история Беларуси(экз)


ВОПРОС№1: прадмет, задачы і змест курса "Гісторыя Беларусі" Крыніцы, Перыядызацыя Гісторыі Беларусі.
Слово «история» греческого происхождения-«сведения о прошлом».Т.о. История-наука о прошлом.Историю человечества принято делить на мировую(всеобщую) и историю отдельных стран и народов.В курсе «История Белоруси в контексте мировой цивилизации» изучается прошлое и современность бел. народа.В истории Белоруси выявлено много «белых пятен»-БНР,ВКЛ,создание БССР и т.д.Наша задача- дать объективный анализ историческим фактам. История Белоруси насчитывает ни одно тысячалетие, она представляет собой важную составную часть слав., европ. и мир.цивилизаций. Бел народ в общ-культ. развитии сыграл значительную роль в мире.У него всегда существовала своя промышленность, гос-венность, культура и т.д.Прошлое бел народа-его неотъемлимое богатство, обязательный фактор нац отличительности, способствующий росту нац самосознания.
К периодизации истории человечества сущ ряд подходов.Первая попытка периодизации сделана др греками. Свою периодизацию сделали Дарвин и Морган:1)дикость, 2)варварство, 3)цивилизация.Формационная концепция (на ее основе сост. учебники СССР):1) первобытно-общ строй, 2)феодализм, 3)капитализм, 4)эпоха социализма, 5)эпоха коммунизма. Форм концепция неточна т.к. трудно объяснить необх переходных периодов.
Мы будем пользоваться цивилизационной периодизацией.Цивилизация(лат.-гражданский, гос-венный)-совокупность мат. и дух. ценностей общества.Под цивилизацией мы будем понимать устойчивый тип соц организации одного или неск обществ когда они связаны примерно одинаковыми полит,экономич,правов и т.д. традициями, кот могут передаваться от одного этносу к другому. Поэтому история того или иного общества имеет общечеловеч ценности.
Цивилизационная концепция:
I период.Др об-во(100-40тыс лет до н.э.-сер I тыс.н.э.)
а) каменный век(40 тыс до н э -3 тыс лет до н э)
б) бронзовый век(2 тыс до н э-нач I тыс до н э)
в)железный век(нач I тыс до н э-сер I тыс.н.э.)
II период.Средневековье(конV-XV вв н э)
а)нач перехода к классовому общ-ву и возникн гос-ва на Бел(VI-пер пол XIII)
б)развитие феодальной системы (сер XIII-XV)
III период.Новое время (XVI-начXX в)
а)оформление феод системы и назревание ее кризиса(XVI-кон XVIIIв)
б)генезис и укрепление капитализма(конXVIII-1917)
IV период.Новейшее время (1918-наши дни)
ВОПРОС№ 2найстаражытнае насельніцтва на тэрыторыі беларускіх зямель (каменны, бронзавы і ранні жалезны вякі)Насельніцтва Беларусі каменнага векуЧеловек выделился из животного мира ок 3 млн лет назад (Африка). На территории современной Белоруссии первые люди появились – 100-40 тыс лет до н.э. В соответствии с эволюцией орудий труда историю первобытного общества принято делить: Каменный век(100-40 тыс до н э -3 тыс лет до н э): 1) палеолит (100-40 тыс до н э- 10 тыс лет до н.э.), 2) мезолит (10-5 тыс до н.э.), 3) неолит (4-3 тыс лет до н.э.). палеолит-первое проникновение человека- климат очень холодный, население- неандертальцы(каменное оружие, примитивная речь, огонь, прямохождение). Осваивали наш край по берегам рек. В эпоху позднего палеолита- кроманьонцы (кремниевые орудия труда, жилища из костей и шкур, зачатки искусства, религии) мезолит- полное заселение терр. Б., ок 120 стоянок известно, важное открытие лук и стрелы, приручение животных, рыбалка, характерна родовая организация (у всех одинак орудия труда, одежда, жилище). В свою очередь община объединялась в племена. неолит- климат теплее, 27-36 тыс чел, глиняная посуда, появляется ткачество. Распространенные формы хоз-вования: земледелие и животноводство-росла независимость от природы. Т.о. начался постепенный переход от присвоения к произв-ву.Появлялись кремниевые шахты, в некоторых поселениях материнский род приобел постоянные формы.Насельніцтва Беларусі бронзавага веку Бронзовый век: (2 тыс до н.э)Сплав олова,мышьяка и сурьмы.Появляется современный климат,флора и фауна.Орудия труда поступали из скандинавии.На всей территории Беларуси скотоводства,растениеводство,земледелие.Производили кремниевые топоры,зернотёрки.Появляются украшения,плоско-донная посуда.Индоевропейские племена начинают заселять Беларусь. Насельніцтва Беларусі жалезнага векуЖелезный век: (нач I тыс до н э-сер I тыс.н.э.) В 7-6 в до н.э. в нашем крае начинают добывать железо из бурых железняков (выплавляют в печах- домницах), развивалась подсечная система земледелия (просо, бобы, пшеница). В 4-5 в н.э. на нашу терр пришли славяне со своей протородины (реки Эльба, Висла, Неман). Со своей протородины часть славян шла на юг , другая на восток (дошла до Днепра и в 6-7 в тут сформировалась новая ветвь славян- белорусы, русские, украинцы)- восточные славяне. 3 этапа заселения:1) Великое переселение, 2) Славянизация балтов , 3) Славяне- основное население нашего края.Появляются рублинные жилища.,период военной демократии.
ВОПРОС№3 Балты і славяне ў VI-VIII стагоддзі. Паселішчы на тэрыторыі Беларусі. Гаспадарка, жыццё і заняткі .Вераванні старажытных балтаў І славянПерыяд з ІV па VII стст. увайшоў у гісторыю Еўропы як эпоха Вялікага перасялення народаў, названая так таму, што на гэтыя чатыры стагоддзі прыходзіцца пік міграцыйных працэсаў, якія ахапілі практычна ўвесь кантынент і радыкальна змянілі яго этнічнае, культурнае і палітычнае аблічча. Адбылася складаная міграцыя еўрапейскіх народаў - германцаў і славян.Індаеўрапейскі, ці балта-славянскі, перыяд этнічнай гісторыі Беларусі распачаўся на мяжы ІІІ-ІІ тыс. г. да н. э., калі сюды прыйшлі балты. . Плямёны, якія шмат пазней атрымалі назву балты, уяўлялі сабой адно з адгалінаванняў індаеўрапейцаў, блізкае тым, каго ў Заходняй Еўропе ведалі над назвай галы. З паўднёвых стэпаў будучыя балты прыйшлі на Поўнач уздоўж Дняпра, засялялі большую частку сучасных Беларусі, Літвы і Латвіі. Фіна-угорцы лакалізаваліся ва Усходняй Латвіі - лівы, Эстоніі - эсты, у цэнтральных рэгіёнах сучаснай Расіі. Балты знаходзіліся на больш высокім узроўні сацыяльна-эканамічнага развіцця, чым іх папярэднікі, і прынеслі на тэрыторыю Беларусі жывёлагадоўлю і земляробства. Яны змяшаліся з мясцовым даіндаеўрапейскім насельніцтвам, асноўная маса якога засталася на ранейшым месцы, і, як носьбіты больш высокай культуры, паступова яго асімілявалі, навязалі сваю мову і культуру.З рухам славян у V-VІ стст. на Балканы, а адтуль - у бок багатых рымскіх правінцый і на ўсход - звязваюць з'яўленне ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе першых бясспрэчна славянскіх археалагічных помнікаў, вядомых як культура пражскага тыпу. Масавае славянскае засяленне Беларусі распачалося ў VІ ст., доўжылася да X-XІ стст. Апошнім было заселена Панямонне. .
ВОПРОС№4 Усходнеславянскія саюзы плямён(крывшчы-палачане,дрыгавічы,раздімічы)Асноўны масіў славянства на Беларусі склалі дрыгавічы, крывічы і радзімічы. Дрыгавічы аселі ў басейне Прыпяці і цэнтры Беларусі. Назву дрыгавічоў старажытны летапісец выводзіць ад слова "дрыгва", якая была характэрнай асаблівасцю мясцовасці, дзе яны аселі. Аднак існуе і іншая версія: плямёны называліся другавіты, другавічы (другі, другія), а летапісец быў недакладны. Радзімічы пасяліліся ў басейне ракі Сож. Крывічы занялі басейн Заходняй Дзвіны. На поўначы і на ўсходзе іх мяжа праходзіла па-за межамі тэрыторыі Беларусі. Яна ўключала не толькі паўночныя раёны Беларусі, але і сучасныя Пскоўшчыну і Смаленшчыну, раёны вярхоўя Волгі, Дняпра.Міжрэчча Буга і Нёмана было заселена змешаным у этнічных адносінах насельніцтвам пры колькаснай перавазе прадстаўнікоў таго ці іншага этнасу ў асобных раёнах. У Пінскім Палессі да Х ст. пераважалі дрыгавічы, у Берасцейскім Пабужжы - валыняне, у Панямонні - яцвягі, балцкае племя. 
ВОПРОС№5:Старажытная(Кіеуская)Русь- супольная дзяржава усходніх славян.Полацкае княства у Х-ХIIст.Адносіны з іншымі княствамі Кіеускай Русі.Усеслау Чарадзей. У 9-10 стст. на тэрыторыі ўсходніх славян склалася сістэма вялікіх і малых княстваў пад назвай "старажытнаруская дзяржава" з цэнтрам у Кіеве (т.зв. Кіеўская Русь). У ваенным і эканамічным плане яно было нетрывалым аб'яднаннем племянных саюзаў. Мэты яго стварэння:1.Каб разам супрацьстаяць стэпавым вандроўнікам (хазары (казахі), полаўцы, печанегі).2.Большасць князёў былі сваякамі і ў бітвах супраць ворагаў выступалі разам (полацкія, кіеўскія, наўгародскія, уладзімірскія).3.Прыняцце хрысціянства на Кіеўскай Русі ў 988 годзе.Да сярэдзіны IX ст. на тэрыторыі, заселенай старажытнымі славянскімі супольнасцямі, пачалі фарміравацца раннефеадальныя княствы. У іх былі свае княжанні, якія складаліся з валасцей, былых радавых абшчын. У кожнай воласці мелася сваё веча і свой князь з дружынай. Заканадаўчая ўлада ў воласці належала вечу - народнаму сходу. Летапісы сведчаць, што ўжо ў пачатку IX ст. існавалі два ўсходнеславянскія саюзы: паўночны - з цэнтрам у Ноў-гарадзе і паўднёвы - з цэнтрам у Кіеве. Пазней гэтыя саюзы аб'ядналіся і ўтварылі адну дзяржаву - Кіеўскую Русь. Землі дрыгавічоў, радзімічаў і крывічоў увайшлі ў склад гэтай дзяржавы.  Самым магутным і значным княствам з усіх, якія існавалі на тэрыторыі Беларусі ў X XIII стст., з'яўлялася Полацкае княства займала ўсю Паўночную Беларусь і межавала на поўначы з Ноўгарадскай зямлёй, на ўсходзе - са Смаленскай, на поўдні - з Турава-Пінскай, на захадзе - з землямі літоўска-латышскіх плямён. Паводле сучаснага адміністрацыйнага падзелу, у Полацкую зямлю ўваходзілі цалкам Віцебская вобласць, паўночная частка Мінскай і паўночна-заходняя частка Магілёўскай. Полацк упершыню ўпамінаецца ў "Аповесці мінулых часоў" пад 862 г. Ён тады не падпарадкоўваўся Кіеву. У 980 г. наўгародскаму князю Уладзіміру Святаслававічу ўдалося захапіць Полацк. Рагвалод і два яго сыны былі забіты, дачка Рагнеда прымусова была выдадзена замуж за Уладзіміра, які забірае яе і ідзе на Кіеў, дзе падманам забівае свайго брата Яраполка і захоплівае горад. Так Уладзімір становіцца кіеўскім князем. У канцы жыцця Рагнеда пастрыглася ў манашкі пад імем Анастасіі. Памерла у 1000 г. Ізяслаў быў запрошаны палачанамі княжыць у Полацк. У 1001 г. Ізяслаў памёр, і з 1003 па 1044 г. князем Полацка быў сын Ізяслава Брачыслаў, а з 1044 па 1101 г. - Усяслаў Брачыслававіч. У пачатку XIII ст. Полацкаму княству пачалі пагражаць крыжакі. Беларускі дзяржаўны цэнтр перамясціўся ў Наваградак. У 1307 г. Полацкае княства ўвайшло ў склад Вялікага княства Літоўскага (ВКЛ).
ВОПРОС№6 Полацкая зямля у ХII-сярэдзине XIII.Феадальная раздробленасць. Менскае княства. Феодальная раздробленность — период ослабления центральной власти в феодальных государствах в силу разной по своей продолжительности и эффекту децентрализации, обусловленной усилением крупных феодалов в условиях сеньориальной организации труда и воинской повинности. Новые более мелкие территориальные образования ведут практически независимое существование, господствующим в них является натуральное хозяйство. Начало феодальной раздробленности на Руси обычно датируется одинаково с началом периода развитого феодализма (XII век). После возникновения во второй четверти XII века самостоятельных княжеств Киев около века продолжал оставаться номинальной столицей Руси, хотя в этот период взяли своё начало два противоположных процесса: процесс образования удельных княжеств (внутри княжеств, на которые распалась Киевская Русь), и процесс объединения земель вокруг новых политических центров.Менскае княства — удзельнае княства Полацкай зямлі.Вылучылася ў 1101 пасля смерці Усяслава Полацкага, як удзел яго сына Глеба. Карыстаючыся падтрымкаю вял. кн. кіеўскага Святаполка, Глеб значна пашырыў межы Менскага княства, да 1116 апроч Менска княства ўключала Друцк, Оршу, Копысь і, верагодна, іншыя землі. Пасля смерці вял. кн. Святаполка (1113) Глеб быў у канфлікце з новым вял. кн. Уладзімірам, у 1116 спаліў Уладзіміраў горад Слуцк і вывеў палон. Вял. кн. Уладзімір пайшоў да Менска і прымусіў Глеба падпарадкавацца, адняў у яго ўсе ўладанні апроч Менска. Аднак Глеб канчаткова не змірыўся з Уладзімірам, таму ў 1119 Менск захапілі кіеўскія войскі, Глеб быў узяты ў палон і хутка памёр у кіеўскай турме, Менскае княства было падпарадкавана Кіеву. Толькі ў сяр. 12 ст.асобнае Менскае княства адноўлена, у 1146 менскі сталец займаў сын Глеба Расціслаў.
ВОПРОС№7 Тураускае княства у Х-ХIIст.Юрый Яраслававіч.Акрамя Полацкай дзяржавы, на беларускіх землях у Х ст. сфарміравалася другое па значэнню ранняе сярэдневяковае дзяржаўнае аб'яднанне – Тураўскае княства (Т.К.). Спачатку гэта быў аднародны ў этнічных адносінах племянны саюз дрыгавічоў (рассяліліся ў басейне Прыпяці) ў адрозненні ад поліэтнічнага Полацкага княжання. Летапісных звестак пра Тураўскую зямлю мала. У недатаванай частцы "Аповесці мінулых гадоў" (да сярэдзіны 9 ст.) паведамляецца, што свае княжанні мелі паляне, драўляне, дреговічі. Упершыню Т.К. згадваецца пад 980 годам. У яго склад уваходзілі гарады Тураў, Клецк, Пінск, Слуцк. Князь Тур, які прыйшоў з-за мора, як і Рагвалод, – заснавальнік горада. Гэта адбылося прыкладна ў 960-970 гг. Т.К. аб'ядноўвала не ўсю этнічную тэрыторыю дрыгавічоў. Значныя плошчы дрыгавіцкіх земляў па розных прычынах былі адарваны ад асноўнага этнічнага масіву і належалі больш моцным суседзям – Полацкаму, Кіеўскаму, Чарнігаўскаму і Ўладзіміра-Валынскаму княствам.Паступова гэтае родаплемянное этнічнае аб'яднанне пераўтварылася ў феадальную дзяржаву з тэрытарыяльна-палітычнымі сувязямі. Т.К. развівалася як самастойная дзяржава з адпаведнымі атрыбутамі: тэрыторыяй, вярхоўнай уладай, войскам. Да 980-х гадоў тут была мясцовая княжацкая дынастыя.З часоў кіравання Ўладзіміра Святаславіча ў Кіеве (980 г.) Тураў трапляе пад уладу Кіева. Былі спробы вызваліцца ад кіеўскай залежнасці, але беспаспяхова. Поўнасцю падпарадкаванай Кіеву Т.К. было пры Яраславе Мудрым (другім сыне Рагнеды і Уладзіміра), які ў 1019 г. заняў абодва пасады – і Кіеўскі, і Тураўскі. Пасля яго смерці ў 1054 годзе Т.К. 40 гадоў жыло асобна ад Кіева. Пры Ўладзіміры Манамаху і яго спадкаемцах Тураў зноў трапляе пад уладу Кіеўскай Русі на 60 гадоў.
Тураўскае княства ўтварылася на тэрыторыі паўднёвай Беларусі ў басейне Прыпяці і яе прытокаў. Сталіца княства - горад Тураў (мабыць заснавана князем Турам) згадваецца ў летапісы пад 980 г. Да канца X у. Тураўскае княства развівалася як самастойнае. З канца X у. у Тураве княжыць сын Вялікага князя Кіеўскага Святаполк, які вёў барацьбу за самастойнасць княства. З 1054 г. па 1119 г. Тураўскім княствам валодалі князь Ізяслаў (сын Яраслава Мудрага) і яго сыны. З 1113 г. княства перайшло да спадчыннікаў В. Манамаха. У 50-е гады XII ст. Тураўскім княствам авалодаў Юры Яраслававіч, які вярнуў княства дынастыі князя Ізяслава
Юрый Яраславіч, (Юрый I Тураўскі ) 1102 — пасля 1167) — князь тураўскі (1157 — пасля 1167), другі сын князя ўладзіміра-валынскага Яраслава Святаполчыча. Аднавіў княжанне ўТураўскай зямлі князёў Ізяславічаў Тураўскіх, яго нашчадкамі з'яўляюцца ўсе наступныя разгалінаванні тураўскіх (турава-пінскіх) князёў. Быў апошнім правіцелем Тураўскай зямлі да яе падзелу на ўдзелы.
ВОПРОС№8Знешняя небяспека для беларускіх зямель ў першай палове ХІІІ ст. Барацьба з крыжацкай агрэсіяй і мангола-татарскай пагрозай..  У пачатку XIII ст. на землі Прыбалтыкі прыйшлі крыжакі (манахірыцары). Пад відам місіянераў, каб распаўсюдзіць каталіцызм і цывілізаваць мясцовае насельніцтва, у вытоках Заходняй Дзвіны ў 1201 г. яны заснавалі сваю крэпасць - Рыгу. Тут дзейнічалі Тэўтонскі ордэн, ордэн мечаносцаў і Лівонскі ордэн. Усе яны хацелі замест полацкага князя збіраць даніну з прыбалтыйскіх плямёнаў і ставілі мэтай заваяваць беларускія землі. З 1203 г. пачынаецца доўгае і цяжкае процістаянне і барацьба беларусаў з агрэсіяй крыжакоў. Аляксандр Неўскі, зяць і васал полацкага князя, узначаліў аб'яднанае войска і ў 1242 г. на лёдзе Чудскага возера рускія і беларускія воіны спынілі крыжацкую агрэсію на паўночны захад. Другі моцны вораг, які нападаў з усходу, былі татара-манголы. Яны захапілі ў 1237-1238 гадах усходнія і паўднёвыя землі Русі. Беларускія землі захавалі незалежнасць і не плацілі дань Ардзе. Быў дадзены моцны адпор татарскім нашэсцям, што адбываліся ў 1258, 1275, 1277, 1287, 1315, 1325 і 1338 гг., такім чынам беларускае войска стала на шляху татара-манголаў на захадзе Еўропы. У 1363 г. князь Альгерд разбіў татара-манголаў на р. Сінія Воды і далучыў вызваленую тэрыторыю Украіны да Вялікага княства. Гэта была першая буйная перамога ўсходніх славян і іх саюзнікаў над Залатой Ардой.
ВОПРОС№9 Язычніцкія вераванні. Вынікі і значэнне ўвядзення хрысціянства на беларускіх землях. Прыняцце хрысціянства з’явілася адной з важнейшых падзей гісторыі Беларусі. На працягу стагоддзяў праваслаўная царква аказвала моцны ўплыў на ўсе бакі жыцця нашых продкаў, на іх культуру, мараль, побыт. Хрысціянства прынесла на Беларусь зусім новы светапогляд. Хрысціянізацыя спрыяла развіццю феадальных адносін, узмацненню княжацкай улады,умацаванню дзяржаўнай самастойнасціПолацкай зямлі. У супрацьборстве розных укладаў царква прымала бок гістарычна найбольш перспектыўнага, дапамагала яму канчаткова аформіцца і ўмацавацца.
Прыняцце новай веры прывяло да ўсталявання больш цесных міжнародных сувязяў з хрысціянскімі дзяржавамі. Мясцовыя князі атрымалі магчымасць уступаць у дынастычныя шлюбы з прынцэсамі з імператарскіх, каралеўскіх, княжацкіх дамоў Еўропы. Прыняцце Беларуссю ўсходняга хрысціянства прадвызначыла культурнае збліжэнне яе з Візантыяй і краінамі гэтай жа рэлігійнай арыентацыі. Пасля прыняцця хрысціянства беларускія землі былі зарыентаваны на засваенне візантыйска-праваслаўных духоўных каштоўнасцяў, якія сталі адной з крыніц развіцця нацыянальнай культуры. Трансплантаваная з Візантыі, адаптаваная да сацыяльна-эканамічных, палітычных і культурных умоў нашых земляў, разнавіднасць хрысціянства была асімілявана і перапрацавана на мясцовай глебе і з цягам часу набыла нацыянальнае адценне. Утварыўся беларускі варыянт (рэдакцыя) грэка-візантыйскага праваслаўя, які дапускаў рознатлумачэнні кананічных палажэнняў, увёў у сойм святых сваіх падзвіжнікаў (першымі беларускімі святымі сталі Е. Полацкая і К. Тураўскі), стварыў свае жыцці, службы святым і г. д.
ВОПРОС№10Культура беларускіх зямель ІХ – сярэдзіны ХІІІ ст. Архітэктура. Мастацтва. Пісьменнасць. Помнікі пісьменства. Рэлігійна-асветніцкія дзеячы Еўфрасіння Полацкая і Кірыла Тураўскі.Састаўной часткай культуры беларускіх зямель з’яўлялася вусная народная творчасць: песні, быліны, легенды, прымаўкі, казкі, плачы-галашэнні, загадкі. Глыбокімі і каларытнымі былі песенныя цыклы, якія выконваліся на вяселлях, пахаваннях і каляндарных святах. Усе гістарычныя быліны прасякнуты пачуццём патрыятызму, гордасці за сваіх герояў, клопатам аб лёсе ўсіх рускіх зямель. У былінах полацкі князь Усяслаў Брачыслававіч паказваецца храбрым і справядлівым воінам, здольным да пераўвасаблення то ў ляснога сокала, то ў шэрага ваўка, то ў гнядога тура. Некаторыя народныя паданні пазней былі ўнесены ў летапіс. Такім паданнем, напэўна, было апавяданне пра лёс гордай палачанкі Рагнеды.З хрысціянствам звязана ўвядзенне і пашырэнне пісьменнасці. З’явіліся богаслужэбныя кнігі, перакладная літаратура, філасофскія трактаты.У адрозненне ад каталіцкіх краін Захаду ў культуры і справаводстве Русі прымянялася родная мова. Разам з перакладнымі кнігамі з’яўляюцца і арыгінальныя сачыненні, у тым ліку рускія летапісы. Маюцца звесткі аб тым, што летапісанне вялося ў Полацку, Тураве, Новагародку.Вакол царквы і манастыроў групаваліся адукаваныя людзі, у іх ці пры іх існавалі школы, пісаліся і перапісваліся кнігі, збіраліся бібліятэкі. Узорамі старажытных рукапісных кніг, знойдзеных на тэрыторыі Беларусі, з’яўляюцца: вядомае Тураўскае Евангелле (ХІ ст.), Рэймскае Евангелле (ХІ ст. – названае так па месцу знаходжання ў муніцыпальнай бібліятэцы г. Рэймса ў Германіі), служэбнік Валаама Худынскага (канец ХІІ – пачатак ХІІІ стст.), Аршанскае Евангелле (ХІІІ ст.) і некаторыя іншыя. Асноўная частка старых рукапісных кніг загінула ў пажарах, была разрабаваная ў перыяд міжусобных войнаў. Шмат помнікаў старажытнай культуры, у тым ліку кніг, было знішчана пазней езуітамі і іншымі каталіцкімі манаскімі ордэнамі.З прадстаўнікоў кніжнай асветы старажытнага перыяду нашай гісторыі мы павінны адзначыць:  у Тураве – Кірылу Тураўскага, у Полацку – князёўну Прадславу-Ефрасінню. Кірыла Тураўскі – другі прадстаўнік асветы ХІІ ст. – паходзіў з сям’і заможных гараджан. Вучылі яго грэкі. Потым ён стаў манахам. Калі вызвалілася епіскапская кафедра ў Тураве, яго абралі епіскапам. Праваслаўная царква прылучыла Кірылу Тураўскага да ліку святых. . Прамовы Кірылы ўяўляюць сабою ўзоры царкоўнага красамоўя таго часу. Яго казанні і павучанні створаны на асновах візантыйскай рыторыкі. Сучаснікі далі яму назву Залатавуснага (задоўга да Кірылы жыў выдатны царкоўны аратар, адзін з айцоў усходняй (праваслаўнай) царквы Іаан (каля 350 – 407 гг.), якога за красамоўства назвалі Залатавусным). І гэтае найменне з поўным правам застаецца за ім да нашага часу.Прадслава-Ефрасіння, князёўна полацкая, таксама жыла ў ХІІ ст. Яна была ўнучкаю знаёмага нам полацкага князя-чарадзея Усяслава. Як апавядаюць паданні, яна сваёю прыгажосцю і розумам стаяла вышэй за ўсіх сваіх сучасніц. Жаніхі шукалі рукі князёўны, але яна адмаўлялася ісці замуж. Бацькі хацелі аддаць яе замуж прымусам. Дазнаўшыся аб гэтым, яна цішком пакінула родную сям’ю і ўцякла ў жаночы манастыр,У сталым узросце Прадслава здзейсніла паломніцтва ў Палестыну і Ерусалім. Там яна і памерла ў 1173 годзе. Мошчы Ефрасінні Полацкай спачываюць цяпер у пабудаваным ёю Спаса-Ефрасіннеўскім манастыры, які часткова захаваўся да нашых дзён.З імем полацкай князёўны звязаны такі помнік гісторыі і культуры, як крыж Ефрасінні Полацкай, створаны мясцовым майстрам Лазарам Богшам у 1161 г. .Такім чынам, багатая, яскравая і шматгранная культура беларускіх зямель у ІХ–ХІІІ стст. стаяла ў шэрагу перадавых культур свайго часу, была часткай усходнеславянскай культуры.Вывад: Да увядзення хрысціянства станоўчай асткай культуры беларускіх зямель з’яўлялася вусная народная творчасць, але калі пачалі будавацца цэрквы у культуры з’явілась пісменнасць. Пры цэквах адкрывацца цэркоўна-прыходскія школы. Перакладаліся і перапісваліся кнігі, ствараліся бібліятэкі. Вялікі уклад у асвету унеслі Е.Полацкая, К.Тураўскі,
ВОПРОС№11 Сацыяльна-эканамічныя і палітычныя перадумовы ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага. Навагрудскае княства. Міндоўг. Барацьба з крыжакамі.У Х111 ст. складваюцца перадумовы ўзнікнення ў Еўропе новага дзяржаўнага ўтварэння – Вялікага княства Літоўскага. Сярод мноства фактараў складанага і шматграннага працэсу ўтварэння новай дзяржавы, абагульніўшы асноўныя тэндэнцыі, можна выдзеліць наступныясацыяльна-эканамічныя і палітычныя перадумовы фарміравання ВКЛ:1). Развіццё сельскагаспадарчай вытворчасці, рамяства, гандлю, рост гарадоў, іх размяшчэнне на важных гандлёвых шляхах (па Дняпру, Заходняй Дзвіне, Нёману). Усё гэта спрыяла ўзбагачэнню мясцовай эканамічнай і палітычнай эліты, якая і стала ініцыятарам утварэння новай дзяржавы, каб абараніць сваю маёмасць і статус. Акрамя таго, накопленыя і прырастаючыя рэсурсы дазвалялі арганізаваць абарону і пашырэнне дзяржавы.2). Паглыбленне сацыяльнай дыферэнцыяцыі грамадства, сацыяльных супярэчнасцяў паміж саслоўямі. Сацыяльныя супярэчнасці і сілавыя спосабы іх вырашэння выклікалі патрэбу ў грамадскім парадку. У самім феадальным саслоўі таксама абвастраецца барацьба за панаванне. Усё гэта выклікала грамадскую патрэбу ва ўтварэнні дзяржавы, якая б заканадаўча абмежавала грамадска небяспечныя разбуральныя працэсы, якія праяўляліся ў знішчэнні людзей і матэрыяльных каштоўнасцяў.3). Неабходнасць барацьбы са знешняй небяспекай, якая зыходзіла найперш ад мангола-татараў і крыжакоў, а таксама галіцка-валынскіх і польскіх князёў. Некаторыя даследчыкі лічаць, што менавіта знешняя пагроза з боку Арды і рыцарскіх ордэнаў была асноўным штуршком да ўтварэння дзяржавы.Першай сталіцай Вялікага княства Літоўскага стаў славянскі Новагародак. Як сведчачь археалагічныя даследаванні, ў ХІІ-ХІІІ стст. Новагародская зямля дасягнула значнага эканамічнага і культурнага развіцця, а сам Новагародак стаў багатым горадам і моцнай крэпасцю. Землі вакол яго былі даволі ўрадлівымі і давалі добрыя ўраджаі. У самім горадзе вядучай галіной рамяства была апрацоўка каляровых і каштоўных металаў. Значная частка ювеліраў станавілася заможнымі гараджанамі. Развіваліся і іншыя рамёствы: выплаўка і апрацоўка жалеза, дрэва, ганчарства, разьба па косці. Новагародак меў шырокія гандлёвыя сувязі са славянскімі землямі, Прыбалтыкай, Візантыяй, Блізкім Усходам.На падставе высокага ўзроўню развіцця земляробства, рамёстваў і гандлю багацелі мясцовыя феадалы, аб чым сведчаць раскопкі іх пахаванняў. Новагародчына перажывала эканамічны ўздым. У перыяд нашэсця на ўсходніх славян манголаў і крыжакоў Новагародская зямля была адносна бяспечнай тэрыторыяй, яе гарады і вёскі не былі ўшчэнт разбураны, як большасць іншых зямель Русі. Тут ратаваліся ад заваёўнікаў і шматлікія бежанцы, што ўзмацняла прадукцыйныя сілы Новагародскай зямлі. Навагрудскае княства, Новагародскае княства — удзельнае княства ў Панямонні ў XIII—XIV стст. Цэнтр — г. Новагародак. Навагрудскі князь Ізяслаў упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1237. а падставе гэтага запісу лічыцца, што побач з Міндоўгам у барацьбе з мазавецкім князем удзельнічаў і Ізяслаў, які быў у саюзных або васальных адносінах з Данілам Раманавічам. Пазней княства ўваходзіла ў склад уладанняў Міндоўга, Рамана Данілавіча, Войшалка, у 1-й палове XIV ст. — удзел чына Гедзіміна Карыята.Міндоўг  (каля 1195 — 12 верасня 1263) — першы вялікі князь (кан. 1248—1253 і 1261—1263) Вялікага княства Літоўскага, першы і апошні кароль літоўскі (1253—1261).Вялікую небяспеку для беларускіх зямель у XIII - XV стст. уяўляла крыжацкая агрэсія (крыжакі - нямецкія рыцары, бязлітасныя і жорсткія заваёўнікі з Захаду). Нашэсце Тэўтонскага Ордэна пагражала не толькі разбурэннем славянскіх і балцкіх гарадоў і вёсак, фізічным знішчэннем народаў, але і духоўным упадкам, анямечваннем этнічных груп, што насялялі Усходнюю Еўропу. Палачане першымі ўступілі ў адкрытую барацьбу супраць агрэсіі нямецкіх рыцараў. У ніжнім цячэнні Дзвіны знаходзіліся гарады-крэпасці Кукенойс і Герцыке, якімі кіравалі васалы полацкага князя. Рыцары наблізіліся да горада Кукенойса. Тут княжыў Вячка, які паходзіў з дынастыі полацкіх князёў. З невялікай дружынай ён доўга і мужна адбіваўся ад захопнікаў; у 1208 г. мусіў спаліць Кукенойскі замак. Ён усё жыццё змагаўся з крыжакамі і загінуў у жорсткім баі ў 1224 г. У 1209 г. рыцары абрабавалі і спалілі другі старажытны фарпост Полацкага княства - горад Герцыке.Полацк умацоўваў палітычныя сувязі з наўгародскай зямлёй. Полацкія дружыны прымалі ўдзел у бітвах супраць шведскіх рыцараў на рацэ Няве (1240) і Чудскім возеры (1242).
ВОПРОС№12 Цэнтралізатарская палітыка і ўмацаванне ўлады вялікіх князёў літоўскіх ў ХІV ст. Рост тэрыторыі ВКЛ. Гедымін. Альгерд. Пераважна дабрахвотны характар уступлення славянскіх зя-мель у ВКЛ абумовіў адносную іх аўтаномію ў агульнай дзяржаве. Да-лейшае развіццё грамадскіх і эканамічных адносін у краіне патрабава-ла ўдасканалення дзяржаўнага кіравання і пераадолення сепаратызму ўдзельных князёў. У ліку першых, хто павёў барацьбу за цэнтраліза-цыю вялікакняскай улады, быў Ягайла (1377-1392). Прызначэнне яго вялікім князеі пасла смерці Альгерда выклікала незадавальненне яго зводнага брата – Андрэя, які княжыў у Полацку. У 1381 г. супраць Ягайлы выступіў Кейстут і прымусіў яго адрачыся ад трона. Толькі на наступны год Ягайлу з дапамогай крыжакоў удалося аднавіць уладу. Узяты ў палон Кейстут быў задушаны ў Крэўскім замку, але за зброю ўзяўся яго сын Вітаўт. У выніку дынастычная барацьба ўскладніла праблему цэнтралізацыі дзяржаўнай улады. Ягайлу як вялiкага князя не прызнавалі Андрэй Полацкі, Вiтаўт Кейстутавіч і інш.У той самы час кандыдатура Ягайлы стала сур’ёзна разглядацца ў якасці прэтэндэнта на польскі трон. У 1382 г. пасля смерці караля яго спадкаемцам заставалася непаўнагадовая дачка Ядзвіга. 14 жнiўня 1385 г. прыехаўшымі з Кракава ў Крэва пасламі з аднаго боку, а так-сама Ягайлам і яго братамi з другога, адбылося падпiсанне акта ўніі. Паводле яе, Ягайлу прапаноўваўся шлюб з Ядзвiгай і польскі трон. Неабходнымі ўмовамі надання акту юрыдычнай сілы прызнаваліся: прыняцце каталіцкай веры вялікім князем, яго братамі і сваякамі; вы-зваленне палонных палякаў. І нарэшце, што мела асаблiвую знач-насць, дагавор абавязваў вялікага князя «назаўсёды далучыць свае Лiтоўскiя i Рускiя землi да каралеўства Польскага».Першапачаткова Вялікае Княства Літоўскае аб'ядноўвала 3 зямлі: уласна Літва (плошча каля 64 тыс. км²), Жамойція (27 тыс. км²) і Новагародскай (з Гародняй, Ваўкавыскам, Слонімам, 23 тыс. км²). Гэтае першапачатковае ядро дзяржавы ахоплівала каля 114 тыс. кв. км, прычым 80 % займала балцкае, рэшту — усходнеславянскае («рускае») насельніцтва.На працягу 2-й паловы XIII — 1-й паловы XIV стст. да яго далучыліся Полацкае, Віцебскае, Таропецкае, Менскае, Свіслацкае,Пінскае і інш. княствы агульнай плошчай каля 136 тыс. км², а таксама частка Валыні з Берасцейшчынай (56 тыс. км²). У сярэдзіне XIV ст. ВКЛ ахоплівала больш за 300 тыс. км²,  У 1351—1366 Дарагічынская зямля належжала Мазавецкаму княству (васалу Польшчы). З 1370 Уладзімірскі і Крамянецкі паветы замацаваліся ў складзе ВКЛ.Адначасова на працягу 1350—1360-х адбылося істотнае павелічэнне тэрыторыі ВКЛ на усходзе: вялікі князь Альгерд, карыстаючыся аслабленнем Залатой Арды, падпарадкаваў частку Смаленскай (з Мсціславам, Белым і Ржэвам), Чарнігава-Северскую, Кіеўскую і Падольскую землі. З іх заходняя частка Падолля ў 1366 адышла да Польшчы, Ржэўская воласць належала ВКЛ толькі часова (да 1357, у 1359—1367, 1371—1381). Тэрыторыя ВКЛ дасягнула 630 тыс. км², доля «палітычнай Літвы» знізілася да 18 %, а этнічнай — да 14 %. Альгерд непасрэдна кантраляваў 10—15 % тэрыторыі, яго фактычны суправіцель Кейстут — прыкладна столькі ж, а 70—75 % складалі ўдзелы і вотчыны іншых князёў.
Гедымін (~1275 — 1341) — вялікі князь літоўскі (~1316—1341).Гедзімін быў сынам вялікага князя Віценя і ўзышоў на вялікакняскі пасад у 1316 годзе пасля смерці бацькі. Пачатак яго княжання быў пазначаны перамогай над крыжакамі пад Жэймамі. Каб супрацьстаяць Ордэну, вялікі князь узводзіць шэраг замкаў на паўночным захадзе Беларусі (у Троках, Вільні, Медніках, Новагародку, Лідзе, Мядзеле). Ён жа пераносіць сталіцу Вялікага Княства з Новагародка ў Вільню - старадаўні цэнтр крывіцкай каланізацыі, які напачатку меў назоў Крывічгорад, - і будуе там замак. У 1320 годзе каля Меднікаў Гедзімін на чале беларускага войска зноў разбіў крыжакоў. Але дасягнуць перамогі над Ордэнам, спадзеючыся толькі на зброю, было немагчыма, таму ён актыўна падтрымліваў варожых крыжакам Рыгу, Пскоў і Польшчу. Следам за сваімі папярэднікамі Гедзімін працягваў палітыку аб'яднання беларускіх земляў, умацавання нашага гаспадарства. У часы яго валадарання ў склад Княства ўвайшлі Менская, Віцебская, Турава-Пінская землі. Палітычная мудрасць Гедзіміна выявілася ў тым, што новым землям ён гарантаваў захаванне традыцыйных законаў - «старыны не рушыць, навіны не ўводзіць».Загінуў Гедзімін пад час штурму нямецкага замка Баербург у 1341 годзе.Альгерд (1296 — 1377 г.г.) Вялікі князь Вялікага княства Літоўскага (1345 — 1377 г.г.)Сын Гедзіміна. У 1318 годзе ажаніўся з віцебскай княжной Марыяй, у 1320 годзе пасля смерці віцебскага князя атрымаў яго княства ў спадчыну. Калі ў 1341 годзе Гедзімін надзяляў сыноў, Альгерд да Віцебскага княства атрымаў Крэва і землі паабапал р. Бярэзіны. У 1345 годзе разам з братам Кейстутам скінуў з віленскага стальца іншага свайго братаЯўнута, стаў вялікім князем.Альгерд адбіваў наступ Тэўтонскага ордэна (гл. бітва на Стрэве, 1348; вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ). У 1342 годзе дапамог Пскову супраць немцаў, яго сын Андрэй стаў пскоўскім князем. У канцы 1362 года, пасля бітвы на Сініх Водах, далучыў да ВКЛ Падольскую, Валынскую і Пераяслаўскую землі, паўднёвае Падняпроўе, прычарнаморскія землі ў вусці Серата, басейнах Днястра і Паўднёвага Буга. Пасадзіў удзельным князем у Кіеве свайго сына Уладзіміра, Падолле перадаў навагародскім князям Карыятавічам, войскі якіх складалі значную частку сіл у бітве на Сініх водах. У падтрымку цверскіх князёў здзейсніў тры паходы на Маскву (1368, 1370, 1372). Спрабаваў падпарадкаваць сабе Пскоў і Ноўгарад, вёў барацьбу з Польшчай за Валынь, Падляшша і Галіцыю (1349—1351, 1366; гл. вайна за галіцка-валынскую спадчыну). За яго часам тэрыторыя ВКЛ павялічылася больш чым у 2 разы.
ВОПРОС№13 Дынастычная барацьба ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV ст. Крэўская ўнія. Ягайла. Кейстут. Вітаўт У канцы 13ст ў ВКЛ правілаў Войшалк і Віцень, якія працягвалі палітыку пашырэння тэр. Пры стаўнікоў у склад ВКЛ увайшло Полацкае кн-ць на правах аўтаноміі. Падчас Гедыміна большая частка Б. ўвайшла ў склад ВКЛ.В 1323г Гедыміна перанёс сталіцу з Наваградка ў Вільню. Пры Альберце ўсе нашы землі ўвайшлі ў склад ВКЛ. Пасля яго смерці князем стаў у абыход закона Ягайла. Для ўмацавання свайго становішча сватаецца да дачкі князя Дзмітрыя Данскога, які патрабуе васальнай залежнасці ВКЛ. Ягайла не згодны і таму звяртаецца да Польшчы. У 1384г на польскі прастол ўзведзена дачка караля Людовіка - Ядзвіга. Яна была заручаная з Вільгельмам Аўстрыйскім і ў выпадку іх шлюбу Польшча адыходзіць Аўстрыі. Каб пазбавіцца ад яго. засілля польскія магнаты выдаюць Ядвігу за Ягайлы. 14 жнів. 1385г у г Крэва падпісаныя ўмовы дамовы - Крэўская унія. Ўмовы дагавора: 1) Літ князі згаджаліся далучыць свае землі да кароны польскай 2) Ягайла станавіўся каталіком і распаўсюджваў веру 3) прадаставіць Польшчы ўсю казну ВКЛ 4) заплаціць 300тыс флоринтов Вільгельму Австр.5) вярнуць Польшчы ўсё захопленыя ВКЛ зямлі. Узімку 1386г Ягайла ўступае ў каталіцкую веру, а ў сакавіку карону. У выніку Крэўскай уніі ВКЛ захаваўся. сваю незалежнасць. Т.ч. унія не выходзіла за рамкі федэрацыі. Унія выклікала апазіцыю літ шляхты, кот ўзначаліў Вітаўт, ён зрынуў намесніка Ягайлы і стаў кіраваць дзярж-вом неза-мо ад Польшчы. У 1392г Вітаўт пажыццёва прызначаны «Гаспадар ВКЛ».
Ягайла (1352- 1 чэрвень 1434) - князь Віцебскі, Вялікі князь літоўскі (1377-1392), кароль польскі (1386-1434) і вярхоўны князь літоўскі (1392-1434). Сын Альгерда І Яго іншы жонкі, цверскай князёўны Юліяніі. Заснавальнік дынастыі Ягелонаў, адной з галін дынастыі Гедзімінавічаў, якаючы ды канц XVI ст. была кіруючай дынастыяй Вялікага Княства Літоўскага І Польшчы.У верасні 1380 Ягайла адправіўся на злучэнне в е Мамаем супраць маскоўскага князя Дзмітрыя Іванавіча І прамаскоўскі настроенай часткі літоўска-рускай шляхты, але, ня дайшоўшы ды Дона, даведаўся пра паражэнне Мамая Ў Кулікоўскай бітве І павярнуў назад .У 1380 заключыў сепаратныя пагадненні з Тэўтонскім І Лівонскім ордэнамі, апошняму перадаў Жамойць. Аднака стаў пагроза в е баку Ордэна І Вялікага княства Маскоўскага, а асабліва ўнутраная нестабільнасць ў ВКЛ вымусілі Ягайлу пайсці на Саюз в е Польшчай.У 1381 Годзю Ягайла выкарыстаў мір в е крыжакамі для здабыцця Полацку, у выніку чаго Ў кампаніі па ўсталяванні Ў горадзе прыхільнага ды Ягайлы брата, Скіргайлы, удзельнічалі І тэўтонскія атрады У кастрычніку 1381 Быў зрынуты в е Пасадэна сваім Дзядзько Кейстута, які праводзіў Палітычны курс на збліжэнне з маскву на антыардынской Аснова. Але Ягайла ня адмовіўся пекла гусенічны І ўжо Ў ліпені 1382 года вярнуў сабе Вялікае княжанне пры ваеннай дапамозе Тэўтонскага ордэна І дыпламатычнай падтрымцы Арды Ў 1382 Годзю Ягайла здолеў падняць паўстанне, падчас Якога пад выглядае перамоў Кейстут разам з сынам Вітаўта І шматлікімі сваякамі Быў прывабіць І заключаць] Ў Крэўскі замак, Дзе, па звестках адных крыніц, у прыпадку адчаю сам на сябе наклаў рукі, а згодна в е іншымі крыніцамі - Быў душыць па загадуй Ягайлы (15 жніўня 1382 года). Кейстут Гедзімінавіч (~ 1297 - 15 жніўня 1382 крэў), князь Троцкага-жамойцкі, Гарадзенскі (1341-1345), уладарыў Троцкай выпальванняў ВКЛ (1345-1381), Вялікі князь літоўскі (1381-1382). Сын Гедзіміна пекла другога шлюба, малодшы брат Альгерда.Пасля смерці Гедзіміна (зіма 1341) і старэйшага брата Манівіда (1342) знешняе становішча ВКЛ было складаным, Тэўтонскі ордэн рыхтаваў вялікую вайсковы кампанію. У 1345 Альгерд І Кейстут вырашылі ўзяць ўладу - Кейстут в е Трокаў в е войскам Прыйшоў у Вільню І паланіў Яўнута, пасвілі гэтага паклікаў Альгерда І перадаў яму Вільню як старэйшаму, прызнаючы вярхоўную ўладу брата. Альгерд в е Кейстут падзялілі ВКЛ на "выпальванняў", у 1352 Кейстут атрымаў ды сваіх уладанняў Яшчэ І Берасцейская зямля. Але пасвілі, відаць, Умовы дагавора Паміж братамі змяніліся, Альгерд больш не дзяліўся в е Кейстут далучанымі землямі. Вітаўт Вялікі (1350 - 27 Кастрычніка 1430) - Вялікі князь літоўскі (1392-1430, фармальна в е 1401), князь Гарадзенскі І троцкі.Вітаўт - Адзін з найвыдатнейшых гаспадароў Вялікага Княства Літоўскага, за палю дзейнасьць атрымаў найменьні Вялікі.Сын Вялікага князя Кейстута І Біруты, стрыечны брат Ягайлы. З раньняга стагоддзю ўдзельнічаў у войнах супраць маскву І Тэўтонскага ордэна. У 1374 атрымаў у валоданьне Гарадзенскае княства. Па сьмерці Вялікага князя Альгерда (1377) падтрымаў свайго бацьку Ў гусенічны за сталец. У гадзіну перамоваў зь Ягайлы ў Вільні (1382), Вітаўта разам з Кейстутам схапілі І зьмясьцілі Ў Крэўскі замак. У замку Кейстута задушылі, аднака Вітаўт пры дапамозе жонкі Ганны Сьвятаслаўны здолеў уцячы. Празь Берасьце І Мазовію прыбыў у Прусію, Дзе 21 Кастрычніка 1383 прыняў каталіцтва імя Віганд.
ВОПРОС№14 Дзяржаўны лад і кіраванне ў ВКЛ у ХІІІ - ХІV стст. Гаспадарчае жыццё. Гарады. Рамёствы. Судовая сістэма. Палітычны лад ВКЛ прайшоў шматвяковую эвалюцыю, аб’яднаўшы рысы іншаземных сістэм кіравання і традыцыі, якія існавалі ў Полацкім і іншых беларускіх княствах. З самага пачатку свайго існавання ВКЛ складвалася як неабмежаваная феадальная манархія. На чале дзяржавы стаяў вялікі князь ― гаспадар. У яго кампетэнцыю ўваходзілі:1-камандаванне ўзброенымі сіламі;2-выданне заканадаўчых актаў;3--прызначэнне на вышэйшыя дзяржаўныя пасады4;-паўнамоцтвы вышэйшага суддзі;5-абвяшчэнне вайны і заключэнне міра;6-вызначэнне накірункаў знешняй палітыкі;7-распараджэнне дзяржаўнымі фінансамі і інш.У ХІІІ–ХІV ст. многія важныя дзяржаўныя пытанні ён вымушаны быў  узгадняць з васальнымі князямі  і найбольш уплывовымі феадаламі, якія ажыццяўлялі выканаўча-распарадчую  і судовую ўладу на месцах. У  выніку пры князі ўзнік дарадчы  орган, які атрымаў назву Рада Вялікага княства Літоўскага (Паны-рада). Першапачаткова яе склад вызначаўся гаспадаром па яго ўласным выбары. У такіх умовах у 1492 г. новаабраны князь Аляксандр (1492−1506), сын Казіміра Ягелончыка, выдаў прывілей, па якому  абмяжоўваліся правы вялікага князя  і пашыраліся правы Паноў-рады. Згодна з прывілеем, вялікі князь не меў  права адмяняць або змяняць законы, пастановы і судовыя рашэнні, прынятыя разам з Радай. На пасяджэннях Рады вырашаліся пытанні дзяржаўнага кіравання, міжнародных зносін, прызначэння  на кіруючыя пасады, падрыхтоўкі важнейшых  заканадаўчых актаў, разглядаліся некаторыя  судовыя справы. У поўным складзе  Рада збіралася некалькі разоў у  год. Бягучыя справы кіравання дзяржавай  вырашала так званая Пярэдняя Рада, у якую ўваходзілі маршалак земскі, канцлер, падскарбі земскі, гетман, ваяводы і кашталяны Для вырашэння найбольш важных дзяржаўных справаў (выбары князя, пытанні  вайны і міра, арганізацыя абароны, прызначэнне надзвычайных падаткаў і інш.) з ХV ст. пачаў збірацца вальны сойм. Ён з’яўляўся органам саслоўна-прадстаўнічай дэмакратыі ў ВКЛ. У пачатку ХVІ ст. вальны сойм набыў значэнне заканадаўчага  і кантралюючага органа. Галоўнымі  яго функцыямі былі:1выбары вялікага князя;2прызначэнне падаткаў на войска;3абвяшчэнне вайны і заключэнне міра;4разгляд крымінальных справаў вышэйшых дзяржаўных асобаў і знатных паноў.Саслоўна-прадстаўнічымі органамі ў ваяводствах і паветах былі соймікі, на якіх абмяркоўваліся мясцовыя і агульнадзяржаўныя справы, выбіраліся дэпутаты на вальны сойм, выпрацоўваліся інструкцыі, хадайніцтвы і просьбы да вялікага князя. Асобнае месца ў сістэме  кіравання ВКЛ займалі гарады, якія мелі магдэбургскае права. Упершыню яно ўзнікла ў ХІІІ ст. у Еўропе, а з 80-х гадоў ХІV ст. атрымала распаўсюджанне на землях ВКЛ. Першым горадам, які атрымаў магдэбургскае права ў Княстве, была Вільня (1387), затым Берасце (1390) і інш. Прывілеі на магдэбургскае права гарадам давалі ўласнікі — вялікія князі або прыватныя феадалы.Магдэбургскае права давала гарадам судовы імунітэт, падатковыя льготы, права валодання зямлёй, ільготы ў рамеснай і гандлёвай  дзейнасці, вызваляла ад воінскай павіннасці. У адпаведнасці з прывілеем, у  гарадах ствараўся выбарны орган  самакіравання − магістрат. Ён складаўся з гарадской рады і лавы. На чале магістрата стаяў войт, якому належала вышэйшая судовая і выканаўчая ўлада ў горадзе. Пасада войта не была выбарнай: ён прызначаўся вялікім князем з ліку буйных феадалаў.Гарадская рада, на чале якой стаялі бурмістры, разглядала маёмасныя і грамадзянскія справы мяшчан. Лава выконвала судовыя функцыі, а войтаўска-лаўніцкі суд (лаву) узначальваў войт. Засядаў гарадскі магістрат у спецыяльным будынку − ратушы, якая звычайна размяшчалася ў цэнтры горада.Такім чынам, па форме кіравання Вялікае княства Літоўскае можна  вызначыць як саслоўна-прадстаўнічую  манархію, што разам з наяўнасцю  магдэбургскага права ў гарадах цалкам адпавядала традыцыям тагачасных еўрапейскіх дзяржаў. сялянскай гаспадаркі ў гэты перыяд была заснавана ў першую чаргу на земляробстве, жывёлагадоўлі,хатнім рамястве. Дапаможнымі заняткамі было бортніцтва, паляванне, рыбалоўства. Асноўнай сельскагаспадарчай культурай заставалася жыта. Шырока былі распаўсюджаны таксама авёс, ячмень, проса, грэчка, лён, каноплі. Вырошчваліся рэпа, агуркі, морква, буракі, цыбуля, часнок, боб, гарох і інш. HYPERLINK "http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-economic-development-of-GDL.html" \l "literature_src_06" [6] Разам з земляробствам развівалася і жывёлагадоўля. Як у панскіх маёнтках, так і ў гаспадарках сялян утрымліваліся коні, каровы, свінні, козы, авечкі. З хатняй птушкі разводзілі курэй, гусей, качак. Колькасць кароў, асабліва ў панскіх гаспадарках, часта перавышала патрэбы гаспадаркі ў малаку. Сельскае рамяство насіла ў асноўным хатні характар. У гэты час амаль кожны сялянскі двор выступаў як самастойны вытворчы калектыў, дзе вырабляліся ўсе неабходныя для гаспадаркі і жыцця рэчы. Выключэннем быў толькі выраб складаных прадметаў пераважна для сельскагаспадарчай вытворчасці. Таму спецыялізаванае сельскае рамяство ў гэты час прадстаўлялі ў асноўным рамёствы, што былі звязаны з вырабам прылад працы і жыццёва неабходных прадметаў: кавальскае, бондарскае, ганчарнае і інш.
ВОПРОС№15 войска і вайсковая справа ў ВКЛ. “Вялікая вайна” і Грунвальдская бітва. Вынікі і значэнне Грунвальдскай бітвы. Суперніцтва з Маскоўскай дзяржавай. Войска Вялікага княства Літоўскага – тэма ў пэўнай ступені недаследаваная у беларускай гістарыяграфіі. У савецкія часы магчымасці беларускіх гісторыкаў у рэчышчы вывучэння гэтай тэмы былі абмежаваны, бо войска Вялікага княства нібыта было інструментам прыгнёту працоўнага беларускага народу літоўскімі феадаламі і пытанне гэтае мусяць разглядаць толькі літоўскія навукоўцы. Памылковасць гэтага сцвярджэння зараз відавочна, аднак на сучасным этапе мала даследчыкаў на Беларусі займаюцца вайсковай гісторыяй ВКЛ. Да таго ж на сённяшні дзень у Беларусі існуе досыць вялікая цікавасць да гістарычнай мінуўшчыны, у тым ліку вайсковай, аб чым сведчыць вялікая колькасць клубаў гістарычнай рэканструкцыі.Дадзеная праца павінна з аднаго боку стаць першай падагульняючай працай па дадзенай тэматыцы, а з іншага задаволіць грамадскую цікавасць да дадзенай гістарычнай тэмы. Вялікая вайна 1409-1411 гадоў - баявыя дзеянні Паміж Польскім каралеўствам І Вялікім Княства Літоўскім в е аднаго боку І Тэўтонскім ордэнам в е другога.ВКЛ імкнулася вярнуць Захоплення ордэнам Жамойць, Польскае каралеўства - Памор'е І маркграфства Новую Марку, пакінуць за сабой Добжынскую Зямля. Абедзве дзяржавы хацелі разграміць узброеныя сілы ордэна. Крыжакі імкнуліся захаваць за сабой гэтыя землі асабліва Жамойць. Жамойць якаючы злучала паморска-прускія І лівонскія ўладанні ордэнаВКЛ 14 Верасня 1408 заключыўшы мір в е Маскоўскім вялікім княства, Чым забяспечыла сябе тыл. Крыжакі І саюзнікі Праводзілі прапагандысцкую кампанію І вербавалі наймітаў па ўсёй Еўропе. 31 мая 1409 у Жамойці выбухнула паўстанне супраць ордэна, неафіцыйна падтрыманае вялікім князем ВКЛ Вітаўтам. Ваенныя дзеянні пачаліся 16 жніўня 1409 калі войскі ордэна напалі на польскія гарнізоны Ў Добжынскай зямлі. У гадзіну ваеннай кампаніі 1409 крыжакі захапілі Добжынскую Зямля, у Новай Марцаў разбілі паспалітае рушэнне, войскі ВКЛ уступілі Ў Жамойць І выгналі Адтуль Вораг, палякі вярнулі Быдгашч. 8 Кастрычніка 1409 Польшча пры пасрэдніцтве караля Вацлава заключыўшы в е ордэнам перамір'е «так заходу сонца» 24 чэрвень 1410 паводле Якога абодва бакі захоўвалі ўладанні на гадзіну падпісання пагаднення, палякі абавязваліся ня дапамагаць жамойтам І ІХ саюзнікам. Перамір'е ня тычылася ВКЛ, аднака ордэн актыўных дзеянняў супраць княства ня пачаў. 8-9 снежных 1409 у Брэсце адбылася таемная нарадуюцца, на якой польскі кароль Ягайла І Вітаўт разгледзелі І ўзгаднілі стратэгічна-тактычныя пытанні летняй кампаніі 1410.У маі 1410 Ордэн заключыў перамір'е в е ВКЛ ды 24 чэрвень Грунвальдская бітва - вырашальная бітва «Вялікай вайны» 1409-1411 гадоў, тое, што адбылося 15 ліпеня 1410 года. Саюз Каралеўства Польскага і Вялікага княства Літоўскага пад правадырствам караля Уладзіслава II Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта атрымаў вырашальную перамогу над войскам Тэўтонскага ордэна. Большасць рыцараў ордэна было забіта ці ўзята ў палон. Нягледзячы на ​​паразу, крыжакі змаглі вытрымаць двухмесячную аблогу сталіцы і панеслі толькі нязначныя тэрытарыяльныя страты ў выніку Торуньская свету 1411 года. Тэрытарыяльныя спрэчкі працягваліся да заключэння Мельнского свету 1422 года. Каля траціны тэўтонскай арміі палегла на полі бою, было забіта практычна ўсё кіраўніцтва Ордэна, значная колькасць рыцараў патрапіла ў плен.Завершивший Вялікую вайну Торуньскі мір лютага 1 1411 меў адносна мяккія для Ордэна ўмовы: той губляў Жамойць на карысць Вялікага княства, Добжиньскую зямлю ў карысць Польшчы і выплачваў кантрыбуцыю. Неўзабаве пасля гэтага, у ходзе Трынаццацігадовай вайны, Ордэн быў канчаткова разгромлены польскай дзяржавай ўжо без удзелу Вялікага княства Літоўскага і, пазбавіўшыся значнай часткі сваіх уладанняў ва ўсходняй Памераніі, а таксама ўласна ў Прусіі, якія трапілі ў падпарадкаванне непасрэдна польскай кароне, прызнаў васальную залежнасць ад Польшчы. Ордэн праіснаваў да 1525 года, калі Вялікі магістр Тэўтонскага ордэна Альбрэхт Гогенцолерн Брандэнбургскі перайшоў у пратэстантызм (аўтарам гэтага плана быў прапаведнік Марцін Лютар) і абвясціў аб стварэнні герцагства Прусія - першага пратэстанцкага дзяржавы ў Еўропе. К канцу XV ст. амаль скончылася палітычнае аб’яднанне паўночна-усходняй Русі пад уладай Вялікага князя Маскоўскага. Маскоўскі Вялікі князь прэтэндаваў на ролю адзінага праваслаўнага гасудара – абаронцу інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім княствам прывяла спачатку да неабвешчанай прымежавай вайны працягласцю з 1487 па 1494 гг. У 1500 г. канчаткова былі разарваны адносіны паміж Рускай і Літоўскай дзяржавамі.. У выніку у 1503 г. было заключана перамір’е тэрмінам на 6 гадоў. ВКЛ вымушана было адмовіцца на карысць Масквы ад усёй верхнеокскай Украіны, ад Чарнігава-Северскай зямлі, у тым ліку і ад Гомеля, ад значнай часткі Смаленскай і Віцебскай зямель.
Вопрос 15: войска и вайсковая справа у ВКЛ. «Вяликая вайна» и Грунвальдская битва.
Войско ВКЛ начало форм. в сер. XIII в, т.е. с появлением гос-ва. До XV в. каждый боярин имел свою дружину. Важнейшей частью - конница. Конный боярин и 4-7 чел. его вооружённой прислуги вместе составляли осн.боевую ед. того врем. — копьё. 20—25 копий образовывали стяг. Несколько стягов — дружину. Ещё в кон. XIV в., в случае нападения врага, собиралось всеобщее народное ополчение . В случае войны каждый шляхтич должен был отправляться в поход, а каждый землевладелец был обязан выставлять определённое кол-во всадников (коней) и пехотинцев (драбов). Такая форма организации войска получила название «посполитое рушение».
1 часть шлях. ополчения ВКЛ сост. тяжеловооружённые всадники (копейники). Они быливооружены копьями и мечами. 2 ч.  стрельцы — имела луки или арбалеты. Воины составляли небольшие отряды — копья, которые объединялись в хоругви. Во время боя знамёна строились суженными впереди колоннами. Спереди располагались тяжёловооружённые копейники, за ними — стрельцы. С к. XIV в. начала исп. артиллерия..Уже в нач. XVI в. в ВКЛ начинают использоваться наёмники.
В 1409 г. Жемойтия подняла восстание против Тевт. Орд., а вел. Князь лит. Это восстание и желание Витовта вернуть Жемойтию в сост.ВКЛ, послужило поводом к нач. войны Тевт. Орд. против ВКЛ и польского королевства во главе с королем Ягайло. После непродолжит. боевых действий вел. магистр Тевт. ордена Ульрик фон Юнгинген, понимая попросил перемирия, кот. было заключ. с 8 сентября 1409 г. - 12 июня 1410 г. Сост. войск: ВКЛ и П.-30-40 тыс чел. (вкл-40 хоругвей, П.-50). Войско крест. -15-20тыс чел.
Ход битвы: 1) союзные войска выстроились 3 линиями: левый фланг-войско Польши, правый-ВКЛ. 2) на нач.этапе исп. Татарская конница с применением тактики притворного бегства с возвращ.в бой. 3) перелом в битве произошел после ликвидации прорывы крест. В центре. Исключит. стойкость проявили 3 пока: Смоленский, Оршанский, Мстиславский под командованием мстиславского князя Семена Лугвена. Войско крест. Было взято в кольцо и уничтожено. Погиб и сам магистр. 4)после победы под Грюнвальдом союзные войска двинулись на столицу Тевт. Орд.-Мальборк, но город взять не удалось. Значение битвы: 1) Тевт.орд. утратил свое господствующее положение в регионе.2)возрос международный авторитет ВКЛ и Польши. 3) стали развиваться торговля, хозяйство и культура 2 гос-в.
Вопрос 16: становишча ВКЛ (1430-1569) Грамадзянская вайна. Войны с Маск.дзяржавай.
Внешняя политика ВКЛ не была свободной от развития внутриполитических процессов в государстве.
Уния с Польшей, несмотря на сложные внутренние результаты, укрепило международные позиции княжества, позволила объединить силы обоих государств против общих внешних врагов. Гражданская война в ВКЛ 1432–1438 г. развилась на фоне противоречий между Королевства Польского и вассального по отношению к нему ВКЛ после избрания вел. князем литовским Свидригайло Ольгердовича. Направленная на восстановление независимости ВКЛ политика Свидригайло привела к охлаждению отношений с Кор. Польским. Ситуация ещё более усложнилась после занятия поляками Подолья, в правление Витовта принадлежавшего Великому княжеству Литовскому, а также насильного удержания короля польского Ягайло в столице Великого княжества —Вильне. В начавшийся вскоре вооружённый конфликт были втянуты тевтонские рыцари, выступившие на стороне Свидригайло и объявившие полякам войну.
Конфликт приобрёл характер гражданской войны[1] в 1432 году, когда при помощи поляков другой кандидат на литовский престол — Сигизмунд Кейстутович — совершил покушение на Свидригайло, объявил его мёртвым и был избран великим князем литовским. В качестве великого князя литовского Сигизмунд был признан преимущественно на западных землях государства, некогда принадлежавших его отцу, в то время как Свидригайло, которому удалось избежать смерти, обосновался в восточных землях Великого княжества Литовского, где местная знать продолжала признавать великим князем именно его. Активная фаза гражданской войны проходила до 1435 года, когда в решающей битве под Вилькомиром армия Свидригайло и его союзников была разбита сторонниками Сигизмунда Кейстутовича. Последние отряды Свидригайло были разбиты к 1437 году. Пришедший к власти Сигизмунд правил всего 8 лет — в 1440 году он был убит в результате заговора. Военные конфликты с Моск гос-вом: 1) 1492-1494 -1 открытая война с Моск. Госуд. ВКЛ отказалось от претензий на Новгород, Псков, Тверь, Рязань. 2) 1500-1503 -2 война. В 1500г.произошла битва на р.Ведроше между войсками ВКЛ и моск гос-ва. Войско ВКЛ под командованием гетмана Константина Острожского было разбито. Результтом победной для Москвы войны явился мирный договор 1503г, согласно которому ВКЛ потеряло 19 городов. 3) 1507-1508 -3 война. Закончилась безрезультатно, соглашение закрепило прежние границы гос-ва. 4) 1512-1522 – 4 война. Моск. Войска взяли Смоленск, Мстиславль, Кричев. В 1514г. произошла битва на р.Крапиве под Оршей. 30-тыс. войско ВКЛ во главе с гетманом Острожским сумело одержать победу над 80-тыс войском Моск. Гос-ва. Подписано перемирие, по которому Смоленск остался за Моск.гос-вом. 5) 1534-1537 -5 война. Шла с переменным успехом, закончилась соглашением, по кот. Гомель остался в сост. ВКЛ. В результате войн с Моск.гос-вом ВКЛ утратило первенсто в «спбирании русских земель».
Вопрос 17: сельская гаспадарка ВКЛ. Валочая памера 1557г.
В 13.- пол 16в на тер. Бел. продолжается формирование феодальных отношений. С/х работой занимается большая часть населения. Гл. занятия людей: земледелие, животноводство, ремесло, охота, рыболовство. С/х было натуральным. Сельский двор называли –дым, что обозначало семью и её собственность. Значит. роль в сел. жизни играла община. Она орг. крестьянское землепользование и выплату феод. ренты. Управляли общ. старцы и десятские, которые выбирались самой общиной. За пользование землей крестьяне выплачивали ряд повинностей. Крестьяне делились в зависимости от повинности на тяглых, осадных, огородников и слуг; по степени феодальной зависимости на пахотных, непахотных и челядь. Главным владельцем земли в ВКЛ являлся князь. Земли делились на гос-венные и частные. В 16 веке 1/3 населения проживала на гос-венных землях(восток ВКЛ), на западе- частные земли. Мелкие землевладельцы как правило служили у князя .Их стали называть шляхтой, а крупные землевладельцы-паны, магнаты. Аграрная реформа 1557г. Рост гор., торг., ремесел в 15в. вызвал подъем спроса на зерно и др. с/х продукты. В середине 16в чтобы увеличить доходы с гос-венных земель Вел кн Жигимонт 2 Август проводит реформу «валочная памера». Суть: увеличить доход казны
путем точного учета крестьянских земель и обложить крестьян повинностью пропорц. кол-ву занимаемых ими земель. Единица обложения-волока=21,36 га. Вся земля в имениях делилась на волоки. Лучшие из них отводились под княжеское хоз-во. Другие раздавались крестьянам. Развитие ремесла и торговли.
В 13-17в в ВКЛ начинается бурное развитие ремесла. Наиб. значительные ремесло- обработка металла.Самые распространенные виды ремесел: ювелирное, обработка дерева, гончарное, выделка шкур, пивоварение. Во второй пол 16в >100 ремесел, в пер пол 17в-200. Торговля. Купцы создавали свои объединения- братства или гильдии. Налаживалась постоянная торговля в городах: 1-2 раза в неделю торги, 1-3 раза в год ярмарки. Развивалась и зарубежная торговля: экспорт-зерно, сало, воск, лес, шкуры, меха, пепел, лен; импорт- железо, медь, олово, драг. металлы, вина, дорогие ткани, соль.
Вопрос 18: гарадское жыцце на бел землях. Магдэбургскае права. Гарадское рамяство. Цэхи.
У 14 – п. пал. 16 ст. ва ўмовах развіцця феад. адносін ішоў інтэнсіўны працэс аддзялення рамяства і гандлю ад сельскай гаспадаркі. Гэта суправаджалася ростам гарадоў і мястэчак . Калі ў 14 ст. у ВКЛ налічвалася 83 гарады, то да канца 16 ст. каля 530. Насельніцтва гарадоў і мястэчак у асноўным займалася рамяством і гандлем. Асн. крыніцы папаўнення гарадскога насельніцтва:
1)перасяленне сялян 2)іміграцыя іншаэтнічнага насельніцтва (яўрэяў, татар) Паводле прававога становішча гарады і мястэчкі падзяляліся на вялікакняжацкія і прыватныя. Прыватнымі былі пераважна дробныя гарады і мястэчкі. Мяшчане неслі павіннасці на карысць уладальніка – дзяржавы або феадала: плацілі грашовыя подаці, выконвалі будаўнічыя і гаспадарчыя работы, пастаўлялі падводы (фурманкі) і г.д. Жыхары юрыдык не выплочвалі гарадскія падаткі і не падлягалі гарадскому суду.
У разлядаемую эпоху адной з галоўных палітычных мэт мяшчан была барацьба за права на самакіраванне гарадоў. У выніку ў канцы 14 – 16 ст. большасць вялікакняжацкіх гарадоў атрымалі права на самакіраванне – магдэбургскае права. У немалой ступені гэта было абумоўлена імкненнем вялікіх князёў заручыцца палітычнай падтрымкай гарадоў.
Правы, што прадастаўляліся гарадам, былі розныя. Агульным было тое, што мяшчане вызваляліся з-пад адміністрацыйнай і судовай улады ваявод і стараст; замест феадальных павіннасцяў уводзіўся адзіны дзяржаўны грашовы падатак для горада; у горадзе ствараліся органы самакіравання.
Першым горадам ВКЛ які атрымаў магдэбурскае права была Вільня (1387) У гарадах, якія атрымалі магдэбургскае права, склаліся наступныя органы гарадскога кіравання:
1)Войт – кіраўнік гарадской адміністрацыі і суда. Функцыі войта: падтрыманне парадку ў горадзе; вызначэнне правілаў гандлю; збор падаткаў; ажыццяўленне суду. Дапамагаў войту яго намеснік – ленвойт.
2)Магістрат – орган гарадскога самакіравання, які складаўся з рады і лавы. Рада вызначала агульны напрамак развіцця гарадской гаспадаркі, займалася добраўпарадкаваннем, абарончымі збудаваннямі, У склад рады ўваходзілі выбраныя мяшчанамі горада радцы на чале з адным або некалькімі бурмістрамі. Бурмістры выбіралася мяшчанамі ці прызначалася войтам. Лава (складалася з войта, ленвойта, лаўнікаў – асоб, выбраных з мяшчан або прызначаных войтам ці радай) займалася разглядам крымінальных і некаторых грамадзянскіх спраў мяшчан.
У 16 ст у гарадах Беларусі налічвалася каля 100 цэхавых спецыяльнасцяў (срэбнікі, кавалі і г.д.), у 18 ст. – ужо 200. У склад цэха ўваходзіла каля 60-100 чалавек. Сярод членаў цэхаў вылучаліся:
1)Майстры – самастойныя гаспадары, якія мелі ва ўласнасці прылады працы і майстэрні, дасканала валодалі прафесіяй. З іх ліку на год выбіраўся кіраўнік цэха 2)стараста (цэхмістр).
3)Чаляднікі – падручныя майстроў, якіы прайшлі курс навучання, але не мелі сваіх прылад працы і не атрымалі статусу майстра4)Хлопцы – вучні майстроў.
Дзейнасць цэха рэгламентавалася пісьмовым статутам. У ім распісваўся парадак навучання, найму вучняў і чаляднікаў, пераход з разраду вучняў у чаляднікі і далей у майстры, адносіны ўнутры цэха, адносіны цэха да рамеснікаў. Пад уплывам агульнага росту эканомікі адбываецца развіццё гандлю. Наладжваецца пастаянны гандаль у гарадах і мястэчках у лавах і крамах. Кожны тыдзень у мястэчках і гарадах праходзілі таргі; у буйных гарадах кожны год праводзіліся кірмашы. Узмацняюцца гандлёвыя сувязі розных рэгіёнаў краіны. Гэта стымулявала будаўніцтва дарог-гасцінцаў. Самая вялікая звязвала Берасце, Менск з Оршай і Смаленскам. Такім чынам, у сярэднявечных гарадах ВКЛ у 14 -16 стст. адбываліся працэсы, характэрныя для большасці краін рэгіёну: хуткае развіццё рамяства і гандлю, стварэнне сістэмы гарадскога самакіравання, фарміраванне грамадскіх карпарацый.
Вопрос 19:царква и рэлигия на бел землях. Архитэктура. Мастацтва. Микола Гусоуски и Францыск Скарына.
Важнейшай часткай жыцця традыцыйнага грамадства з’яўлялася рэлігія. На працягу ўсяго перыяду свайго існавання ВКЛ была шматканфесійнай дзяржавай. На яе тэрыторыі існавала некалькі рэлігійных канфесій, якія ў розны час мелі розны прававы статус і ўплыў у грамадстве. Сярод канфесій, якія дзейнічалі ў ВКЛ, можна вылучыць:
1)хрысціянскія (каталіцызм, праваслаўе, пратэстантызм);
2)нехрысціянскія (іудаізм, іслам). Праваслаўная царква на бел. землях была прадстаўленна Полацкай і Тураўскай (з 1241 г. Пінскай) епархіямі, часткова Смаленскай і Ўладзіміра-Брэсцкай епархіямі. Яны ўваходзілі ў склад Кіеўскай мітраполіі і падпарадкоўваліся Канстантынопальскаму патрыярху. У 1316 г. была створана Наваградска-Літоўская мітраполія з цэнтрам у Наваградку. Яна складалася з Полацкай і Турава-Пінскай епархій. Патрыярхі не жадалі падзелу “рускай” царквы, таму рэдка прызначалі асобных для ВкЛ мітрапалітаў. У 1415 г. Вітаўт без згоды патрыярха загадаў выбраць мітрапаліта – ім быў абраны Грыгоры Цамблак. Галоўныя духоўныя пасады ў праваслаўных часта займалі выхадцы з мяшчанства і дробнай ці сярэдняй шляхты.
У той час каталіцтва пасля Крэўскай уніі 1385 г. стала дзяржаўнай рэлігіяй ВкЛ, хаця свабода веравызнання была пакінута. У 1387 г. была створана Віленская епархія, што першапачаткова складалася з 7 парафій – ніжэйшых адзінак царквы, прыходаў. Спачатку віленскі біскуп падпарадкоўваўся непасрэдна Папе Рымскаму, але з 1415 г. яго перападпарадкавалі прымасу польскай каталіцкай царквы – архіепіскапу гнезненскаму. Як і з праваслаўем, гэта стварыла падставы для ўмяшання палякаў у дзяржаўныя справы княства. Да канца XV ст. было заснавана яшчэ тры біскупствы – Кіеўскае, Луцкае і Жмудскае. Культурнае жыццё ў ВКЛ у 14 – 16 стст. знаходзілася пад пераважным уплывам рэлігіі. Кнігадрукаванне
У 14 – 16 стст. цэнтрамі перапіскі кніг з’яўляліся праваслаўныя манастыры ,дзяржаўная канцылярыя ў Вільні, канцылярыі буйных магнатаў. Заснавальнікам кнігадрукавання ў ВКЛ з’яўляецца Францыск Скарына У 1517-1519 гг. у Празе ён пераклаў і выдаў Псалтыр і 22 кнігі Старога запавету Бібліі на старабеларускай мове з істотнымі элементамі царкоўнаславянскай мовы. У 1522 г. Ф. Скарына пераехаў у Вільню, дзе заснаваў першую на тэрыторыі ВКЛ друкарню, з якой вышлі “Малая падарожная кніжыца” (1522 г.) і “Апостал” (1525 г.).
Да канца 16 ст. у ВКЛ дзейнічалі шматлікія друкарні канфесійныя: пратэстанцкія, праваслаўныя, каталіцкія, а таксама прыватныя, пазаканфесійныя.
Вельмі шырокую кнігавыдавецкую дзейнасць на тэрыторыі ВКЛ разгарнулі пратэстанты. У 1563 г. на грошы М. Радзівіла Чорнага ў Берасці была выдадзена Біблія. Першую пратэстанцкую кірылічную кнігу– “Катэхізіс” выдалі Сымон Будны і Лаўрэнцій Крышкоўскі ў Нясвіжскай друкарні . Літаратура
У 14 – 16 стст. працягвалася распаўсюджанне рукапісных зборнікаў, якія ўключалі ў сябе багаслоўскую, богаслужэбную літаратуру, творы антычных, аўтараў. У эпоху Адраджэння да іх дабавіліся пераклады заходнееўрапейскіх свецкіх раманаў.
З 14 ст. у ВКЛ з’явілася летапісанне. Найбольш вядомыя яго помнікі – “Летапісец вялікіх князёў літоўскіх” “Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага”
Галоўнымі яе праблемамі становяцца праблемы дзяржаўна-палітычнага ўладкавання, палітычнай і грамадзянскай свабоды, талеранцыі.
У др пал 16 ст. распаўсюджваецца панегірычная паэзія, якая праслаўляла гербы і гістарычныя дасягненні магнацкіх фамілій ВКЛ.
Архітэктура
Архітэктура ВКЛ у 14 – 16 стст. знаходзілася пад значным уплывам заходнееўрапейскай культурных стыляў і тэхналогій. Гэта, у першую чаргу, датычылася абарончых збудаванняў, асабістых рэзідэнцый магнатаў і культавых будынкаў пратэстантаў і католікаў. Абсалютная большасць жылля працягвала стварацца з дрэва ў мясцовых традыцыях.
Найбольш значнымі збудаваннямі эпохі, верагодна, зробленымі пад кіраўніцтвам нямецкіх майстроў, з’яўляюцца замкі 15 ст. у раманскім і гатычным стылі ў Вільні, Гародні, Троках, Крэве, Геранёнах, Лідзе, Новагародку.
Са змяненнем стыляў у будаўніцтве і ўвядзеннем новых прынцыпаў фартыфікацыі прыватныя замкі пачалі трансфармавацца ў палацава-замкавыя комплексы .Акрамя іх будаваліся палацы з кампактнай цэнтральна-восевай планіроўкай без унутранага двара (дом-крэпасць у Гайцюнішках, Ружанскі замак).
Выяўленчае мастацтва
Галоўную ролю працягвала адыгрываць культавае мастацтва. Іканапіс у 14–15 стст. развіваецца пераважна пад уплывам візантыйскіх узораў. У 16 ст. у іконапісе адчуваюцца рысы Адраджэння – з’яўляюцца элементы бытавога характару
Для 14 – 15 стст. характэрны партрэты-іконы. На партрэтах эпохі Адраджэння пераважае больш аб’ёмнае прадстаўленне чалавека, з’яўляюцца элементы рэалізму, мастакі пачынаюць улічваць законы оптыкі, перспектывы і прапорцый З развіццём кнігадрукавання атрымала пашырэнне кніжная графіка. Рукапісныя кнігі аздабляліся мініяцюрамі, друкаваныя – гравюрамі. Заснавальнікам кніжнай гравюры ў ВКЛ стаў Францыск Скарына. З пашырэннем у ВКЛ каталіцызму звязана з’яўленне скульптуры. Самы ранні помнік драўлянай скульптуры, што захаваўся да нашага часу – “Распяцце” з в.  Працягваюць развівацца традыцыі дэкаратыўнага аздаблення інтэр’ераў (разьба па дрэве і кафельнае мастацтва).
У 14 - 16 стст. шырокую папулярнасць у народзе атрымаў лялечны тэатр – батлейка. Прадстаўленні даваліся падчас ярмарак, на рынках; запрашалі лялечнікаў і да двароў магнатаў.
Вопрос 20: фармираванне бел этнасу. Паходжанне назвы белая русь.
Этнос(народ) –совокупность людей исторически объединенниых общностью территории, хоз жизни, экон связей, языка, особ культ и хар-ра. Начало формированию бел.народности было положено в период существования союзов племен и создания на тер. Бел. Полоцкого, Туровского, Смоленского и др. княжеств. Вхождение бел. земель в сост. ВКЛ создало условия для дальнейшего формирования бел. народности. Эконом. Осн. Обр. бел. народности являлся рост товарно-денежных отношений, развитие внутреннего рынка. Увелич. торгово-ремесленного населения в городах местечках, Положит.влияние на форм. Бел. Нар.оказало развитие сословно-классовой структуры феодального общества. В XIV - XVI вв. завершилось форм. Осн. сословий бел. народности. Важную роль в формировании бел. народности сыграл религиозный фактор. Подавляющее большинство белорусского народа оставалось православным, что способствовало сохранению и развитию языковых, культурных традиций, формировало чувство национального самосознания. Постепенно сложился менталитет белорусского народа, для которого было характерным национальная и религиозная толерантность, Происхождение термина "Белая Русь".
Первое упоминание термина «Белая Русь» относительно тер. Совр. РБ зафиксировано во вт. Пол.XIII в. Официально в РП термин «Белая Русь» стал использоваться во вт. Пол. XVII в. 
Версии происхождения термина «Белая русь»:
1)белый цвет обозначал восток, название связывают со стороной света, где нах Беларусь 2) внешний облик населения: светлые волосы, белая полотняная одежда 3) религиозная особенность: православная-значит, белая, «чистая», в отличие от язычества.4) тер, не захвач ни крестоносцами, ни татарами-значит вольная, свободная. 5) «привилегированное» положение Полоцкой и Витебской земель в сост ВКЛ.
Вопрос 21: люблинская уния 1569 г. утварэнне РП.статус ВКЛ у складзе РП.
Новая дзяржава з назвай Рэч Паспалітая, што ў пера-кладзе з польскай азначае рэспубліка, утварылася ў 1569 г. Гэта дзяржава ўяўляла сабой саюз ВКЛ і Польскага каралеў-ства. Прычыны, якія прывялі да заключэння дзяржаўнай уніі ВКЛ з Польшчай, заключаліся ў наступным:
1) цяжкае знешнепалітычнае становішча ВКЛ у сувязі з Лівонскай вайной 1558—1583 гг.,2) імкненне пануючага саслоўя — шляхты ВКЛ — да на- быцця шляхецкіх вольнасцей, якімі валодала шляхецкае саслоўе ў самой Польшчы.3)жаданне шматлікай польскай шляхты падпарадкаваць ВКЛ у якасці багатага прыдатка да Польшчы і атрымаць для сябе новыя землі і пасады;
4) разлік кіраўніцтва каталіцкай царквы праз Польшчу У 1569 г. адбыўся Люблінскг сойм, які працягваўся 6 месяцаў. На сойме польскай шляхце ўдалося дабіцца ад Жыгімонта Аўгуста — караля Польшчы і вялікага князя літоўскага — значных тэрытарыяльных уступак. Шэраг найбагацейшых зямель ВКЛ быў уключаны ў склад Польш чы, у выніку чаго тэрыторыя ВКЛ зменшылася.
ВКЛ вымушана было прыняць многія з польскіх умоў аб'яднання дзвюх дзяржаў. Вышэйшым агульным органам улады станавіўся сойм, які мог збірацца толькі на тэрыторыі Польшчы Асоб-нымі ў ВКЛ і Польшчы захоўваліся:
— адміністрацыйны апарат (дзяржаўныя пасады);
— заканадаўства (у ВКЛ яно было прадстаўлена Стату там 1588 г.);
— судовая арганізацыя (вышэйшым судовым органам у ВКЛ з'яўляўся з 1581 г. Галоўны трибунал);
— войска (яго асновай у XVI ст. у ВКЛ з'яўлялася пас- палітае рушанне — усеагульнае апалчэнне, што складалася са шляхты і жаўнераў — ваеннаабавязаных мужчын, якіх вы- стаўляў са сваіх зямельных уладанняў кожны шляхціц);
— тытул (захоўваліся афіцыйныя назвы дзяржаў пры існаванні агульнай назвы Рэч Паспалітая);
— пячатка з сімвалам дзяржавы (у ВКЛ — выява «Па- гоні», у Польшчы — выява «Арла»);
— мова афіцыйнага справаводства (старабеларуская — у ВКЛ, польская і лацінская — у Польшчы).
3. Вынікі Люблінскай уніі заключаліся ў тым, што ВКЛ разам з Польшчай утварылі агульную РП. Такое аб'яднанне 2 суседніх краін называецца федэрацыяй — дзяржавай, што складаецца з самастойных дзяржаўных утварэнняў, аб'яднаных на пэўных умовах у адзіную краіну.
У 1581 г. быў створаны Га-лоўны трибунал — вышэйшы судовы орган для ВКЛ. У 1588 г. з удзелам канцлера ВКЛ Льва Сапегі быў падрыхтаваны і выдадзены Статут ВКЛ. У ім было занатавана, што займаць дзяржаўныя пасады і атрымліваць землі ў Вялікім княстве маглі толькі грамадзяне ВКЛ.
Вопрос 22: сейм и кароль РП. 3 статут ВКЛ.
3 Статут ВКЛ игнорировал акт Люблинской унии, закреплял независимость Княжества. Он обязывал правительство вернуть отторгнутые от ВКЛ земли, запрещал назначать на госуд. должности и наделять землей «чужеземцев и заграничников» По содержанию этого документа ВКЛ выступало самостоятельным гос-вом.
Статут ВКЛ 1588 г. состоял из 14 разделов и 488 статей. В нем нашла отражение теория разделения власти на законодательную (сейм), исполнительную (великий князь, должностные лица) и судебную (Трибунал ВКЛ, земские и подкоморские суды). Во вступлении подканцлер Лев Сапега сформулировал главную идею правового государства — подчинение всех единому праву.Свод законов предусматривал ответственность шляхты за убийство простолюдина, запрещал передачу в неволю свободного человека за долги или преступления, ограничивал наказание несовершеннолетних до 16 лет. III Статут ВКЛ составлен на старобелорусском языке, который понимало большинство жителей страны. Государственный строй РП в качестве высших органов власти имел короля и сейм. Король РП как глава союза гос-в, которого выбирали феодалы Польши и ВКЛ, был общим. Полномочия короля определялись такими док-ми, как Пакта конвента и Генриховы артикулы. Пакта конвента составлялась отдельно для каждого монарха и представляла собой соглашение между шляхтой РП и новоизбранным королем. Генриховы артикулы предусматривали свободные выборы короля, свободу вероисповедания, обязанность короля созывать сейм раз в 2 года, не собирать шляхетское ополчение без согласия сейма. Шляхта имела право отказаться подчиниться королю и создать политический союз — конфедерацию, а также выступить с оружием в руках против короля.
Сейм состоял из Сената, в который входили верхушка католического духовенства и высшие служебные лица, и Посольской Избы, куда попадали по 2 депутата-шляхтича от каждого повета. Сеймы собирались раз в 2 года не более чем на 6 недель и только на тер. Польши. Отдельные сеймы как для Польши, так и для ВКЛ не предусматривались. Каждый посол на сейме обладал правом «либерум вето» — правом свободного запрета. В соответствии с ним если хоть один депутат не был согласен с постановлением сейма, то оно не принималось.
Вопрос 23: Рэфармацыя і Контррэфармацыя на тэр. Бел. ў XVI – ХVII ст. Кальвінізм. Арыянства. Дзеячы рэфармацыі Дзейнасць ордэна езуітаў у Бел. П. Скарга
Реформация-религизно-общественное движение, направленное против господства католической церкви, ее вмешательства во снецерковные сферы деят-ти. Способствовала активизации духовной жизни общества, распространению образования, идей гуманизма, веротерпимости. Особенности реформации:
1)кальвинизм-осн направление реформации. Николай Радзивилл Черный-лидер реформационного движения ВКЛ. 2) соц опора кальвинизма-феодальная знать, часть средней и мелкой шляхты, влиятельные горожане. 3) феодальная знать стремилась сохранить свое господствующее политическое положение в стране, ослабить великокняжескую власть и официальную католическую церковь. 4) средняя и мелкая шляхта, влият горожане примкнули в реформации с целью расширить свои владения за счет земель католич церкви. 5) арианство разделилось на 2 течения: шляхетское и крестьянское. Деятели реформации: 1) Мартин Лютер –ученый монах и профессор Виттенбергского университета, стоял во главе реформационного движения. 2) Жан Кальвин- один из основателей реформационного движения в Зап Европе. 3)Николай Радзивилл Черный –главный опекун реформации в ВКЛ, основал первую кальвинистскую общину на тер Бел. 4)Сымон Будный и Василий Тяпинский- приверженцы умеренного течения в арианстве. Контреформация- борьба католической церкви против реформации. Орден иезуитов-монашеско-католический орден «Общество Иисуса». Был главным средством борьбы с реформацией. Особенности контрреформации: 1)расширение функций и владений католической церкви 2) открытие новых костелов и основание новых монашеских орденов 3)рост влияния католической церкви на политич жизнь общества 4) переход в католическую веру многих православных князей и магнатов 5)главным итогом наступления католичества на православие стало заключение Брестской унии.
Вопрос 24: Брэсцкая царкоўная ўнія. Брэсцкі царкоўны сабор 1596 г. і яго значэнне. І. Кунцэвіч. Пашырэнне ўніяцтва сярод сельскага насельніцтва і гарадскіх нізоў.
Причины заключения церковной унии 1596г: 1)стремление католического духовенства расширить свое влияние на православную часть населения ВКЛ,
подчинить ее себе. 2) кризис православной церкви ВКЛ, подъем реформационного движения, переход в католичество ряда православных магнатов и представителей шляхты вынудили часть православного духовенства пойти на заключение унии. 3)стремление правящих кругов РП укрепить госуд-полит единство в условиях внешней безопасности со стороны православного Моск гос-ва. В 1595 папа римский утвердил условия церковной унии и дал гарантии их исполнения. На церковный собор в Бресте в 1596 съехались представители высшего духовенства православной и католической церквей. Новая христианская церковь стала называться греко-римской или униатской. Становление униатской церкви: 1 этап: проходил в условиях жестокого и насильственного навязывания унии и острого противодействия православного населения. 2 этап: (до 1839) носил умеренный хар-р. Православная церковь ВКЛ приобрела возможность легальной деят-сти.
Вопрос 25: Прычыны казацка-сялянскай вайны 1648-1651 гг. на бел землях. Багдан Хмяльніцкі. Вайна Расіі і РП 1654-1667 гг. Беларусь у Паўночнай вайне.
Казаки-свободные люди, происходившие от тюрок и славян.в 16 в стали отдельным сословием. Причины казацко-крест войны: 1)недовольство запорожских казаков отношением к ним магнатов и щляхты РП 2) национальные и религиозные противоречия 3)борьба крестьн и мещан против распространения польского землевладения и роста феодальных повинностей. Цель: создание казацкого гос-ва на украиских и юго-восточных бел землях.1648 г-выступление украинского казачества во главе с гетманом Б.Хмельницким против властей РП. Война завершилась поражением не только казаков, но и крестьянства, городских низов. Южная часть Беларуси представляла собой рузрушенные города и сожженные деревни, десятки тыс людей погибли. Казацко-крестьянская война стала началом «разрушительного столетия» в бел истории. Война России и РП: причины: 1)стремление России вернуть смоленские, черниговские, новгород-северские земли 2)включение Украины в сост России 3) добиться выхода к Балтийскому морю 4)защита православного населения.
Весна –лето 1654: 80тыс чел-Россия,20 тыс-ВКЛ. 1656 –Российское гос-во и РП подписали перемирие на 2 года. 1657 –смерть Б.Хмельницкого. новый гетман укр. Иван Выговский пошел на сближение с РП. 1667 –подписание Андросовского перемирия на 13.5 лет. Условия: Россия получила смоленские, черниговские земли, Киев. В сот ВКЛ(РП) возврашалось Бел Подвинье. Северная война причины: 1)стремление военной коалиции –«Северного союза» не допустить возвышения Швеции в Европе, ликвидировать ее лидерство на Балтийском море. 2) желание России получить выход к Балтийскому морю. 1699-1700 создание военной коалиции. 1700 –война началась с ряда поражений Саксонии, Дании и России. Сентябрь 1708 – петр 1 разбил корпус Левенгуупта около д.Лесная. июнь 1709 – решающая битва под Полтавой. 1721 – Ништадтский мирный договор России и Швеции.
Вопрос 26 Эканамічны стан бел. зямель у XVII–XVIII ст Аднаўленне сельскай гаспадаркі пасля ваеннага ліхалецця др паловы ХVII – пач ХVII ст.
Крестьянское восстание в Кричевском старостве 1740-1744 : причины: 1) усиление повинностного гнета со стороны арендаторов, стремившихся за короткий срок получить большие доходы. Например: взимание чинша и натурального оброка в значительно большом размере, чем предусмотрено инвентарями. 2) препятствование крестьянской торговле, прямой грабеж, избиения крестьян. Ход восстания: весна 1740-отказ крестьян исполнять распоряжения арендаторов, изгнание наиболее жестоких из них. Возглавил восстание войт д.Селище Василий Ващила. Конец 1743- кричевское староство под контролем крестьян, численность их войска – 2 тыс чел. Январь 1744- подавление выступления крестьян войском Иеронима Радзивилла. 16 активных повсанцев были казнены. Ващила бежал в Россию. Итоги: 1)ослабление феодального гнета в старостве 2)замена тяжелых работ на лесных промыслах денежным налогом 3)снятие ограничений на крестьянскую торговлю 4)отказ от сдачи староства в аренду.
Вопрос 27: Палітычны стан бел. зямель у XVII–XVIII стст. Пашырэнне шляхецкай анархіі. Канфедэрацыі. Недзеяздольнасць сейма РП. “Ліберум вета”.
Лібэрум вета – права на выказванне пратэсту і адзінагалоссе прыняцця
рашэнняў, якое мелі соймавыя паслы ў Рэчы Паспалітай у другой палове 16 – 18 стст. Выкарыстанне яго вяло да спынення пасяджэння сойма і адмены ўсіх прынятых на ім пастаноў.
Канфедэрацыя – часовы палітычны саюз шляхты ў РП, арганізаваны для дасягнення пэўнай мэты.
Дысідэнты – назва для прадстаўнікоў некаталіцкіх хрысціянскіх вызнанняў
у Рэчы Паспалітай у 17 – 18 ст
вопрос 28: Канстытуцыя 3 мая 1791 г 1 (1772 г.) і 2 (1793 г.) падзелы РП. Паўстанне 1794 г. і яго падзеі ў Бел. Т. Касцюшка. Я. Ясінскі. 3 падзел РП (1795 г.).
разгром барских конфедератов дал возможность соседним гос-вам осуществить 1 раздел РП.
1772 –Австрия, Пруссия и Россия подписали договор о 1 разделе РП. Условия: к Австрии отходили Зап.Украина и южн часть Польши, к Пруссии-северо-западная часть Польши , к России-вост Бел и часть Прибалтики. 1788-1792 -4-летний сейм, который вошел в историю как «Великий сейм». Конституция РП 3 мая 1791: 1)провозглашала независимость и суверенитет РП 2)предоставляла свободу вероисповедания всем жителям РП 3)отменяля право «либерум вето» 4) ликвидировала разделение РП на Польшу и ВКЛ 5) предусматривала создание единого правительства «Стража прав», общей армии 6) создание независимых от администрации судов 7) расширяла права мещанства. 2 раздел РП: 1792-Россия, а затем Пруссия ввели свои войска в РП. 1793-между Россией и Пруссией подписан договор о 2 разделе РП. Условия: Пруссия получила Торунь, Познань, гданьск, Россия-центр часть Бел и часть Правобережной Украины. Восстание Т.Костюшко 1794 : цель: восстановление РП в границах 1772. Руководители: на тер Польши-Т.Костюшко, на тер ВКЛ-Якуб Ясинский. Лозунг: Свобода, целостность, независимость. Ход: март 1794-начало восст в Кракове. Апрель 1794-восстание охватило тер Литвы и зап часть Бел. 6 ноября 1794-капитулироваала Варшава, Восстание было подавлено. 3 раздел РП: 24 окт 1795-Австрия, Пруссия и Россия подписали договор о 3 последнем разделе РП. Условия: к Пруссии отошли больш часть Мазовецкого воеводства с Варшавой, часть Гродненского, Трокского воеводств и Жемайтия. Австрия получила малую Польшу с Краковом и Люблином. Россия – Зап Бел , часть Литвы, волынь.
Вопрос 29: Гiстарычныя ўмовы развiцця культуры бел. народа ў XVII – XVIII стст. Стан школьнай асветы i выхавання. Адукацыйная камісія. Развіццё навукі: К Нарбут, М. Карповіч, А. Нарушэвіч, М. Пачобут-Адляніцкі.
Асветніцтва – агульнаеўрапейскі грамадскі і культурны рух у 18 ст.,
накіраваны на перабудову ўсіх сфер сацыяльнага жыцця на аснове прынцыпаў
розуму і навукі.
Брацкія школы – навучальныя ўстановы сярэдняга тыпу, якія дзейнічалі
пры праваслаўных і уніяцкіх брацтвах Рэчы Паспалітай у канцы 16 – 18 стст.
Калегіумы – навучальныя ўстановы сярэдняга тыпу ў ВКЛ у 16–18 стст.;
найбольшая колькасць калегіумаў належала езуітам.
Адукацыйная камісія – дзяржаўная ўстанова па кіраванні і арганізацыі
сістэмы адукацыі ў Рэчы Паспалітай у 1773–1795 гг.
Асобы:
Казімір Нарбут (1738–1807) – мысліцель-асветнік. Як член Адукацыйнай
камісіі, займаўся рэформай школьнага навучання ў Беларусі. Выступаў за
вызваленне філасофіі ад схаластыкі і багаслоўя, свецкую сістэму адукацыі,
развіццё навукі.
Марцін Пачобут-Адляніцкі (1728–1810) – астраном, матэматык, асветнік.
30. В области литературы плодотворно использовал в своем творчестве белорусский фольклор польский поэт белорусского по-ны прохождения Адам Мицкевич. Вынужден навсегда покинуть свою родину в связи с осуждением по делу Тава обществом филоматов, поэт выразил тоску по Родине на страницах романтической поэмы «Дзяды». Ян Чечот, отбыв 10-летнюю ссылку за участие в дея-тельности общества филоматов, в 1837-1846 гг. издал в Вильно (преимущественно в переводе на польский язык) шесть сборников «Крестьянская песен». Он отметил грамматические особенности белорусского языка и выделил ее из других славянских языков, на-звавшы кривицкой. Первым классиком новой белорусского литературы стал Вгнцэнт Дунин-Марцинкевич. В своей двуязычной драме «Крестьянка» («Идиллия»), напечатанной в Вильно в 1846 г., он воплотил реалии тогдашней жизни, когда мужики говорили по-белорусски, а господа - по-польски. В этом произведении впервой-ню зазвучала живая белорусский речь. Одним из ближайших соратников В. Дунина-Марцинкевича стал автор музыки к его сценических произведений, уроженец Беларуси, польский композитор Станислав Монюшко. Его музыкальная деятельность начиналась в Минске. Двенадцать песен композитор написал на стихи Е. Чечетов. Крестьянская тематика звучала в стихах Владислава Сиро-комля (Людвика Кондратовича), устами которого белорусский селей-равнин заявлял: «Я край мой кормлю века и имею право называться человеком». Сырокомля стал автором широкоизвестной рус-ской песни «Когда я на почте служил Ямщик», в основу которой положен его стихотворение «Почтальон». Отдельное место в литературном наследии первой половины XIX в. занимает творчество крестьянского паэтаПавлюка Баграм-мя. В условиях существования крепостничества его талант не смог проявиться полностью. За переписывание запрещенных буква-ратурных произведений и участие в крестьянском выступлении он был отдал-дены на рекрутскую службу в царскую армию. 3 трех сшит-ков стихов молодого поэта до нас дошел только один стих «Заиграй, заиграй, парень малый ...» Образцом романтической прозы является польскоязычных творЯна Борщевского «Шляхтич Завальня, или Беларусь в фантастичны рассказах», где использованы белорусские сказки и предания. Существенную роль в становлении белорусского литературного языка сыграл Францгшак Богушевич. Он одним из первых сред-род белорусских писателей отметил самостоятельность белорусского языка и стал своеобразным «отцом» белорусского возрождения. В конце XIX в. вышли из печати сборники его стихотворений «Дудка белорусский» и «Смык белорусский» под псевдоисторические-данимами «Матей Бурачок» и «Симон Ровка из-под Борисо-во». В предисловии к «Дудки белорусского» поэт писал: «Много было таких народов, утративших прежде язык свою, так как человек перед кончиной, которому язык займет, а потом и вовсе замерли. Не оставляйте же языка нашего белорусского, чтобы невмёрли! .. » 5. В изобразительном искусстве в жанре исторической живописи работал портретист Валенцип Ванькович. Он создал картины «Наполеон у костра», «А. Мицкевич на скале Аюдаг », портрет А. Пушкина и инш.Таленавиты композитор и художник Наполеон Орда, который объехал почти всю Беларусь, оставил около 200 акварельных закреплению лёвак памятников белорусского зодчества. Родоначальником жанра натюрморта стал уроженец Витебщины Иван Хруцкий, который оставил также ряд портретов. Среди них - «Портрет жены», «Портрет мальчика в соломенной шляпе». Белорусский художник Никодим Силивановича был приглашен в Пецярбургдля оформления известного Исаакиевского собора. Он выполнил в виде мозаичного панно композицию «Тайная вечеря» для главного иконостаса, за что получил звание академика. В течение ряда лет жил в имении Здравнево (ныне музей-усадьба художника, филиал Витебского краеведческого музея) под Витебском русский художник Илья Репин. Здесь он написал свои знаменитые произведения, в т. Ч. композиционный портрет «Беларус». По этюдах, написанных в Беловежской пуще, создал свои лучшие полотна русский пейзажист Иван Шишкин. В первой половине XIX в. все большую роль в общественно-культурном и идейном жизни Беларуси играет театр. Основной формой театральной деятельности в это время является частная антреприза. Как правило, такой театр был «объездной», то есть имел базу в губернском или крупным уездном городе и периодически путешествовал по окружающей городам, городкам, поместьем и ярмарках. Одним из основных направлений искусства Беларуси первой половины XIX в. была музыка. В обществе усиливалось интерес к камерным и публичных концертов. Музыка звучала в салонах местной магнатерии, ее преподавали в учебных заведениях, проходили сольные выступления, оркестровые концерты, проходили музыкальные спектакли. Первая половина XIX в. - Время начала сбора и публикации белорусского народной песни, попытки ее композиторской и концертной обработки (деятельность уроженца Витебщины А.Абрамович, особенно поэма «Белорусская свадьба»). Широкую известность получили произведения М.Агинского, Д.Стэфановича, Ф.Миладовскага и других талантливых музыкантов и исполнителей Важную роль в развитии живописи в этот период сыграло Виленская школа живописи - отделение изобразительного
искусства факультета литературы и искусства Виленского университета, которая придерживалась классических канонов в живописи. Крупным мастером портретного жанра в Беларуси был член Академии художеств I.Аляшкевич (1777-1830. Отличным портретистом был В.Ваньковича (1799-1842), автор портретов деятелей литературы и искусства, Прекрасным представителем белорусской живописи был И.Т.Хруцки (1810- 1885). Этот художник вошел в мировой живописи как основатель жанра классического натюрморта. в 1839 г. за натюрморт «Цветы и плоды» он получил звание академика. Одной из форм изобразительного искусства Беларуси первой половины XIX в. была скульптура. Среди скульпторов того времени наибольшую известность приобрели семья Ельских (Кароль и его сыновья Казимир и Ян), Я.Астаровски, Р.Слизень. Их творчество было разнообразно по жанру. Это были портреты-бюсты, медальоны и барельефы исторических деятелей Беларуси, Литвы и Польши, родных, знакомых. Большое место в их творчестве занимала церковная скульптура. К середине XIX в. завершился один из больших этапов в истории белорусского культуры. В тяжелых условиях, когда влияло польская культура и начался процесс русификации, шел процесс формирования и развития национальной культуры. Прежде всего он отличился в становлении современного белорусского языка, новой белорусского литературы, осмысления исторического пути, который прошел народ.

Вопрос №31.Асноўныя напрамкі палітыкі самадзяржаўя ў Беларусі ў першай палове ХІХ ст. Беларусь у вайне 1812 г. Паўстанне 1830–1831 гг.Беларусь из строя шляхетских вольностей вошла в состав строго централизованной монархической Российской империи. Поэтому все последующее развитие Беларуси надо рассматривать в тесной связи с историей России, ее огромного влияния на судьбу своего западного края. Вместе с тем, в значительной мере на территории Беларуси сохранились и традиции Речи Посполитой, влияние польской шляхты и культуры. Отсюда и многие особенности дальнейшего развития нашей Родины в составе России.Главная стратегическая линия царизма со времен Екатерины II неизменно оставалась одна: 1) русификация края и 2) превращение православия в основную церковь и религию на территории Беларуси.. Вся политика царизма до 1830 г. сводилась к следующему: 1) вводилось новое территориально-административное деление: генерал-губернаторства, уезды; 2) господствующее сословие -шляхта. В угоду шляхте сохранялось действие статута ВКЛ 1588 г. 3) раздача казенных земель с крестьянами российским генералам и крупным чиновникам ; 4) основывалась Белорусская католическая епархия и свобода католических культов; сохранилось и униатство, собственность католической церкви; 5) ликвидировано Магдебургское право.; 6) вводилась рекрутская повинность; 7) в крестьянском вопросе акцент был сделан на усиление феодальной эксплуатации.; 7) в 1794 г. вводилась черта оседлости для еврейского населения; 8) проводилась политика насаждения русского землевладения. Общее направление политики царизма на территории Беларуси определялось стратегической задачей - полное экономическое, политическое и культурноеподчинение.После неудачного шляхетского восстания 1830-31 гг. царская администрация проводит жесткий курс на полную русификацию края: 1) местная администрация заменяется. Вся администрация комплектуется из числа русских представителей; 2) вся официальная документация переводится на русский язык; 3)преподавание переводилось на русский язык; 4) ликвидирован Виленский округ; 5) В 1936 г. закрыт Виленский университет; 6) В 1840 г. отменен Статут 1840 г.; 7) сильные гонения на католическую церковь; 8) завершился «разбор шляхты». Дворяне, которые не смогли документально подтвердить свое происхождение, переводились в разряд однодворцев.
Вопрос 32
12 июня 1812 г. армия императора Франции Наполеона I, перешла р. Неман и вторглась на территорию Беларуси. Чтобы добиться поддержки у польских и местных белорусских землевладельцев, Наполеон пообещал возродить Речь Посполитую в границах 1772 г. Поэтому значительная часть местной шляхты не поддерживала оборонительных мероприятий царской администрации .Население Беларуси разделилось в своих симпатиях: имелись как сторонники России, так и приверженцы Наполеона. Большинство шляхты симпатизировало Наполеону и видело в нем воскресителя Речи Посполитой. Весьма негативно отнеслась к Наполеону православная церковь. На территории Беларуси создавались вооруженные формирования, которые воевали на противоположных сторонах. С другой стороны - в рядах русских войск под Бородино, показывая образцы мужества и отваги, сражалось не менее 10 тыс. Белорусов. 1 июля 1812 г. в Вильно была создана Комиссия временного управления Великого княжества Литовского из представителей местной шляхты.
Основные тяготы войны легли на плечи крестьянства, которое стало объектом систематических реквизиций и грабежа воюющих сторон. Многие крестьяне становились партизанами, которые при удобном случае нападали на французских солдат. Это партизанское движение доставило множество неприятностей оккупантам, чем объективно помогало русским войскам.
Отступление французской армии проходило через территорию Беларуси. Война принесла белорусскому народу огромные бедствия. Беларусь потеряла миллион жителей, то есть каждого четвертого.

Вопрос 33
Факторы ,повлиявше на развитие общественной мысли и содействовашие созданию тайных обществ в Беларуси: разделы Речи Посполитой, события войны 1812г., теории франзузских просветителей о естественном праве и идеи общественного договора,движение декабристов. 1. Проявлением общественно-политического движения стало создание и деятельность тайных организаций, представленных дворянской интеллигенцией и учащейся молодежью. В 1817 г. по инициативе студентов Виленского университета Адама Мицкевича, Томагиа Зана, Яна Чечота было создано Общество филоматов — любителей наук. Его члены ставили перед собой цель совершенствования своих научных знаний и литературно-художественных способностей, содействия всеобщему просвещению и общественной работе на пользу Отчизне, призывали «сохранять отцов своих полезные обычаи... помня отвагу и подвиги предков, брать пример с них по мере сил своих и состояния». Среди филоматов был Игнат Домейко, который после участия в восстании 1830—1831 гг. уехал за границу и оказался в Чили, где за свою научную и просветительскую деятельность был объявлен национальным героем. В 1820 г. образовалась более массовая организация — Общество филаретов — любителей добродетелей. Вместе с распространением образования в обществе они пропагандировали идеи равенства и свободы, вплоть до ликвидации крепостного права и провозглашения независимости народов. Царское правительство видело опасность в идеях филоматов и филаретов, их деятельность была запрещена. 2. Декабристское движение в Беларуси было связано с деятельностью дворянских революционеров-декабристов, предпринявших попытку поднять вооруженное восстание против самодержавия в декабре 1825 г. (отсюда и назва-ние «декабристы»). Их деятельность в Беларуси связана с руководителем Северного общества декабристов Никитой Муравьевым, составившим «минский вариант» проекта российской конституции. В 1823 г. по инициативе будущего декабриста Сергея Муравьева-Апостола, служившего в расквартированном в Бобруйской крепости пехотном полку, был разработан так называемый бобруйский план восстания. План предусматривал арест царя и его свиты во время осмотра войск в крепости. Однако он не был осуществлен. В Литовском отдельном корпусе, размещавшемся на Белосточчине, по инициативе филарета Михаила Руткевича возникло тайное Общество военных товарищей, выступавших за свободу и просвещение для себя и других. В декабре 1825 г. они сорвали церемонию присяги на верность царю Николаю I, но их выступление осталось безрезультатным. Неудачи революционеров-дворян объяснялись их оторванностью от народа, поскольку они не считали крестьян реальной силой и не опирались на них в своей деятельности. . Дворянский (шляхетский) этап общественного движения за возрождение Речи Посполитой в границах 1772 г. был связан с восстанием 1830—1831 гг. в Польше, Литве и Беларуси.Причины восстания: недовольство шляхты разделами РП, нарушение российксими властями польской Конституции 1815г.,желание буржуазно-демократических реформ.Образовалось два течения:1. Шляхетско-революционное(руководитель Лелевель) и 2. Консервативно-аристократическое(руководитель Чарторыйский). Восстание было подавлено, после чего царское правительство взяло курс на ослабление польского влияния в белорусских губерниях. Причины поражения:отсуствие широкой поддержки повстанцев со стороны крестьянства,разногласия между представителями разных течений. У шляхтичей — участников восстания конфисковывали (принудительно отбирали в собственность государства) поместья. Значительное место в политике правительства занимал «разбор шляхты» представлял собой проверку документов о дворянском происхождении и перевод на этой основе части шляхты в налогооблагаемые сельские и городские сословия. В 1831 г. было отменено действие Статута ВКЛ в Витебской и Могилевской губерниях, а в 1840 г. — в Минской, Гродненской и Виленской губерниях, где вводилось российское законодательство. 4. Примером начала демократического этапа в общественном движении в Беларуси стало основание студентом Виленской медико-хирургической академии Францем Савичем в 1836 г. в Вильно Демократического общества. Его участники пропагандировали идеи дружбы народов в борьбе против самодержавия, выступали за освобождение крестьян и наделение их землей.
Вопрос 341) Положение в сельском хозяйстве в первой половине XIX в. характеризовалось наличием фольварочно-барщинной системы и полной личной зависимостью крестьян от помещиков. Вся пригодная для обработки земля помещиков находилась в пользовании крестьян, плативших за это помещику денежный (чинш) или натуральный оброк. В отличие от российских большая часть белорусских крестьян постепенно переводилась на барщину — обработку помещичьей земли. В середине XIX в. крестьянским хозяйствам, имевшим надел в одну волоку (мера площади, равная 21,36 га), устанавливалось 12 дней барщины в неделю (по 6 дней мужской и женской). Такие условия труда не вызывали у крестьян материальной заинтересованности. Новым явлением в жизни села стала его хозяйственная специализация на тонкорунном овцеводстве и выращивании льна, конопли, а также картофеля как технического сырья и сахарной свеклы, предназначенных соответственно для переработки на спирт (винокурение) и сахар. 2. С целью повышения государственных доходов царское правительство пошло на экономическую реформу в государственном селе, которая была проведена в 1840—1857 гг. по инициативе министра государственных имуществ графа П. Д. Киселева. Целью реформы являлось: сохранение системы феодального землевладения, увеличение прибыльности помещичьей и государственной деревни,,уравнивание хозяйственного уровня крестьян. Результаты реформы: отказ от фольварочно-крепостнической системы, снижение повинностного гнета, перевод на денежный оброк(чинш), признание за государственными крестьянами гражданских прав. Реформа была проведена только среди государственных крестьян, составлявших пятую часть всего белорусского крестьянства. Она предусматривала проведение подробного описания всех государственных усадеб и строгое определение повинностей государственных крестьян в зависимости от их хозяйственного положения, прекращение сдачи государственных земель в аренду помещикам, ликвидацию фольварков и постепенный перевод государственных крестьян с барщины на чинш. Чтобы ослабить крепостные отношения в 1844—1857 гг., была проведена инвентарная реформа в помещичьей деревне. Традиция составления инвентарей существовала в Беларуси еще с XIV в. Инвентарная реформа проводилась с целью подтянутьуровень помещичьей деревни к государственной. Вводились обязательные инвентари по единым правилам. В губерниях были созданы дворянские инвентарные комитеты. Был немного ослаблен повинностный гнет. Реформа не предусматривала ликвидации крепостного права и замены барщины на чинш.
В35.Адукацыя.Навука и культура 19в1803-1804-реформа образ.Бел.губерниибыли включены в состав Виленского учебного округа,центром которого является виленский универ
Адам чарторыйский -глава Виленского учебного округа. В 1819 году в гомеле была открыта в имении графа Румянцева -ЛАНКАСТЕРСКАЯ ШКОЛА ВЗАИМОГО ОБУЧЕНИЯ.Ср. обр. давали: гимназии,иезуитские коллегиумы. В 1812-1820-Полоцкая иезуитская академия. Высшее образование :-Вил.универ(с 1796 по 1803)-главная Вилеская школа. 1803-1832-Виленский универ. В 1840-Горы-Горецкая землед.школа,а в 1848 на ее основе создан первый в россии горы горецкий землед институт.
БЕЛОРУССОВЕДЕНИЕ
Наука,изуч.историю,культуру,,традиции,отлич.черты Белорусов .ПАВЕЛ ШПИЛЕСКИЙ –ОЧЕРКИ «ПУТЕВОДИТЕЛЬ ПО ПОЛЕСЬЮ И БЕЛ КРАЮ» Ян Чечот –ввел букву «у кароткае»,которой в 2003 в полоцке поставили памятник. 1842-Тышкевич основал в Логойске первый в Беларуси ист.музей.1855-создал виднеский музей древности. Адам Мицкевич –«Дяды,Пан Тадеуш» Ян Борщевский «шляхтич завальня»,Дунин марцинкевич комедии опера «Сялянка».
К 18-19 веку характ сочетение классцизма и романтизма. Иван Хруцкий –портр.и бытовой жанр «Портрет неизвестной с цветами и фруктами»,мальчик в соломенной шляпе. Валентин Ванькович-истор.жанр. «Наполеон у костра» , «Подвиг молодого киевлялина при осаде киева» Станислав Монюшко –композитор,написал музыку к комедии опере Дунина-Марц. «Сялянка» Антон Абрамович-муз.поэма «Бел.свадьба» Михаил Клеофас Огинский-полонез «прощание с родиной»
Для этого времени был характ стиль классицизма.Построены: 1)губернаторский двор.в витебски 2)собор святого иосифа в могил. 3)соб.святых петра и павла в гомеле 4)дворец румянцевых паскевичей в гомеле. 1832-1834-Брест.крепость.
В36.Отмена крепостного права и тд
Причины отмены креп.права: 1)социал.-эк.отсталость росии,незаинтересованность крестьян в результатах труда. 2)военно-техническая отсталость росии,поражение в крымской войне 1853-1856. 3)желание правительства предупредить крест.бунт путем реформ. В 1857 царь Александр2 направил рескрипт на имя виленского губернатора назимова о подготовке проектов по отмене креп.права,Те предложили дать крестьянам личную свободу но без земли.царь не решился и подписал свой манифест и местные положения. 19 февраля 1861-1 манифест ал.2 а)провозгл.личной свободны кр.крестьян. б)получение ими гражд.прав:свободного вступления в брак. 2 общие и местные положенияпо общему:помощечьи крестьяне освобожд.от креспостной зависимовсти.помещики сохр.право собств.на землю своих именияхпо местным:а)Виленской,Гродненской,Минской губерниях крестьяне имели право выкупить дореформенный надел.б)в витебской,могилевской губерниях для выкупа устанавл.размеры:ВЫСШИЙ-от 4 до 5,5 дясятин земли.НИЗШИЙ-от 1 до 2 десятин.проводилась выкупная операция.Ее суть:гос-во платило за крестьян помещику80 %выкупной суммы,а крестьянин-20%.Затем 49 лет крест.должен был возращ.гос-ву деньги под 6 % годовыхПроводилась чересполосица.Это разобщенность и раздробленность крестьянского земельного надела на несколько обособленных частей.ПРУССКИЙ ПУТЬ РАЗВИТИЯ КАПИТАЛИЗМА.реформа 1861 содействовала этому пути.суть:медленный путь развития капитализма с сохр.феодально-крепостн.пережитков*крупное помещечье землевлад.*выкуп крестянами земли за деньги*чересполосицаИтоги РЕФОРМЫ:1)отмена крепостного права2)провозгл.личной свободны крестьян и получение ими гражд.прав3)для развития капит.произв-ва сложился рынок наемной рабочей силы4)реформа была половинчатой ,сохр.крепостные пережитки.
В37.восстание 1863-64.начало 1860-активизация общественно-политического движ.на тер-ии рп.течение в движение:1)белые 2)красныебелые- выражали интересы крупных землевлад.и верхушки буржазии.стремились не допусить чтобы восстание переросло в крестьянскую революцию.цель:восстание рп мирным путем свои надежды связывали с давлением на россию франции и англии.красные-представляли интересы мелкой и безземельной шлюхты,мещан,интелегенции,частично крестьян.Течение красных:а)правые-восстановить рп в границах 1772 через общенародное восстание.б)левые(революционно-демокр течение)-установление демокр.республ.строя путем крест.революции-самоопредение народов-надежда на росии Весна 1862-в варшаве создан для подготовки восстания ЦНК-центральный национальный комитет.лето 1862-в вильно ЛПК-литовский провинциальный комитет.с октября –руководитель К.Калиновский,Врублевский,Рожанский издают нелегальную газету «муж.правда»Ход восстания: январь 1863-начало восст.в Польше1 февраля 1863-ЛПК провозгл.себя временным провинциальным правительством беларуси.программа:*провозгл.равноправие граждан*безвозмездная передача земли в собственность крестьян *рекрутская повинность заменялась 3-летней всеобщей повинностью.*восстанавливалась униатская церковьРуководители повстанческих отрядов:рожанский(будущий генерал парижской коммуны),трусов(минская губерния),сераковский,граугутт(брестчина)март 1863 к руководству восстания пришли белые.Этим воспользовался царизм.Май 1863-начало подавления восстания.В Вильну прибыл новый генерал губернатор М.Муравьев.Белые оказались неспособными руководить восстанием.Вооруж.борьба прекратилась осенью 1863.К.Калиновский скрывается но выдан одним из арестованных.Был публично повешен в Вильно.Перед смертью сказал «У нас нет дворян.у нас все равны»ИТОГИ:а)с 1 мая 1863 в гродн,минской губерниях,а с 1864-в витебске и могилеве прекращалось временно-обязанные отношеия.Крестьяне перевоились на обязательный выкуп наделов.б)выкупные платежи снижались на 20%в)безземельным давались наделы земли.В38. Буржуазные реформы (земская, городская, судебная и др.) 60-70-х гг. XIX вРеформа 1861 г. ликвидировала крепостное право. Однако этого было не достаточно. России были нужны другие реформы государственно-политического строя. В 60-70-е годы правительство ряд постановлений о проведении реформ: земской, судебной, городской, военной, в области народного образования i печати. Самой радикальной была судебная реформа (20 ноября 1864). Были объявлены неизменность судей, независимость суда от администрации, губы характер, состязательность i гласность судебного процесса. При рассмотрении уголовных дел предусматривался участие в судебном процессе присяжных заседателей, создавался институт адвокатов. В Беларуси судебная реформа началась только в 1872 г. с введения мировых судов.Земская реформа, принятая 1 января 1864 г., предусматривала создание в уездах i губерниях выборных учреждений для руководства местным хозяйством, народным образованием, медицинским обслуживанием населения i другими делами неполитического характера. В Беларуси была проведена городская реформа (принята в 1870, а началась в 1875). Она гласила принцип усесасловнасцi при выборах органов городского самоуправления. Право избирать и быть избранными в городскую думу получили только те, кто платил городские падатки.Рэфармаванне армии в России началось в 1862 г., когда были образованы 15 военных округов i сокращенный срок службы до 7-8 лет. В 1874 г. с была увядена всеобщая воинская павiннасць.Буржуазны характер носили школьная (1864 г.) i цензур (1865 г.) реформы. Школа провозглашалась всесасловнай. Новый цензурных статус значительно расширял магцымасцi печати
В39. Общественно-политическая жизнь Беларуси в конце XIX - начале ХХ в Образование Белорусской Социалистической Громады
Основные программные требования партии:- окончательная цель - уничтожение капиталистического строя;- первоочередная задача - свержение самодержавия в России совместно с пролетариатом всех народов Российского государства;- форма будущего государственного устройства не обозначалась;- территориальная автономия Беларуси с сеймом в Вильне;- предоставление культурно-национальной автономии для национальных меньшинств края;- отмена частной земельной собственности;- общественная собственность на землю с правом каждого человека на обработку земли;- конфискация (без выкупа) помещичьих и казенных земель;- восьмичасовой рабочий день;- установление минимума заработной платы;- одинаковая оплата при одинаковой работе;- государственное страхование при несчастных случаях и бесплатная медицинская помощь.
В40 Беларусь во времена первой русской революции 1905-1907 гг.Революция 1905-1907 гг. На Беларуси начала ХХ в. в России сложилась революционная ситуация. Экономический кризис 1900-1903 гг. i русско-японская война 1904-1905 гг. способствовали обострению всех противоречий. Революционный взрыв в России стал непазбежным.В политической борьбе выделяются три лагеря: правительственный, Либерально-буржуазный и демократичный. Каждый из них имел свои цели и задачи. Правительственный лагерь стремились сохранить самодержавие и не допустить коренных изменений в государственно-политическом строе России. Либералы мечтали о политических свободах, желали ликвидировать перажыткi феодализма. Общей целью демократов было уничтожение всех остатков феодализма, в том числе i помещичьего землевладения, свержение самодержавия i установление демократической рэспублiкi.9 января 1905 г. в Петербурге было расстреляно мирное шествие рабочих, направлявшихся к царю с просьбой улучшить положение народа. Это событие вызвало мощную волну пратэсту.В феврале - марте количество политических выступлений резко снизилась, но произошло значительное увеличение экономических забастовак.Вясною 1905 г., как следствие воздействия рабочего движения, в Беларуси развернулось массовое революционное движение сялянства.Восенню 1905 многочисленные агульнагарадскiя стачкi слились во Всероссийской политическую стачку. Во всей России бастовало свыше двух миллионов чалавек.18 октября в Минске на площади состоялся митинг, в котором участвовали около 20 тыс. человек. Чтобы разогнать мiтынгуючых, губернатор Курлов приказал применить зброю.У декабре 1905 политическая борьба пролетариата России продолжалась. В Москве она переросла в вооруженное восстание. Забастовка охватила большинство железнодорожных узлов Беларуси. В последние месяцы 1905 вновь возрос крестьянский рух.Аднак сбить революционную волну властям все же удалось. В определенной степени этому способствовал Манифест 17октября.Пасля декабрьских событий 1905 революционное движение постепенно идет на спад.
В41. Сталыпинские реформы и их осуществление в Беларуси.Министр столыпин предложил реформу по рещению аграрного вопроса.В 1906(ноябрь)-царский указ о начале реформы..Цели реформы:1)сохранить помещечье землевлад.2)обоготитьодних крестьян за счет других,создать группу зажит.крестьян,которые бы стали опорой самодержавия.Суть реформы:1)разрушалась крестьнская община,крестьянин получил право на выход из общины и получить надел земли.Этот предел он мог получить за пределами деревни и назывался отруб.2)реформа предусматривала переселение крестьян в сибирь,азеатскую часть россии,и др.Этим планировали обеспечить крестьян европейской части росии землей и утихомирить их.Итоги реформы:1)расширялись посевные плошади и увеличивался рост сх продукции2)использовались машины и мин.удобрения3)произошло разрушение сельской общ.4)реформа содействовала «американскому пути развития капитализма»В 1911-столыпин ввел земтсва-органы местного самоуправления в витебской,могилевской,минской нуберниях.В россии они были созданы значительно раньше (1864)но на бел землях из-за боязней ,что в них войдут поляки католики,они были созданы только в 1911.В42. Беларусь в годы первой мировой войны19 июля (1 августа) 1914 г. началась Первая мировая война. Постепенно в нее было вовлечено 38 стран снаселением 1,5 млрд. человек. Против войны выступила газета «Наша нива», редактором которой с марта 1914 г. был Я. Купала.18 июля западные губернии были переведены на военное положение. На их территории был установлен жесткий военно-политический режим. Запрещались собрания, манифестации, печать стала подвергаться военной цензуре, вводились военно-полевые суды. Почти все населенные пункты Беларуси были заполнены войсками. В Минске военных и чиновников военных ведомств было около 150 тыс.В августе 1915 г. началось немецкое наступление в направлении Ковно-Вильно-Минск. 31 августа немцы захватили Свенцяны и Вилейку. Из-за угрозы окружения русская армия в начале сентября оставила Вильно, Гродно, Лиду, Брест. Ставка Верховного главнокомандующего была перенесена из Барановичей в Могилев. 19 сентября передовые немецкие разъезды перерезали железнодорожную линию Минск-. В октябре 1915 г. фронт стабилизировался по линии Двинск-Поставы-Сморгонь-Барановичи-Пинск. Немцы захватили почти половину территории Беларуси, и такое положение сохранялось до начала 1918 г., так как наступательные операции русских в марте, июне-июле 1916 г. в районах озера Нарочь и Барановичей оказались неудачными. Только в нарочанской операции было убито, ранено и захвачено в плен свыше 90 тыс. русских солдат и офицеров. Тяжелое социально-экономическое положение сложилось и на не оккупированной части Беларуси. Отступление русских войск в 1915 г. сопровождалось массовым бегством гражданского населения в восточные районы Беларуси. К осени 1915 г. беженцы заполнили всю восточную часть Беларуси. Тысячи бездомных, голодных, нищих людей погибло от эпидемий, голода и болезней. Поскольку беженцы «постоянно угрожали порядку и спокойствию» в тылу армии, их в принудительном порядке стали выселять за Днепр.Из-за отсутствия сырья, топлива, квалифицированных рабочих многие отрасли промышленности сократились или прекратили производственную деятельность. К концу 1915 г. работали только 35,7% довоенных крупных (цензовых) предприятий. Объем производства товара для гражданского населения составил 15-16% довоенного. Вместе с тем, швейная, обувная, металлообрабатывающая, хлебопекарная промышленность, которая выполняла военные заказы, увеличила производство. В 1915г. открылось 10 крупных швейных мастерских, 5 заводов по производству снарядов и гранат, артиллерийские мастерские в Бобруйске и Гомеле. Начиная с 1915 г. наблюдается нарастание рабочего движения. В 1915 г. состоялось 15 забастовок в 6 населенных пунктах. В 1916 г. забастовки прошли в 11 населенных пунктах. Однако рабочее движение в Беларуси было значительно слабее, чем в России приговору в Сенненском, Мозырском и Игуменском уездах были повешены 16 человек.Крупные военные поражения в 1915 г., неудачи в 1916 г., огромные людские и материальные потери вызвали недовольство солдат. Массовый характер приобрело дезертирство. К концу 1917 г. с Западного фронта
Таким образом, первая мировая война обострила все противоречия в стране, привела к острому экономическому и политическому кризису. Революция стала неизбежной.В43. Условия и особенности формирования белорусского нацииНации возникают на базе феодальных народностей в период становления капитализма. Решающую роль в преобразовании народности в нации играет общность территории и экономической жизни, общие черты национального характера, самосознания, культуры и единого литературного языка, а также становления государственности. В конце XIX в. на территории пяти белорусских губерний проживало 8,5 млн. человек, в том числе 5,4 млн. белорусов, 1,2 млн. евреев, 493 тыс. русских, 424 тыс. поляков, 377 тыс. украинцев, около 8 тыс. татар. Согласно переписи 1897 г. удельный вес жителей коренной национальности превышал 73%. Абсолютное большинство белорусов проживало в сельской местности. В составе городского населения доля белорусов составляла 14,5% . Примерно 40-50% городского населения составляли евреи. Белорусы в Могилевской губернии составляли 82,4%, в Минской - 76%, в Виленской - 56%, в Витебской - 52% и в Гродненкой - 44%. Значительная доля белорусов была в Велижском (87,5%), Усвятском (84,0%) уездах Витебской губернии, Сокольском (83,9%) уезде Гродненской губернии, Красненском (90,0%) уезде Смоленской губернии, Суражском (около 70%) уезде Черниговской губернии и некоторых других, которые находятся за пределами современного белорусского государства.Важнейшим признаком нации является наличие единого языка, посредством которого обеспечивается политическая, экономическая и культурная жизнь народа. Таким образом, во второй половине XIX - начале XX в., вопреки неблагоприятным политико-историческим условия, сформировались основные признаки белорусской нации, консолидации которой не помешали ни социально -классовые противоречия, ни борьба, обострившаяся с появлением рабочего класса и буржуазии.С процессом формирования белорусской нации непосредственно связано также развитие культуры Беларуси во второй половине XIX в, отразившей характер и место национального направления. В44.Образование наука и культура во вт.половина19.20.Состояние научных знаний в начале XX в. определялось развитием белорусоведения. В трехтомном исследовании академика Ефима Карского «Белорусы» была научно обоснована национальная самобытность белорусов как восточнославянского народа. Это исследование называют энциклопедией белорусоведения.Исторические исследования были представлены трудами историка и этнографа Митрофана Довнар-Запольского, который обосновал положение о самобытном белорусском народе с оригинальной культурой и языком, высказался за его право па самостоятельное существование.Значительным явлением в развитии культуры Беларуси в начале XX в. стало издание в Вильно газеты «Наша нива». Главными темами «Нашей нивы» были Беларусь и судьба ее народа. В первом номере провозглашалось: «Мы будем служить всему обиженному белорусскому народу, постараемся быть зеркалом жизни, чтобы от нас, как от зеркала, свет падал в темноту. Мы будем стараться, чтобы все белорусы, которые не знают, кто они есть, поняли, что они белорусы и люди, чтобы узнали свои права...»На страницах газеты впервые увидели свет поэмы Янки Купали «Курган» и «Бандароуна». В 1910 г. редакцией «Нашей нивы» был издан первый поэтический сборник Якуба Коласа «Песнi жальбы». В 1914–1915 гг. редактором газеты был Янка Купала. При редакции газеты создавался, благодаря стараниям Ивана Лункевича, белорусский национальным музей.Создателем новой белорусской литературы и литературного языка вошел в историю Янка Купала (Иван Луцевич) – автор пьес «Паўлінка», «Раскіданае гняздо» и др. R творчестве Янки Купалы сочетались темы протеста крестьянства и борьбы за национальное возрождение. Стихотворение Купалы «А хто там ідзе?» русский писатель Максим Горький считал «народным гимном белорусов» и перевел его на русский язык.Якуб Колас (Константин Мицкевич) начал работу над поэмой «Новая зямля». Он создал образы белорусских крестьян начала XX в.Заветом поэта Максима Богдановича своему народу стало его стихотворение-гимн «Пагоня».В начале XX в. ярко раскрылся талант белорусской поэтессы и революционерки, автора «Першага чытання для дзетак беларусаў» Тетки (Алоизы Пашкевич).Театральная жизнь в Беларуси была связана с деятельностью Первой белорусской труппы Игната Буйницкого, который считается создателем белорусского профессионального театра. В Вильно на любительской основе действовал Белорусский музыкально-драматический кружок под руководством Алеся Бурбиса. Он осуществил первую театральную постановку пьесы Янки Купалы «Паўлінка».Традиции лирического пейзажа развивал Витольд Белыницкий-Бируля. Излюбленной темой для художника стала весна. Ей он посвятил около 200 картин, в названиях 120 из которых использовал слово «весна».Наиболее известным памятником архитектуры начала XX в., который сочетает черты романского и готического стилей, является Костел святых Симеона и Елены (в народе его называют Красным). В начале XX в. были построены мемориальный комплекс около деревни Лесная в честь 200-летия победы Петра I в Северной войне над шведами (битва при Лесной была названа им «матерью Полтавской баталии»), памятники в Витебске и Кобрине в память солдат русской армии, погибших в войне1812
В45. Февральская и Октябрьская революции 1917,военный коммунизм.Военный коммунизм(1919-1921)1)введение продразверстки(у крестьян забирали излишки2)введение всеобщей трудовой повинности(кто не работает,тот не ест)3)монополия внутренней и внешней торговли–запрет4)продовольственная диктатура –все гос-ву5)централизация руководства-у боьшевиков6)отмена товарно-денежных отнощений7)создание продотрядовСобытия Февральской революций 1917 г. имели буржуазно-демократический характер и были связаны с дальнейшим разрешением аграрного и национального вопросов, ставших причинами революции 1905—1907 гг. Не был окончательно решен вопрос о власти. Причины, вызвавшие революцию, были осложнены Первой мировой войной, которая началась в 1914 г.  в результате Февральской революции было свергнуто самодержавие, власть перешла к буржуазному Временному правительству, которое придерживалось курса на ведение войны до победоносного завершения. Однако сохранялось помещичье землевладение, а национальный вопрос остался нерешенным.После Февральской революции 1917 г. лидер партии большевиков В. И. Ленин разработал курс на перерастание буржуазно-демократической революции в социалистическую. Для решения вопроса о мире было предложено приостановить военные действия Первой мировой войны и начать переговоры о заключении мира. Предусматривалось передать землю Советам крестьянских депутатов. Однако для решения вопросов о мире и земле большевикам сначала нужно было взять власть в свои руки. Ими был разработан курс на захват власти через вооруженное восстание. Позиция большевиков на территории Беларуси нашла особенно сильную поддержку среди солдат Западного фронта.25 октября 1917 г. в Петрограде произошло вооруженное восстание, организованное большевистской партией. В результате было свергнуто буржуазное Временное правительство, обещавшее созвать Учредительное собрание. Власть перешла в руки рабочих и солдатских депутатов. На II Всероссийском съезде Советов была провозглашена Советская власть, создано советское правительство — Совет Народных Комиссаров (СНК) во главе с В. И. Лениным, приняты Декреты (законы) о мире и земле.
В46. становление белорусского государственности. Провозглашение Белорусского Народной Республики (БНР)После разгона Всебелорусского съезда, состоявшегося в Минске 5—18 декабря 1917 года, некоторые из его делегатов нелегально образовали Раду и Исполнительный комитет съезда. Воспользовавшись тем, что большевики покинули республику, 21 февраля 1918 года Исполком издал I Уставную грамоту, в которой провозгласил себя временной властью на территории Беларуси. 9 марта того же года была издана II Уставная грамота, объявлявшая о создании Белорусской Народной Республики (БНР), а 25 марта БНР была провозглашена «незалежнай» и «вольнай дзяржавай» 1 января 1919 года было обнародовано решение I съезда КП(б)Б о созданииСоветской Социалистической Республики Беларусь (ССРБ). Председателем ее Временного рабоче-крестьянского правительства стал Д.Жилунович. В состав республики вошли Минская, Витебская, Гродненская, Могилевская, а также части Виленской, Смоленской, Ковенской, Черниговской губерний. Таким образом, с образованием ССРБ Беларусь обрела все основные атрибуты государственности: территорию с четкими границами, в пределах которых проживали этнические белорусы, административное деление, центральные и местные органы власти, систему законодательства, признание в мире. Первая Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии была принята в феврале 1919 года I съездом Советов БССР.
В Конституции 1919 года закреплялась идея диктатуры пролетариата, провозглашалось полновластие Советов рабочих, солдатских и крестьянских депутатов, равенство прав граждан, была создана принципиально новая система государственных органов.
Отменялась частная собственность на землю, весь земельный фонд переходил государству. Вводилась всеобщая трудовая повинность, открыто признавалось применение насилия в целях утверждения нового социалистического строя, церковь отделяется от государства и школа от церкви, а свобода религиозной и антирелигиозной пропаганды признавалась за всеми гражданами.В соответствиисКонституцией верховную власть в республике осуществлял съезд Советов Белоруссии, а в период между съездами―Центральный Исполнительный Комитет, который одновременно являлся высшим законодательным, распорядительным и контролирующим органом.В47. Бел госуд.в условиях гражд.войны.Рижский мирВесной 1920 г. Польша начала новое наступление и захватила Мозырь и Калинковичи. В мае 1920 г. Красная Армия, получившая пополнение после победы над Колчаком на Восточном фронте, перешла в контрнаступление, однако успех закрепить не удалось. В середине июня 1920 г. советские войска начали новое наступление. 11 июля был освобожден Минск, а 1 августа - Брест. Десятки офицеров попали в плен, они терпели голод и издевательства. А в августе – октябре 1920 г. была оккупирована вся территория Западной Беларуси. Уже 12 октября подписан был советским руководством прелиминарный мир с Польшей. Второе провозглашение ССРБ произошло 31 июля 1920 г. Так как, война с Польшей закончилась, необходимость в Литбел отпала. А в июле 1920 г. РСФСР признала независимость Литвы. На неоккупированной части Беларуси второй раз провозглашалась ССРБ. Советская власть восстанавливалась только на территории шести уездов Минской губернии .18 марта 1918 г. был подписан Рижский мир. Делегацию из Беларуси к переговорам не допустили. Согласно договору, Польша получила территорию Западной Беларуси площадью больше чем 100 тыс. км2, численность населения около 4 млн человек. Интересы Беларуси никто не учитывал. Отменялась частная собственность, восстановленная польскими оккупационными властями. Национализация всех народных богатств, передача своих вооруженных сил РСФСР на период войн, обещание координировать все свои действия с Россией, указание на общность интересов обоих государств.
В48.НЭП
НЭП(1921-1929)1)введение продналога2)кооперация3)свобода выбора форм землепользования(хутор,коммуна)Больше всего крестьяне выбирали хутора.4)Разрешение частной торговли.5)разрешение найма рабочей силы и рабочей аренды в деревне6)введение свободы торговли..7)отмена всеобщей трудовой повинности8)проведение денежной реформы в 1922-1924Продразверстка-система заготовок сх продукции в период военного коммунизма,НЭП принят на 10 съезде РКП(Б) в марте 1921.Политика советского правительства кот..базировалась на использовании принципов товарно-ден.отношений.проявление НЭПА в городе:1)отмена бесплатных услуг и уравниловки в оплате труда2)отмена карточной системы3)допущение частной собственности4)разрешение частного предпренимательства.5)государственный расчет и самообеспечение промышленных предприятий.6)существование рынка рабочей силы.Причины введения НЭПА:1)отсутсвие у гос-ва средст на обновление хоз-ва2)соц-эк и политич.кризис3)недовольства населения политикой черезвычайщиной
В49.Общественно-политическая жизнь БССР.Конституция1936Советская общественно-политическая система, которая была установлена в БССР, характеризовалась полным контролем государства над всеми сферами жизни обществаОсновные события общественно-политической жизни БССР в конце 1920-х – 1930-е гг. были связаны с отказом от новой экономической политики и белорусизации, проведением политических репрессий и необоснованными обвинениями во враждебной для советской власти деятельности. В этих условиях Советы депутатов трудящихся, общественные организации утрачивали свою роль. В то же время усилилась роль Народного комиссариата внутренних дел, который стал использоваться для расправ с теми, чья позиция противостояла или не совпадала со сталинской. епрессии проходили также в связи с проведением политики ликвидации кулаков как класса. С 1929г. начались раскулачивание и высылка в отдаленные районы зажиточных крестьян, выступавших против принудительного создания колхозов. Пиком репрессий стал 1937г. В это время была пущена и ход версия о том, что в Беларуси действует антисоветское подполье, национал-фашистская организация во главе с руководителями республики Н. Гикало, А. Червяковым, П. Голодедом. В результате были репрессированы 99 первых секретарей райкомов КП(б)Б из 101 райкома, которые существовали тогда на территории БССР.В 1937г. принята Конституция БССР. В ней был закреплен ряд демократических прав и свобод, в том числе право избирать и быть избранным в государственные органы власти. Но на самом деле в условиях существования однопартийной политической системы быть избранными в Верховный и местные Советы депутатов трудящихся могли по заранее подготовленным спискам только члены Коммунистической партии или беспартийные, поддерживающие ее политику.В БССР был создан государственный строй, при котором обеспечивался стабильный жизненный уровень трудящихся за счет использования их рабочего энтузиазма, а также жесткой производственной дисциплины. Репрессии сочетались с верой людей в правильность избранного курса, и безошибочность политики И. Сталина.Культурная жизнь была связана с политикой белорусизации. Она представляла собой деятельность Коммунистической партии (большевиков) Беларуси (КП(б)Б) и правительства БССР по развитию культуры Беларуси, белорусскою языка и школы в 1924 -1929 гг.Государственными языками были объявлены белорусский, русский, еврейский и польский. Проходил перевод обучения в школах преимущественно на белорусский язык. Делопроизводство в частях Красной Армии, размещавшихся в Беларуси, также переводилось на белорусский язык, и они комплектовались белорусами. Языком делопроизводства, которым пользовались служащие государственных органов власти, стал преимущественно белорусский. Налаживался выпуск газет, журналов, учебников и книг на белорусском языке. Была открыта Белорусская государственная библиотека (теперь Национальная библиотека Республики Беларусь) Началось выдвижение на ответственную работу в партийные и советские органы власти представителей коренной нации, т. е. белорусов.В50. Образование, наука и культура в БССР в 20-е - 30-е гг. XX в.  В годы белорусизации успешно развивалось белорусское искусство. Под управлением выдающегося белорусского режиссера Е. Мироновича происходило становление Первого белорусского государственного театра (теперь Национальный академический театр имени Янки Купалы). В Витебске действовал Второй белорусский государственный театр (теперь Национальный академический драматический театр имени Якуба Коласа). Возник необыкновенный театр – Белорусский государственный передвижной театр под управлением Владислава Голубка.Значительные успехи были достигнуты в развитии белорусской литературы. В 1920-е гг. опубликованы поэмы «Новая зямля» и «Сымон-музыка», в которых Якуб Колас отразил жизнь, труд и духовный мир простых полей дореволюционной Беларуси. Вышла вторая часть его трилогии «На ростанях» – повесть «У глыбы Палесся». Правительство БССР присвоило Якубу Коласу и Янке Купале почетные звания народных поэтов Беларуси.В годы белорусизаиии происходило становление белорусского советского кино. В 1926г. по мотивам повести М. Чарота «Свiнапас» создан первый белорусский художественный героико-патриотический фильм о Гражданской войне «Лясная быль». Его режиссер Юрий Гарич внес большой вклад в развитие кинематографа. В 1928г. в Ленинграде открылась киностудия художественных фильмов «Савецкая Беларусь» (с 1939г. в Минске, с 1946г. называется «Беларусьфильм»).Развитие культуры Беларуси в конце 1920-х – 1930-е гг. получило название «культурной революции». В ее результате была ликвидирована безграмотность, введено всеобщее обязательное начальное, а затем и семилетнее образование.Конец 1920-х – 1930-х гг. были отмечены крупными успехами в культурном развитии. Важным событием в сфере музыкального искусства стало открытие в 1932г. Белорусской государственной консерватории (с 1992г. – Белорусская академия музыки). Через год начал работу Белорусский театр оперы и балета (теперь – Национальный академический театр балета Республики Беларусь и Национальный академический театр оперы Республики Беларусь). В 1930-е г. созданы известные белорусские оперы «У путчах Палесся» А. Богатырева, «Квела шчасця» А. Туренкова, первый белорусский балет «Салавей» М. Крошнера.Белорусские художники В. Волков, Е. Зайцев и др. создали картины, посвященные революционным событиям (установлению советской власти, героике Гражданской войны и мирного строительства).Развитие архитектуры значительно изменило внешний вид городов. По проектам архитектора И. Лангбарда и с его участием в Минске были построены Дом правительства, Дом Красной Армии, главный корпус Академии наук, Дом Советов в Могилеве.
51.  Індустрыялізацыя ў савецкай Беларусі. Стварэнне планавай дзяржаўнай эканомікі. Калектывізацыя сельскай гаспадаркі БССР. Вынікі калгаснага будаўніцтва.
.Правядзенне індустрыялізацыі ў СССР тлумачылася неабходнасцю стварэння машыннай вытворчасці ў галіне прамысловасці. Яно было звязана з развіццём лёгкой (перапрацоўчай) прамысловасці. 3 улікам гэтай асаблівасці асноўная частка грашовых сродкаў укладалася ў развіццё харчовай, гарбарнай, тэкстыльнай і швейнай прамысловасці, а таксама галін, якія перапрацоўвалі драўніну (лясная, дрэваапрацоўчая, папяровая) і мінеральную сыравіну (паліўная, хімічная).У 1928—1929 гг. быў распрацаваны першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі (пяцігодка), згодна з якім прадугледжвалася стварэнне сельскагаспадарчага машынабудавання, будаўніцтва новых і пераабсталяванне старых прадпрыемстваў. Намаганнямі беларускага народа і ўсіх народаў СССР у гады першай пяцігодкі (1928—1932 гг.) былі пабудаваны і ўведзены ў строй швейная фабрыка «Сцяг індустрыялізацыі» і панчошна-трыкатажная фабрыка «КІМ» у Віцебску, Магілёўская фабрыка штучнага валакна, Бабруйскі і Гомельскі дрэваапрацоўчыя камбінаты, завод сельскагаспадарчых машын у Гомелі.На працягу другой і трэцяй пяцігодак (1933—1937, 1938—1941 гг.) прамысловасць рэспублікі папоўнілася Гомельскім шкляным і Крычаўскім цэментным, Магілёўскімі трубаліцейным і аўтарамонтным заводамі, Мінскім радыёзаводам, Рагачоўскім кансервавым заводам, кандытарскімі фабрыкамі «Камунарка» ў Мінску і «Спартак» у Гомелі, Барысаўскай макароннай і Мінскай каўбаснай фабрыкамі. Беларусь паступова ператваралася ў індустрыяльную краіну з дзяржаўнай формай уласнасці на сродкі вытворчасці. Тут па-ранейшаму пераважала лёгкая прамысловасць. Індустрыялізацыя праводзілася па прапанове Сталіна вельмі хуткімі тэмпамі пад лозунгам «Пяцігодку — у чатыры гады». Гэта патрабавала значных сродкаў, якія вырашана было адшукаць за кошт эканоміі, зберажэння, выкарыстання працоўнага энтузіязму, а таксама правядзення суцэльнай калектывізацыі на вёсцы
.52. Заходняя Беларусь ў складзе Польскай дзяржавы (1921-1939 гг.). Умовы жыцця беларускага насельніцтва. Рэвалюцыйны і нацыянальна-вызваленчы рух ў Заходняй Беларусі. Беларуская сялянска-рабочая грамада. Б. Тарашкевіч. Культура.
У 1921–1923 гадах значны ўплыў на беларускае насельніцтва мела партыя беларускіх эсэраў (ПБСР, частка былой БСГ), якой кіравалі Ф. Грыб, І. Мамонька, А. Цвікевіч, В. Ластоўскі. Праграма партыі прадугледжвала канфіскацыю памешчыцкіх зямель на карысць сялян, нацыянальнае раўнапраўе, стварэнне беларускай дэмакратычнай дзяржавы, злучанай з Літвой. Асноўнымі лічыліся метады парламенцкай апазіцыйнай барацьбы, але пасля няўдалых выбараў у Сейм у чэрвені 1924 года партыя была самараспушчана, а частка яе актывістаў уступіла ў рады КПЗБ.З левага крыла эсэраў вылучылася Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя лікам каля 300 чалавек, пад началам І. Лагіновіча і А. Канчэўскага. Праграма – канфіскацыя памешчыцкіх зямель, дэмакратычныя правы, 8-мі гадзінны працоўны дзень, стварэнне рабоча-сялянскага ўрада, аб’яднанне беларускіх зямель у адну рабоча-сялянскую дзяржаву. На прыканцы 1923 года БРА ўступіла ў КПЗБ.На згодніцкіх пазіцыях стаяла БСДП – сацыял-дэмакратычная партыя А. Луцкевіча, Б. Тарашкевіча і С. Рак-Міхайлоўскага. Яна абапіралася на нешматлікую інтэлігенцыю і не мела ўплыву сярод сялянства і рабочых. Патрабаванні ўсеагульнага выбарнага права, увядзення падаткаў на памешчыкаў, развіцця беларускай культуры без перашкод не вырашала беларускага пытання, хоць і прадугледжвалася стварэнне беларускай дэмакратычнай рэспублікі. Партыя зачынілася ў 1924 годзе, бо не знайшла падтрымкі ў большасці насельніцтва Заходняй Беларусі. Абмежаваныя буржуазна-дэмакратычныя патрабаванні выдвігалі Беларускія хрысціянскія дэмакраты (БХД). Яе кіраўнікі каталіцкія ксяндзы А. Станкевіч і В. Гадлеўскі стварылі тэорыю бескласавасці беларускага народа. Значны ўплыў на заходніх тэрыторыях Беларусі мела ППС і польская сялянская партыя «Вызваленне», якія выдвігалі ў асноўным дэмакратычныя патрабаванні. Сярод яўрэйскага насельніцтва папулярнымі былі Бунд і Паалей-Цыён (сіянісцкая партыя) якія стаялі на пазіцыях антыкамунізму.У кастрычніку 1923 года адбылася I канферэнцыя камуністычных арганізацый Заходняй Беларусі, на якой была створанаКамуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ). Яе кіраўнікі С. Дубавік, С. Мертенс, А. Славінскі, П. Корчык развярнулі актыўныя дзеянні па барацьбе з польскімі ўладамі. У 1924 годзе быў створаны Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі (КСМЗБ) на чале з В. Харужай. Камуністы хутка перахапілі з эсэраў ініцыятыву па кіраўніцтву масавым партызанскім рухам, які распачаўся на захопленай палякамі тэрыторыі Беларусі. Да 1925 года тут вялася сапраўдная вайна супраць акупантаў. Буйнымі партызанскімі фарміраваннямі кіравалі В. Корж, К. Арлоўскі, С. Ваўпшасаў і інш. Урад Польшчы накіраваў сюды карныя войскі на чале з генералам Рыдз-Сміглам, які меў неабмежаваныя паўнамоцтвы. Было аб’яўлена асаднае становішча. 
53. БССР у пачатку Вялікай Айчыннай вайны.
Раніцай 22 чэрвеня 1941 года германскія войскі ўварваліся ў межы СССР на ўсім працягу заходняй мяжы ад Балтыкі да Карпат. Пачалася вайна, якая нашмат пераўзыходзіла ўсе папярэднія па маштабах баявых дзеянняў, па колькасці выкарыстанай тэхнікі, па колькасці ўдзельнікаў, па панесеных стратах. Напад нацысцкай Германіі на СССР стаў найважнейшай падзеяй другой сусветнай вайны і пачаткам яе новага этапу – Вялікай Айчыннай вайны.Германскае наступленне ажыццяўлялася згодна з планам "Барбароса", які Гітлер падпісаў 18 снежня 1940 года. Аперацыя планавалася ў духу "бліцкрыгу" (маланкавай вайны), якая ўжо не раз прыносіла поспех вермахту. Такое планаванне было абумоўлена яшчэ i недахопамі рэсурсаў нацысцкай Германіі. Гітлер, калі аддаваў загад аб пачатку вайны супраць СССР, падкрэсліў, што "аперацыя будзе мець сэнс толькі ў тым выпадку, калі мы адным імклівым ударам разгромім усю дзяржаву цалкам. Толькі захопу нейкай часткі тэрыторыі нядосыць".У адпаведнасці з планам "Барбароса" нямецкія войскі размяркоўваліся паміж трыма групамі армій: "Поўнач", "Цэнтр" і "Поўдзень". Група армій "Поўнач" павінна была разграміць савецкія войскі ў Прыбалтыцы і ў далейшым наступаць на Ленінград. Групе армій "Цэнтр" ставілася задача акружыць і знішчыць войскі Заходняй асобнай ваеннай акругі ў Беларусі і далей рухацца ў маскоўскім кірунку. Група армій "Поўдзень" наносіла ўдар з раёна Любліна на поўдзень ад Прыпяці ў агульным накірунку на Кіеў. Пасля разгрому войскаў савецкіх прымежных акруг меркавалася на поўначы захапіць Ленінград, у цэнтры – Маскву, на поўдні авалодаць Данбасам. Канчатковай мэтай наступу вызначалася дасягненне лініі Волга – Архангельск.Усяго для нападу на Савецкі Саюз германскае камандаванне вылучыла больш за 4 млн. чалавек (3300 тыс. у сухапутных войсках і войсках СС, 650 тыс. у ваенна-паветраных сілах і каля 100 тыс. – у ваенна-марскім флоце). "Усходняя армія" налічвала 155 дывізій, 43812 гармат і мінамётаў, 4215 танкаў і штурмавых гармат, 4909 самалётаў. Разам з Германіяй да вайны з СССР рыхтаваліся яе саюзнікі: Фінляндыя, Славакія, Венгрыя, Румынія і Італія. 22 чэрвеня 1941 года на мяжы не было славацкіх і італьянскіх войскаў, якія прыбылі пазней. Войскі саюзнікаў налічвалі 37 дывізій, у якіх было 745 тыс. чалавек, 5502 гарматы і мінамёта, 306 танкаў і 886 самалётаў.У пяці заходніх савецкіх прыгранічных акругах дыслацыраваліся 174 дывізіі. Групоўка савецкіх войскаў на Захадзе спачатку налічала 3088 тыс. чалавек, 57041 гарматаў і мінамётаў, 13924 танкі і 8974 самалёты. Акрамя таго, авіяцыя Паўночнага, Балтыйскага, Чарнаморскага флатоў і Пінскай ваеннай флатыліі мела 1769 самалётаў. Трэба ўлічыць, што з мая 1941 года пачалася перадыслакацыя на захад 77 дывізій другога стратэгічнага эшалона з унутраных ваенных акруг і з Далёкага Ўсходу. Да 22 чэрвеня ў заходнія акругі прыбыла 16 дывізій, у якіх налічвалася 201691 чал., 2746 гармат і 1763 танка. Групоўка войскаў Чырвонай Арміі на заходніх межах была досыць магутнай.На заходнім кірунку супрацьстаялі групе армій “Цэнтр” і войскі Заходняй асобнай ваеннай акругі (Заходняга фронту). Для нямецкага камандавання гэты кірунак лічыўся галоўным у аперацыі “Барбароса”, таму група армій “Цэнтр” была найбольш моцнай на ўсім фронце. Тут было сканцэнтравана 40% усіх нямецкіх дывізій Усходняга фронту, у тым ліку 50% матарызаваных і 53 % танкавых. Суадносіны сіл у гэтым напрамку былі наступныя:Такім чынам, войскі Заходняй асобнай ваеннай акругі, якія былі ўкамплектаваны па штатах мірнага часу, саступалі саперніку толькі ў асабовым складзе, але пераўзыходзілі яго ў танках, самалётах і няшмат ўартылерыі.Германскае наступленне пачалося ў 3.15 раніцы 22 чэрвеня 1941 года ўдарамі авіяцыі. Асноўнай мэтай былі савецкія аэрадромы: усяго за першы дзень вайны авіяўдарам ворага, у якіх удзельнічала 1765 бамбардзіроўшчыкаў і 506 знішчальнікаў, падвергнуліся 66 аэрадромаў, дзе знаходзілася 70% авіяцыі прымежных акруг. Па нямецкіх дадзеных, першы ўдар прывёў да знішчэння 890 савецкіх самалётаў (668 на зямлі і 222 ў паветраных баях). Дзеянні савецкай авіяцыі былі разрозненымі, хаця і вельмі актыўнымі. Да вечара 22 чэрвеня страты савецкай авіяцыі дасягнулі 1811 самалётаў (1489 знішчана на зямлі і 322 збіта ў паветраных баях).Пасля пераходу мяжы ўдарныя групоўкі вермахта пачалі развіваць наступленне ў глыбіню савецкай тэрыторыі. На жаль, заспетыя знянацку, савецкія войскі не мелі магчымасці арганізавана ўступіць у бітву і не змаглі стварыць суцэльнага фронту абароны. Хоць некаторыя савецкія часткі змаглі часова спыніць прасоўванне ворага, агульнае становішча на фронце складалася на карысць вермахта, які захапіў стратэгічную ініцыятыву. Ужо да зыходу 22 чэрвеня германскія войскі прасунуліся ў Прыбалтыцы на 60-80 км, у Беларусі на 40-60 км, на Украіне на 10-20 км. Неарганізаванаму ўступленню савецкіх войскаў у бой спрыяла нечаканасць германскага ўварвання. Невыпадкова ў першыя гадзіны вайны Масква забараніла дзеянні ў адказ на наступленне ворага, і толькі пасля фармальнага аб'яўлення вайны Чырвоная Армія атрымала загад "дзейнічаць па-баявому", а ў 7.15 раніцы была выдадзена дырэктыва № 2, якая ставіла задачу выгнаць ворага з савецкай тэрыторыі. Як адзначала германскае камандаванне, толькі пасля 9 гадзін раніцы дзеянні савецкіх войскаў сталі насіць больш мэтанакіраваны характар.На цэнтральным напрамку абарону трымалі 10, 3 і 4 арміі. У першы ж дзень вайны 4-я танкавая група Гоппнера прабіла фронт 3-й арміі і ў прарыў уварваўся корпус Манштэйна, да вечара 22 чэрвеня тры дывізіі Чырвонай Арміі былі рассеяны, а пяць іншых панеслі страты да 70% асабовага складу. 14-й мехкорпус у раёне Пружаны – Кобрын быў амаль цалкам знішчаны. Тут загінула каля 14 тыс. савецкіх салдатаў. У ноч з 22 на 23 чэрвеня камандуючы Заходнім фронтам генерал Дз. Паўлаў спрабаваў арганізаваць контрнаступленне, але гэта прывяло да велізарных страт жывой сілы і тэхнікі. 23 і 24 чэрвеня былі знішчаны 6-й і 11-й мехкарпус. Камандаванне фронтам распачало спрабавала затрымаць наступ немцаў у раёне Полацк – Віцебск, але безпаспяхова.
54. Антыфашысцкая барацьба на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
Тэрыторыя Беларусі, цалкам ці часткова, знаходзілася пад акупацыяй з чэрвеня 1941 г. да ліпеня 1944 г.Акупацыйны рэжым у Беларусі – гэта сістэма палітычных, эканамічных, ваенных і ідэалагічных мер, накіраваных на ліквідацыю савецкага грамадска-дзяржаўнага ладу, рабаванне нацыянальных багаццяў і рэсурсаў, зняволенне і знішчэнне беларускага народа. Акупацыйная палітыка была вынікам дзяржаўнага курса фашысцкай Германіі, распрацаванага ў дырэктыўных дакументах і праграмных выступленнях нацысцкіх кіраўнікоў.Ідэалагічнай асновай акупацыйнай палітыкі былі чалавеканенавісніцкія тэорыі нацыстаў: аб “расавай перавазе” нямецкай нацыі над усімі іншымі; аб “гістарычнай неабходнасці” пашырэння “жыццёвай прасторы” для немцаў і іх “неад’емным праве” на сусветнае панаванне.У адпаведнасці з планам “Барбароса” акупанты знішчылі дзяржаўнасць беларускага народа і тэрытарыяльную цэласнасць рэспублікі. Беларусь была падзелена на асобныя часткі:- паўночна-заходнія раёны Брэсцкай і Беластоцкай абласцей з гарадамі Гродна і Ваўкавыск былі перададзены Усходняй Прусіі;- паўднёвыя раёны Брэсцкай, Пінскай, Палескай і Гомельскай абласцей былі ўключаны ў склад рэйхскамісарыята “Украіна”;- паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці былі далучаны да генеральнай акругі Літвы;- тэрыторыя Віцебскай і Магілёўскай абласцей, большая частка Гомельскай і ўсходнія раёны Мінскай вобласці былі ўключаны ў зону армейскага тылу групы армій “Цэнтр”, дзе ўсе адміністрацыйныя функцыі выконвала ваеннае камандаванне;- Баранавіцкая, Вілейская (без паўночна-заходніх раёнаў), Мінская (без усходніх раёнаў) вобласці, паўночныя раёны Брэсцкай, Пінскай, Палескай абласцей склалі “генеральбецырк Беларутэнія” – генеральную акругу Беларусі.Тэрыторыя генеральнай акругі Беларусі, якая складала прыкладна 1/3 тэрыторыі БССР, была ўключана ў рэйхскамісарыят “Остланд” з рэзідэнцыяй у Рызе і падзелена на 10 “гебітаў” (акругоў). Для кіраўніцтва генеральнай акругай, акругамі і раёнамі ствараўся жорстка цэнтралізаваны адміністрацыйны апарат гітлераўцаў.На чале генеральнай акругі Беларусі стаяў генеральны камісарыят, які ўзначальваў адзін з паплечнікаў Гітлера гаўляйтар Вільгельм Кубэ. Ён праводзіў чалавеканенавісніцкую палітыку нацызму. Пасля знішчэння Кубэ мінскімі падпольшчыкамі 22 верасня 1943 г. яго месца заняў групенфюрэр войск СС Курт фон Готберг.Фашысты зацвердзілі бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня” – сімвалы эмігранцкага ўрада БНР, які супрацоўнічаў з немцамі. Зрабіў гэта гаўляйтар Беларусі Кубэ: “Колеры бела-чырвона-бела павінны быць у будучым прыкметай Беларутэніі”.Кіраванне акругамі ажыццяўлялі гебітскамісары, гарадамі – штатскамісары, раёнамі – ортскамісары. Для стварэння ўяўнага выгляду самакіравання і ўзмацнення ўплыву на насельніцтва з мясцовых жыхароў арганізоўваліся гарадскія, раённыя і павятовыя ўправы, а ў вёсках прызначаліся старасты, солтысы, войты.Пры стварэнні фашысцкай акупацыйнай адміністрацыі і паліцэйскіх фарміраванняў немцы выкарыстоўвалі беларускіх нацыяналістаў. З розных краін Еўропы гітлераўцы прывозілі да нас сваіх прыслужнікаў беларускага паходжання, якія пачыналі кар’еру яшчэ ў перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918–1920 гг.Уся паўната ўлады належала фашысцкай ваеннай і цывільнай акупацыйнай адміністрацыі. Галоўным сродкам падтрымання “новага парадку” былі войскі і розныя службы: СС (ахоўныя атрады); СА (штурмавыя групы); СД (служба бяспекі, галоўны орган разведкі і контрразведкі); гестапа (палітычная паліцыя); жандармерыя і інш.Генеральны план “Ост” вызначаў праграму каланізацыі захопленых тэрыторый, германізацыі, высялення і знішчэння народаў Усходняй Еўропы.Галоўным сродкам ажыццяўлення генеральнага плана “Ост” з’яўлялася палітыка генацыду – планамернага знішчэння цэлых груп насельніцтва па тых ці іншых матывах: з-за прыналежнасці да савецкіх актывістаў, камуністаў, яўрэяў і г.д. Для рэалізацыі гэтага плана гітлераўцы выкарыстоўвалі цэлую сістэму мер: заложніцтва, аблавы, пагромы, турмы, карныя аперацыі, лагеры смерці і інш.55. З першых дзён вайны асноўная частка насельніцтва Беларусі стала на шлях барацьбы супраць фашысцкіх акупантаў. Вялася яна ў самых разнастайных формах – ад невыканання  мерапрыемстваў акупацыйных улад да ўзброеннага сапраціўлення. Найбольш адчувальным для вермахта і паліцэйскіх сіл былі дзеянні ўзброеных партызанскіх атрадаў і груп.Арганізатарамі партызанскага руху былі дзяржаўныя і партыйныя органы. Кіруючыя партработнікі, камандзіры і байцы Чырвонай Арміі, якія апынуліся ў тыле ворага, радавыя грамадзяне рэспублікі.У ліку першых, самастойна ўзнікшых, быў Пінскі партызанскі атрад пад камандаваннем В.З.Каржа. У гэты ж час пачаў дзейнічаць атрад пад кіраўніцтвам  Ц.П.Бумажкова і Ф.І.Паўлоўскага ў Кастрычніцкім раёне Палесскай вобласці. У ліпені 1941г. рабочыя фабрыкі ў пасёлку Пудаць Суражскага раёна Віцебскай вобласці стварылі атрад, які ўзначаліў дырэктар фабрыкі М.П.Шмыроў (бацька Мінай).Важную роль ва ўзмацненні партызанскага рухау на Беларусі адыгралі падпольныя арганізацыі. У канцы 1941 г. у рэспубліцы ўжо актыўна дзейнічалі Мінская, Асіповіцкая, Брэсцкая, Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Пінская і іншыя падпольныя антыфашысцкія арганізацыі.Важную ролю ва ўмацаванні партызанскага руху на Беларусі мела забеспячэнне партызан зброяй і боепрыпасамі з савецкага тылу. Гэты працэс пачаўся з лютага 1942 г. З савецкага тылу накіроўваліся арганізатары і спецыялісты па вядзенню дыверсій.Для кіраўніцтва ўсімі парызанскімі сіламі краіны пастановай Дзяржаўнага Камітэта Абароны СССР ад 30 мая 1942 г. пры Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандавання быў створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху, які ўзначаліў сакратар ЦК КП(б)Б   П.К.Панамарэнка. У верасні 1942 г. быў створаны Беларускі штаб партызанскага руху, які ўзначаліў другі сакратар ЦК КП(б)Б П.З.Калінін.З гэтага часу партызанскі рух, увогуле антыфашысцкая барацьба набывае больш шырокі размах. Калі ў снежні 1941 г. у Беларусі змагаліся 50 партызанскіх атрадаў, то ў лістападзе 1942 г. – 352, а ў час бітвы на Курскай дузе ў ліпені 1943 г. – 658 атрадаў. Партызанскі рух на Беларусі стаў сапраўды ўсенародным: летам 1944 г. на тэрыторыі рэспублікі дзейнічала 1255 партызанскіх артадаў, якія былі аб'яднаны ў 213 брыгад. Агульная колькасць партызан дасягнула 370 тыс.,а падпольшчыкаў - 70 тыс.За тры гады гераічнай барацьбы ў тыле ворага, з чэрвеня 1941 г. да ліпеня 1944 г., патрыёты Беларусі знішчылі амаль паўмільёна гітлераўцаў і паліцэйскіх. Імі было пушчана пад адхон 11 128 эшалонаў, падарвана і спалена  18 700 аўтамашын, 939 ваенных складоў, збіта 305 самалётаў, падбіта 1355 танкаў і бронемашын, захоплена вялікая колькасць трафеяў і г.д. Значную каштоўнасць для савецкіх войск уяўляла партызанская разведка – збор інфармацыі аб размяшчэнні, перамяшчэнні і планах ворага.За мужнасць і адвагу больш за 140 тыс. беларускіх партызан і падпольшчыкаў узнагароджаны ордэнамі і медалямі, а 88 з іх, у тым ліку Ц.П.Бумажкову, Ф.І.Паўлоўскаму, М.П,Шмырову, П.М.Машэраву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
56. Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.
Пасля перамогi у Курскай бiтве, Чырвоная Армiя пачала наступленне ад Неве-ля да Чорнага мора. Восенню 1943г. яна уступiла на тэрыторыю Беларусi, 23 ве-расня быу вызвалены першы раённы цэнтр БССР - г.Камарын. За восень-зiму былi вызвалены 36 раёнау i 2 абласных цэнтра - Гомель i Мазыр. Важнае значэнне у гэтым мела фарсiраванне Дняпра у раёне Львова.. Вялiкую дапамогу наступаючым часцям Чырвонай Армii аказалi падпольшчыкi i партызаны. У 1944г. пачауся завяршальны этап Вялiкай Айчыннай вайны - поунае выгнанне ворагау з савецкай зямлi, вызваленне народау Еуропы. Значную ролю у рашэннi задач на гэтым этапе адыграла Беларуская наступальная аперацыя (кодавая назва "Баграцiён"). Гiтлераускае камандаванне надавала вялiкае значэнне утрыманню Беларусi, бо яна была важным плацдармам, якi прыкрывау усходне-прусскi i вар-шауска-берлiнскi стратэгiчныя напрамкi. Былi падрыхтаваны абарончыя рубяжы на рэках Днепр, Бярэзiна, Свiслач, Нёман i iнш. Рад гарадоу аб'яулены крэпасцямi (Мiнск, Вiцебск, Орша, Магiлёу i iнш.),якiя не належалi здачы. У Беларусi бы-ла моцная групiроука нямецкiх войск У красавiку-маi генштаб Чырвонай Армii распрацавау план аперацыi "Баграцi-ён".Яго ажыццяулялi войскi наступных франтоу: 1-ы Беларускi (камандуючы гене-рал армii К.К.Ракасоускi), 2-i Беларускi (генерал-палкоунiк Г.Ф.Захарау), 3-i Беларускi (генерал-лейтэнант I.Д.Чарняхоускi), 1-ы Прыбалтыйскi (генерал ар-мii I.Х.Баграмян) пры падтрымцы Дняпроускай флатылii, авiяцыi далёкага дзеяння i ПВА. Удзельнiчалi у аперацыi партызанскiя злучэннi.Савецкiя войскi пераузышлi ворага Задума Вярхоунага Глаунакамандавання была наступнай - франты адначасова пе-раходзяць у наступленне на Вiцебскiм, Багушэускiм, Аршанскiм i Бабруйскiм напрамках,разбураюць фронт абароны ворага, акружаюць i знiшчаюць яго групоукi у раёне Вiцебска i Бабруйска i выходзяць на Мiнск з мэтай знiшчэння i акружэння асноуных сiл групы армiй "Цэнтр" на усходзе Мiнска. Вясной праводзiуся рад мерапрыемствау па падрыхтоуцы да наступлення 
57. Аднаўленне народнай гаспадаркі і грамадска-палітычнае жыццё БССР пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны. Калектывізацыя ў заходніх абласцях Беларусі.
Пасля перамогі ў Вялікай Айчынай вайне зноў у кіраўніцтве краінай перамагла жорсткая таталітарная лінія, і спадзяванні шырокіх колаў насельніцтва на дэмакратызацыю жыцця былі пахаваныя. Пачаліся новыя масавыя арышты, расстрэлы, высылкі ў савецкія канцэнтрацыйныя лагеры. Любы чалавек, які трапіў на акупіраваную тэрыторыю ў ваенны час, быў пад сумненнем. Ужо ў 1947 г. па сцэнарыі 30-х гадоў былі праведзены новыя сфабрыкаваныя працэсы супраць "нацыяналістычных" беларускіх арганізацый. Перамога ў вайне выкарыстоўвалася як важны козыр для ўмацавання аўтарытэту партыі і яе правадыра – Сталіна.
Тым не менш, моладзь актыўна стваралатайныя таварыствы, абменьвалася думкамі. Тайнае таварыства “Чайка” існавала ў сярэднне-спецыяльных і прафесійна-тэхнічных установах у Баранавічах, Брэсце, Жыровіцах. “Саюз беларускіх патрыётаў” дзейнічаў у педвучылішчах Глыбокага і Пастаў, існавала арганізацыя “Свободная Беларусь”. Гэтыя вучнёўскія гурткі не ставілі мэтай здзяйсненне тэрарыстычных актаў ці захоп улады, проста ва ўмовах таталітарызму вучні абменьваліся сваімі думкамі, марылі аб лепшых дэмакратычных часах. Арганізацыі беларускай вучнёвай моладзі былі раскрыты на працягу вясны 1946 і ў 1947 годзе і адразу над іх ўдзельнікамі адбыліся трыбуналы.
Але былі на тэрыторыі БССР і сапраўдныя бандыцкія фарміраванні. Пасля адступлення нямецкай арміі тут засталіся ваенныя фарміраванні Арміі Краёвай, украінскай паўстанцкай арміі, беларускіх паліцаяў. Толькі ў лютым 1946 года яны здзейснілі каля 120 забойстваў, 190 грабяжоў, 18 разбоеў, спрабавалі дэстабілізаваць сітуацыю пад час выбараў у Саветы. Асабліва актывізаваліся бынды пад час калектывізацыі ў заходніх абласцях БССР. Так званыя “лясныя браты” грамілі сельсаветы, забівалі кіраўнікоў калгасаў. Але паступова бынды страчвалі сацыяльную базу сярод мясцовых жыхароў, бо яны эвалюцыяніравалі ад палітычных праціўнікаў улад у бок крымінальных арганізацый, да тагож у гэтых раёнах былі значна павялічаны міліцыйскія фарміраванні. Да сярэдзіны 1952 года ў асноўным бандфарміраванні “лясных братоў” былі ліквідаваны.
У СССР пачаўся перыяд “закручвання гаек”. У 1949 годзе па так званай “ленінградскай справе” было асуджана шмат партыйных работнікаў. На Беларусі даваенныя і пасляваенныя рэпрэсіі звязаны з іменем наркома ўнутраных спраў БССР Цанавы (да лістапада 1951 года). Ён быў ініцыятарам шэльмавання тысяч простых людзей і распачынальнікам працэсаў супраць кіруючых работнікаў рэспублікі, навуковых дзеячаў, культурных работнікаў. Так, ў 1951 годзе па абвінавачванню ў шпіёнстве на карысць Югаславіі быў рэпрэсіраваны нарком адукацыі БССР, прыхільнік адукацыі на беларускай мове П.Саевіч. Цанава арганізаваў кампанію па шэльмаванню выдатнага беларускага навукоўца А.Р.Жэбрака, прэзідэнта АН БССР. Падставай была публікацыя ў амерыканскім часопісе “Навука” артыкула Жэбрака пра савецкую біялогію. 12 лістапада 1947 года А.Жэбрак быў зняты з пасады прэзідэнта акадэміі, а ў верасні 1948 года быў зачынены інстытут біялогіі пры акадэміі навук, які ўзначальваў навуковец.
58. Адраджэнне і развіццё адукацыі, навукі, літаратуры і мастацтва пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны. Увядзенне 7-гадовага навучання. Беларуская навука. Тэма вайны у творчасці беларускіх літаратараў і мастакоў.
За гады 2-й сусветнай вайны была знішчана амаль уся матэрыяльна-тэхнічная база ўстаноў навукі і культуры, не прыйшлі з вайны многія адукаваныя і прафесійна падрыхтаваныя людзі. У такіх умовах адразу пасля вызвалення пачынаецца культурнае аднаўленне БССР.
Адукацыя. За гады вайны на Беларусі была амаль поўнасцю знішчана матэрыяльна-тэхнічная база ўстаноў навукі, адукацыі і культуры, загінулі многія навукоўцы і выкладчыкі. Але да 1950 г. школьная сетка ў рэспубліцы была адноўлена.
Да сярэдзіны 50-х гг. быў завершаны пераход да ўсеагульнага сямігадовага навучання.
У снежні 1958 г. Вярхоўны Савет СССР прыняў Закон "Аб умацаванні сувязі школы з жыццём і аб далейшым развіцці народнай адукацыі СССР", згодна з якім сямігадовыя школы пераўтвараліся ў васьмігадовыя, сярэднія – у агульнаадукацыйныя адзінаццацігадовыя з вытворчым навучаннем. Ствараліся школы-інтэрнаты, у якіх вучыліся дзеці-сіраты і дзеці з малазабяспечаных сем'яў. Ва ўсіх сярэдніх і большасці васьмігадовых школах былі адкрыты майстэрні. Школы пераходзілі на кабінетную сістэму.
Навука. У галіне натуральных навук ішла барацьба супраць генетыкаў. Акадэміка Антона Жэбрака знялі з пасады прэзідэнта АН БССР. Вядомыя навукоўцы Беларусі не мелі права станоўча ставіцца да дасягненняў замежнай “буржуазнай” навукі. Ніводнае выданне не магло пабачыць свет без дазволу Галоўнага ўпраўлення па справах літаратуры і выдавецкай дзейнасці пры Савеце Міністраў БССР, створанага ў 1951 г. Доступ да замежнай літаратуры абмяжоўваўся.
Літаратура. Развіццё беларускай літаратуры ішло ў вельмі складаных умовах. Дыктат камуністычнай партыі, перавага стылю “сацыялістычнага рэалізму” – гэта прывяло да таго, што многія літаратурныя творы вызначаліся бесканфліктнасцю і ідэалізацыяй савецкага ладу.
Пільную ўвагу беларускіх пісьменнікаў прыцягвала гераічная эпапея барацьбы народа з фашызмам. Ідэйна-эстэтычнае асэнсаванне ваенных падзей наша проза пачала па гарачых слядах (“Глыбокая плынь” Івана Шамякіна, “Векапомныя дні” Міхася Лынькова, “Мінскі напрамак” Івана Мележа і інш.). Але яны не мелі права адступаць ад прынцыпаў так званага сацыялістычнага рэалізму – паказваць жыццё такім, якім хацела яго бачыць улада, гэта значыць, бесканфліктным і поўным веры ў шчаслівую камуністычную будучыню.
Выяўленчае мастацтва. Адной з галоўных тэм мастацтва становіцца гераізм савецкіх людзей у гады вайны. Героіку савецкіх людзей у гады Вялікай Айчыннай вайны ўвасабляюць мастакі Яўген Зайцаў, Валянцін Волкаў і інш. Ярка праявіўся талент скульптара Заіра Азгура. Ён стварыў цэлую серыю партрэтаў гістарычных дзеячаў і герояў сучаснасці. Значным дасягненнем стаў ансамбль Плошчы Перамогі (1954), створаны З.Азгурам, Андрэям Бембелем, Аляксеям Глебавым, Сяргеем Селіханавым.
59. Грамадска-палітычнае жыццё Беларусі ў другой палове 1950-х – першай палове 1980-х гг. “Адліга”. Кіруючая роля Камуністычнай партыі. К. Т. Мазураў. П. М. Машэраў. Саветы, камсамол, прафсаюзы ў грамадска-палітычным жыцці.
У грамадска-палітычным жыцці БССР, як і ў цэлым у СССР, у другой палове 1950-х – першай палове 1980-х гг. назіраецца працэс паступовага змякчэння таталітарнага рэжыму, яго эвалюцыі ў бок аўтарытарнага палітычнага рэжыму.Пачатак дадзенага працэсу супадае па часе са смерцю І. Сталіна ў 1953 г. У выніку ўнутрыпартыйнай барацьбы вярхоўная ўлада апынулася ў руках новага генеральнага сакратара ЦК КПСС Мікіты Хрушчова (1953-1964). Перыяд яго праўлення атрымаў у гісторыі назву “хрушчоўская адліга”. Ключавой падзеяй дадзенага перыяду з’яўлялася правядзенне ХХ з’езду КПСС у лютым 1956 г., на якім была прынята пастанова “Аб пераадоленні культу асобы і яго наступствах”. Дадзеная пастанова змяшчала ў сабе вострую крытыку культу асобы І. Сталіна, асуджэнне рэпрэсій. Разам з тым асновы існуючага ў СССР грамадска-палітычнага і сацыяльна-эканамічнага ладу, закладзеныя ў перыяд сталінізму, прызнаваліся адпавядаючымі “прынцыпам сацыялізму”; лічылася неабходным удасканаліць гэты лад шляхам пераадолення “памылак” сталінізму.Падчас “хрушчоўскай адлігі” былі праведзены наступныя пераўтварэнні ў грамадска-палітычным жыцці:
1) Частковая рэабілітацыя ахвяр сталінскіх рэпрэсій (у БССР рэабілітавана каля 30 тыс. чалавек).
2) Усеагульная амністыя палітычных зняволеных, ліквідацыя ГУЛАГа, пазасудовых карных органаў, спыненне масавых рэпрэсій.
3) Пашырэнне правоў саюзных рэспублік: з 1957 г. уводзілася самастойнасць рэспубліканскіх органаў улады ў вызначэнні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання, прыняцця грамадзянскага, крымінальнага і працэсуальнага кодэксаў; у падпарадкаванне рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў пераходзілі многія прадпрыемствы і арганізацыі, якія раней падначальваліся саюзным уладам. У 1956 г. упершыню першым сакратаром ЦК КПБ стаў беларус К. Мазураў(1956-1965).
4) Некаторае пашырэнне правоў Саветаў: ім перадаваліся правы накіравання фінансавых сродкаў на жыллёвае будаўніцтва, камунальную гаспадарку, сацыяльную сферу за кошт звышпланавых накапленняў прадпрыемстваў. У Саветах з’явіліся камісіі па народнай адукацыі, культурна-асветніцкай працы, ахове здароўя, сацыяльнаму забеспячэнню, жыллёваму будаўніцтву. Аднак выбары ў Саветы па-ранейшаму мелі фармальны, безальтэрнатыўны характар.
5) Некаторае пашырэнне правоў прафсаюзаў: на буйных і сярэдніх прадпрыемствах вытворчыя нарады пераўтвараліся ў пастаянна дзеючыя пад кантролем прафсаюзаў; прафсаюзы сталі ўдзельнічаць у размеркаванні жылля, пуцёвак.
6) Скарачэнне бюракратычнага апарату; абмежаванне права на займанне вышэйшых партыйных пасад трыма тэрмінамі).
7) Адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа 1962 г. (узбуйненне абласцей) – у выніку дадзенай рэформы ў БССР была падзелена на 6 абласцей: Мінскую, Брэсцкую, Віцебскую, Гомельскую, Гродзенскую, Магілёўскую.
Пасля ХХІІ з’езду КПСС (1962) у якасці афіцыйнай праграмы партыі быў абвешчаны курс на пабудову камунізму ў СССР да 1980 г.
60. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі ў другой палове 1950-х – першай палове 1980-х гг. Фарміраванне прамысловага комплексу БССР. Эканамічная рэформа 1965 г. Замаруджванне тэмпаў росту эканомікі і сацыяльнай сферы ў першай палове 1980-х гг. Узровень жыцця народа.
Прамысловасць Беларусі ў пачатку 50-х гадоў дасягнула грунтоўных зрухаў у сваім развіцці. Было пабудавана каля 150 новых буйных прадпрыемстваў, у тым ліку Мінскі падшыпнікавы і гадзіннікавы заводы, Мінскі завод абагравальнага абсталявання, Аршанскі завод швейных машын, Віцебская шоўкаткацкая фабрыка, Мінскі камвольны камбінат. За пятую пяцігодку прадукцыя машынабудавання павялічылася ў 5,4 разы, склаўшы амаль 1/4 усёй валавай прадукцыі прамысловасці. Вытворчасць электраэнергіі і цеплаэнергіі павялічылася амаль у 3 разы, выпуск хімічнай і гума-азбеставай прамысловасці – у 3,7 разы.
У такіх абставінах і была зроблена першая спроба рэфармавання эканомікі ў краіне, пачатак якой паклалі рашэнні КПСС і ўрада СССР 1953–1955 гг. Яны вызначылі пераход да пашырэння тэхнічнага прагрэсу ў вытворчасці. У гэтыя працэсы была ўключана і эканоміка Беларусі.
Прамысловае будаўніцтва ў 50-я гады вялося ва ўмовах паскоранай навукова-тэхнічнай рэвалюцыі. На падставе пастановы ліпеньскага Пленума ЦК КПСС (1955 г.) у рэспубліцы абнаўляліся і мадэрнізаваліся асноўныя вытворчыя фонды, удасканальвалася тэхнічнае аснашчэнне, старая тэхніка замянялася новай. За 1955–58 гг. на прадпрыемствах рэспублікі было ўстаноўлена каля 200 паточных ліній, больш за 1000 адзінак новага і мадэрнізаванага абсталявання. Да 1961 г. было мадэрнізавана 3544 металарэзных станкоў і кузнечна-прэсавых агрэгатаў, устаноўлена звыш 500 аўтаматычных, паўаўтаматычных, механізаваных паточных канвеерных ліній, тысячы аўтаматаў і паўаўтаматаў.Быў узяты курс на актыўнае супрацоўніцтва навукі з вытворчасцю – вучоныя АН БССР, ВНУ і іншых навукова-даследчых устаноў аказвалі прадпрыемствам канкрэтную дапамогу па пытаннях укаранення навейшых дасягненняў навукі і тэхнікі. Напрыклад, супрацоўнікі фізіка-тэхнічнага інстытута АН БССР на аўтамабільным заводзе ўкаранялі новую тэхналогію і тэрмахімічны рэжым апрацоўкі дэталяў аўтамабіляў, якія толькі ў 1950–1954 гг. далі эканомію каля 10 млн. руб.
У сваім развіцці прамысловасць Беларусі абапіралася на індустрыяльную магутнасць усёй краіны. З Масквы, Ленінграда, прамысловых цэнтраў Паволжа, Урала рэспубліка атрымлівала розныя віды прамысловага абсталявання і машын, а таксама сталь, чыгун, вугаль, нафту, рэйкі, трубы, прадукцыю горнай металургіі і шмат іншага.
Паспяховае прамысловае будаўніцтва ў 50-я гады дазволіла асвоіць выпуск новых відаў прамысловай прадукцыі. Мінскі аўтамабільны завод пачаў выпуск 25-тонных самазвалаў МАЗ-525, 7-тонных аўтамабіляў МАЗ-200, лесавозаў МАЗ-501 і аўтапрычэпаў. У 1957 г. аўтазаводцы стварылі першы ўзор 40-тоннага самазвала, які на Сусветнай выставе ў Бруселі ў 1958 г. атрымаў вышэйшы прыз. На Магілёўскім металургічным заводзе імя А.Ф. Мяснікова ў 1957 г. быў выпушчаны першы беларускі пракат. Новая прадукцыя з’явілася на многіх іншых прадпрыемствах.
Паколькі магчымасці экстэнсіўнага росту прамысловасці рэспублікі на аснове пераважнага паглыблення індустрыялізацыі да пачатку 60-х гг. не былі вычарпаны, тэмпы яе развіцця на наступным этапе заставаліся дастаткова высокімі. У першай палове 60-х гадоў у БССР увайшлі ў строй 300 буйных прамысловых прадпрыемстваў.
Разам з тым перавод прамысловасці і іншых галін народнай гаспадаркі на новы тэхнічны ўзровень ажыццяўляўся марудна. У сувязі з гэтым ва ўсіх галінах пераважным заставалася экстэнсіўнае развіццё. У асобных галінах былі заніжаны тэмпы тэхнічнага пераўзбраення, марудна асвойвалася новая тэхніка і перадавая тэхналогія. На шматлікіх прадпрыемствах вялікае месца займала ручная праца. Гэта вяло да таго, што шэраг заводаў і фабрык не выконвалі ў тэрмін планавыя заданні, выпускалі ўстарэлую прадукцыю.
Больш выразна спроба рэфармаваць кіраванне эканомікай праявілася ў 50-я гады ў сельскай гаспадарцы. Тут сітуацыя заставалася складанай, таму што асноўныя сродкі і рэсурсы накіроўваліся на аднаўленне цяжкай прамысловасці, іншых галін народнай гаспадаркі.
Прычынай адставання сельскай гаспадаркі перш за ўсё была эканамічная палітыка, якую праводзіла савецкае кіраўніцтва, сур’ёзныя недахопы ў кіраўніцтве калгасамі і саўгасамі. Жнівеньская сесія Вярхоўнага Савета СССР і вераснёўскі (1953 г.) пленум ЦК КПСС прынялі рашэнне, накіраванае на ўздым сельскай гаспадаркі. Упершыню былі здзейснены меры па эканамічнаму ўмацаванню сельскагаспадарчай вытворчасці, пашырэнню самастойнасці калгасаў і саўгасаў, матэрыяльнай зацікаўленасці сялян. Значна ўзмацнілася матэрыяльна-тэхнічная база сельскай гаспадаркі.Прынятыя меры садзейнічалі таму, што вытворчыя сілы сельскай гаспадаркі за наступныя гады значна ўзраслі. Гэта дазволіла спыніць спад прадукцыйнасці працы ў сельскай гаспадарцы і перайсці да паступовага нарошчвання аб’ёмаў вытворчасці. Некалькі павысілася ўраджайнасць сельскагаспадарчых культур. Высокія і ўстойлівыя ўраджаі атрымлівалі калгасы: “Рассвет” Кіраўскага раёна, імя М. Гастэлы Мінскага, “Камінтэрн” Магілёўскага, “Шлях да камунізму” і “Бальшавік” Сенненскага, “Перамога” Талочынскага раёнаў і іншыя. У 1955 г. у параўнанні з 1953 г. нарыхтоўкі мяса павялічыліся на 50 тыс. т, малака – на 123 тыс. т, яек – на 41,3 млн. шт.
61.  Спробы паскарэння сацыяльна-эканамічнага развіцця БССР у другой палове 1980-х гг. Палітыка перабудовы ў СССР. Пачатак працэсу дэмакратызацыі ў БССР. Эканамічны патэнцыял Беларусі на пачатку 70-х гг. выглядаў прывабна. За грошы, якія былі атрыманы за продаж на Захад нафты, газу, мініральных угнаенняў была праведзена тэхнічная рэканструкцыя значнай колькасці прадпрыемстваў, уведзены ў строй новыя: дакладанага машынабудавання, металаапрацоўкі, радыётэхнікі і электронікі, хімічнай прамысловасці. У выніку да сярэдзіны 80-х гг. у рэспубліцы быў створаны буйны тэрытарыяльна-галіновы прамысловы комплекс, у якім налічвалася амаль 1500 прадпрыемстваў. Разам з тым на пачатку 70-х гг. пачалі больш выразна праяўляцца негатыўныя з'явы ў параўнанні з сусветнай эканомікай. У БССР, як і ва ўсім СССР, узрастала энергаёмістасць вытворчасці, зніжаўся рост прадукцыйнасці працы, больш відавочнай стала неэффектыўнасць эканамічнай мадэлі. Пагоня за павялічэннем аб'ёмаў прадукцыі раслінаводства і жывёлагадоўлі прыводзіла часам да непапраўных парушэнняў экалагічных сістэм з негатыўнымі наступствамі для насельніцтва, якія адчуваюцца і ў наш час. У гэты перыяд ажыццяўляліся буйныя праекты па спецыялізацыі, меліярацыі і хімізацыі. У 70-х гг. па вытворчасці мяса на душу насельніцтва Беларусь дагнала развітыя краіны Захаду і ЗША. Але значная частка кармоў паступала з іншых рэспублік, куды потым адпраўлялася мясная прадукцыя. Кожны комплекс даваў каласальную экалагічную нагрузку. Рэспубліка выконвала ролю адкормачнага і перапрацоўчага цэхаў, вялікая частка якаснай прадукцыі вывозілася, насельніцтва беларускіх гарадоў стаяла ў чэргах за мясапрадуктамі, затое адходы пакідаліся Беларусі. Хоць у параўнанні з расійскімі рэгіёнамі забеспячэнне выглядала нядрэнна. У другой палове 70-х насельніцтва Беларусі зноў сутыкнулася з абвастрэннем хранічнай хваробы савецкай эканомікі - дэфіцытам. Вытворчасць спажывецкіх тавараў ва ўмовах жорстка цэнтралізаванай планавай эканомікі хранічна адставала. У лік дэфіцытных тавараў уваходзілі новая зубная паста і туалетная папера. За 1971 - 1985 гг. грашовая маса павялічылыся больш чым у 3 разы, а таварная - толькі у 2 разы. У такіх умовах скарачаліся магчымасці насельніцтва задаволіць свае патрэбы законным шляхам і, як вынік, квітнелі блат, хабарніцтва, раслі чэргі, уводзілася цэнтралізаванае размеркаванне тавараў першай неабходнасці праз так званыя "сталы заказаў", стварэнне спіскаў ільготнікаў і г. д.Было б памылковым адказнасць за негатыўныя з'явы ў эканамічным і сацыяльным жыцці ўскладаць толькі на саюзныя органы і ведамствы. Многае залежала ад кіраўніцтва рэспублікі, асабліва ад першага сакратара ЦК КПБ. У 70-80-х гг. гэтую пасаду займалі П. Машэраў, Ц. Кісялёў, М. Слюнькоў, Я. Сакалоў. Гісторыя яшчэ не дала канчатковую ацэнку іх дзейнасці, але кожны з іх пакінуў пэўны след у рэспубліцы. Найбольшым аўтарытэтам сярод насельніцтва карыстаўся П. Машэраў, які ўзначальваў кампартыю Беларусі ў 1965-1980 гг. і нямала зрабіў як кіраўнік. Але ён, як і іншыя, мусіў працаваць па правілах сістэмы, якія вызначаліся не ў Мінску. Між тым, калі ў сферы эканомікі ў 60-х гг. ды і пазней яшчэ рабіліся пэўныя спробы рэформ, то, як ужо адзначалася, у грамадска-палітычным жыцці адбываўся паварот да кансерватызму. Адбывалася ціхая рэабілітацыя сталінізму, фактычна спынілі сваю дзейнасць камісіі па рэабілітацыі ахвяраў сталінскіх рэпрэсіяў, у друку ўсё часцей падаваўся станоўчы вобраз Сталіна. Замест пошуку шляхоў па мадэрнізацыі эканамічнай, грамадска-палітычнай і дзяржаўнай сфераў, правячая КПСС замацоўвала сябе як стрыжань адміністрацыйна-каманднай сістэмы. Паколькі правал заяўленай у 1961 г. пабудовы камунізму за 20 гадоў стаў відавочным, то 70-я гг. пачаліся прапагандай канцэпцыі так званага "развітога сацыялізму", у якой цэнтральнае месца заняў тэзіс аб павышэнні кіруючай ролі партыі ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. Адпаведныя папраўкі былі ўнесены ў статут КПСС, а ў кастрычніку 1977 г. палажэнне аб кіруючай ролі партыі, як ядра палітычнай сістэмы, было ўключана ў новую Канстытуцыю СССР. Фармальна палітычная арганізацыя, КПСС па сутнасці, стала часткаю дзяржаўнага апарату, у руках якой была сканцэнтравана рэальная ўлада. 62. Развіццё адукацыі і навукі ў другой палове 1950-х – 1980-я гг. Рэформа школы і пераход да 8-гадовага навучання. Увядзенне ўсеагульнай сярэдняй адукацыі. Прафесійна-тэхнічнае навучанне. ВНУ. Дасягненні беларускай навукі.
За першыя пяць пасляваенных гадоў у БССР была ў асноўным адноўлена даваенная сетка агульнаадукацыйнай школы. А ўжо к 1956 г. колькасць школ амаль падвоілася. Палепшылася іх матэрыяльная база, узрос адукацыйны ўзровень настаўнікаў, практычна быў завершаны пераход да ўсеагульнага сямігадовага навучання, пашырылася сярэдняя адукацыя.Далейшае развіццё агульнаадукацыйнай школы разглядалася як неабходная перадумова паслядоўнага ўздыму ўсёй навукі і культуры. Павышэнне якасці адукацыі звязвалася з правядзеннем рэформы, якая павінна была забяспечыць ажыццяўленне політэхнічнага навучання і працоўнага выхавання. Ужо з 1959/60 навучальнага года сямігадовыя школы былі пераўтвораны ў васьмігодкі, а сярэднія дзесяцігадовыя - у агульнаадукацыйныя адзінаццігадовыя. Васьмігадовае навучанне станавілася ўсеагульным. Аднак рэформа праводзілася непаслядоўна: у большасці школ узровень вытворчага навучання заставаўся нізкім, адсутнічалі адпаведныя навучальныя праграмы і кваліфікаваныя выкладчыцкія кадры. Паколькі прадугледжаныя рэформай планы ў цэлым не былі рэалізаваны, то з 1964 г. адзінаццацігадовыя школы пачалі зноў пераўтвараць у дзесяцігадовыя, а праз два гады прафесійная падрыхтоўка ў школах перастала быць абавязковай. Новы этап перабудовы школьнай адукацыі разгарнуўся ў 1970-х гг. Спачатку на трохгадовы тэрмін навучання перайшла пачатковая школа. Затым была ўведзена ўсеагульная сярэдняя адукацыя, што можна разглядаць як значны крок у развіцці адукацыі ў цэлым. Між тым перамены ў грамадска-палітычным і сацыяльным жыцці другой паловы 80-х гг. ("перабудова") закранулі і сістэму адукацыі. Адметнай рысай канца 80-х гг. стала з'яўленне навучальных устаноў новага тыпу - гімназій і ліцэяў. Ужо ў 1990/91 навучальным годзе акрамя 5429 дзяржаўных агульнаадукацыйных школ (з іх 2647 сярэдніх) у рэспубліцы працавалі першыя 12 гімназій і 5 ліцэяў. Ва ўстановах ўсіх тыпаў навучалася 1 млн. 507,7 тыс. дзяцей. Адносна паспяхова развівалася сістэма сярэднеспецыяльных і вышэйшых навучальных устаноў, што дазволіла палепшыць падрыхтоўку кадраў сярэдняга і вышэйшага звяна. Для дзяржаўнага кіраўніцтва гэтым працэсам у 1959 г. было створана Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі. Увага дзяржавы да гэтага сектара адукацыі, падмацаваная арганізацыйна і матэрыяльна, дазволіла павялічыць колькасць ССНУ са 107 у 1951 г. да 147 у 1990 г. Адпаведна колькасць навучэнцаў узрасла з 35 тыс. да 143,7 тыс. чалавек. Развівалася і сетка ВНУ: за 1950-1990 гг. іх колькасць павялічылася з 29 да 33, а колькасць студэнтаў з 31,6 тыс. да 184,6 тыс. чалавек. Агульнапрызнаным цэнтрам універсітэцкай адукацыі ў рэспубліцы з'яўляўся Беларускі дзяржаўны універсітэт, на факультэтах якога ў 80-х гг. вучылася каля 15 тыс. студэнтаў. Буйным цэнтрам падрыхтоўкі інжынерных кадраў стаў Беларускі політэхнічны інстытут (зараз Беларуcкі нацыянальны тэхнічны універсітэт), у якім набывалі адукацыю звыш 27 тыс. студэнтаў. Агульны лік выпускнікоў рэспубліканскіх ВНУ ў 1990 г. ў параўнанні з 1950 г. вырас больш чым у 3 разы. Аднак рост колькасных паказчыкаў не заўсёды суправаджаўся адпаведнымі якаснымі зменамі. Адметнай для Беларусі была дэнацыяналізацыя навучальна-выхаваўчага працэсу. Звязана гэта было з паступовым выцясненнем беларускай мовы і стратай нацыянальнай кампаненты ў сістэме адукацыі і выхавання ў цэлым. Безумоўна, тут праявіўся пэўны адбітак гістарычных фактараў. Аднак галоўная прычына каранілася ў той палітыцы русіфікацыі, актыўным правадніком якой да канца 80-х гг. быў ЦК КПБ. У рэспубліцы мэтанакіравана ўкараняўся тэзіс аб тым, што чым хутчэй адбудзецца зліццё моў (на карысць рускай мовы), тым хутчэй краіна наблізіцца да камунізму. Інтэн-сіўнае скарачэнне школ з беларускай мовай навучання, адсутнасць беларускамоўных навучальных устаноў сярэдняга звяна і ВНУ, выцясненне беларускай мовы з ўжытку ў дзяржаўных установах у спалучэнні з адпаведным выхаваннем і прапагандысцкім уздзеяннем сталі прычынамі нацыянальнага нігілізму, які нарастаў у беларускім грамадстве. Значныя крокі ў сваім развіцці зрабіла беларуская навука. Вядучая роля тут належала Акадэміі навук БССР. Шэраг інстытутаў акадэміі распрацоўвалі самыя новыя перспектыўныя накірункі навукі ў асобных галінах фізікі, хіміі, матэматыкі. Акадэмічныя навукова-даследчыя падраздзяленні былі створаны ў абласных гарадах Беларусі, пабудаваны спецыяльныя навуковыя гарадкі для інстытутаў ядзернай энергетыкі, анкалогіі і медыцынскай радыялогіі, інстытута земляробства. Адначасова ўмацоўвалася галіновая навука і навуковая база ВНУ, вучоныя якіх актыўна распрацоўвалі важныя тэарэтычныя і прыкладныя праблемы. З мэтай інтэграцыі навукі з вытворчасцю ў рэспубліцы былі створаны навукова-вытворчыя аб'яднанні. Сярод іх першым у СССР з 1974 г. стала аб'яднанне "МАЗ-БПІ". Увага да навукі прыносіла свае вынікі. Дасягненні беларускіх навукоўцаў на шэрагу напрамкаў атрымалі прызнанне не толькі ў СССР, але і за мяжою. Працы ў галіне матэматыкі, оптыкі, спектраскапіі, паўправаднікоў і г. д. былі адзначаны высокімі дзяржаўнымі ўзнагародамі. На працягу 50 першай паловы 80-х гг. прадстаўнікі беларускай навукі атрымалі 35 прэмій СССР і 57 Дзяржаўных прэмій БССР. Шэраг беларускіх навукоўцаў былі ўшанаваны званнем Героя Сацыялістычнай Працы. Абнаўленчыя працэсы ў савецкім грамадстве сярэдзіны 50-х гг. садзейнічалі таксама ажыўленню беларускай літаратуры. Вярнуліся да творчасці былыя вязні сталінскіх лагераў С. Грахоўскі, А. Звонак, Я. Пушча, Я. Скрыган і інш. Працягвалі плённую працу пісьменнікі і паэты, імёны якіх асабліва загучалі ў пасляваенныя гады. У асяроддзі літаратараў пачало фарміравацца новае бачанне праблем савецкага грамадства і месца пісьменніка ў ім. Лаўрэатамі саюзных (Ленінскіх) сталі П. Броўка (зборнік паэзіі "А дні ідуць..."), I. Мележ (трылогія "Палеская хроніка"), М. Танк (зборнік вершаў "Нарачанскія сосны").Шырока вядомай у СССР і за яго межамі стала творчасць В. Быкава. Яго аповесць "Трэцяя ракета" (1962) была ўшанавана Дзяржаўнай прэміяй БССР. Тэма вайны, адна з галоўных для беларускай прозы, раскрываецца ў творах пісьменніка праз трагічны лёс асобных людзей, якія часта аказваюцца перад маральным выбарам. Афіцыйным прызнаннем яго заслуг у савецкія часы сталі званні Героя Сацыялістычнай Працы, лаўрэата Дзяржаўнай прэміі СССР. Адметнай з'явай стала творчасць У. Караткевіча. Ён звярнуўся да новага для беларускай літаратуры жанру - гістарычнай прозы, які фактычна быў забаронены ў 30-40-х гг. На жаль, толькі пасля смерці таленавіты майстар беларускага слова, знайшоў афіцыйнае прызнанне: у 1984 г. за раман "Чорны замак Альшанскі" ён пасмяротна быў удастоены Дзяржаўнай прэміяй. На працягу 60-80-х гг. да вядомых творцаў беларускай прозы і паэзіі годна далучыліся А. Адамовіч, Р. Барадулін, Г. Бураўкін, А. Вярцінскі, Н. Гілевіч, А. Дудараў, С. Законнікаў, В. Іпатава, У. Някляеў, А. Разанаў, Б. Сачанка, I. Чыгрынаў, Я. Янішчыц і іншыя. Многія з іх заявілі аб сабе не толькі як літаратары, але як і грамадскія дзеячы, людзі актыўнай жыццёвай пазіцыі ў змаганні за нацыянальную культуру і дэмакратычныя перамены ў грамадстве. Іх уплыў на нацыянальна-культурнае развіццё краіны мог быць большы, калі б не русіфікатарская палітыка. У сярэдзіне 80-х гг. наклад беларускамоўных кніжных выданняў быў амаль у 10 разоў меншы, чым рускамоўных. Штучна стваралася незапатрабаванасць беларускамоўнай творчасці, што ператварылася ў адну з пагроз нацыянальнага развіцця.
63. Беларуская літаратура ў другой палове 1950-х – 1980-я гг. Тэма Вялікай Айчыннай вайны ў творах І. Шамякіна, В. Быкава, А. Адамовіча. Творчасць І. Мележа, У. Караткевіча. Беларуская паэзія: Р. Барадулін, Н. Гілевіч.
Развіццё адукацыі. У канцы 1950-х — пачатку 1960-х гг. у Беларускай ССР была завершана работа па ліквідацыі непісьменнасці і малапісьменнасці сярод дарослага насельніцтва. БССР стала рэспублікай суцэльнай пісьменнасці. Гэта было адно з агульнацывілізацыйных дасягненняў беларускага народа ў галіне культурнага будаўніцтва.У пачатку 1960-х гг. у БССР было ўведзена ўсеагульнае абавязковае васьмігадовае навучанне. Наступнай задачай стаў пераход да ўсеагульнай сярэдняй адукацыі моладзі. Гэты пераход адбываўся паступова і быў завершаны ў канцы 1970-х гг., што стала яшчэ адным важным дасягненнем беларускага народа.У БССР існавала разгалінаваная сістэма сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыі. Былі адчынены новыя ВНУ, якія давалі падрыхтоўку пераважна па тэхнічных і сельскагаспадарчых спецыяльнасцях: Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут, Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў Гомелі, Беларускі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі ў Мінску, Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут, Мінскі радыётэхнічны інстытут, Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці, Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. Існавалі таксама ВНУ педагагічнага, медыцынскага і іншых профіляў. Колькасць ВНУ ў Беларусі павялічылася з 24 у 1946 г. да 33 у 1985 г., а студэнтаў — адпаведна з 13 тыс. да 182 тыс. Літаратура. Вызначальнай тэмай беларускай літаратуры ў пасляваенны перыяд было адлюстраванне подзвігу беларускага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Сур’ёзнае асэнсаванне і глыбокі псіхалагізм твораў на ваенную тэму назіраецца ў прозе М. Лынькова, І. Навуменкі, В. Быкава, І. Чыгрынава і інш. Беларускіх пісьменнікаў хвалявалі маральна-этычныя праблемы (творы К. Крапівы, І. Шамякіна). Лепшымі творамі гістарычнай тэматыкі былі раманы, аповесці, п’есы У. Караткевіча, якія садзейнічалі выхаванню цікавасці да гістарычнай спадчыны беларускага народа.Паспяхова развівалася паэзія. У гісторыю беларускай літаратуры ўвайшлі імёны такіх паэтаў, як А. Куляшоў, П. Броўка, П. Панчанка, П. Глебка, М. Лужанін, Н. Гілевіч, Г. Бураўкін і інш.Тэатр і кіно. Вядучай тэмай тэатральнага і кінамастацтва стала Вялікая Айчынная вайна. Творчымі дасягненнямі беларускіх тэатраў былі пастаноўкі п’ес «Канстанцін Заслонаў» А. Маўзона, «Трыбунал» А. Макаёнка, «Апошні шанц» В. Быкава, «Радавыя» А. Дударава. На тэатральных сцэнах быў створаны маштабны і унікальны сцэнічны летапіс подзвігу беларускага народа ў час вайны.Не меншую вядомасць набылі беларускія мастацкія кінастужкі на ваенную тэму: «Альпійская балада» (рэж. Б. Сцяпанаў), «Вазьму твой боль» (рэж. М. Пташук), «Вясельная ноч» (рэж. А. Карпаў), «Я родам з дзяцінства» (рэж. В. Тураў) і інш.На тэатральных падмостках ажыццяўлялася паспяховае сцэнічнае ўвасабленне нацыянальнай і замежнай класікі. Важнай падзеяй стала экранізацыя В. Туравым рамана-эпапеі І. Мележа «Людзі на балоце». Значны ўклад зрабіла кінастудыя «Беларусьфільм» у экранізацыю рускай літаратурнай класікі і стварэнне дзіцячых фільмаў-казак. Штогод кінастудыя выпускала на экраны да 70 мастацкіх, дакументальных і навукова-папулярных фільмаў.Музычнае мастацтва. Тэма вайны займала важнае месца і ў музычным мастацтве. Яна аб’ядноўвала творы беларускіх кампазітараў Я. Цікоцкага, Р. Пукста, Ю. Семянякі, Г. Вагнера, У. Алоўнікава. У 1955 г. быў зацверджаны Дзяржаўны гімн БССР, музыку да якога напісаў Н. Сакалоўскі, а словы — М. Клімковіч.У 1960—1980-я гг. пашырылася тэматыка беларускай музыкі. Разам з нацыянальнымі матывамі з’явіліся тэмы і сюжэты з гісторыі іншых народаў, напрыклад, опера «Джардана Бруна» С. Картэса, балеты «Тыль Уленшпігель», «Маленькі прынц» Я. Глебава і інш. У беларускай музыцы раскрыліся творчыя здольнасці кампазітараў А. Багатырова, Дз. Смольскага, А. Мдывані.Пэўнае развіццё атрымала і эстрадная музыка. За межамі рэспублікі набылі вядомасць песні кампазітараў І. Лучанка і Э. Ханка. Папулярызацыі беларускай музыкі ў іншых рэгіёнах Саюза садзейнічала творчасць вакальна-інструментальных ансамбляў «Песняры» пад кіраўніцтвам У. Мулявіна, «Верасы» пад кіраўніцтвам В. Раінчыка, «Сябры» пад кіраўніцтвам А. Ярмоленкі.Архітэктура і выяўленчае мастацтва. У архітэктуры Беларусі канца 1940-х — пачатку 1950-х гг. наглядалася выразнае імкненне ўвекавечыць перамогу савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Таму невыпадковым стала звяртанне да спадчыны эпохі класіцызму з яе веліччу і трыумфальнасцю, з пабудовамі, аздобленымі багатым дэкорам і скульптурай. У адзіным стылі вытрымана кампазіцыя Ленінскага праспекта ў Мінску (цяпер праспект Незалежнасці). Бясспрэчным дасягненнем беларускіх архітэктараў стаў ансамбль плошчы Перамогі ў Мінску. Найбольш велічныя пабудовы стварылі архітэктары А. Воінаў, У. Кароль, М. Паруснікаў.
64. Тэатральнае, музычнае і выяўленчае мастацтва ў другой палове 1950-х – 1980-я гг. Культурна-гістарычная спадчына Беларусі ў беларускім мастацтве. Выяўленчае мастацтва. Жывапіс. Кіно. Скульптура.
Развіццё адукацыі. У канцы 1950-х — пачатку 1960-х гг. у Беларускай ССР была завершана работа па ліквідацыі непісьменнасці і малапісьменнасці сярод дарослага насельніцтва. БССР стала рэспублікай суцэльнай пісьменнасці. Гэта было адно з агульнацывілізацыйных дасягненняў беларускага народа ў галіне культурнага будаўніцтва.У пачатку 1960-х гг. у БССР было ўведзена ўсеагульнае абавязковае васьмігадовае навучанне. Наступнай задачай стаў пераход да ўсеагульнай сярэдняй адукацыі моладзі. Гэты пераход адбываўся паступова і быў завершаны ў канцы 1970-х гг., што стала яшчэ адным важным дасягненнем беларускага народа.У БССР існавала разгалінаваная сістэма сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыі. Былі адчынены новыя ВНУ, якія давалі падрыхтоўку пераважна па тэхнічных і сельскагаспадарчых спецыяльнасцях: Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут, Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў Гомелі, Беларускі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі ў Мінску, Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут, Мінскі радыётэхнічны інстытут, Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці, Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. Існавалі таксама ВНУ педагагічнага, медыцынскага і іншых профіляў. Колькасць ВНУ ў Беларусі павялічылася з 24 у 1946 г. да 33 у 1985 г., а студэнтаў — адпаведна з 13 тыс. да 182 тыс. Літаратура. Вызначальнай тэмай беларускай літаратуры ў пасляваенны перыяд было адлюстраванне подзвігу беларускага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Сур’ёзнае асэнсаванне і глыбокі псіхалагізм твораў на ваенную тэму назіраецца ў прозе М. Лынькова, І. Навуменкі, В. Быкава, І. Чыгрынава і інш. Беларускіх пісьменнікаў хвалявалі маральна-этычныя праблемы (творы К. Крапівы, І. Шамякіна). Лепшымі творамі гістарычнай тэматыкі былі раманы, аповесці, п’есы У. Караткевіча, якія садзейнічалі выхаванню цікавасці да гістарычнай спадчыны беларускага народа.Паспяхова развівалася паэзія. У гісторыю беларускай літаратуры ўвайшлі імёны такіх паэтаў, як А. Куляшоў, П. Броўка, П. Панчанка, П. Глебка, М. Лужанін, Н. Гілевіч, Г. Бураўкін і інш.Тэатр і кіно. Вядучай тэмай тэатральнага і кінамастацтва стала Вялікая Айчынная вайна. Творчымі дасягненнямі беларускіх тэатраў былі пастаноўкі п’ес «Канстанцін Заслонаў» А. Маўзона, «Трыбунал» А. Макаёнка, «Апошні шанц» В. Быкава, «Радавыя» А. Дударава. На тэатральных сцэнах быў створаны маштабны і унікальны сцэнічны летапіс подзвігу беларускага народа ў час вайны.Не меншую вядомасць набылі беларускія мастацкія кінастужкі на ваенную тэму: «Альпійская балада» (рэж. Б. Сцяпанаў), «Вазьму твой боль» (рэж. М. Пташук), «Вясельная ноч» (рэж. А. Карпаў), «Я родам з дзяцінства» (рэж. В. Тураў) і інш.На тэатральных падмостках ажыццяўлялася паспяховае сцэнічнае ўвасабленне нацыянальнай і замежнай класікі. Важнай падзеяй стала экранізацыя В. Туравым рамана-эпапеі І. Мележа «Людзі на балоце». Значны ўклад зрабіла кінастудыя «Беларусьфільм» у экранізацыю рускай літаратурнай класікі і стварэнне дзіцячых фільмаў-казак. Штогод кінастудыя выпускала на экраны да 70 мастацкіх, дакументальных і навукова-папулярных фільмаў.Музычнае мастацтва. Тэма вайны займала важнае месца і ў музычным мастацтве. Яна аб’ядноўвала творы беларускіх кампазітараў Я. Цікоцкага, Р. Пукста, Ю. Семянякі, Г. Вагнера, У. Алоўнікава. У 1955 г. быў зацверджаны Дзяржаўны гімн БССР, музыку да якога напісаў Н. Сакалоўскі, а словы — М. Клімковіч.У 1960—1980-я гг. пашырылася тэматыка беларускай музыкі. Разам з нацыянальнымі матывамі з’явіліся тэмы і сюжэты з гісторыі іншых народаў, напрыклад, опера «Джардана Бруна» С. Картэса, балеты «Тыль Уленшпігель», «Маленькі прынц» Я. Глебава і інш. У беларускай музыцы раскрыліся творчыя здольнасці кампазітараў А. Багатырова, Дз. Смольскага, А. Мдывані.Пэўнае развіццё атрымала і эстрадная музыка. За межамі рэспублікі набылі вядомасць песні кампазітараў І. Лучанка і Э. Ханка. Папулярызацыі беларускай музыкі ў іншых рэгіёнах Саюза садзейнічала творчасць вакальна-інструментальных ансамбляў «Песняры» пад кіраўніцтвам У. Мулявіна, «Верасы» пад кіраўніцтвам В. Раінчыка, «Сябры» пад кіраўніцтвам А. Ярмоленкі.Архітэктура і выяўленчае мастацтва. У архітэктуры Беларусі канца 1940-х — пачатку 1950-х гг. наглядалася выразнае імкненне ўвекавечыць перамогу савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Таму невыпадковым стала звяртанне да спадчыны эпохі класіцызму з яе веліччу і трыумфальнасцю, з пабудовамі, аздобленымі багатым дэкорам і скульптурай. У адзіным стылі вытрымана кампазіцыя Ленінскага праспекта ў Мінску (цяпер праспект Незалежнасці). Бясспрэчным дасягненнем беларускіх архітэктараў стаў ансамбль плошчы Перамогі ў Мінску. Найбольш велічныя пабудовы стварылі архітэктары А. Воінаў, У. Кароль, М. Паруснікаў.Нечуванага росквіту ў 1960—1970-я гг. дасягнула манументальнае мастацтва Беларусі. Стварэнне мемарыялаў, прысвечаных подзвігу беларускага народа ў Вялікай Айчыннай вайне, падтрымлівалася на дзяржаўным узроўні. Менавіта ў гэты перыяд былі ўзведзены велічныя і маштабныя мемарыяльныя комплексы, якія і цяпер карыстаюцца вялікай папулярнасцю. Найбольш значныя з іх — «Хатынь», «Курган Славы Савецкай Арміі», «Брэсцкая крэпасць-герой». У стварэнні манументаў удзельнічалі лепшыя скульптары Беларусі: З. Азгур, А. Бембель, С. Селіханаў, А. Анікейчык, А. Заспіцкі, Л. Гумілеўскі і інш.З сярэдзіны 1950-х гг. адбылася стылёвая пераарыентацыя беларускага жывапісу. Мастакі паступова адмовіліся ад пафасу і апісальнасці, для іх твораў сталі характэрнымі лаканічнасць і прастата. Беларускія мастакі распрацавалі своеасаблівы стыль, які нагадваў манументальны жывапіс. У рэчышчы такога стылю выкананы работы М. Савіцкага. Некаторыя аўтары звярталіся да падзей больш далёкага гістарычнага мінулага, іншых цікавілі тэмы і матывы сучаснага ім жыцця. Найвышэйшыя дасягненні беларускага мастацтва 1950-х — сярэдзіны 1980-х гг. звязаны з творамі, прысвечанымі Вялікай Айчыннай вайне.
65. . Абвяшчэнне і ўмацаванне дзяржаўнага суверэнітэту Беларусі. Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце БССР. Белавежскае пагадненне. Стварэнне СНД. Прыняццё Канстытуцыі і ўвядзенне пасады Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Рэспубліканскі рэферэндум 1995 г. і яго вынікі.
Распачатая ў сярэдзіне 1980-х гг. перабудова стварыла прынцыпова новую сітуацыю ў грамадска-палітычнам і духоўным жыцці, але яна не спыніла спаўзанне СССР да крызісу. Больш таго, крызіс стаў сістэмным, ён ахапіў увесь сацыялістычны лагер.У канцы 80 - пачатку 90-х гг. па краінах Усходняй Еўропы прайшла рэвалюцыйная хваля, агульны характар падзей якой можна вызначыць так: гэта былі антытаталітарныя масавыя рухі, якія прывялі да падзення старых дзяржаўна-партыйных правячых структур. Галоўным лозунгам гэтых рухаў было аднаўленне дэмакратычных свабод і барацьба за правы чалавека. М. Гарбачоў адмовіўся ад традыцыі падаўляць сілай антыкамуністычныя масавыя выступленні ў краінах Усходняй Еўропы. Перабудова ў СССР, аслабленне пазіцыі КПСС рабілі немагчымым імперскія дзеянні ў адносінах з іншымі краінамі. Менавіта гэты аспект палітыкі, звязанай з імем М. Гарбачова, стаў асноўным пры прысуджэнні яму Нобелеўскай прэміі міру за 1990 г. Рэвалюцыйная хваля на мяжы 80-90-х гг. у кожнай з краін Усходняй Еўропы мела свае асаблівасці. У адных яна ішла мірна, у другіх суправаджалася, на жаль, людскімі стратамі. Авангардную ролю адыграла інтэлігенцыя і студэнцкая моладзь. Пачалася з Польшчы, дзе кіраўніцтва ПАРП на пачатку 1989 г. было вымушана сесці за стол перамоў, летам таго ж года на першых свабодных парламенцкіх выбарах ПАРП пацярпела паражэнне, і ў краіне распачаўся дэмантаж сацыялізму. Потым прыйшла чарга ГДР, насельніцтва якой востра перажывала раскол Германіі. 9 лістапада адбылася кульмінацыя так званай "кастрычніцкай" рэвалюцыі - разбурэнне і поўная ліквідацыя "Берлінскай сцяны", як сімвалу падзелу Германіі. У лістападзе 1989 г. адбылася "аксамітная" або "пяшчотная" рэвалюцыя ў Чэхаславакіі. У канцы года адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх атрымаў перамогу вядомы дысідэнт В. Гавел. Чэхаславацкая федэрацыя з 1 студзеня 1993 г. перастала існаваць, уступіўшы месца Чэшскай і Славацкай Рэспублікам. Крывавы характар набылі падзеі ў Румыніі, якая з'яўлялася "востравам таталітарызму". Народнае паўстанне ў снежні 1990 г. закончылася арыштам і расстрэлам Н. Чаўшэску. У СССР назіралася падзенне аўтарытэту і ўплыву саюзнага кіраўніцтва, пастановы і рашэнні якога ўсё часцей ігнараваліся ўрадамі саюзных рэспублік. Партыйна-палітычнае кіраўніцтва шэрагу рэспублік паступова станавілася на шлях адкрытага супрацьстаяння інтарэсаў сваіх краін і рэгіёнаў так званым агульнасаюзным інтарэсам. Усё больш відавочным і адчувальнным станавілася разбалансаванне ўсёй палітычнай сістэмы і паступовая страта манаполіі КПСС на ўладу. Асабліва рэзка, у пэўнай ступені нечакана для савецкага кіраўніцтва, у другой палове 1980-х гг. абвастрылася нацыянальная праблема. Праявіўся крызіс той сістэмы міжнацыянальных адносін, якая стваралася і замацоўвалася ў СССР на працягу дзесяцігоддзяў. Заключаны ў 1922 г. дагавор аб утварэнні Саюза ССР грунтаваўся на ідэі федэратыўнага суполь-ніцтва савецкіх рэспублік. Ён пакідаў за яго ўдзельнікамі даволі шырокія правы. Аднак шэраг фактараў прывялі з цягам часу да пераўтварэння саюзнай федэрацыі ва ўнітарную дзяржаву, для якой характэрны абсалютызацыя ўлады адзінага палітычна-адміністрацыйнага цэнтра. Правы рэспублік, якія складалі федэрацыю, станавіліся ўсё больш абмежаванымі. Пагаршэнне эканамічнага становішча і дэстабілізацыя палітычнай сістэмы СССР у спалучэнні з сур'ёзнымі памылкамі і пралікамі КПСС у час перабудовы паскорылі цэнтрабежныя тэндэнцыі. У канцы 1980-х гг. шэраг рэспублік - Латвія, Літва, Эстонія - адкрыта паставілі пытанне аб выхадзе з Саюза (у верасні 1991 г. іх патрабаванне было афіцыйна задаволена). Абвастрыліся адносіны не толькі на агульнасаюзным, але і на міжрэспубліканскім узроўні і нават унутры асобных рэспублік. Справа пагражала (і даходзіла!) да ўзброеных міждзяржаўных і міжэтнічных сутычак. Паміж Азербайджанам і Арменіяй яны перараслі ў буйнамаштабныя баявыя дзеянні. Перад кіраўніцтвам Савецкага Саюза паўстала праблема выбару формаў і спосабаў рэагавання ў склаўшайся сітуацыі. Нягледзячы на асобныя спробы выкарыстання сілавых метадаў, прыярытэт быў аддадзены пошуку цывілізаваных прававых шляхоў. У красавіку 1990 г. быў прыняты закон "Аб размеркаванні паўнамоцтваў паміж Саюзам ССР і суб'ектамі федэрацыі", які значна пашыраў правы саюзных рэспублік. На парадак дня ставілася падрыхтоўка новага саюзнага дагавора. Аднак спадзяванні паправіць становішча не спраўдзіліся: недавер да цэнтра і супярэчнасці паміж асобнымі рэспублікамі нарасталі. Асабліва адчувала гэта Расія, якая была ядром Саюза, якую абвінавачвалі ў імперскіх імкненнях. У варунках нарастаючых супярэчнасцяў расійскае кіраўніцтва пайшло на неардынарны крок: 12 чэрвеня 1990 г. быў абвешчаны дзяржаўны суверэнітэт Расійскай Федэрацыі. Крыху пазней, 16 ліпеня, аб сваім суверэнітэце заявіла Украіна. Атрымалася так, што пасля гэтага толькі Беларусь юрыдычна яшчэ прытрымлівалася нормаў саюзнага дагавора. Пытанне аб суверэнітэце Беларусі неаднаразова ўздымалася прадстаўнікамі розных колаў і грамадскіх аб'яднанняў. Яно было вырашана 27 ліпеня 1990 г. У гэты дзень Вярхоўны Савет БССР урачыста прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР. Згодна Дэкларацыі, Беларусь - "суверэнная дзяржава, якая ўсталявана на аснове ажыццяўлення беларускай нацыяй яе неад'емнага права на самавызначэнне, дзяржаўнасці беларускай мовы, вяршэнства народа ў вызначэнні свайго лёсу" (арт. 1). Вышэйшай мэтай суверэнітэту прызнавалася забеспячэнне свабоднага развіцця і дабрабыту грамадзян рэспублікі. Носьбітам суверэнітэту краіны і адзінай крыніцай дзяржаўнай улады абвяшчаўся беларускі народ. У адпаведнасці са зместам Дэкларацыі з дня яе прыняцця на тэрыторыі рэспублікі абвяшчалася вяршэнства Канстытуцыі і законаў Беларускай ССР, паўната ўлады рэспубліканскіх дзяржаўных органаў на ўсёй тэрыторыі краіны, самастойнасць і незалежнасць Беларусі ў міжнародных зносінах. Па сутнасці гэта азначала спыненне дзейнасці на Беларусі саюзных законаў. Абвяшчэнне суверэнітэту не было накіравана на разрыў шматбаковых сувязяў з іншымі рэспублікамі. Наадварот, у канцы 1990 г. і пачатку 1991 г. былі падпісаны дагаворы аб супрацоўніцтве Беларусі ў розных сферах з Расіяй, Украінай і Казахстанам. Перазаключэнне дагавораў паміж рэспублікамі сведчыла аб ускосным юрыдычным прызнанні ўрадамі ўжо суверэнных краін недзейснасці саюзнага дагавора 1922 г.
Вопрос 66
Второй в истории независимой Беларуси референдум был проведён 24 ноября 1996. Из 7 вопросов 4 были инициированы президентом, 3 парламентом.
Вопросы, инициированные президентом:
О переносе Дня независимости на 3 июля — День освобождения города Минска от гитлеровских захватчиков в Великой Отечественной войне.
О внесении изменений и дополнений в Конституцию (предложенных президентом).
О введении свободной без ограничений купли-продажи земель сельскохозяйственного назначения.Об отмене смертной казни.Вопросы, инициированные Верховным Советом:
О внесении изменений и дополнений в Конституцию (предложенных парламентом).
О выборности глав администраций регионов.О финансировании всех ветвей власти открыто и только из бюджета.Новая Конституция Республики Беларусь была принята 15 марта 1994 г.Значительное влияние на первоначальную редакцию Конституции 1994 года оказал официальный проект Конституции Российской Федерации 1993 года[2]. Так, значительными полномочиями государственной власти наделялся Верховный Совет Республики Беларусь. Среди прочих его прав устанавливалось: принятие и изменение Конституции, назначение выборов и референдумов, избрание высших судов республики, Генпрокурора, Председателя и Совета Контрольной палаты РБ, Председателя и Правления Нацбанка Беларуси, роспуск местных Советов, определение военной доктрины РБ а также объявление войны и заключение мира.
67. Эканамічныя пераўтварэнні, пераадоленне крызісу і пераход да ўстойлівага росту ў другой палове 1990-х. гг. – пачатку ХХІ ст. Распрацоўка беларускай мадэлі сацыяльна-эканамічнага развіцця. Сацыяльна арыентаваная рыначная эканоміка.
В середине 1990-х гг. главной задачей стал вывод экономики республики из кризисного состояния. В марте 2004 г. в Республике Беларусь была принята Национальная стратегия устойчивого социально-экономического развития Республики Беларусь на период до 2020 г. (НСУР-2020).В НСУР-2020 обоснованы стратегические цели, этапы и сценарии перехода страны к устойчивому развитию; определены важнейшие направления и пути перехода бел экономики к устойчивому развитию; рассмотрены важнейшие средства, финансово–экономические и социально–политические механизмы обеспечения устойчивого развития.За последние годы Беларусь продвинулась по пути создания инновационной экономики. Высококачественные промышленные товары поставляются в 140 стран мира. В несколько раз увеличился объем экспортных поставок, валовой объем производства зерна. Укрепилась национальная продовольственная безопасность. С/Х стало существенным источником пополнения валютных резервов страны. Появились агрогородки. Ожидаемая продолжительность жизни увеличