дей құс фабрикасы бар еді. Шошқа өсіретін, бордақылайтын өндірістік негізде дамыған бірнеше ірі – ірі кешендер жұмыс істеді. Халық жұмыртқамен, құс етімен толық қамтамасыз етілген еді. Шошқа етімен қамтамасыз етуге жететін мезгіл де алыс емес-ті. [9,316-б.] Тек қолбайлау болып отырған нәрсе – ол құрама жем өндіру болатын. Республика халқы жекешелендіру барысында өздерінің осы қолда барына айрылып қалу жағдайын басынан кешірді. Бағадағы былық, бейберекеттік, жекешелендірудегі асығыстық пен науқаншылдық, қаржыландырудағы берекесіздік, басқарудың жоғарыдан төменге дейінгі жүйесін күйрету, материалдық – техникалық қамтамасыз етуді алыпсатарлыққа айналдыру және тағы басқа жағдайлар, тұтас алғанда, ауыл шаруашылығын күйретуге соқтырды. 1993 жылы кеңшарлардың басым көпшілігі жұмыскерлерге 6 айға дейін жалақы бере алмады. Көптеген кеңшарлардың адамдры 1994 жылдың қаңтарына дейін теңгенің жүзін де көрмеді. [18,115-б.]
Құрама жемнің сапасының төмендігі мен бағасының қымбаттығы құс пен шошқа шаруашылығына үлкен нұқсан келтірді. Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін, ұқсататын салаларда жаңа қауаттарды қосу, жаңа технологияны өндіріске енгізу, негізгі қорларды алмастыру сияқтиы жұмыстардың көлемі азайып кетті. Агроөнеркәсіп кешеніндегі жоғарыдағы айтылған және басқа да кемшіліктерді жоймай, салаға деген көзқарасты түбегейлі өзгертпей бүкіл реформаның жүзеге асуына күмән келтірді.
Ауыл шаруашылығының басты саласы – егіншілік. Алайда, нарықтық қатынастарға көшумен байланысты алғашқы үш жыл ішінде көп – көрім қалыптасқан саланың берекесі қалмады. 1992-94 жж. қатарыгнан егістік дала жаңбыры болғанына қарамастан егіншіліктің байырғы мәдени дәрежесі төмендеп кетті. Гербицид пен минерал тыңайтқыштарды сатып алуға ақша болмай, уақытында жер жыртуға жанар – жағар май жетіспей қалған кездер жиі – жиі орын алды, дәннің сапасы (протоиннің, клейковинаның деңгейі төмендеп) нашарлады. Ал дән сапасы төмендесе, бағасы да төмендейтіні белгілі. Осының нәтижесінде жиналған астық жәгне одан алынған өнім азайды. Жалпы ауыл шаруашылық өнімі 1992-1998 жылдары аралығында 55пайызға қысқарған, астық өндіру 30 миллион тоннадан 12 миллион тоннаға азайған. Оны төмендегі деректерден байқауға болады:
7-кесте
1992 – 2000 жылдарда  ауыл шаруашылығында жиналған өнім көлемі
Жылдар Жиналған астық (млн.тн) Әр гект. Алынған өнім (цент) Шитті мақта (мың.т) Қант қызылшасы (мың т.) Картоп
(мың т.) Баубақша өнімдері
(мың т.)
1992 29,7 13,2 252 1160 2570 985
1993 21,6 9,7 200 843 2300 808
1994 16,4 7,9 208 433 2040 781
1995 9,5 5,0 223 371 1720 780
1996 11,2 6,5 183 341 1657 778
1997 12,3 8,7 198 128 1472 880
1998 6,3 5,6 161,6 225 1263 1079
1999 14,2 13,0 249,4 294 1695 1287
2000 13,0 9,4 287,1 272 1692 1543
 
Жоғарыдағы кестеде келтірілген деректерден елімізде тек астық өндіру ғана емес, сонымен қатар мақта, қант қызылшасы, картоп және көкөніс өндіру де 1998 жылға дейін едәуір азайып отырғаны көрініс тапқан. Тек 1999 жылдан бастап республиканың егін шапуашылығы саласында оң нәтижелер бере бастады. Жоғарыдағы кесте көрсеткеніндей бұл жылы мол астық жиналды. Бидайдың әр гектарынан 14,5 центнерден өнім алынып, республика бойынша 16 миллион тонна астық өндіруге қол жетті. Астық өндіру кейінгі жылдары да өсіп отырды. Мысалы, 2000 жылы 18,2 миллион тонна астық өндірілді. Сонымен қатар Қазақстанда қазіргі кезеңде дәнді дақылдардың егістік алқаптарының деңгейі 12,5-13,0 миллион гектарға тұрақталды. [сонда]
Нарық жағдайында аграрлық сектордың басты бір саласы – мал шаруашылығының халі мәз болмай, едәуір төмендеді. Малдың саны жылдан – жылға азайып отырды. Мал мен құстың кемуі негізінен осы салаға деген көзқарастың нашарлауына болды. Малға қажетті жем – шөп аз дайындалды. Оны мынадан да көруге болады: егер 1993 жылы әрбір малға шартты есеппен 16,9 центнерден жем – шөп дайындалса, 1994 жылы 13,1 центнерден, ал 1995 жылы – 11,5 центнерден келген. Бұдан басқа шаруашылық кәсіпорындарын жекешелендіру нәтижесінде мал шаруашылығын жүргізу нысандары да көп өзгеріске ұшырады. Жеке шаруаларға бөлініп берілген малдар өнім берудің орнына сатылып кетті, немесе ауыл тұрғындарына керекті тауарларға ауыстырылды. Мал санының азаюының тағы бір себебі – бұрын Қазақстан бүкіл Кеңес Одағына арнап ет дайындаса, енді 15 миллион халыққа ғана есептеп өндіретін болды. [29,215-б.]
Сонымен республикада мемлекеттік санақ мәліметі бойынша мал саны 1990 жылмен салыстырғанда төмендегі кестеде келтірілген нәтижелерде көрсетеді.
                                                                                   8-кесте
1991 -2002 жылдар да Қазақстандағы мал басы саны (млн.бас)
Жылдар Ірі қара Қой мен ешкі Жылқы Шошқа Құс
1 2 3 4 5 6
1991 9,8 35,7 1,6 3,2 59,9
1992 9,6 34,6 1,7 3,0 59,9
1993 9,6 34,4 1,7 2,6 52,7
1994 9,3 34,2 1,6 2,4 49,8
1995 8,1 25,1 1,5 2,0 32,7
1996 6,9 19,6 1,4 1,6 20,8
1997 5,4 13,7 1,3 1,0 15,4
1998 4,3 10,4 0,9 0,9 16,0
1999 4,0 9,5 1,0 0,9 17,0
2000 4,0 9,6 1,0 0,9 18,0
2001 4,3 9,6 1,0 1,0 19,7
2002 4,4 10,4 1,0 1,1 21,2
Жоғарыдағы кесте деректері көрсеткендей, Қазақстанда 1991 жылмен салыстырғанда 1999 жылы ірі қара 518 мың. басқа, қой мен ешкі 26,2 млн., жылқы – 600 мың, шошқа – 2,3 млн., құс – 42,9 млн. басқа қысқарған. [50,416-б.]
2000 жылдан басталған ауыл шаруашылығындағы тың серпіліс мал шаруашылығы саласының дамуынан да көрініс тапты. Мәселен, соңғы үш жылда мүйізді қара 8 пайызға, қой 9 пайызға, шошқа 40 пайызға артты, жылқы 1 пайызға құс өсіру 25 пайызға артты. Қазір республикадағы мал басының 90 пайызынан астамы жек шаруа қожалықтарының қолында жинақталған.
Мал шаруашылығын одан әрі дамыту және мал басын қайта көбейту үшін негізгі үш бағытта жұмыс істеу көзделді. Біріншіден, селекциялық – асыл тұқымдандандыру жұмыстарының деңгейін көтеру арқылы қолда бар мал басының генетикалық әулетін арттыру, жоғары сапалы тұқыммен барлық аналық малды қолдан ұрықтандыруды жаппай қолға алу. Екіншіден, перспективалық мал тұқымдарын дамыту үшін жағдайтуғызу. Ауыл шаруашылығы саласының ғалымдарымен бірлесе отырып, жоғары сапалы өнім беретін мал тұқымдары анықталып, оларға мемлекеттік қаржы көздерін қарастыру. Үшіншіден, жоғары сапалы өнім беретін мал тұқымдарын табиғи өсіммен арнайыландырылған орта және ірі тауарлы өндіріске қайта бейімдеуге қол жеткізу.
Қазақстан үкіметі соңғы жылдары ауыл шаруашылығы өндірісін ұлғайтуға, егіс көлемін көбейтуге, өнім мөлшерін өсіруге бағытталған шараларды іске асыруды. Ауыл шаруашылығы саласындағы меншік түрлеріне қарамастан үкіметоларға әрдайым қолдау көрсетіп отырды. Оған дәлел ретінде 1996 жылғы бюджеттен 4,3 миллиард теңге, 1997 жылы 5,3 миллиард бөлінгенін айтуға болады. Бұл қаржы қой өсіруге, миниралдық тыңайтқыштарға, мал тұқымын асылдандыруға жұмсалған. 1996 жылы Азия даму банкісі тарапынан Қазақстанға 100 миллион АҚШ доллары мөлшерінде несие бөлінді. Оның 50 миллион доллары 1997 жылы ауыл шаруашылығы салаларына  жұмсалды. Тек 1996 жылдың өзінде 630 егін және 100 мақта жинайтын шетелдік комбайндар сатып алынды. Мемлекет тарапынан ауыл шаруашылығына жылдан жылға жұмсалатын қаржының артып отырғандығын ерекше атап көрсеткен жөн. 1999 жылы оған 9 миллиард тенге бөлінсе, 2000 жылы агроөнеркәсіп сласына 11 миллиардқа жуық теңге жұмсалды. [сонда,442-б.]
Ауылда шаруашылық жүргізудің жаңа формалары қалыптасты. 2000 жылы республика көлемінде 96198 ауыл шаруашылығы құрылымы, оның ішінде 91471 шаруа қожалығы, 1781 өндірістік кооператив, 2886 шаруашылық серіктестігі және 60 жеке меншік кәсіпорын жұмыс істеді. Сөйтіп, 1999 – 2001 жылдар аралығында ауылда тиімді шаруашылық жүргізуге қабілетті меншік иелері қалыптаса бастды. Ауыл шаруашылығында жүргізілген реформалық шаралардың нәтижесінде өндірілген өнімдердің 99 пайызыжеке меншік құрылымдарының үлесіне тиеді.2003 жылдың басында мемлекеттік секторда бар болғаны 3 миллион гектар ауыл шаруашылығы жері қалды. Республикадағы шаруашылыққа жарамды деген жердің 30 миллион гектарға жуығы шару қожалықтарының, 16 миллионы ауыл шаруашылығы кооперативтерінің, 37 миллион гектары шаруашылық серіктестері мен акционерлік қоғамдардың қолына көшті. Мемлекет ауыл шаруашылығына салықты азайтты. Салықты тек бір патент түрімен ғана төлеу енгізілді. Ауыл шаруашылығы құрылымдарының бұрынғы қарыздарының барлығы жойылды. Басқа қарыздары 5-6 жылға ары қарай создырылды. [сонда]
Ауыл шаруашылығы саласындағы реформаларондағы жалпы өнімнің өсуіне мүмкіндік берді. Мәселен, мұндағы жалпы өнімнің өсу қарқыны 1999 жылы 1998 жылмен салыстырғанда 28,9 пайызға артты, 2000 жылы өсім 8,2 пайыз, 2001 жылы – 16,9 пайыз, 2002 жылы 6,6 пйыз болды.
Ауыл шаруашылығы саласының қаржылық жағдайы да едәуір жақсарды. Егерде сала бойынша 1999 жылдың қорытындысында 2,6 миллиард теңге табыс түссе, 2000  жылы бұл көрсеткіш 4,8 миллиард теңгеге жетті. Ал 2002 жылдың қорытындысы бойынша табыс 10 миллиард теңгеге өсті. [57,300-б.]
Ауыл шаруашылығы одан әрі дамытудың жаңа кезеңі Қазақстанда өткен 2002 жылдан бастау алды. Бұл кезең /2005 жылға дейінгі уақытты қамтуы тиіс болатын/ аграрлық өндірістегі реформаны аяқтау, ауыл шаруашылық жерлеріне жеке меншікті енгізу және ауылдың әлеуметтік бейнесін жаңғырту мәселелерімен  сабақтастырыла отырып қарастырылған болатын.
Үкімет 2002 жылдан бастап ауыл шаруашылығына қатысты үлкен жүйелі жұмыстарды жүргізе бастады. Бетбұрысты мәселелерді айқындайтын Жер, Орман және Су кодекстерінің жобалары жасалды. 2002 жылы 5 маусымда  мемлекеттік аграрлықбағдарлама қабылданды. Ол алдағы үш – 2003-2005 жылдарды қамтуы тиіс болды, яғни ауылды қолдау, өрендету жылдары деп аталды. Бұл жылдары көктемгі дала және күзгі жиын терін жұмыстарын қаржыландыру нақты және тұрақты сипат алды. Мәселен, 2002 жылы ауыл шаруашылығысалаларын қолдау мақсатында мемлекеттік бюджеттен 30 миллирд теңге қаржы бөлінді. [29,146-б.]
2003 жылдан бастап ауыл шаруашылығын және оған байланысты салаларды бюджеттік қаржыландыру елеулі түрде арта түсті. Осыған орай салаға қатысты 77 бюджеттік бағдарламаны қаржыландыруға 2002 жылы 40 миллиард теңге қаржы бөлінді. Оның 30 миллиарды аграрлық секторды дамытуға, 10 миллиарды ауылдың әлуметтік мәселесіне, оның ішіде, ден саулық сақтау, білім беру салаларына, ауылды ауызсумен қамтамасыз етуге жұмсалу белгіленді. Ал 2004  жылы ауыл шаруашылығын дамытуға мемлекеттік бюджеттен – 50миллиард, 2005 жылы – 55 миллиард теңге бөлу жоспарланды. [50,447-б.]
Қорытып айтқанда, республиканың ауыл шаруашылығына жан-жақты көмек көрсету арқылы оның деңгейін көтеру, соның ішіде қазіргі кездегі егістік көлемін сақтау, одан алынатын өнімдіөсіру, қолда бар малдың санын одан әрі кемітпей, тұрақтандыру ісін жүзеге асыру көзделді. Ол үшін ел басының «Қазақстан – 2030»  деп аталатын жолдауында атап көрсетілгендей, кеңшарларды жекешелендіру, мал басын тұтастай жекеменшік қолына өткізу шаралары кейінгі уақыттарда ауыл шаруашылығының дамуына жаңа серпін береді деп күтілді. [7,    15-б.]
Қазақстандағы ауыл шаруашылық құрылымдарының даму бағыттары
 Аграрлық секторда ғылымға жеткілікті дәрежеде негізделмей жүргізілген реформалар ауыл шаруашылығы өнімдері өндірісінің құлдырауына алып келді, әсіресе мал шаруашылығы көбірек жапа шекті. Ауыл шаруашылығы саласының құрылымы, әсіресе ондағы өсімдік пен мал шаруашылығы қатынастары мүлдем өзгерді. Мәселен, 2002 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнімінде (1994 ж. бағамен) өсімдік шаруашылығы үлесіне 80% және мал шаруашылығы үлесіне небәрі 20% ғана тиесілі (1990 жылы 39% жэне 61% болған) болды. Мысалы, 1 шартты мал басына есептелген шартты саны азайып кеткен 1990 жылы 16,6 млн. бас болса, 2003 жылы 7,5 млн. басқа дейін немесе 55%-ға кеміген), ал мал шаруашылығы өнімдерінің жалпы өндірісі 77%-ға азайған. Бұл жағдайда шаруашылық категориялары бойынша мал шаруашылығы саласында қайта бөлістіру өзгерді: ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының үлесі біраз азайып кеткен ондағы мал басы саны және мал шаруашылығы өнімдерінің өндірісі де кеміген. Қазіргі кезеңде Батыс Қазақстан облысында республикадағы барлық мал басының 9,8% орналасқан (шартты басқа есептегенде). Одан да өзге ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында жер көлемі аумағы да қысқарды. 1 кәсіпорынға орташа 2100 га жыртылған  жерден  және  5500  жайылым және шабындықтан келіп отыр.
Ауыл шаруашылық кәсіпорындары негізінен астық өндірісіне мамандандырылған. Бұған қалыптасқан егістік алқаптарының құрылымы да ықпал етеді, басқаша айтқанда азық дақылдарына арналған аумақтар мал шаруашылығы саласының дамуына сәйкес емес, олар бар болғаны орташа есеппен 550-600 шартты  басты қамтамасыз ете алады. Мұндай фактор, шағын көлемдегі жер аумағы ретінде, ауыл шаруашылығы         кәсіпорындарындағы  шоғырландыру деңгейінің өте төмен екендігін анықтап отыр: 1 кәсіпорынға  орташа МІҚ 300 басқа дейін және қой мен ешкі 1500 басқа дейін. Осы жағдайда оның жартысынан астамы 30-35 бас МІҚ және 100-250 қой мен ешкі келеді.(1)
Жалпы өнімдер көлемдері бойынша ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының негізгі бөлігі шағын көлемді өндіріспен сипатталады: орташа республика бойынша бұл көрсеткіш 1 шаруашылыққа 34 млн. теңгені құрайды.
Тек солтүстік өңірде ғана аздап өзгешелеу — 1 шаруашылыққа жалпы өнім көлемі 64 млн. теңге құрайды. Бірақ мұндай жағдай астық өндіруші кәсіпорындар есебінен қалыптасып отырғандығын айтуға болады. Оңтүстік және батыс өлкелерде көбінесе жалпы өнім көлемдері бойынша, барынша ұсақ ауыл шаруашылығы кәсіпорындары құрылып отыр, сондай-ақ жер көлемі, мал басы саны, жұмыскерлер саны да өте аз.
Шаруа қожалықтары бойынша жыртылған жер аумағы негізгі массада орташа 10 га келеді, сонымен қатар мал шаруашылығы да өте ұсақ көлемде көрініс тапқан: МІҚ 20 басқа дейін және 110-ға дейін қой мен ешкі. Бұл жағдайда мал шаруашылығымен 10% ғана шаруашылық айналысады. Қалыптасқан ауыл шаруашылық кәсіпорындарының ұсақ көлемді болып келуі жер көлемі бойынша да және мал басы бойынша да үздіксіз технологиялық процесті қалыпты жағдайда қамтамасыз ете алмайды, ол ақырында өңдіріс тиімділігінің төмендеуіне келіп жеткізеді. Бәсекеге қабілетті және экономикалық жағынан пайдалы шаруашылықты құру ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көлеміне айрықша талаптар қояды., оның өзі сол жергілікті аграрлық сектордың дамуына сәйкес болып келуі жөн.
Ауыл шаруашылық кәсіпорындары көлемдерінде, жер аумағы бойынша үлкен айырмашылықтар байқалады, бір облыс ішіндегі өлкелерде ұтымды өндіріс ұйымдастыру барлық уақытта да дәлелденген болып саналмайды. Көп кездесе бермейтін ірі кәсіпорындармен қатар, онша көп болмаса да, өте шағын көлемдегілер де жиі кездеседі. Шағын кәсіпорындарға қарағанда ірі шаруашылықтардың басымдығы байқалады онда барлық өндіріс факторлары тиімді сәйкестік тапқан және көп пайдаланылады, және соның негізінде жақсы қорытындыларға жетуге мүмкіндік мол.
Орташа және ірі тауарлы өндірістік қуаттары мен инфрақұрылымдары дамыған кәсіпорында қызмет етіп жатыр, ауыл шаруашылық өндірістік технологиясы жер көлемдері орташа және ірі және материалдық техникалық базалары ұтымды пайдалануға мүмкіндігі бар мал шаруашылығы объектілеріне ыңғайланған. Атап өтетін нәрсе, жақын болашақта орташа және ірі тауарлы өндірісі бар табиғи-экономикалық жағдайларға сәйкестілер тұрақты дами алады деуге болады.
Орташа және ірі шаруашылықтардың басымдылықтары, жоғары деңгейлі мамандандыру, өндірісті шоғырландыру, рынок бойынша интеграциялау мүмкіндіктері сияқты факторлармен анықталды. Ірі және орташа кәсіпорын, әсіресе өсімдік шаруашылығы салаларында, шағынмен салыстырғанда басымдықты иеленеді. Оларда күрделі қаржыны тиімді пайдалануға мүмкіндік бар, олар ғылыми- техникалық прогресске барынша икемді. Астық өндіруші кәсіпорын, егер жыртылған жері 15-18 мың га шамасында иеленген жағдайда өте жоғары пайдалылық деңгейін көрсетеді.
Шаруашылық қызметінен алынатын таза табыстың негізгі массасын шағын кәсіпорындар тобы алады, мәселен ірінің үлесіне барлық кәсіпорынның 15,4% құрайды, барлық ауыл шаруашылық кәсіпорындарынан алынған таза кірістің 72%-не келеді.
Интенсификациялау деңгейінің көтерілу жағдайында ауыл шаруашылық кәсіпорындарының көлемі, өндіріс күштерінің өсуі өзгермейтіндей болып қалмайды. Олар өздерінің өндіріс күштерінің әрбір нақты деңгейі шаруашылықтың интенсифтілік деңгейі және оны мамандандыру жағдайы үшін өздерінің оңтайлы шекараларын иеленеді.
Әртүрлі ауыл шаруашылық салалары үшін, өндірістің түрлі экономикалық жағдайларының қызмет етуі жағдайында оңтайлы көлемдер шамалары бірдей емес. Сондықтан ауыл шаруашылық кәсіпорындарының көлемдері жалпылама емес, белгілі бір мамандандырылған өндіріске ыңғайластырылады. Мамандандыру өндірісті интенсификациялаумен тығыз байланысты, оның өзі бір тектес өнімдер өндірісінің оңтайлы шоғырлануын қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның оңтайлы көлемдері белгілі бір шаруашылықтың мамандандырылуы және интенсифтілік жағдайында еңбек ресурстары саны бар болса, барлық негізгі өндіріс факторларын пайдалану жэне ең бір тиімді сәйкестікті қамтамасыз етеді. Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының оңтайлы көлемдерінің критериі-бұл барлығынан бұрын жоғарғы өндірістің нәтижелері, жоғарғы еңбек өнімділігі және өндірістің рентабельдігін қамтамасыз етеді.
Болашақтағы ең бір маңызды мәселелердің бірі құрылымдық өзгерістер жасау болып табылады, яғни мал шаруашылығын қалпына келтіріп және оны одан әрі дамыту, ол азық-түлікпен қамтамасыздық талаптарымен анықталады, жэне ауыл шаруашылығын жүргізу жүйесіндегі мал шаруашылығының өз ролін қамтамасыз ету, сонымен қатар етті мал шаруашылығы, қой шаруашылығы жылқы шаруашылығын қайта дамытуды қарастырады.
Қазақстан кемелденген социализм кезінде (1971 –1985 жылдар)Қазақстанның ХХ ғасырдың 70-80 жылдардағы саяси-әлеуметтік дамуының ерекшеліктері, социализмнің дағдарысының басталуы, Кемелденген социализм ілімі. КСРО халықаралық қатынастарда;
Қазақстанның өнеркәсібі мен ауылшаруашылығындағы өзгерістер;
Д.А.Қонаев-саяси және қоғамдық қайраткер.
ХХ ғасырдың 70 – 80 жылдарындағы Қазақстанның саяси, әлеуметтік – экономикалық дамуындағы ерекшеліктер мен қарама – қайшылықтар. Экономикадағы жетістіктер мен жекелеген өндіріс түр-лерін жалпы өндіру жағынан Кеңес Одағының әлем мемлекеттерінің алдына шығуы. ІХ – Х бесжылдық жоспарлары, олардың орындалу нә-тижесі. Кеңес Одағының халықаралық беделінің артуы. Кеңес Одағы және социалистік жүйе, өзара саяси, экономикалық және соғыс ынты-мақтастығының қалыптауы. Дамыған капиталистік мемлекеттермен саяси, экономикалық байланыстар. (КСРО – АҚШ, КСРО – Батыс Еуропа мемлекеттері байланыстары.) Дамушы елдермен қарым – қатынастың жаңа сатыға көтерілуі. Қырғи – қабақ соғыстың аяқталуы.
Экономиканы басқарудың әміршілдік — әкімшілдік жүйесінің күшеюі. Партиялық бақылаудың артуы. Қоғамдық өмірдің шектен тыс саясиландырылуы. КСРО, Қазақ КСР – нің  Конституцияларын қабыл-дау. Оның саяси маңызы мен нақты іс жүзіне асуы.  Кемелденген социалистік қоғам ілімі. Оның нақты мәні.
Республиканың әлеуметтік – экономикалық өміріндегі қарама – қайшылықтар мен тоқыраудың тереңдеуі. Қоғамның әр саласындағы жағдайдың шиеленісуі.
Аграрлық саладағы қарама – қайшылықтар. Ауылшаруашылығын ұйымдастырудағы асыра сілтеулер мен жіберілген олқылықтар. Шығынның көбеюі. Оның себептері. Қазақстандағы колхоз – совхоздарды ірілендіру шаралары. Ірі шаруашылық комплекстерін салу, оның нәтижесі. Ауылшаруашылығын өркендетудегі ғылыми – техникалық прогрессті, жаңа техниканы пайдалану әрекеті. Қорытындысы. Ауыл-шаруашылығын өркендетудің экстенсивті жолының сақталуы. Қазақстандағы екінші тың – жастардың мал шаруашылығында қалуын ұйым-дастыру шаралары. Комсомол – жастар бригадаларын құру, оның барысы, нәтижесі. Республикада қой санын 50 миллионға жеткізу бағдарламасы, оның күйреуі, зардаптары, қорытындысы. Малшаруашылығы өн-дірісінің шикізатты сипаты.
КОКП – нің 1982 жылғы мамыр Пленумы, Азық – түлік бағдарламасы. Оның шешімдерінің орындалмауы, себептері. Қоғамның барлық саласындағы тоқырау нышандарының басталуы, оның тереңдей түсуі.
Халықаралық жағдайдың шиеленісуі. Ауғанстандағы жағдай. Кеңес Одағының ауған соғысына тартылуы. Барысы, қорытындысы. Ауған соғысының сабақтары. Жоғары саяси басшылықтағы өзгерістер. Ю. А. Антропов, К. У. Черненко кезіндегі саясат. Социализмді, коммунизм ілімін дамыту саласындағы шаралар,оның қарама – қайшылығы. Тоқырау заманындағы ұлт саясатының шиеленісуі. Қазақ тілінің, ұлттық салт – дәстүр мен дүниетанымның ығыстырылуы. Әдебиет пен өнердегі, ғылым саласындағы коммунистік ілім мен социалистік қоғамды дәріптеу шаралары.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеуНарық қатынастарына көшу процесінде басқа салаларға қарғанда ауыл шаруашылық саласының қиындықты көбірек көретіндігінде көрсетеді. Себебі, бұл саланың дамуы табиғи климаттың факторларымен байланысты және Кеңестер Одағы кезінде ауыл шаруашылығындағы кәсіпорындар негізінен шикізат өндірісіне бейімделген болды.Сол себепті, олардың өз өнімдерін өткізуде, өңдеуде басқа салалар кәсіпорындарынан тәуелділігі жоғары. Ауыл шаруашылығын реттеу жүйесін үлкен жүйенің бір элементі ретінде дамыды. Нарық қатынастары дамыған елдердің ауыл шаруашылығын реттеу өзгешеліктерін көрсетеді:1) Нарық қатынастарын экономикалық процестерді реттейтін мемлекеттік және мемлекеттік емес басқару, реттеу органдары қалыптасқан. Реттеу органдарының экономикалық субъектілерге ықпалы заң құжаттары, қаржы қолдауы, органды құруға араласу және басқару жүйелеріне мемлекеттік органдардың өкілдерін тағайындау негізінде іске асырылады.2) Агро өнеркәсіп секторын реттеудегі басты құралдардың бірі – баға реттегіші болып есептеледі. Мемлекет басқару органдары нарықтық баға динамикасын қадағалап, жағымсыз тұтынушыларға және өндірушілерге жағдайларды болдырмау шараларының жүйесін іске асырылуына күш салады немесе өнімдерге ең жоғарғы, төменгі баға деңгейлерін белгілеп өнім бағаларының осы аралықта болуына бағыт береді. Бұл қызметтерді іске асыруда мемлекет нарық процестеріне басқа субъектілермен бірдей сатып алу, өткізу операцияларын жасайды. Мемлекет анықтаған бағалар кәсіпорындарға, фермерлерге ескертпелік мақсатында қызмет атқарады.3) Нарық қатынастарын реттеудегі маңызды реттегіш құралдарының бірі болып өндіріс пен өнім көлемдерін қадағалау есептелінеді. Бұл мақсатта мемлеке өндіріс көлемдеріне, егіс көлемдеріне, өнімдерді сату көлемдеріне квота қолданылады.4) Ауыл шаруашылығы өндірісін реттеу жүйесінде кең қолданылатын реттегіштердің бірі болып бағдарламалар есептелінеді. Бағдарламалар өнім өндірістерін қажетті бағытта дамытуға ынталандыруға, шаруашылық механизмін жетілдіруге, қоршаған ортаны қорғауға бағытталады.5) Фермерлік шаруашылықтарға күшті нысаналы қаржы көмегі көрсетіледі6) Ауыл шаруашылығы реттеуде тиімді құрал болып заң жүйелері есептелінеді. Көптеген дамыған елдерде әрбір 5 жыл сайын ауыл шаруашылығын реттеу заң құжаттары шығарылады. Бұл заңдарда аграрлық саясаттын негізгі бағыттары шеңберлері анықталады.7) Сала дамуын реттеудегі басты объектілердің бірі болып ғылыми – техникалық прогресс есептелінеді. Ауыл шарушылық техникасының дамуы, өндірісті қазіргі заманғы техника құралдарымен қамтамасыз етілу жағдайы мемлекеттік қадағалауында Ауыл шаруашылығын реттеу жүйелері бірнеше ондаған, жүздеген жылдар негізінде қалыптасқан және келесідей принциптерге негізделген:А) жеке қожалықтар пайдаларын реттеуБ) баға қалыптасуын реттеуВ) бюджетті қаржыландыру, көмек көрсетуГ) несие-салық жүйелерін және ауыл шаруашылығы өнімдерінарығын тұрақтандыру.Жалпы дамыған елдерде ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу келесіден тұрады:1) аграрлық сфераның әлеуметтік – экономикалық дамуы2) халықтың тұрмыс жағдайын жақсарту3) бюджеттік мүмкіндікпен байланысты түрлі әдістер, құралдар жиынтығын қолдану
1. Жалпы міндеттері ауыл шаруашылығында басқару
Ауыл шаруашылығы (ауыл шаруашылығы) кешен - бұл өнеркәсіп тікелей байланысты өндіру, өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау және тәрбие ауыл шаруашылығы өнімдерін, сондай-ақ шикізатты жеткізу тұтынушыларға өнеркәсіптік өндіріс.
Бұл (10%), ұжымдық, мемлекет (20%) қамтиды, Co-жедел (20%), ұйымдастырушылық түрлі капитал (40%), фермерлер (кемінде 10%) және шағын тауар (кемінде 10%) секторы, - заңды нысаны
ауымдастықтар мен ауыл шаруашылығы және азық-түлік өңдеу кәсіпорындары өнеркәсіп, сондай-ақ тиісті органдар. кәсіпорындардың үлесі негізделген оның өндіріс жеке меншік, 90% -дан астам.
Конституция Ресей Федерациясы иелену, пайдалану негізгі мәселелері болып табылады және табиғи ресурстарды басқару - ауыл шаруашылығы өндірісінің негізі және тиісті заңнамаға (мысалы, жер), бірлескен ретінде Ресей Федерациясының және оның субъектілерінің (V. 72) қарауына. Тікелей, Ресей Федерациясының юрисдикциясы федералдық саясатының қағидаттарын құру жатқызылған және экономикалық дамуы үшін федералдық бағдарламалар (Art. 71).
Үкімет Ресей Федерациясы басқару ұйымдастыруды анықтайды федералдық мүлікті қамтылған ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, материалдық және ресурстарды шаралар астық өндірушілерді ынталандыру белгілейді, астық сатып алу және жеткізу үшін клиенттің жағдайын анықтайды федералдық қаржыландыру, сондай-ақ жүзеге асыруға шығару және лицензиялар қайтарып алу тәртібі сатып алу, сақтау, астық және астық сауда өңдеу, иеліктен шығаратын Астық Федералдық қоры және т.б.
Билік Ресей Федерациясының атқарушы билік органдары кең бар ауыл шаруашылығы қуатты басқару: әзірлеу және жүзеге асыру Ветеринария бастаған топырақ құнарлылығын арттыру үшін аймақтық бағдарламалар, қызмет көрсету, жер тізілімін болып табылады, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін көмек және т.б.
Алайда, және далалық мемлекеттің ерекше жүйесі бар Ауыл шаруашылығы басқару.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы — материалдық өндірістің ең маңызды түрлерінің бірі. Ауыл шаруашылығы халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың кейбір түрлерімен қамтамасыз етумен айналысады. Ауыл шаруашылығы екі үлкен саладан, яғни өсімдік шаруашылығынан және мал шаруашылығынан тұрады. Сонымен қатар оның құрамына балық аулау, аңшылық және омарта шаруашылығы да кіреді.
Тарихы
Қазақ жерінде б.з.б. 2-мыңжылдықтан бастап адамдар қолда мал өсіре бастады. Оларды көбейту үшін жайылымдар іздеп, көшіп қонатын болды. Олар көбінесе жылқы, түйе, қой және ешкі өсірді. Малдарының жағдайына байланысты көшіп жүретіндіктен сиырды өте аз ұстады. Сол кезден бастап адамдар егін салумен де айналысқан. Оған дәлел — қыш құмыраларда сақталған арпаның, бидайдың, тарының дәндері. Егін егу мал өсіруге қарағанда баяу дамыды. Себебі тастан, ағаштан жасалған құралдар қатты жерлерді өңдеуге жарамады. Олармен тек өзен, көл жағасындағы жерледі өңдеді. 16-17 ғасырлардан бастап Қазақстан жерінде егіншілік дами бастады. 1694 жылы Тәуке ханның Түркістан сарайында болған Ресей елшісі В.Кобяков жергілікті тұрғындардың бидайды, арпаны, тарыны өте көп мөлшерде егетін және бидайдың жаздық, күздік түрлерін өсіретінін жазған. Шығыс Қазақстан және Жетісу тұрғындары егін шаруашылығын мал шаруашылығымен және балық аулау кәсібімен қатар жүргізді. Бұл жерлерде егін суару үшін қолдан арық қазылды. Шу, Талас өзендерінің бойына бау-бақша егілді. Орталық Қазақстанда егіншілікке жақсы жетілген суару жүйесін пайдаланды. Негізгі салалары — егіншілік пен мал шаруашылығы. Олардың құрамына а.ш. дақылдарының, малдың түрі, топтары т.б. бойынша бөлінетін қосалқы салалар енеді. Қазақстанда ауыл шаруашылығы, оның ішінде мал шаруашылығы ежелден негізгі өндіріс саласы болып келді. Ол халықты азық-түлікпен (сүт, май, ет, тоң май т.б.), жеңіл және тамақ өнеркәсіптерін шикізатпен қамтамасыз етеді. Күш көлігі де (ат, өгіз, түйе т.б.) егіске керекті тыңайтқыш та (көң, қорда т.б.) осы мал шаруашылығынан алынады. 20 ғасырдың 90-жылдарына дейін Қазақстан ауыл шаруашылығы құрылымының негізін Кеңестік шаруашылықтар (кеңшар) мен ұжымдық шаруашылықтар (ұжымшар) құрады. 1990 жылдан бастап республиканың агроөнеркәсіп кешенінде кең ауқымды әлеуметтік-экономикалық өзгерістер болды.
Ауыл шаруашылығының маңызы
Ауыл шаруашылығы — шаруашылық салаларының ішіндегі ең ежелгі және табиғат жағдайларына тікелей тәуелді саласы. Сонымен қатар ауыл шаруашылығы — неғұрлым көп тараған сала. Шындығында, дүниежүзінде халқы ауыл шаруашылығының түрлі салаларымен айналыспайтын бірде-бір ел жоқ. Ауыл шаруашылығының барлық жерге таралуы оның алуан түрлілігіне байланысты. Ғалымдар шамамен онын 50-ге жуық түрін бөліп көрсетеді. Қазіргі мәлімет бойынша дүниежүзінде бұл салада шамамен 1,3 млрд-тан астам адам еңбек етеді, оған ауыл шаруашылығындағы шаруа отбасыларын қосатын болса, онда ол көрсеткіш 2,6 млрд адамға жетеді. Еңбекке жарамды ер адамдардың ауыл шаруашылығындағы үлесіне сәйкес елдер индустриялы, постиндустриялы және аграрлы болып жіктеледі. Дүниежүзінде экономикалық белсенді халықтың (ЭБХ) 46%-ы осы салада еңбек етеді.
Ауыл шаруашылығының Қазақстан экономикасында алатын орны
Қазір Қазақстанда ауыл шаруашылығы мақсатына арналған жеке меншік иелері мен жер иеленушілердің қарамағындағы 149,1 млн. га жер бар. Оның 25,7 млн. га-сы егістік, 3,6 млн. га-сы шабындық, 103,5 млн. га-сы жайылым (1998). Мемлекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын жекешелендіру және ұжымшарлар жүйесін қайта жаңғырту оң нәтиже берді. Жерге байланысты құқықтық қарым-қатынас жүйесі өзгерді, баға, несие, қаржы саясаты реформаланды, басқару механизмі жеңілдетілді. 1997 жылы Қазақстанда жалпы саны 72335 ауыл шаруашылығы құрылымдары жұмыс істеді. Оның 1847-сі шаруашылық серіктестіктері, 601-і акционерлік қоғамдар, 3714-і өндірістік кооперативтер, 65 мыңнан астамы шаруа қожалықтары, 192-сі мемлекеттік кәсіпорындар. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын жекешелендіру меншік нысанын ғана өзгеріске ұшыратып қойған жоқ, сонымен бірге оларды жедел дамытуға, өндірісті қайта құруға, тауарлы өнім өндіруді арттыруға мүмкіндіктер тудырды. Ауыл шаруашылығы салалары бойынша жалпы өнім құны 305, 4 млрд. теңгеге жетті (1997). Оның 41,5%-і мал шаруашылығы үлесіне тиеді. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс көлемі 1997 жылы 21843,7 мың га, оның ішінде дәнді дақылдар 15651,5 мың га болды. Бидай 11512,2 мың га, күріш 85, 2 мың га, жүгері 69 мың га, қант қызылшасы 13,6 мың га, мақта 103,6 мың га, күнбағыс 223,9 мың га, картоп 176,3 мың га, көкөніс 87,1 мың га, мал-азық дақылдары 5445,6 мың га жерге егілді. Дәнді дақылдарының жалпы түсімі — 12,4 млн. т құрады. Оның ішінде бидай 8955 мың т, күріш 255,0 мың т, жүгері ұны 111,2 мың т, қант қызылшасы 139 мың т, мақта 198 мың т, күнбағыс 66 мың т, картоп 1472 мың т, көкөніс 880 мың т. болды. Ауыл шаруашылығы дақылдарының әр га-дан түсетін өнімділігі: дәнді дақылдардан 8,7 ц, күріштен 30,8 ц, қант қызылшасынан 126,5 ц, мақтадан 19,3 ц, күнбағыстан 3,5 ц, картоптан 84,1 ц, көкөністен 100,6 ц болды. 1997 жылдың аяғында ірі қара малдың саны 4405,7 мың (оның ішінде сиыр 2181,8 мың), қой мен ешкі 10896,6 мың, шошқа 881,5 мың, жылқы 1101,1 мың, құс 15858,2 мың болды. Ет 1302,1 мың т., сиыр сүті 3220,4 мың т, жүн 32,4 мың т мөлшерінде өндірілді.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ДАМ
УЫНЫҢ
ҚАЗІРГІ
ЖАҒДАЙЫ МЕН МӘСЕЛЕЛЕ
РІ
М.Ю. Жұмағалиева
Орал қ.
Республикамыздың агроөнеркәсіптік кешені экономиканың аса маңызды саласы болып келеді.
Елбасымыз Қазақстан халқына Жолдауында Ауыл шаруашылығы министрлігінің алдында үш
негізгі кең көлемді міндеттерді анықтап, атап көрсеткен болатын. Бұл

ауыл шаруашылы
ғындағы
еңбек өнімділігін арттыру, етті мал шаруашылығын дамыту бойынша теңдесі жоқ жобаны іске асыру,
ауыл тұрғындарын сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету болатын.
Сонымен қатар Елбасы Жолдауында «Қазақстанның агрорлық секторы үлкен экспорттық
мүмкіндікке ие
және инновацияны ендіруге жоғарғы әлеуетті сала болып табылады. Азық
-
түлікке
деген қажеттілік жылдан

жылға өсе беретін болады. Бізге бұл мүмкіндікті жіберіп алмай, тиімді
пайдалану керек» деген болатын.
Бұл жерде Қазақстан экономикасының тәуелсіздік жол
ындағы құрылымдық өзгерістері мен
қиындықтарын айтып өтпеу мүмкін емес. Бұл бір жүйенің екінші жүйеге ауысуы, яғни нарыққа көшу
барлық салаларды түпкілікті қайта қалыптастыруға бағытталған шаралар кешенін жүзеге асыруды
қажет етті. Жалпы айтқанда мемлекет
тік меншіктің жеке меншікке өзгертілуі, нарықтық экономиканың
құқықтық негізі құрылды.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің одан әрі дамуы аграрлық сектордың даму стратегиясын
тұжырымдамалық белгілеуді талап етті.
Осы бағытта бәсекеге қабілетті салалық ауыл шар
уашылығы өндірісінің экономикалық өсуін
қамтамасыз етуді және ауыл шаруашылығы өнімдерінің негізігі түрлерінің өндірістерін
тұрақтандыруды ұйымдастыру жүйелі түрде іске асырылды.
Алайда, еліміздің аграрлық секторды дамытуда әлі де болса, проблемалар мен
кемшіліктер
кездесіп жатады. Оларға: саланы құылымды
-
технологиялық жаңғырту қарқынының төмен болуы;
нарықтық инфрақұрылым дамуының қанағаттанғысыз деңгейі; ауыл шаруашылығы өндірісінің ұзақ
тауарлығы; саланың қаржылық тұрақсыздығы; саланы дамытуға жеткілі
ксіз жеке инвестициялардың
кіруі; білікті кадрлардың тапшылығы және т.б.
Бұдан басқа, саланың инвестициялық қызметіне әсер еткен қаржы, ал одан кейін азық
-
түлік
дағдарысы қосымша проблемаларды тудырды. Сонымен қатар алдымызда орындайтын жауапты міндет
пен
үлкен мақсат тұр: экономиканың аграрлық секторын сапалы, жаңа даму деңгейіне көтеру және сол
арқылы оның жоғары бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету. Бұл әсіресе Кедендік Одақ құру
жағдайында, ал кейіннен Дүниежүзілік Сауда Ұйымына кіру кезінде өзекті
болып табылады.
Қазақстанның
тұрақты дамуының бірден бір жолы инвестициялық саясатқа байланысты.
Ескірген өндірісті түбегейлі өзгертіп, еліміздің басым, өзекті салалары мұнай газ бен ауыл
шаруашылығын дамытуға көбірек көңіл бөлу керек.
Осы міндеттерге же
ту мақсатында, ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігін арттыру
бойынша мемлекетіміз 2014 жылға дейін агроөнеркәсіптік кешенді дамыту бағдарламасы шеңберінде
шаралар атқаруда.
Бағдарламаны әзірлеу кезінде министрлік басым инвестициялық тартымды бағыттарды д
амытуға
баса назар аударды, олар бойынша жоспарлар әзірленді.
Бұл ретте елдің аграрлық секторын индустриалды бағытқа көшірудің негізгі механизмдері
бағдарлама шеңберінде анықталды.
Бұл егіншілік саласында әртараптандыруды жүргізу және егістік дақылдардың с
апасын арттыру,
ғылыми
-
негіздемемен ауыспалы егісті қатаң сақтау, қазіргі заманғы технологияларға, суарудың озық
әдістеріне және, ең алдымен, тамшылатып суару мен кең химияландыруға көшу.
Мұнда қолдаудың ынталандыру әдістері қарастырылған. Қазіргі заманғы
технологияларды
қолданушылар, өндірісті жетілдірушілер, өнімділігі жоғары асыл тұқымды малды әкелушілер мен
өсірушілер, бірігушілер мен азық кластеріне қатысушылар, мамандандырылған бордақылау
алаңдарына төлді жеткізушілер, малды жаңадан өсіруде жеделдеті
лген биотехнологиялық әдістерді
қолданушылар жоғарылатылған мөлшерлемелермен субсидиялар алатын болады.
Осылайша, инновация мен тұрақты жетілдіруге бағытталған өндірісті ынталандырудың нақты
жүйесі құрылды.
Аталған шаралардың республикалық немесе аймақ
тық деңгейде тиімді жүзеге асырылуы, еңбек
өнімділігін сәйкесінше, саланың индустриялануын арттыруды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Министрліктің алдында қойылған екінші мақсатты шешу үшін бірқатар іс
-
шаралар ұсынылды.
Қазақстан
астық пен бидайдың жете
кші экспорттаушысы болып аяғынан нық тұрды. Қазіргі
уақытта мал шаруашылығы саласындағы негізгі мақсаттардың бірі
-
ет экспортын өсіру.
Әсіресе
, құрылған Кеден одағының шеңберінде үш елдің аса зор нарығы ашылып, көршілес елдерге
ауылшаруашылық өнімді кедер
гісіз экспортқа тасымалдау мүмкіндігі өзекті болып табылады.
Оған келесілер арқылы қол жеткізіледі:
-
ауылшаруашылық құрылымдарда өндіріс көлемдерінің ұлғаюы және саланы өнеркәсіптік
негізге аудару;
-
кең көлемді селекция бағдарламасы мен одан әрі көбейту
үшін
асыл тұқымды малдың
импортын жүзеге асыру арқылы малдың генетикалық әлеуетін арттыру;
-
етті мал шаруашылығын дамыту және еттің экспорттық әлеуетін арттыру жөніндегі ұзақ
мерзімді теңдессіз жобаны жүзеге асыру.
Ол бордақылау алаңдарын, асыл тұқымды
репродукторлар шаруашылықтарын, ет комбинаттарын,
шаруа қожалықтарын құруды несиелендіруді және қолдаудың басқа шараларын қарастырады.
Тұрақты азықтық базаны құруға, азықтық дақылдардың суармалы алаңдарын кеңейту және
табиғи жайылымдарын қайта дамыту бойын
ша жұмыстарға ерекше назар аударылатын болады.
Баяндалған іс
-
шаралардың іске асырылуы өндіріс көлемдерін ұлғайту мен ет экспорты бойынша
қойылған міндетті толықтай іске асыруға мүмкіндік береді.
Ауыл тұрғындарын сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету бойынша үші
нші міндетті шешу
мақсатында 2020 жылға дейін ауыл тұрғындарының 80 пайызын сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету
үшін «Ақ бұлақ» жаңа бағдарламасы әзірленді.
Оған, ең алдымен, жаңа сумен жабдықтау объектілерінің құрылысы кезіндегі жүйелік тәсілдің
енгізілуі, и
нвестициялық тартымды су шаруашылығы секторының жоғарылауы, жерасты су
мүмкіндігін максималды қолдануы, елді мекендердің сумен жабдықтау жүйесін тиімді пайдалануды
қамтамасыз етуі арқылы қол жектізілетін болады.
Қазіргі
таңда ауыл экономикасын дамытуға жыл
сайын мемлекет тарапынан көмек қаржы
бөлінуде, әр түрлі жеңілдіктер мен қолдаулар көрсетілуде. Ауыл шаруашылығы саласы субъектілерін
қаржылық қолдау келесі бағыттарда қалыптасқан:
-
тікелей қаржылық қолдау көрсету;
-
мемлекеттік мұқтаждар үшін тауарлардың ке
пілдендірілген көлемін сатып алу (мысалы: астық
өнімдерін мемлекет тұрақты түрде сатып алады)
-
екінші деңгейдегі банктер арқылы кредит беруді ұйымдастыру;
-
экономика салаларында әлеуметтік маңызы бар жобаларды ұйымдастыру;
іске асыру үшін мемлекеттік грантта
р беру;
-
арнайы инвестициялық бағдарламаларды іске асыру;
-
бюджет қаражаты есебінен қарыздар беру жолымен жүзеге асырылады.
Аталған шараларды тиімді пайдалану мен қамтамасыз етілуі ең бірінші мемлекеттік реттеу
жүйесіне байланысты. Ал, бұл жүйені іске асырушы білікті мамандарға байланысты.
Сонымен қатар,мемлекеттік қаржыларды тиімді пайдалануға тағы бір жағдай, ол мемлекеттік
және аймақтық қайта қалпына келтіру, мемлекеттік тапсырма жүйесінің нарық талабына сай жұмыс
жасауы , негізгі шаруашылық өнімдерін өндіретін ұжымдар үшін күшті өндірістік ынталандыру.
Өнім
сапасын арттыру
-
өндіруші кәсіпорын, тұтынушы және жалпы ұлттық эко
номика үшін өте
маңызды.
Елімізде соңғы жылдары аграрлық секторды дамытуда айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізді. Осыдан
бес жыл бұрынғы көрсеткіштермен салыстырғанда, ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 2 есеге жуық өсті.
Тиісінше инвестициялар көлемі де 3 есе
ден астамға ұлғайды. Бұл көрсеткішті одан әрі жоғарлату үшін,
Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеуде әлемдік көшбасшылардың қатарында болуы
үшін, өнімдер мен азық
-
түліктердің бәсекеге қабілеттігін жоғарлатуға, өндірісті оңтайландыруға, өнд
ірісті
жүргізудің ғылыми
-
негізделген жүйесін енгізуге, олардың мамандануы мен шоғырлануын дамытуға жағдай
туғызып, зор еңбек ету керек.
Пайдалан
ыл
ған
әдебиеттер тізімі:
1.
ҚР-
2011
-
2020 арналған бағдарламасы.
2.
Әбділдин
С. Агробизнесті ұйымдастыру. Алматы :
Экономика
-
2001
3.
Попов Н.А. Экономика сельского хозяйства с основами сельского предпринимательства
Алматы: Экономика
-
2006
4.Оспанов М.Т. Агробизнес теориясы мен тәжірибесі Алматы: Қайнар
-
1997
10
белгілері, кеңес беру және маркетингтік қызметтер, технологиялық
қҧрал
-
жабдықтың импорты мен лизингінің, тҥйіндер мен компонеттерінің басқа
заңды немесе жеке тҧлғаға берілуі;
-
екіншіден, меншік қҧқығының ӛтуін тіркеу арқылы бағалы қағаздар
сертификатының берілуі.
Технологиялар трансфертін қазіргі дамыған, орташа да
мыған, сондай
-
ақ
дамушы елдер ӛздерінің экономикалық мҥдделеріне жету тәсілдерін және әр
тҥрлі формаларын қолдана отырып, кеңінен пайдаланады.
Технологиялар, «ноу
-
хау», басқару және маркетингтің озық әдістерін
қамтамасыз
ететін дәстҥрлі тәсіл тікелей шете
лдік инвестициялар болып
табылады. Шетелдік инвестициялар инновацияларды қаржыландыру кӛзі
ретінде шетелдік капиталмен бақыланатын кәсіпорындарға қолжетімдірек.
Шетелдік инвестицияларды тарту, бәріміз білетіндей, бірлескен
ӛндірістерді
қҧру
жолымен жҥзег
е асуы мҥмкін, ондай кәсіпорынның басты
мақсаттары: жаңа нарықтық мҥмкіндіктерді пайдаланудың перспективасы,
шығындар мен қаржылық тәуекелдерді бӛлу, ішкі нарықта пайда ҥлесін алу
немесе негізгі кәсіп ҥшін білімдер мен технологияларға ие болу. Шетелдік
инвестицияларды тарту сонымен қатар оларды қаржыландырған жағдайда
шетелдік серіктестермен бірге жҥзеге асырылуы мҥмкін. Жекелеген
жағдайларда инновациялық жобаларды қаржыландыруды инновация
нәтижесінде алынған ӛнімге тапсырыс берушілердің ӛздері жҥргізеді.
Технологиялық айырбастың екінші басты формасы технологияларды
белгілі бір мерзімге пайдалану қҧқығын беру туралы лицензиялық келісім
-
шарттар болып табылады. Лицензияларды сатып алу бағдарының
артықшылықтары бар. Бҧл, ең алдымен, лицензиялар бойынша сатып
алынатын, әлемдік жетістіктер деңгейінен шегіне отырып, дербес НИОКР
жҥргізуге арналған қаражат пен уақытты ҥнемдеу, ол ғылыми
-
техникалық
прогрестің жекелеген бағыттарындағы артта қалуды жоюға мҥмкіндік береді.
Тағы бір артықшылығы қысқа мерзімде жаңа техн
иканың қажеттігін
қамтамасыз
ету, жаңа технологияны меңгеру мерзімдерінің қысқаруы болып
табылады. Бҧған қоса, лицензиарлармен жетілдіруді айырбастау есебінен
жасалып жатқан және қолданыстағы технологияның жоғары деңгейін қолдау
және «ноу
-
хауға» ие болу мҥ
мкіндігі пайда болады.
Технологиялық айырбастың маңызды формалары: «кілт» шарты

бҧл
орындаушы фирмаға (мердігерге) ғылыми
-
техникалық жобаларды, қажетті
қҧрал
-
жабдықты және т.б. тапсыру. Жобалау кезеңінен бастап қҧрал
-
жабдықты
жеткізу және қҧрауға дейін
, бҧл белгілі бір техникалық және басқару білімдерін
меңгеруге мҥмкіндікті қамтамасыз етеді, әрі тапсырыс берушіге бҥкіл жҧмыс
кешенін жеке орындауға қарағанда арзанға тҥседі; «дайын ӛнім» шарты сатып
алушы кәсіпорында ӛнім ӛндіруді бастағаннан кейін ғана
ӛз
иелігіне
алатындығынан кӛрінеді [9,10,11,12].
Технологиялар трансфертінің келесі формасы ӛзіндік басымдықтарға ие
лизинг болып табылады. Біріншіден, ӛз ӛндірісін модернизациялауға қаражаты
жоқ кәсіпорынға (лизинг алушыға), ауық
-
ауық ақша қаражаттарын т
ӛлеуге
,
сондай
-
ақ жаңа заманауи, прогрессивті техникалық талаптарға сай қҧрал
-
11
жабдық алуға мҥмкіндік береді. Екіншіден, қҧрал
-
жабдықты ӛндіруші
кәсіпорын несиені қайтару кепілдігіне ие, себебі лизинг объектісі соңғы
тӛлемнің лизингтік операциясын қаржыланд
ырған лизинг берушінің меншігі
болып табылады. Ҥшіншіден, лизингтік негізде инвестициялау инновациялық
сипатқа ие, және заманауи технологиялық нысандағы қҧрал
-
жабдықты сатып
алуға бағытталуы тиіс.
Кеңінен таралған технологияларды тартудың ӛзге нысаны фран
чайзинг болып
табылады, ол дегеніміз

коммерциялық шарттар негізінде (франшизаға)
біреудің тауарларын немесе қызметтерін сатуға рҧқсат ету талаптарын беру
немесе олардан бас тарту. Бҧған қоса, келісім-
шарт франчайзге франчайзердің
барлық интеллектуалдық м
еншігін, соның ішінде нҧсқаулықтар, іскерлік
кеңестер, «ноу
-
хау», фирманың істерін басқару әдістеріне қатысты тауарлық
белгілерді және ӛзге де материалдарды пайдалануға қҧқық береді.
Технологиялар трансфертіндегі маңызды нысан
-
инжиниринг, ол
-
инженерл
ік
-
техникалық салаға жататын және кеңес берушілік, технологиялық,
қҧрылыстық
жобаларға қатысты жобалық және тәжірибелік жҧмыстар
жиынтығы. Инжинирингтің «ноу
-
хаудан» басты айырмашылығы қызмет
кӛрсету кезінде нақты, келісім
-
шартта кӛрсетілген жҧмыс кешенін
міндетті
тҥрде тапсырыс берушінің тапсырмасы бойынша немесе оның талаптарына сай
жҥргізуден кӛрінеді.
Технологиялар трансферті ҥрдісінде басты рӛл ӛндірістік және ғылыми
потенциалды ҥйлестіретін трансҧлттық корпорацияларға (ТҦК) беріледі. ТҦК-
ның негізгі
сипаттарының бірі НИОКР
-
ға
жҧмсалатын кӛлемді шығындар
болып табылады, бҧл кӛбіне ТҦК
-
ның қаржылық ресурстарға жеңіл қол
жеткізетіндігімен байланысты. Кейбір ТҦК
-
тардың НИОКР
-
ға
шығындарының
ҥлесі
компанияның жалпы сатылым кӛлемінің 20 пайызына жетеді. Мә
селен,
осы мақсаттарға қатысты General Motors, Ford, IBM
-
нің жыл сайынғы
шығындары 2
-
3 млрд. АҚШ долларын қҧрайды, бҧл кӛптеген елдердің ғылыми
-
зерттеу бюджеттерінен асып тҥседі. Технологияларды берудің негізгі бағыты
шетелде зерттеу орталықтарын қҧру және
олардың бас компанияға
орталықтағы бар қажетті қҧжатнаманы беруі болып табылады. ТҦК
-
ның
жергілікті нарықтарға енуінің пайдасы кӛбінесе дамушы елдерге
технологияларды берудің қолайлы ықпалымен байланысты. ТҦК
-
ның еншілес
компаниялары индустриялды елдерде
орналасқан бас фирмалардағы негізгі
ӛндірісті
емес, ең алдымен қосалқы технологияларды береді [13,14,15,16].
Технологияларды берудің негізгі формалары экономикалық мазмҧны
бойынша коммерциялық емес (тегін) және коммерциялық (ақылы) болып
бӛлінеді.
Техно
логиялар трансфертінің коммерциялық емес формалары:
-
ғылыми
-
техникалық жарияланымдар (баяндамалар, конференциялар, тізімдемелер, кӛрмелер);
-
ғалымдарды
және мамандарды алмастыру кезіндегі ғылыми зерттеулер мен
еңбектер.
Технологиялар трансфертінің коммер
циялық формалары:
-
модельдер, ҥлгілер, сызбалар, кадрлар дайындау, ӛндіріс қҧпиялары, ақпарат
12
және т.б. тҥріндегі «ноу
-
хау» және техникалық тәжірибе;
-
егер олар технология беру бойынша мәміле бӛлшегі болып табылмайтын
болса, тауарлық белгілерді, қызмет
кӛрсету белгілерін қоспағанда, ӛнеркәсіптік
меншік объектілерін (ӛнертабыс патентін және т.б.) беру.
Қоғамның
заманауи материалдық негізін жасау мақсатын кӛздейтін кез
келген мемлекет міндетті тҥрде шетелдік технологияларды пайдалану
мәселесіне тап бола
ды.
Сондықтан, әлемдік тәжірибеде технологияларды
пайдалануы бойынша елдерді ҥш топқа бӛледі:
-
заманауи технологияларды меңгеруге және тиімді пайдалануға қабілетсіз
елдер;
-
заманауи импорттық технологияны қабылдауға, әрі қарай дамусыз
-
ақ ӛнімнің
әлем
дік сапасына қол жеткізу ҥшін оны дҧрыс пайдалануға қабілетті елдер;
-
озық технологияларды пайдалануға ғана емес, сапасы, бағасы және еңбек
ӛнімділігі
бойынша «тҥпнҧсқадан» асып тҥсетіндей, оларды ӛңдеуге қабілетті
елдер.
Технологиялық импорт мәселесін
ің ӛзектілігі осыған байланысты
болжамды шығындарды анықтау тҧрғысынан да, жаңа ӛнім бағасы мен
тартылатын технологиялар сапасы мен олардың тиімділігі тҧрғысынан да
белгілі болып тҧр. Әлбетте, Қазақстан технологияларды импорттаушы ел болып
табылады, ал тех
нологияларды сатып алудың қолайлы ҧзақ мерзімді
нәтижелері болуы тиіс, бҧл ҥшін:
-
біріншіден, шетелдік технологиялар ағымын қолдай отырып, шетелдік
серіктестерден дайын ӛнімді «қол астына беруді» немесе «мемлекеттендіруді»
талап етуі тиіс, соған сәйкес д
айын ӛнімнің ҧлттық ӛндірістегі компоненттер,
бӛлшектер, тҥйіндер ҥлесінің прогрессивті ӛсуін, бҧл талаптарды
технологияларды беру туралы келісім-
шартқа енгізе отырып қарастыру қажет.
Келісім-
шарттарда шетелдік серіктестердің ҒЗИ
-
мен әріптестік жасасу
қаже
ттігі айтылуы тиіс, ал келісім
-
шарттардың тіркелуі технологиялар
импортын реттеудің негізгі әдісі болуы тиіс;
-
екіншіден, технологиялар импорты оларды меңгерумен және жетілдірумен
ҥйлесуі
тиіс. Бҧл жағдайда қарапайымнан кҥрделіге қарай жылжу, яғни бірте
-
бірте білім, тәжірибе және капитал жинақтау нәтиже беруі мҥмкін. Бҧл уақыт
ӛте
келе технологиялық кҥрделі ӛнім нарықтарына ӛтуге мҥмкіндік береді және
ҒТП
-
тің дербес ӛрістеуіне ықпал ететін жеке инновациялық қызметтің кеңінен
дамуына апарып соқтырады;
-
ҥшіншіден
, инжиниринг пен технологиялардың тҥрлі бағыттарын жоғары
білікті техникалық кадрлармен қамтамасыз ету қажет, себебі инновациялық
қызметке
тартылған мамандардың кӛбінде жобаларды басқару, технологиялар
трансферті, ғылыми зерттеулер мен еңбектерд
і коммерциализациялау,
инновациялық жобаларды қаржылық сараптау, нарық қажеттіліктерін болжау
және бағалау бойынша жҥйелі білім жоқ [17,18,19,20,21].
Инновациялық даму саласындағы табысты елдердің

Финляндияның,
Израильдің, Оңтҥстік Кореяның тәжірибесі

мемлекеттің ӛз еңбек ресурстарын
кадрлық дайындауда негізгі идеолог қызметін атқаруы тиіс екенін дәлелдейді.
Заманауи технологиялардың келешектегі импорты тӛмендемеуі тиіс, себебі бҧл
13
тауарлар немесе қызметтер импортынан әлдеқайда пайдалырақ, десе де, жо
ғары
технологиялық ӛнім экспортының кӛлемі бойынша Қазақстан Дания, Грекия
және Аустриядан әлдеқайда артта қалып келеді. Оңтҥстік Кореямен және
Малайзиямен арадағы айырмашылық шамамен 13
-
ті, Германиямен және
Ҧлыбританиямен

27, Жапониямен

38
-
ді, АҚШ-
пен

70
-
ті қҧрайды. Бҧл
отандық экономиканың әлі де дамуы тиіс екенін және ғылымды қажетсінетін
ӛнімнің
халықаралық нарқында қазақстандық кәсіпорындардың тӛменгі
бәсекеге қабілеттілігін нақтылай тҥседі.
Осының нәтижесінде, ҥкімет «2003
-
2015 жылдардағы инд
устриялық
-
инновациялық даму стратегиясын» жасады, ол техниканы, технологияны
жаңартуды, еңбек ӛнімділігін, ӛнім сапасын арттыруға, ӛндірістік ҥрдісті
автоматтандыруға, сондай
-
ақ индустрияның жаңа жоғары технологиялық
салаларын жасауға қабілетті тҥрлерін жа
сауды және енгізуді қарастырады.
Сәйкесінше, технологиялардың әлемдік нарқының негізгі тенденциялары
мен даму ерекшеліктерін мҧқият зерттемейінше әлемдік нарықта шаруашылық
отандық ҧйымдардың сәтті жҧмыс істеуі мҥмкін емес. Жанама трансферт
(трансфертті делдалдар арқылы жҥзеге асыру, олардың міндеттері:
технологиялар трансфертінің белгілі бір қызметтеріне қатысты сҧраныстар мен
ҧсыныстар
туралы ақпарат жинау және тиісті контактілер жасасу) және тікелей
трансферт, мҧнда делдалдардың кӛмегі қажет етілмейді.
Тікелей және жанама
трансферт бәсекеге қабілетті ӛнімді алуға және республиканың ӛндірістік және
ғылыми
-
техникалық потенциалын сақтау және дамыту есебінен ҧлттық
экономикалық қауіпсіздік мҥдделерін қамтамасыз етуге бейімделген.
Технологиялар трансфертін
дамытудың маңызды алғышарты ғылыми
-
техникалық білімдер мен интеллектуалдық меншікті қҧқықтық қорғау болып
табылады. Қҧқықтық қорғау ғалымдарды, ӛнертапқыштарды, жаңа
технологиялар жасаушыларды белгілі бір мерзімде ӛз еңбегінің нәтижелерін
басқарудың шекті
қҧқығымен
қамтамасыз
етуді және осы нәтижелерді ҥшінші
тҧлғалардың тегін пайдалану мҥмкіндігін болдырмауды білдіреді.
Технологияларды қҧқықтық қорғаудың неғҧрлым кеңінен таралған
қҧралдары
:
-
патент (ӛнертапқыштың монополиялық қҧқығын куәландыратын қҧжат);-
лицензия (ӛндірісте технологиялық тҧрғыда қолданылатын білімдердің белгілі
бір мерзімде пайдаланылуына берілетін рҧқсат);
-
копирайт (ӛнер мен әдебиет ӛнімдерін кӛшіруден қорғайды);
-
тауарлық белгі немесе марка (фирманың ӛнімінен сурет, аббревиатура және
т.с.с кӛрініс тапқан белгі, ол компанияның тҧрған жері бойынша, сондай
-
ақ
шетелде тіркеледі, және ресми рҧқсатсыз оны ӛзге фирмалардың пайдалануына
тиым салынған). Әрбірел жаңа технологиялардың таралу аясын ҧлттық шекарамен шектеуге
тырысады, себе
бі, мҧндай технологияларды монополиялық пайдалану әлемдік
нарықта бәсекелестік басымдығын туғызатынын тҥсінеді, ал жасаушылар
бәсекелестер тарапынан қауіпті сезінбейінше, лицензия бойынша технологияны
сатудан бас тартады. Кейбір салаларда жасаушыларға ӛзде
рінің технологиялық
басымдықтарын ҧзақ уақыт бойы ҧстап тҧрудың сәті тҥседі, мәселен, мҧнай
-
14
химияда, металлургияда бҧл кезең орта есеппен 20 жылды қҧрайды
[22,23,24,25,26].
Осылайша, шетелдік және отандық технологиялар трансферті бойынша
жҧмыстарды жетілд
іру мақсатында: кәсіпкерлерді, менеджерлерді,
инвесторларды технологиялар трансферті ҥрдістерін басқару ғылымы мен
ӛнеріне
ҥйрету
; технологияларды тартудың іріктемелі тәсілін қолдану;
технологияларды жетілдіру және бейімдеу қажет.
Инновациялық іс
-
әрекет

сауданы реттеудің негізі
80
-
жылдарға дейін ҧдайы ӛндіріс ҥрдісін сараптау ҥшін «инвестиция» термині
мҥлдем қолданылмады.
Оны қолданудың негізгі саласы шетелдік авторлардың
аударма еңбектері мен экономика саласындағы зертеулер ғана болды.
Инвестициялық іс
-
әрекеттің
негізгі тҥсінігі капиталдық салым тҥсінігі болып
табылды.
Содан кейінгі кезеңдерде «инвестиция» термині ғылымда кең таралымға
ие болып, ҥкіметтік және нормативті қҧжаттарды қолданыла бастады. Алайда
инвестицияның кӛп бӛлігі капиталды салыммен теңестірілді. Инвестициялар
(капиталдық салым) екі аспектіде қарастырыл
ды: негізгі қорларды ӛндіру
барысында қҧн қозғалысын сипаттайтын ҥрдіс ретінде және экономикалық
категория

ақшаны мобилизациялаудан бастап, оларды қайтарған сәтке дейін
қор
негізінде авансталған, қҧн қозғалысымен байланысты экономикалық
байланыстар жҥйес
і ретінде.
Қарастырылып
отырған кезеңдегі инвестицияның кең ауқымды
тҥсіндірмесі инвестиция тек негізгі қорға ғана емес, айналымдағы қаржының
ӛсуіне
де салынатын салым ретінде қарастыратын кӛзқарасты ҧстайды. Осы
кӛзқарас капиталдық салымдардың экономи
калық тиімділіктерін анықтаудың
типтік әдістемесінде және басқа да әдістемелік ҧсынымдарда кӛрініс тапты.
Осы қадамның негізінде негізгі қорлар айналымдағы қаржыдан бӛлініп қалса
жҧмыс істемейді, сәйкесінше, кірістің ӛсуі екеуін бірге пайдаланудың нәтижесі
болатындығы жайлы ереже жатыр.
Капиталдық шығынның қҧрамына айналымдағы қаржының ӛсуін
қалыптастыруға
кеткен шығынды қосу инвестиция айналымы мен оның жеке
сатыларын зерттеудің негізін салды. Сонымен қатар инвестициялар,
әдеттегідей
, негізгі қорларды
кеңейтілген тҥрде ӛндіруге байланысты
қарастырылды
. Ӛйткені инвестициялық кезеңнің аяқталуы негізгі қорлар мен
қндірістік
қуаттың
жҧмыс істеуін енгізуге байланыстырылды. Инвестиция
қозғалысының
жеке фазаларын зерттеу олардың экономикалық мазмҧнын
анықтайты
н екі
-
шығын және ресурстық тәсілдердің қалыптасуына әкелді.
Шығын тәсіліне сәйке инвестициялар негізгі қорларды ӛндіруге, оларды
кӛбейтуге және дамытуға кеткен шығын ретінде тҥсіндірілді.
Осы тәсіл теориялық кӛзқараста да, тәжірибелік жҧмыстарда д
а
басымдылыққа ие болды. Ӛйткені ол шаруашылық механизмінің әкімшілік
-
топтық экономика жағдайында қалыптасқан ерекшелігін кӛрсетті. Оған тән
ерекшелік, қаржы қозғалысының ӛндірістік сатысы инвестициялық іс
-
әрекеттің
15
алғашқы тармағы ретніде қарастыруға не
гізгі басымдылық берді. Негізгі
капитал іс-
әрекетінің
тек қана қҧрылыстық кешенмен шектелген айналымның
ақшалай формасы тҥріндегі рӛлі кеміді. Осылайша, инвестиция айналымы
халықтық
-
шаруашылық нәтижелердің соңына байланыссыз қарастырылды.
Инвестицияның шығ
ын жағындағы акценті, қаржы қозғалысының ӛндірістік
сатысын алдында болатын қорлардың шығынға айналатын сатысын елемеу
инвестициялық ҥрдістің шынай логикасын және салдарын бҧрмалап,
инвестиция қозғалысының жалпы кеңістігін тарылтты.
«Инвестиция» терминін
ің шетелдің экономикалық әдебиеттеріндегі
талдауына сҥйенсек, әртҥрлі мектептер мен бағыттарда «инвестиция» тҥсінігі
анықтамасының экономикалық мағынасы жалпы айтарлықтай сипатқа ие

инвестордың мақсатты қҧрал ретінде кіріс кіргізуі мен инвестицияның
бай
ланысы.
Инвестицияны жалпылама болашақта пайда кӛру мақсатында капитал салу
тҥрінде тҥсінеді. «Инвестиция» тҥсінігіне мҧндай анықтама беру еуропалық,
сондай
-
ақ америкалық әдіснамаларда басымдылыққа ие.
Сонымен қатар, «инвестиция» категориясын бір жаққ
а, «капитал салуды»
екінші жаққа бӛлу ҧстанымын пайдаланатындар да аз кездеспейді. Бҧл бағытты
ҧстанушылардың
пікірінше, инвестицияның ерекшелігі оның ӛндірістік
сипаттамасы болып табылады.
Сонымен бірге инвестиция дегеніміз, әдетте,
ӛндіріс
қаржысын
алу
болса, ал капитал салу дегеніміз

қаржы
активтерін
сатып алу.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде нарықтағы қҧнды қағаздардың
шынайы капиталдың жанама ауысуы механизмі ретіндегі мағынасының
артуына байланысты инвестицияны тҥсіндіруде басқа да әдістерг
е жҥгінеді.
Бҧл мағынада инвестицияға қҧнды қағаздарды салу деген анықтама береді.
Дамыған нарықтық қатынастар қҧрамына шынайы активтердің әр тҥрімен
қоса
қаржы
қҧралдары
кіретін инвестициялау нысандарының алуан тҥрлігінің
ӛсуімен
байланысты екенін еск
еру керек. Сонымен қатар «қарапайым
экономикада инвестицияның негізгі бӛлігі шынайы қаржыға қатысты болса,
қазіргі
экономикада инвестицияның кӛп бӛлігі бағалы қағаздар болып
табылады».
Инвестициялау мәселелеріне арналған арнайы зертеулерде инвестиция
кап
итал қҧнының сақталуын немесе ӛсуін қамтамасыз ететін және (немесе)
айтарлықтай кіріс кіргізетін капиталды орналастыру әдісі ретінде
қарастырылады
.
Инвестиция

сақтауға немесе оның қҧнының артуына және (немесе)
айтарлықтай кіріс кӛлемін қамтамасыз ететі
ніне сеніп, ақша салуға болатын
кез
-
келген қҧрал. Осылайша, инвестицияның алуан тҥрлі формасын есепке алу
инвестицияны ӛсуге бағытталған кез
-
келген капитал салымы ретінде кеңірек
тҥсіндіру негізінде жҥзеге асады. Мҧндай тәсіл инвестицияның елеулі белгісі
ретінде салым сипатын емес, инвестицияның капиталдың ӛсуімен (кіріс кіргізу)
байланысын анықтайды.
Бірақ, кіріс кіргізу тек қана дамыған, бәсекелестікке қабілетті
кәсіпорындарда ғана мҥмкін болады.
16
ҚРсалаларда жҧмыс істейтін кәсіпорындардың қаржылық ж
ағдайына
жасалған сараптамалар кәсіпорындарды тҥбегейлі қайта қҧрмаса, яғни дәл
инвестициялық ҥрдістерді енгізу арқылы, олардың ары қарай дамуы мҥмкін
емес екені кӛрсетті.
Ғылыми
технологияларды игеруде, ӛндіріс кӛлемін арттыруды және
инновациялық ӛнімдер
ді (тауар, қызмет кӛрсету) экспорттауда индустриалды
дамыған елдердің тәжірибелері Қазақстан Республикасында да қолдануға
болатын инновациялық саланы дамыту саясатын жҥзеге асырудың келесі
тҥрлерін айқындауға мҥмкіндік береді:
-
«ҧлғайту» стратегиясы

ӛ
зінің ғылыми
-
технологиялық және ӛндірістік
-
технологиялық потенциалын және шет елдік тәжірибелерді қолдану арқылы
ӛндірісте
және әлеуметтік салада қолдану ҥшін жоғары технологиялар
базасында жаңа, бәсекеге қабілетті ӛнімдерді шығаруды біртіндеп ҧлғайтып
оты
руды жҥзеге асыруға бағытталған, ҧзақ мерзімді сипатқа ие іс
-
шаралар
кешені;
«алыс
-
беріс» стратегиясы

елдің ӛз инновациялық потенциалын пайдалану
арқылы дамыған индустриалды елдерде бҧрын шығарылған ғылымды қажет
ететін ӛнімдерді шығаруды игеруге арналға
н іс
-
шаралар кешені. Ары қарай
ғылыми
-
техникалық және ӛндірістік потенциалдың дамуымен барлық
инновациялық кезеңдер бойынша

инновациялық ӛнімді жасаудан
пайдалануға дейін

ӛздігінен
жҧмыс істеуге қабілетті ӛнімдер шығара
бастайды;
-
«тасымал» стратегия
сы

ел экономикасында тиімділігі жоғары жаңа
технологияларға лицензияларды сатып алу жолымен шетелдік ғылыми
-
техникалық және ӛндірістік
-
технологиялық потенциалдарды пайдалану
негізінде шетелде сҧранысқа ие жаңа буын ӛнімдерін ӛндіруді игеруге
бағытталған
ҧйымдастыру
-
экономикалық іс
-
шаралар кешені.
Әрі
қарай
елде ӛзінің ғылыми
-
техникалық және ӛндірістік потенциалы
қҧрылып
, дамиды, іргелі зерттеу мен талдаудан бастап еліміз бен шетел
нарығында бәсекеге қабілетті ӛнімдерді ӛндіруге дейінгі барлық дам
у
сатыларын жасауды қамтамасыз етеді.
Жоғарыдағы кӛрсетілген әрбір стратегия ҥшін ортақ элемент
инновациялық іс
-
әрекетті
іске қосу мен жаңа экономикалық межеге жету.
Стратегиялар арасындағы айырмашылық жеткен межелері мен мемлекеттің,
кәсіпорынның баста
пқы мҥмкіндіктерінің (қаржылық және материалдық
-
техникалық) ара қатынасымен анықталады. Қазақстандағы
жағдайға қарай «Тасымал» стратегиясын кең ауқымда
пайдалануды ҧсыну шектеулі қорлардың, инвестицияның жеткіліксіздігі,
ӛндірістің
ҧлттық
материалдық
-
тех
никалық кҥйінің нашарлығы салдарынан ӛте
қиын
болар еді.
Экономиканың ӛңделіп жатқан секторында ішінара «алыс
-
беріс»
стратегиясын қолдануға болады. Ӛйткені еліміздің ғылыми
-
техникалық
потенциалы жоғала қойған жоқ. Мемлекеттік сектордың кәсіпкерлік сек
тормен
ҧтымды
ҥйлесімі
жеке жағдайларда «алыс
-
беріс» стратегиясының негізгі
элементтерін тиімді пайдалануға, инновациялық іс
-
әрекетті
акценттеуге,
17
ғылымды
қажет
ететін, бәсекеге қабілетті ӛнімдерді ӛндіру кӛлемін арттыруға
мҥмкіндік береді.
Дәл осында
й шарттар мен шектеулер «ҧлғайту» стратегиясына да тән.
Оны экономиканың нақты секторларының жеке салаларында оңтайлы
пайдалануға болады.
Мемлекеттік инновациялық саясаттың стратегиясы экономиканың нақты
секторы тармақтарының топтарына, сондай
-
ақ ӛнеркәсі
птік ӛндіріс топтарына
да, яғни «әлсіз жақтарын» ескере отырып бәсекелестік артықшылықтарын
максималды пайдалана отырып әртҥрлі қҧрылу керек.
Мемлекеттік инновациялық саясаттың таңдалған стретегиясының
басымдығы іске асыруға ӛздері тәуекелге бара отырып
, ҥлес басында
Достастық мемлекеттері те қатыса алатын, тиімділігі жоғары, тезірек сатып
алынатын инновациялық жобалармен қолданылуы керек. Сонымен қатар, бҧл
жҧмыстарға жеке инвесторларды да тартуға жағдай жасау да маңызды болып
табылады [27,28,29,30].
Бҥгінгі таңда Қазақстанда 13 000
-
ға
жуық ірі және орташа кәсіпорындар
бар. Олардың к
-
қа
жуығы ӛз ӛнімдерін халықаралық сапа стандарты бойынша
сертфикациялаған. Сәйкесінше, олар бәсекеге қабілетті. Кәсіпорындар ҥшін
қазіргі
уақытта инновациялық белсенділіг
і мен ӛнім сапасын артыру

негізгі
тапсырма болып отыр.
Инновациялық стратегия функционалды бола отырып, шығарылып
отырған ӛнімнің бәсекелестік дәрежесін кӛтеретін немесе ҧстап тҧратын
кәсіпорынның инновациялық саясаты ретінде кӛрініс табу керек.
Даму
дың қазірі кезеңінің мәні тҧтастай алғандағы ҧлттық экономикамен
қоса
, жекеленген кәсіпорындарда «инновациялық даму» категориясында
кӛрініс табатынын атап ӛту керек. Бҧл соңғы жылдары отандық және шетелдік
әдебиеттерді
кең қолданысқа ие болды. Сонымен қата
р кәсіпорынның
инновациялық дамуы дегеніміз негізгі инновациялық ҥрдіс қана емес, оның
жҥзеге асуына керекті факторлар мен шарттар, яғни инновациялық потенциал
болып табылдады. Осыдан, кәсіпорынның инновациялық стратегиясы
кәсіпорынның инновациялық даму ҥрдісінің мазмҧны мен негізгі бағытын
кӛрсету керек. Қазіргі инновациялық мәселелерді сараптау инновацияның
келесі тҥрлерін айқындауға мҥмкіндік береді: ӛнім (қызмет) инновациясы;
технологиялық ҥрдіс инновациясы немесе технологиялық инновация;
ҧйымдастыру
ин
новациясы немес әлеуметтік инновация.
Аталған инновация тҥрлерінің арасында тығыз байланыс бар. Мысалы,
ӛнім
мен қызмет саласындағы инновациялар ӛнім ӛндірісі мен ҧйымдастыру
ҥрдісіндегі
ӛзгерістерді
, сондай
-
ақ кәсіпорын маманын дайындауды талап етуі
мҥмкін. Кәсіпорынның инновациялық жҧмысына бӛлінетін қаржыны,
кәсіпорынды жалпы кӛлемде қаржыландыруды басшылық жеке шешеді және
негізінен: кәсіпорынның салалық керек
-
жарақтары: базалық стратегия;
кәсіпорынның қаржылық қорының кӛлемі сияқты факторларға б
айланысты.
Кәсіпорында қалыптасқан инновациялық жағдайды сараптау
кәсіпорынның инновациялық стратегиясын қҧру ҥрдісіндегі бастапқы кезең
болуы керек. Ол осы іс-
әрекет
саласындағы кәсіпорын алдында тҧрған негізгі
18
мақсаттар мен тапсырмаларға қысқаша сипат
тама беруден басталуы керек.
Кәсіпорынның нарықтық жағдайын сараптау мен бағалауға ерекше кӛңіл бӛлу
керек. Бҧл жағдайда әрбір шығарылған тауар мен тауарлар тобының
инновациялық потенциалына: қазіргі кезеңде қолданылып отырған
инновациялық стретегиялар мен
тәсілдерге: сыртқы және ішкі ортаға тән
факторларды бӛліп алып және бағалауға: бәсекелестердің бағдары мен
әрекеттерін
сараптап және бағалауға ерекше назар аударға жӛн.
Кәсіпорынның инновациялық дамуында инновациялық мҥмкіндіктер мен
кемшіліктерді анық
тау пайда болатын инновациялық мҥмкіндіктер мен
ықтимал қауіптерді бағалау мақсатында мақсатты тҥрде жҥргізіледі. Бҧл кезең
инновациялық жоспарлауды жҥзеге асыру кезінде кәсіпорындағы
экономикалық жағдайдың ӛзгеруіне мҥмкіндік беруі керек.
Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)
Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығының жағдайы. Соғыстан кейінгі бірінші жыл ауыл шаруашылығы үшін аса қиын болды. HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B" \o "Құрғақшылық" Құрғақшылық елдің, әсіресе оның еуропалық бөлігінің ауыл шаруашылық жағдайына ете ауыр тиді. Жағдай жұмысшы күшінің жетіспеушілігінен де ушықты; ауыл шаруашылық машиналардың көп бөлігі соғыс жылдарында істен шықты, ал жаңадан алынатын машиналар саны аз болды. Басқарудың әкімшілік, күштеу тәсілдерінің, экономикалық заңдарды есепке алмаудың зардаптары ауыл шаруашылығына кері әсерін тигізді. Жер өңдеу мәдениеті темен болып, қоғамдық мал шаруашылығы нашар дамыды.
Ауыл шаруашылығының ауыр жағдайының себептеріне талдау жүргізген ел басшылығы шаруашылық және партия органдарын бұрынғы колхоз және совхоздарға қатысты бұра тартушылықтарды жоюға міндеттеді. 1949 жылға қарай қабылданған қаулы бойынша Қазақстанның колхоздарына түрлі ұйымдардың 214 млн сом қарызы, көп мал, техника, 540 мыңға жуық, заңсыз тартып алынған жер қайтарылып беріліп, әкімшілік-шаруашылық басқару аппараты елеулі түрде қысқарды. Ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық жағынан жабдықталуын шұғыл жақсарту мақсатында мемлекет қосымша қаражат бөлді. Ауыл шаруашылығы мамандарын даярлау және қайта даярлаудың жүйесі жолға қойылды. Колхоздар мен совхоздарға қызмет көрсетуге тиіс машина-трактор станцияларын (МТС) техникамен жабдықтауға үлкен көмек көрсетілді. Төртінші бесжылдықтың соңына қарай республика МТС-тары күшейіп, колхоздардың 95%-ына қызмет көрсетті, ал бұл көрсеткіш 1946 жылы 76% ғана болған еді. Соған қарамастан, үкімет қабылдаған іс-шаралар ойдағыдай нәтиже бермеді. Өндірісті арттыру үшін ұсақ колхоздар ірі колхоздарға біріктірілді. Колхоздарды қысқа мерзім ішінде ірілендіру жаппай сипат алды, нәтижесінде Қазақстандағы олардың саны 6 737- ден (1945 жыл) 2 047-ге (1952 жыл) дейін қысқарды.
Қабылданған іс-шаралар ауыл шаруашылығының жағдайын біршама жақсартты. МТС техникасы неғұрлым тиімді пайдаланыла бастады. Егін, мал өнімдері бойынша белгіленген жоспарды асыра орындау үшін қосымша төлемдер енгізілді. Мал басының саны артты. Бесжылдық ішінде суарылатын жерлер ауданы 16%-ға артты.
Ауыл шаруашылығын басқарудың әміршіл-әкімшілік жүйесі. Дегенмен республиканың ауыл шаруашылығы бүкіл КСРО - ның ауыл шаруашылығы сияқты азық-түліктегі, өнеркәсіптегі, шикі заттағы халық сұранысын қанағаттандыра алмады. Бұған колхоздарды, жалпы ауыл шаруашылығын басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесі себеп болды. Жоғарыдан жоспарлау, бюрократиялық аппараттың күш көрсетуі өндірушіні өндіріс құралдарынан да, еңбек нәтижелерінен де шеттетті. Колхозшылардың еңбегіне ақы өніммен төленді (азық-түлік, киім-кешек). Колхозшыларда төлқұжат болмады, олардың есебі селолық кеңестер жасаған тізімдер арқылы ғана жүргізілді. Бұл олардың мекенжайын еркін өзгертуіне мүмкіндік бермеді, олар заңды түрде колхозға байланды, басыбайлы шаруалар сипатында болды.
Ауыл еңбекшілерінің жағдайына тура немесе жанама түрде әсер еткен барлық қиыншылықтарға, бұра тарту мен жаңсақ есептерге қарамастан олар елді қолдарынан келгенше азық-түлікпен қамтамасыз ете берді. Еңбек ерлігі мен батырлығының үлгілері де аз емес еді.
Соғыстан кейінгі жылдары өнеркәсіп және ауыл шаруашылығында дамудың біржақтылығын жоюдың кажеттілігі анық сезілді.
Аграрлық секторды дамытуды ынталандыру үшін мемлекет шаруашылықтардың бұрынғы қарыздарын жойып, салық келемі елеулі түрде азайды. Ет, сүт, жүн, картоп, көкөністің сатып алу бағасы кетерілді. Дегенмен ауыл шаруашылық өндірісі жүйесін жақсартуға бағытталған реформалар қалыптасқан шаруашылық жүргізу кұрылымының негіздеріне әсер етпеді, өміршіл-әкімшіл жүйе әлі де үстемдік етуін жалғастыра берді.
Мәскеу басшылығы Қазақстанда астықтың және басқа ауыл шаруашылық өнімі ендірісін шұғыл арттыра алатын мүмкіндіктер бар деп есептеді. Сондықтан да өкімет билігінің жоғарғы деңгейінде дәнді дақылдар егетін алқаптардың аумағын кеңейту үшін тың және тыңайған жерлерді игеру идеясы пайда болды. Міндеттерді табысты жүзеге асыру үшін Н.С.Хрущев республикалық басшылықты «нығайту» керек деп шешті 1954 жылы, ақпанда Қазақстан Компартиясының ОК- нің бірінші хатшылығына Қазақстанда ешкімге белгісіз П.К.Пономаренко сайланды. Ж.Шаяхметовті қызметінен алу мәселесін Кремльде шағын топқана шешті. Шын мәнінде Н.Хрущев бұл кезеңде өзінің кадрларын түрлі орындарға қоя бастаған болатын, ал Ж.Шаяхметов болса тың жерлерді тез арада меңгеру идеясын қолдамады.
Мазмұны
1 Тың игеру.2 Қазақстан аумағына тың игерушілерді қоныстандыру3 Тың игерудің жағымсыз салдарлары4 Мал шаруашылығының жағдайы5 Республика ауыл шаруашылығының даму барысы6 ДереккөздерТың игеру.
Одақ ведомстволары қабылдаған «Елімізде астық өндіруді одан әрі арттыру туралы, тың және тыңайған жерлерді игеру туралы» қаулы бойынша Қазақстанның солтүстік аудандарында, Сібірде, Оралда және Солтүстік Кавказда дәнді дақылдар егуді шұғыл арада арттыру туралы шешім шығарылды. Жаңа жерлерді игеру есебінен 1954-1955 жылдарда 13 млн гектар жер жыртылып, 1955 жылы одан 1100-1200 млн пұт астық алу жоспарланды.
КСРО-да тың көтеруге байланысты белгіленген тапсырма 1954 жылғы тамыздың басына қарай орындалды: 13,4 млн гектар жер немесе жоспар бойынша 103,2%, оның ішінде Қазақстанда 6,5 млн гектардан аса тың жер жыртылды. Тамызда «Астық өндіруді молайту үшін тың және тыңайған жерлерді одан әрі қарай игеру туралы» жаңа қаулы қабылданды. Онда 1956 жылы тың жерлердегі дәнді дақылдар егуге арналған аудан көлемін 28-30 млн гектарға дейін жеткізу міндеті қойылды. Ғалымдардың тың жерлерді осыншама кең көлемде игеру өзін-өзі ақтамайтындығы туралы пікірлерін ешкім есепке алмады. 1955 жылы тың жерлерде жоспарланған 7,5 млн гектардың орнына 9,4 млн гектар жер жыртылды. Тың жерлерді игерудің басым көпшілігі негізінен Қазақстанның солтустігіндегі алты облыста - Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Торғай және Павлодар облыстарында жузеге асырылды.
Республика еңбекшілерінің алдында 6,3 млн гектар тың және тыңайған жерді игеру арқылы дәнді дақылдар өнімін арттыру міндеті тұрды.
Партия комитеттерінің қысымымен жалпы жиындарда жоғарылатылған міндеттемелер қабылданды, олар әрдайым орындала бермеді және жүзеге аспады. Нәтижесінде тек 1954 жылдың өзінде қосьмша 636 мың гектар тың және тыңайған жерлер жыртылды. Тек сол жылы ғана колхоздар және МТС-тap 4847 мың, ал совхоздар 3 684 мың гектар жаңа жерлерді игерді. Осылайша, тың және тыңайған жерлерді көтеру туралы екі жылға есептелген мемлекеттік жоспар елеулі қарқынмен бір жыл ішінде жүзеге асты. Республикада жаппай жолдар салынып, жаңа елді мекендер тұрғызылды.
Қазақстан аумағына тың игерушілерді қоныстандыру
Тың жерлерді игеру үшін мыңдаған ауыл шаруашылық өндірісінің мамандары, ұйымдастырушылары аттандырылды. Тың игеру кезінде бұрын-сонды болмаған көлемде жаппай коныстандыру ісі жүзеге асырылды. Қоныстандыру ісін ұйымдастыру 1938 жылы құрылған Бас қоныстандыру басқармасына жүктелді. 1954 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Жер халық комиссариатының құрамында миграциялық үрдістерді реттеу енгізілді. 1954 жылдан 1963 жылға дейін Қазакстанға Одақтың әр түрлі республикаларынан - Украина, РКФСР, Белоруссия, Молдавия және Литвадан мыңдаған отбасылар қоныстандырылды. Қазақстандық тың игеруге Болгария азаматтары және Қытай Халық Республикасының қазақ репатрианттары да қатысты. 1954 жылдың бірінші жартысында тек Ақмола облысына ғана 20 мыңнан астам адам тың көтеруге келді. Бұған қоса, өнеркәсіп орындарының ұжымдары ауыл шаруашылығына, тың және тыңайған жерлерді игеруге 1 386 маман мен механизаторлар жіберді. Осылайша, мысалы, Ақмола облысының ауыл шаруашылық кәсіподағының облыстық комитетінен 300, «Қазсельмаш» зауытынан 121 адам, оның ішінде дипломы бар 5 инженер келді. 1954-1955 жылдары совхоздарға 4,5 мың маман жіберілсе, 1959 жылы оларда 15 мыңнан астам жоғары және орта білімді мамандар еңбек етті. Тек 1953-1958 жылдары ауыл шаруашылығына 266,6 мың механизатор мамандар жіберілді. Ең танымал тың игерушілердің бірі Михаил Довжик болды. Ол Қазакстанға 1954 жылы наурызда алғашқы тың игерушілердің қатарында келді. Ынтымақты бригада құрған М.Довжик Ақмола облысындағы ауыл шаруашылық техникасын пайдалануда жаңашыл болды. Ерен еңбегі үшін М.Довжик Социалистік Еңбек Ері атағына ие болып, жоғарғы заң шығарушы орган - Қазакстанның Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды.
Еңбекшілерге, келіп жатқан тың игерушілерге елеулі жеңілдіктер көрсету, сондай-ақ өндірістік жоспарды орындаған совхоз жұмысшыларына және олардың еңбек сіңірген жылдары үшін елеулі сыйақылар беру арқылы тың игеруге қолдау көрсетілді. Тың игерушілер қоныстану орнына жеке мүлкімен тегін көшіп келді, отағасына бір жолғы берілетін ақшалай жәрдем келемі 500-1000, ал отбасының әр мүшесіне берілетін жәрдем келемі 150-200 сом болды, үй салуға 10 жылға 10 мың сом несие берілді (оның 35%-ын мемлекет ез мойнына алды), мал алуға 1500-2000 сом көлемінде несие берілді, 1,5 центнер астық немесе үн түріндегі азық-түлік қарызы беріліп, тың игерушілер ауыл шаруашылығы салығынан 2-5 жылға босатылды. 1954-1959 жылдары Қазақстанның тың жерлерін игеруге 20 млрд-тай сом қаражат жұмсалды.
Қазақстан аумағына жұмыс күші, көлік құралдарын, құрал-саймандар жұмылдырылды. Осының бәрін үйлестіру, адамдарды орналастырып, оларды азық-түлікпен және тұрғын үймен қамтамасыз ету, мәдени-көпшілік мекемелерінің жүйесін жолға қою қажет болды.
Тың жерлерді игеруге байланысты кеңес кезіндегі еңбектер мен басылымдарда көптеген қателесушілік, бұрмалаушылық және бұра тартушылық айтылмады. Тың игеру тек мамандар мен шынайы энтузиастарды ғана емес, көп ақша табуды ойлаған кездейсоқ адамдарды да өзіне тартты. Мысалы, зерттеушілердің пікірі бойынша, алгашқы 2 жылда Солтустік Қазақстанға келген 650 мың адамның тек 130 мыңы ғана тың игеру ушін қажет болды. Тың игерілген облыстардың бірқатарында осының салдарынан құқық тәртібі бұзылып, мемлекет қаржысын талантаражға салу, урлау орын алды.
Тың игерудің жағымсыз салдарлары
Тың және тыңайған жерлерді жаппай игеру кезінде дамудың интенсивті жолына түсу туралы жиі айтылды, тыңдағы колхоздар мен совхоздардың материалдық-техникалық базасын күшейтуге байланысты қыруар жұмыстар атқарылғанымен, ауыл шаруашылығы өзінің экстенсивті мәнін жоя алған жоқ. Тыңда ұйымдасқан совхоздарға бөлінген тракторлар мен басқа да машиналар ауыл шаруашылығын интенсификациялау жолындағы ірі қадам ретінде кең дәріптелгенмен, сол кезде ірілендірілген колхоздарға тозығы жеткен комбайндар, тракторлар мен автомашиналар берілгендігі туралы еш нәрсе айтылмады. Көрсеткішті «жоғарылатып керсету» үшін орасан зор аумақ жыртылды. Экологиялық тепе-тендіктің бұзылуы ауыр салдарларға әкеп соқты: топырақ эрозиясы күшейді, топырақтың құнарлы қабатын жел ұшырып кетті. Жалпы жаппай тың игеру үшін егіншілікті жүргізудің тиімді әдістері екі онжылдық өткеннен кейін ғана ұйымдастырыла бастады. Егін үшін жыртылған миллиондаған гектар жер шабындық пен жайылымдық алқаптардың көлемін тарылтты. Мыңдаған гектар жерлер елді мекендер салуға тартып алынып, олардың инфрақұрылымын жүргізу үшін құнарлы жерлердің елеулі көлемі бөлінді. Нәтижесінде ауыл шаруашылығының дәстүрлі саласы - мал шаруашылығы орны толмас шығынға үшырады. Мал шаруашылығының даму деңгейінің төмендеуі өз кезегінде республикадағы ет-сүт енімдерінің тапшылығын туғызды. Мамандар сырттан республикаға ағылып келді. Мұндай жағдай тың игерілген облыстардың бәріне дерлік тән болды.
Ресей зерттеушісі А.Тюринаның пікірі бойынша, «... 50-жылдардың аяғы - 60-жылдардың басында әлі де экономикасы нығаймаған колхоздарға ауыр да әділетсіз шарттармен таратылған МТС-тердің техникасын сату ауыл шаруашылығы өнімдерінің құрт төмендеуіне әкеп соқты. Бұл елдегі ауыл шаруашылық өнімін өндірудегі қарқынның шұғыл төмендеуіне алып келді. Жетіжылдыққа (1959-1965) белгіленген. жалпы өнімді 70% - га өсірудің орнына 15% ғана өнім алынды».
Көптеген уақыт бойы тыңнан тек «қажырсыздар» мен «жігерсіздер» ғана кетті деген ұғым қалыптасқан еді. Бірақ жаңа жерлерді игеру кезінде мамандардың тұрақтамауының себептерін талдау мұндай адамдардың көп болмағанын көрсетті. Материалдық қажеттіліктерді қанағаттандыру деңгейі адамдардың үлкен құлшынысына, олардың еңбегінің қоғамдык бағасына сәйкес келмеді. Тұрғын үй және мәдени-тұрмыстық құрылыстар салу ауыл шаруашылық өндірісі дамуының және халық санының өсуінің қарқындарынан айтарлықтай артта қалды.
Соған қоса, тың жерлерді игеру басқа республикалардан халықтың кешіп келуіне жәрдем жасады, ұлттық салт-дәстүрлердің рөлі төмендеді, қазақ мектептерінің саны құрт азайып, ұлттық әдебиет пен мерзімдік баспасөз басылымы кеміді. Қазақ халқының әдет-ғүрпына, салт-дәстүріне, оның мәдени ескерткіштеріне «жоғарыдан» менсінбей қараушылық орын алды. Тың игеруді желеу етіп 2 млн-ға жуық орыстардың, украиндардың т.б. ұлт өкілдерінің көшіп келуі Қазақстанның солтүстік облыстарында тілдік және демографиялық проблемаларды ушықтырды.
Мал шаруашылығының жағдайы
Қазақстан ежелгі кезден-ақ мал шаруашылығын дамытуға қолайлы өлке болды. Бірақ үкіметтін, ауыл шаруашылығында қолданған ойластырылмаған шаралары оған да кері әсерін тигізді. Мал шаруашылығының артта қалуының басты себептері мыналар: өмір шындығына жанасымсыз, ғылыми негізделмеген экономикалық заңдардың қолданылуы, саланың нашар материалды-техникалық базасы, жерді жырту нәтижесінде жайылымдықтардың азаюы. Күштеп жүргізілген ұжымдастырудың жағымсыз салдарлары да қолайсыз әсер етті.
1951-1952 жылдары республикада мал басының шығыны көп болды. 1954 жылдың басына қарай мал басы саны алдыңғы жылдармен салыстырғанда мардымсыз ғана өсті. Мал шаруашылығындағы жұмыстың ауыртпалығы мен қиындықтарын шабаңдар көрді. Олар өте ауыр жағдайларда жұмыс істеді, көптеген өркениет жетістіктерінен қол үзіп қалды, соған қарамастан еңбекте үлкен табыстарға қол жеткізді. Бұл жылдары Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының Айдарлы ауылының шабаны Жазылбек Қуанышбаевтың атағы кең жайылды. Бригадада жүйелі селекциялық жұмыстар жүргізу арқылы ол жүннің және қаракел елтірісінің сапасын елеулі түрде көтере алды. Оның қаракөлі халықаралық көрмелер мен жөрмеңкелерде көрсетілді. Дели, Бухарест, Познань және Нью-Йорк аукциондарына қойылды. Ерен еңбегі және аса кернекті табыстары үшін ол 1958 жылы екінші рет елдің жоғары наградасы «Орақ және балға» алтын медалімен марапатталды. Танымал механизатор, тың игеруші Кәмшат Дөненбаева ауыл шаруашылығын дамытуға елеулі улес қосты. Ыбырай Жақаев, Кәмшат Дөненбаева, И. Головацких, Я. Геринг т. б. ауыл еңбекшілері Социалистік Еңбек Ері деген атақка ие болды.
Республика ауыл шаруашылығының даму барысы
Колхоздар мен совхоздарды нығайту, оларды езінің техникасымен жабдықтау МТС рөлінің төмендеуіне алып келді. Шаруашылықтар енді өнімділігі жоғары техниканы сатып ала алатын және колданатын болды. Мұндай жағдайда МТС-тар өз рөлін жойып, қажетсіз болып қалды. Ел Үкіметінің қаулысы бойынша МТС-тар қайта ұйымдастырылып, жөндеу-техникалық станцияларға айналды, ал ауыл шаруашылық техникасы колхоздарға сатылды. Кейіннен жөндеу-техникалық станциялар да жойылып, олардың міндеттері республикада жаңа құрылған «Казсельхозтехника» өндірістік-техникалық жабдықтау бірлестігіне жүктелді.
50-жылдары, кейін 60-жылдары да Қазақстанда ұсак колхоздар негізінде жаңа совхоздар ұйымдастыру кең көлемде жүргізілді. Ірі шаруашылықтар халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету міндетін атқара алады деп саналды. Экономикалық жағынан нашар колхоздар ірілендіріліп жаппай совхоздар ұйымдастыру 1957 жылдың көктемінен басталды. Осы жыл ішінде 198, ал 1958 жылдың соңына қарай 500-ден астам осындай шаруашылық құрылды. Ет-сүт, астық, мақта-мата т.с.с. өндіретін совхоздар дами бастады. Келесі жылдар көрсеткендей, бұл қайта ұйымдастыру басты мәселені шеше алмады, бұрынғы колхоздар да, олардың негізінде құрылған совхоздар да негізгі міндетті: халықты азық-түлікпен толық қамтамасыз етуді біржолата шеше алмады. Оның үстіне жағдай осы кезде мемлекеттік-партиялық органдардың жеке қосымша шаруашылықтарды жою жөніндегі науқанды жүргізе бастауымен күрделене түсті. 1957-1958 жылдары колхоз, совхоздардағы мал басын көбейту мақсатымен ауыл тұрғындарынан ірі қара мал алына бастады.[1]Дереккөздер
 Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық - гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық/М.Қойгелдиев, Ө.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-106-1I – тарау. Қазақстанның ауылшаруашылығы кешенінің даму бағыттары.1.1
Қазақстандағы ауыл шаруашылық құрылымдарының даму бағыттарыАграрлық секторда ғылымға жеткілікті дәрежеде негізделмей жүргізілген реформалар ауыл шаруашылығы өнімдері өндірісінің құлдырауына алып келді, әсіресе мал шаруашылығы көбірек жапа шекті. Ауыл шаруашылығы саласының құрылымы, әсіресе ондағы өсімдік пен мал шаруашылығы қатынастары мүлдем өзгерді. Мәселен, 2002 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнімінде (1994 ж. бағамен) өсімдік шаруашылығы үлесіне 80% және мал шаруашылығы үлесіне небәрі 20% ғана тиесілі (1990 жылы 39% жэне 61% болған) болды. Мысалы, 1 шартты мал басына есептелген шартты саны азайып кеткен 1990 жылы 16,6 млн. бас болса, 2003 жылы 7,5 млн. басқа дейін немесе 55%-ға кеміген), ал мал шаруашылығы өнімдерінің жалпы өндірісі 77%-ға азайған. Бұл жағдайда шаруашылық категориялары бойынша мал шаруашылығы саласында қайта бөлістіру өзгерді: ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының үлесі біраз азайып кеткен ондағы мал басы саны және мал шаруашылығы өнімдерінің өндірісі де кеміген. Қазіргі кезеңде Батыс Қазақстан облысында республикадағы барлық мал басының 9,8% орналасқан (шартты басқа есептегенде). Одан да өзге ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында жер көлемі аумағы да қысқарды. 1 кәсіпорынға орташа 2100 га жыртылған жерден және 5500 жайылым және шабындықтан келіп отыр.Ауыл шаруашылық кәсіпорындары негізінен астық өндірісіне мамандандырылған. Бұған қалыптасқан егістік алқаптарының құрылымы да ықпал етеді, басқаша айтқанда азық дақылдарына арналған аумақтар мал шаруашылығы саласының дамуына сәйкес емес, олар бар болғаны орташа есеппен 550-600 шартты басты қамтамасыз ете алады. Мұндай фактор, шағын көлемдегі жер аумағы ретінде, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарындағы шоғырландыру деңгейінің өте төмен екендігін анықтап отыр: 1 кәсіпорынға орташа МІҚ 300 басқа дейін және қой мен ешкі 1500 басқа дейін. Осы жағдайда оның жартысынан астамы 30-35 бас МІҚ және 100-250 қой мен ешкі келеді.(1)Жалпы өнімдер көлемдері бойынша ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының негізгі бөлігі шағын көлемді өндіріспен сипатталады: орташа республика бойынша бұл көрсеткіш 1 шаруашылыққа 34 млн. теңгені құрайды.Тек солтүстік өңірде ғана аздап өзгешелеу - 1 шаруашылыққа жалпы өнім көлемі 64 млн. теңге құрайды. Бірақ мұндай жағдай астық өндіруші кәсіпорындар есебінен қалыптасып отырғандығын айтуға болады. Оңтүстік және батыс өлкелерде көбінесе жалпы өнім көлемдері бойынша, барынша ұсақ ауыл шаруашылығы кәсіпорындары құрылып отыр, сондай-ақ жер көлемі, мал басы саны, жұмыскерлер саны да өте аз.Шаруа қожалықтары бойынша жыртылған жер аумағы негізгі массада орташа 10 га келеді, сонымен қатар мал шаруашылығы да өте ұсақ көлемде көрініс тапқан: МІҚ 20 басқа дейін және 110-ға дейін қой мен ешкі. Бұл жағдайда мал шаруашылығымен 10% ғана шаруашылық айналысады. Қалыптасқан ауыл шаруашылық кәсіпорындарының ұсақ көлемді болып келуі жер көлемі бойынша да және мал басы бойынша да үздіксіз технологиялық процесті қалыпты жағдайда қамтамасыз ете алмайды, ол ақырында өңдіріс тиімділігінің төмендеуіне келіп жеткізеді. Бәсекеге қабілетті және экономикалық жағынан пайдалы шаруашылықты құру ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көлеміне айрықша талаптар қояды., оның өзі сол жергілікті аграрлық сектордың дамуына сәйкес болып келуі жөн.Ауыл шаруашылық кәсіпорындары көлемдерінде, жер аумағы бойынша үлкен айырмашылықтар байқалады, бір облыс ішіндегі өлкелерде ұтымды өндіріс ұйымдастыру барлық уақытта да дәлелденген болып саналмайды. Көп кездесе бермейтін ірі кәсіпорындармен қатар, онша көп болмаса да, өте шағын көлемдегілер де жиі кездеседі. Шағын кәсіпорындарға қарағанда ірі шаруашылықтардың басымдығы байқалады онда барлық өндіріс факторлары тиімді сәйкестік тапқан және көп пайдаланылады, және соның негізінде жақсы қорытындыларға жетуге мүмкіндік мол.Орташа және ірі тауарлы өндірістік қуаттары мен инфрақұрылымдары дамыған кәсіпорында қызмет етіп жатыр, ауыл шаруашылық өндірістік технологиясы жер көлемдері орташа және ірі және материалдық техникалық базалары ұтымды пайдалануға мүмкіндігі бар мал шаруашылығы объектілеріне ыңғайланған. Атап өтетін нәрсе, жақын болашақта орташа және ірі тауарлы өндірісі бар табиғи-экономикалық жағдайларға сәйкестілер тұрақты дами алады деуге болады.Орташа және ірі шаруашылықтардың басымдылықтары, жоғары деңгейлі мамандандыру, өндірісті шоғырландыру, рынок бойынша интеграциялау мүмкіндіктері сияқты факторлармен анықталды. Ірі және орташа кәсіпорын, әсіресе өсімдік шаруашылығы салаларында, шағынмен салыстырғанда басымдықты иеленеді. Оларда күрделі қаржыны тиімді пайдалануға мүмкіндік бар, олар ғылыми- техникалық прогресске барынша икемді. Астық өндіруші кәсіпорын, егер жыртылған жері 15-18 мың га шамасында иеленген жағдайда өте жоғары пайдалылық деңгейін көрсетеді.Шаруашылық қызметінен алынатын таза табыстың негізгі массасын шағын кәсіпорындар тобы алады, мәселен ірінің үлесіне барлық кәсіпорынның 15,4% құрайды, барлық ауыл шаруашылық кәсіпорындарынан алынған таза кірістің 72%-не келеді.Интенсификациялау деңгейінің көтерілу жағдайында ауыл шаруашылық кәсіпорындарының көлемі, өндіріс күштерінің өсуі өзгермейтіндей болып қалмайды. Олар өздерінің өндіріс күштерінің әрбір нақты деңгейі шаруашылықтың интенсифтілік деңгейі және оны мамандандыру жағдайы үшін өздерінің оңтайлы шекараларын иеленеді.Әртүрлі ауыл шаруашылық салалары үшін, өндірістің түрлі экономикалық жағдайларының қызмет етуі жағдайында оңтайлы көлемдер шамалары бірдей емес. Сондықтан ауыл шаруашылық кәсіпорындарының көлемдері жалпылама емес, белгілі бір мамандандырылған өндіріске ыңғайластырылады. Мамандандыру өндірісті интенсификациялаумен тығыз байланысты, оның өзі бір тектес өнімдер өндірісінің оңтайлы шоғырлануын қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның оңтайлы көлемдері белгілі бір шаруашылықтың мамандандырылуы және интенсифтілік жағдайында еңбек ресурстары саны бар болса, барлық негізгі өндіріс факторларын пайдалану жэне ең бір тиімді сәйкестікті қамтамасыз етеді. Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының оңтайлы көлемдерінің критериі-бұл барлығынан бұрын жоғарғы өндірістің нәтижелері, жоғарғы еңбек өнімділігі және өндірістің рентабельдігін қамтамасыз етеді.Болашақтағы ең бір маңызды мәселелердің бірі құрылымдық өзгерістер жасау болып табылады, яғни мал шаруашылығын қалпына келтіріп және оны одан әрі дамыту, ол азық-түлікпен қамтамасыздық талаптарымен анықталады, жэне ауыл шаруашылығын жүргізу жүйесіндегі мал шаруашылығының өз ролін қамтамасыз ету, сонымен қатар етті мал шаруашылығы, қой шаруашылығы жылқы шаруашылығын қайта дамытуды қарастырады.1. 2 Ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігін арттырудың негіздері.Өндіріс тиімділігі - экономикалық категория. Ол - өндіргіш күштер мен өндірістік қарым - қатынастың кең көлемді кешенді шарттарының қалыптасуы. Соның нәтижесінде кеңейтілген ұдайы өндірістік үдеріс қамтамасыз етіледі.Тиімділіктің басты мәселесі - нарықтық экономика жағдайында тауар өндірушілердің мүддесі үшін тұтыну кұнын өндіру кезінде ресурстарды мейлінше үнемдеу. Осы жағдайда кәсіпкерлік қызмет өзінің тәуекелділігіне мүліктік жауапкершілігі шегінде ұйымдастырушылық, құқыктық нормативті актілермен анықталып, өндіріс табыстылығының есебінде жүргізіледі.Тиімділік - ұлғаймалы ұдайы өндірісті ұтымды жүргізудің алғы шарты. Ресурстарды таңдау кезінде баламалы нұсқаларды анықтау үшін пайдаланылатын сапалы бағалау көрсеткіші болумен бірге, ол өндіріс резервтерін анықтау, өндіріс құрылымының қалыптасуын жалпы да тікелей бағалау кезінде қолданылады. Тауар - ақша қатынасы жағдайында өндіріс тиімділігі ұтымды экономикалық тиімділікті сипаттайды. Мұндай жағдай жалпы өндірістік шығындардан қол жеткен нәтиже шамасы абсолюттік мөлшерде артық болып тұрғанда ғана орын алады. Осындай ұтымды тиімділік кез келген ұйымдық - құқықтық шаруашылықтың оңтайлы жұмыс істеуінің, кеңейтілген өндірісті жүргізудің ең бір қажетті шарты болып есептеледі. Сондай - ақ ол материалдық өндірістің барлық буынында ғылыми - техникалық прогрестің дамуы үшін зор экономикалық қозғаушы күшке айналып, тұтыну құнының сапасын жақсартады. Бәсекенің салыстырмалы еркін іс - әрекет жасаған кезінде өндірісті тиімді жүргізудін басты міндеттерін бір уақытта шешуге жол ашатын нарықтық тетік « механизм », біріншіден, тауар өндірудің дәл сол мезгілде қоғамдық сұранымға сәйкестігін бағаласа «сандық және сапалық жағынан», екіншіден, қойылған міндеттерді тиімді жолмен шешу үшін өндіріске жаңа тәсілдерді енгізуді ынталандырумен бірге, бағаның өзгеруі мен ауытқуы, пайда, тағы басқадай құнды категориялар арқылы халық шаруашылығында өндірістік ресурстар мен тауарларды ағымды нарықтың сұранымына сәйкес бөлуге, экономиканың оңтайлы дамуына оң ықпал ете отырып, экономиканың тиімділігін арттырады.Баға нарықтық экономика жағдайында әртүрлі тауарлар нарығының дамуына, солар арқылы жалпы қоғам көлемінде өндірістік ресурстар мен тауарларды бөлу арқылы қоғамдық өндірісті реттеуші рөлін атқарады. Мұндай жағдайда әрбір өндірістік ресурстың өзіне тән бағасы болады және ол тауарлық баға сияқты белгіленген ресурстың сұранымы мен ұсынымының өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады. Осы бағаның құрылымы белгілі болғандықтан, мейлінше аз шығын жұмсай отырып, көп өнім өндіру үшін, соған лайықты өндірістік үдерісті таңдау мүмкіндігі туады.Жұмыс күшіне жоғары ақы төленген жағдайда өндіріс үдерісін техникалық жарақтандыру шаруашылықты оңтайлы жүргізуге ынталандырып, төмен болған жағдайда өндіріс үдерісінің еңбек сыйымдылығын уақытша тоқтатып қоюға ықпал ететіндіктен, өндірістік ресурстар бағасы тауар өндірушілерді арзан ресурстарды өндірістік үдеріске кеңінен қолдануға, ал қымбат ресурстарды үнемдеуге итермелейді. Бұл жағдайда тауардың бағасы қоғамда өндірістік ресурстарды бөлуге қалай әсер еткенін еске алады. Яғни бағаның калыптасуының нарықтық тетігі келешекте өндіріс тиімділігін арттырудың негізі болып табылмақ. Нарықтық бағаның қалыптасуы тетік көмегі арқылы өте тиімді шаруашылық шешімдерін жүзеге асыруға кең жол ашпақ .Кейбір кәсіпорындар шегінде мұндай ыңғайлы тандауға иек арту ірі шаруашылық кешендерінде өндіріс тиімділігі мен еңбек өнімділігін арттырудың шешуші факторы болмақ. Екінші сөзбен айтар болсақ, ,барлық табиғи ресурстарды толығымен пайдаланып, оған толық көлемде қол жеткізген жағдайда ғана экономика қалыптаспақ.. Осындай жағдайда экономика мәселелерінің маңызы анықталынады. Өйткені ресурстардың жеткіліксіз мөлшерде болуы өндірістің толық көлемде тауар өндіру мүмкіндігін шектейді. Мұндағы ең басты мәселе - ең алдымен қандай тауарлар өндіру қажет, ал қандай түрлерінің қажет еместігін шешіп алған жөн. Осыған байланысты өндірістің экономикалық өсуі, барлық табиғи ресурстардың толық игерілуі, экономикалык тиімділік, бағаның тұрақты деңгейі, өндірушінің экономикалық еркіндігі, тауарды әділеттілікпен бөлісу сиякты негізгі экономикалық мақсаттар қалыптасады.Агроөнеркәсіп кешенінің тиімділігін анықтау үшін, оның мақсатын, қоғамның материалдық жағдайының оңтайлануының және әлеуметтік факторларды камтамасыз етуді ескеру керек. Нарықтық экономика жағдайында ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігінің мәселелері - бұл ең қажетті ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің мәселесі. Бұл орайда өндірістің экономикалық тиімділігін арттыру мәселесін нарықтық экономика жағдайында маңызды әлеуметтік-экономикалық факторларды ескермей, қарастыру мүмкін емес. Бұған өндіріс құралдарына меншік түрлерінің өзгеруі де жатады.Аграрлық саясаттың қазығы болып есептелінген ірі кәсіпорындарға иек арту негізінде дұрыс болатын. Мұндай өндіріс әсіресе өнеркәсіп технологияларды қолданып жұмыс істейтін мамандаңдырылған кәсіпорын еңбек өнімділігін арттыру мен табиғи, материалдық - техникалық еңбек ресурстарын тиімді пайдаланудың үлкен мүмкіндіктеріне ие болады. Бірақта ірі өндірісті абсолюттеу, шағын және орта өндірісті, оның ішінде шаруа қожалықтары мен жеке қосалқы шаруашылықтарды елемеу республиканың ауыл шаруашылығына нұқсан келтірері хақ .Қазіргі кезде экономикалық қатынастар мен өндіріс жағдайының өзгеруіне байланысты нарықтық қатынастарға көшу кезіндегі ауыл шаруашылығы өңдірісінің экономикалық тиімділігін анықтау қажетті деңгейде дей алмаймыз. Бұл жағдай ең алдымен бағалаудың теориялық және әдістемелік аспектілерін нақтылауды кажет етеді.Республикамыздың Президенті Н.Ә.Назарбаев еліміздің әлеуметтік-экономикалық жағдайлары мен реформаның іске асуын бағалай келе былай дегенді. « ... жүргізіліп отырған саясат пен мемлекеттің нарықтық экономикаға көшу тәжірибесіндегі нақтылы қызметті тиімділігінің төмен болуы объективті түрдегі кедергі факторлардан басқа кейбір жағдайларда ойланбай қабылданған шаралар мен шешімдердің әсер етуінен, тактикалық қателерден болды». Сондықтан ауыл шруашылығындағы экономикалық ахуалды жан-жақты талдау қажет. Қазір реформалау үдерісіндегі ауыл шаруашылығы жағдайы мәнде деңгейде өзгерді.1.3 Агроөнеркәсіп кешенінің экономикасы – реттеу объектісі ретіндеРеспубликамыздың агроөнеркәсіп кешені экономиканың аса маңызды саласы және ол экономикалык, дағдарысты жою, тамақ және жеңіл өнеркәсіпті дамыту, саяси және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету жолында шешуші рөль атқарады. Көптеген жылдар бойы өнімді еңбекке ынталандыру тетіктерін жете пайдаланбағандықтан аграрлык, салада терең дағдарыс қалыптасты. Одан шығудың бірден-бір жолы, сөзсіз, осы салада кешенді және жүйелі түрде экономикалық реформа жүргізу еді. Ал оның қалай жүзеге асырылып жатқандығына талдау жасайтын болсақ, ең алдымен нарықтық қатынастарға көіпу тактикасындағы орын алған қателіктерді атап өту керек. Бұл ауыл және барлық халық шаруашылығында реформа жүргізудің стратегиялық бағытын жүзеге асыруда қолдан жасалынған қиыншылықтар тудырды. Әуелі көптеген жылдар бойы орталықтан басқару жағдайында қалыптасқан шаруашылықпен айналысу мен еңбек ету психологиясын жекеменшік өрістеген жағдайға бейімдеу революциялық емес, эволюциялық процесс екені ескерілмеді. Әсіресе мал шаруашылығын дамытуда жергілікті халықтың еңбек ету "философиясы" назарға алынбады. Эволюциялық өзгерістер нарыққа өтуге дайын емес ортаға "секіріспен" ауыстырылды.Агроөнеркәсіп кёшенінің 1-ші және 3-ші сала кәсіпорындарының монополиялық жағдайында бағаны біржақтылы босату, жекешелендірудегі ұйымдық-экономикалық және хүқықтық ретсіздік, жергілікті жерлердегі өз бетімен кетушілік ұдайы өндіріс процесінің бүзылуына, қоғамдағы дағдарыстық жағдай мен әлеуметтік шиеленісудің күшеюіне алып келді. Мүның өзі аграрлық секторды нарық жағдайына бейімдеу тәжірибесін ескере отырып төмендегідей түжырымдар жасауға мүмкіндік береді:- аграрлық сектордың өндірістік-әлеуметтік ерекшелігінеқарай онда нарықтық механизмді ешқандай шектеусіз жәнетүзету енгізусіз "таза" күйінде пайдалану өндірістік потенциалдықолдану тиімділігінің төмендеуін және әлеуметтік мәселелердіңшиеленісуін тудырады;- меншік пен шаруашылық жүргізудің түрлері мен әдістерін өзгерту процесі бәсекелес нарықтық орта қүрудың алғы шарты ретінде мемлекеттің бағыттауы мен қолдауы нәтижесінде біртіндеп дамуы тиіс; сондықтан көпукладтылық, ұсақ тауарлы жеке және ірі өндірістің (ерікті кооперация негізінде) үйлесуі үзақ мерзімге сақталады;- аграрлық сектор нарықтық өзін-өзі реттеудің "бастапқыалаңы" ретінде нарықтың дамуы үшін реттеу мен қолдаудың ерекше мемлекеттік саясаты енгізілетін эковомиканың бірінші саласы болуы қажет; оның мәні - әкімшілік емес, экономикалык, құралдарды (баға, салық, несие, т.б.) өзара байланысқан жүйе ретінде пайдалану болып табылады. Ең алдымен экономикалық реттеуде жер реформасы - мемлекет деңгейіндегі үлттық мәселелерді қамтитын аса күрделі процесс. Әлемдік тәжірибеде жерге шексіз жеке меншіктік құқығын бермей, мемлекет және қоғамдык, мүдделердің артықшылығын қамтамассыз ететін әртүрлі шектеулер бар. Мұндай хұқықты беру- мақсат емес, тек жерді пайдалану тиімділігін арттыру үшін пайдаланатын құрал. Ауыл тұрғындарын көбірек толғандыратын мәселе - жерге жеке меншік орнатудан гөрі, одан алынатыны өз еңбегінен тускен нәтижеге иелік ету хұқығы. Атап айтқанда, кеңінен етек алған бұрынғы тәжірибені, яғни алдымен ауылдың бар өнімін, пайдасын алып қойып, соңынан дотация, қарыздарын өтеу түрінде біртіндеп қайтарудан арылу мүмкіндігін беру қажет болды.Ауыл еңбеккерлері жерді сенімді пайдалану үшін республи-камыздың Ата заңымызға сәйкес жерді үзақ мерзімге жалга, немесе өмірлік мұрагерлікке беру өте тиімді екенін баса айту керек. Сондықтан жер туралы заңда бұл процессті аяғына дейін жеткізу мәселесін қарастыру өте маңызды іс екені белгілі.Жер қатынастарын реттеудің негізгі бағыттары: а) ауыл шаруашылығында өндірістің негізгі құралы ретінде жердің бағасын анықтау; ә) жердің сапасына қарай жер салығының мөлшерін белгілеу; б) ауыл шаруашылығына қолайлы жерлерді қорғау мен тиімді пайдалану жөніндегі іс-шараларды жузеге асыру, оның ішінде жердің құнарлылығының сақталуы мен жақсаруын бақылау. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп өнімдерінің айырбасындағы біздер әуел баста жіберіп алған баға қайшылығы қүн заңын сақтамаудың, ал, нақтырақ айтқанда, ерікті баға белгілеудің қағидасын дүрыс пайдаланбаудың салдарынан болғанын өмір көрсетіп отыр. Ауылшаруашылық өнімінің бағасын реттеу жүйесі тұтынушылардың да, өндірушілердің де мүдделерін қорғауы керек, Нарықты тез арада азық-түлікпен толықтыру үшін агроөнеркәсіп кешенінің 2-ші саласында баға қүрылу процесі барынша ерікті болғаны тиімді. Бүл жағдайда аграрлық сектор үпіін өндіріс қүралдарын шығаратын барлық монополист кәсіпорындар үшін (агроөнеркәсіп кешенінің І-ші саласы) келісім бағасының жоғарғы мөлпіерін мемлекет деңгейінде белгілеу керек те, ал 3-ші салада ауылшаруашылық ұйымдық құрылымы баға белгілеумен айналысқаны жөн болар еді.Ауыл шаруашылығында экономикалық қарым – қатынастарды реттеу үшін залогтық (кепілдікті) сатып алу операциясы бойынша есеп айырысуды енгізу жөніндегі ұсыныстардың едәуір мәні бар. Бүл жағдайда шикізатты өңдеп, дайын өнімді алғаннан соң тауар өндірушілерге шикізат құны мен нақтылы төленген аванс сомасы арасындағы айырмашылықты залогтық баға бойынша төлеу қажет. Кепілдіктік-сатып алу операциясын жүзеге асыру үшін дайындаушы және өңдеуші кәсіпорындарды кепілдікті сатып алу ұйымдары етіп қайта құратын болсақ нарықтық баға құрылымын және ауылшаруашылық тауарын өндірушілердің алатын пайдасын реттеуге жағдай жасалынады. Бүл операциялар, біріншіден, нарықтағы ұсынысты азайтады, екіншіден - фермерлерге несие беруге мумкіндік жасайды. Өйткені оның көлемі кепілдікке өткізілген ауылшаруашылық өнімінің мөлшерімен анықталады. Кепілдікті баға өндіруші қолданып отырған бағаның төменгі мөлшерін білдіреді.Пайда табудың ең төменгі қажетті мөлшерін қолдау үшін жәрдемақы деңгейін анықтау мақсатында мемлекет мақсатты бағаны белгілеуі тиіс. Сонда ол дайындаушы ұйымдар арқылы ауылшаруашылық тауар өндірушілері табысының құралу көздерін де реттейді. Осылайша бағаның құрылу процесін мем-лекеттіқ реттеу механизмі қалыптасар еді.Аграрлық секторда тауар өндірушілердің тұрақты жұмыс істеуі үшін түрақты қаржы-несие жүйесі әлі құрылмаған. Банк процентінің жоғарғы мөлшері ақша айналымын және өндірісті тұрақтандыруға мүмкіндік бермейді. Негізгі мәселелердің бірі -бүл қаржы қорларының үнемі жетіспеуі және ауылға тиімді несие беру механизмінің жасалынбағандығы.Республика халқын азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз ету үшін жыл сайын дайындаушы, өңдеуші, сатуіпы үйымдардың және жеңіл өнеркәсіп орындарының тауар өндірушілерімен форвардты, фьючерстік контрактілер жасап, кепілдікті сатып алу операцияларын жүзеге асыруы қажет. Сонда тауар өндірушілер алдын-ала процентсіз несие алу мүмкіндігіне ие болады. Өйткені, форвардтық операциялар - бұл болашақтағы өнімді қазіргі сату бағасымен контрактілі өткізу де, фьючерстік оперциялар - белгілі бір көлемдегі, саладағы бола-шақтағы өнімнің контрактісін болашақтағы нарықтық баға негізінде сату. Алдағы жылдың өнімін сату - бұл процентсіз несие алумен қатар ауылшаруашылық бағалы қағаздар нарқын құруға, түрақты сұраныс пен өнімді кепілдікті өткізуге, сатып алушылардың қаржы қорларын тиімді жұмсауына және инфляциялық процесстердің төмендеуіне мүмкіндік береді.Агроөнеркәсіп кешенінің шаруашылык, жүргізуші субъектілеріне мемлекеттік және аймақтық бағдарламаларда қарастырылған іс-шараларды жүзеге асыруы үшін 5 жылдық мөлшерге дейін узақ мерзімдік несие беру тиімді болар еді. Ол үшін мемлекеттің қаржы-несие саясатында мынадай талаптарды орындау қажет:- мемлекеттік деңгейде бекітілген бағдарламаларға сайқаржы босату;- республикалық және жергілікті бюджеттердің, меншіктүріне байланыссыз кәсіп орындар қорларының, банктердің, дайындаушы және қызмет көрсетуші ұйымдардың ауылшаруашылығына жұмсалатын қаржыға үлестік қатысуы;- жеңілдікті салық салу.Ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің қаржы жағдайына сатылған өнімге уақтылы есеп 'айырысудың сақталмауы қатты әсер етеді. Сондықтан өзара есеп айырысудың бақылау мерзімін бекіту керек.Мемлекеттік салық саясатында ауыл шаруашылығына қатысты жеңілдікпен салық салу арқылы олардың ынталанды-рухы функциясын күшейту керек, Салық салудың негізгі объектісі ретінде жалпы табысты ғана алу тиімді болар еді.Жер салығы, оның мөлшерінің экономикалық негізделуі аса төмен болғандықтан, жердің сапасы мен өнім бағасының өзгеруін тұрақты анықтап тұру қажеттігінен негізгі салыққа жанама толықтырушы ретінде қолданылуы мүмкін,Қазіргі жағдайда тұтастай республика ауылшаруашылық кәсіпорындары бойынша салықтар мен төлемдердің мөлшері жоғары болып отыр. Әртурлі зерттеулер мен шетел тәжірибелері көрсеткеніндей салықтар мен төлемдер жалпы табыстың 20-25%-тінен аспауы керек. 25-50%-тің салық. мөлшері тек жай ұдайы өндірісті қамтамасыз етеді, ал одан жоғары болса өндірістің қысқаруына әкеліп соғады.Аграрлық салада салық салу жүйесінен жол қорына, т.б. түрлі даму қорларына аудары-латын салықтар мен төлемдерді шығарып тастау жөн болар еді. Мемлекеттің инвестициялық саясатына келетін болсақ, құрылымдық өзгерістерді жүзеге асыруда шетел инвестицияла-рының маңызы зор. Ауыл шаруашылығындағы инвестициялық саясат, барлық меншік түріндегідей, кәсіпорындардың материалдық-техникалық базасының сапалық жақсаруын, өнімді өңдеу, сақтау және өткізу базаларының дамуын қамтамасыз етуі керек болады. Ал, әлеуметтік салада, бюджеттік қорлармен қатар, шетел инвестициялары да келесі бағыттарды қаржыландыру үшін аса қажет:- мемлекеттік маңызы бар табиғатты қорғау шаралары менмелиоративтік жұмыстар;- жолдардың, электр қуатын беру жүйелерінің, магистральдыгаз және су құбырларының, телефон коммуникациясының, ка-нализация жүйелерінің құрылысы;- ауылдың денсаулык, сақтау, білім беру, мәдениет, бала-бақша (және қарттар үйі) объектілерінің құрылысы мен олардықамтамасыз ету;- жоғары білімді мамандар дайындау, күрделі ғылыми зертте-улер жүргізу және т.б.Мемлекеттің ауыл шаруашылығына қатысты экспорт – импорт операцияларын реттеуінде негізгі мақсат тұтыну нарығын то-лықтыру және әлеуметтік шиеленісушілікті жою. Бұл бағытта жақын шет елдермен бұрынғы өндірістік және сауда байланы-старын қалпына келтіру тиімді. Сондай-ақ алыс шет елдермен экономикалық байланысты дамытудың да мәні зор. Оның негізін сыртқа шығаратын внімдер құрайды: мал шаруашылығы бойынша – жөн, қай түрілері; егін шаруашылғында - астық, мақта, кейбір көкөніс түрлері. АЛ сырттан алынатындарына, бірінші кезекте, ауылшаруашылық кішігірім техникасы мен технологиялар жата-ды. Мүндай сыртқы экономикалық іс-әрекеттерді жүзеге асыру-да мемлекеттің белсенді рөлі сөзсіз қажет. Өйткені мемлекеттік реггеусіз еліміздің зор табиғат байлығы пайдасыз болып, талан-таражға түсетіні белгілі. Екіншіден, сырттан әкелінетін өнімдерді қадағаламасақ ішкі тауар өндірушілердің мүддесіне зиян келтіріледі. Бүл жерде жалпы халықтың мүддесін қорғау мақсатында мемлекеттік реттеу шаралары батыл жүргізілуі тиіс.Аграрлық салада экономикалық реформаны жүзеге асыру, ең алдымен, басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет етеді. Мемлекеттік реттеу шараларын жүзеге асыру ісінде мемлекеттің және шаруа қожаларының функцияларын айқын ажыратудың мәні зор Мемлекеттік басқару органдарының функцияларын төмендегідей етіп қарастыруға болар еді:- агроөнеркәсіп кешенінің, дамуын бюджеттік қаржыландыру, баға, несие, салық, инвестицидлық және әлеуметтік саясат арқылы реттеу;- мемлекеттік саясат бағдарламалары мен ауылшаруашылығының өркендеу жоспарларын, нормативтік заң актілерін жасап дайындау;- мемлекеттік азық-түлік қорын қалыптастыру;- түбегейлі ғылыми-ізденіс жұмыстарын ұйымдастыру;- ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізу;- халықаралык, экономикалық байланыстарды" реттеу;- инсиекциялық бақылау;- жер қорын, өнімді стандарттау жүйесін басқару;- ветеринарлық бақылау.Жалпы аграрлық қатынастарды басқару жуйесіндегі міндет - олардың стихиялы түрде дамуына, тәртіпсіздік жайлаған, басқаруға келмейтін жағдайға жетуіне жол бермеу болып табылады.

Приложенные файлы

  • docx 5962507
    Размер файла: 157 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий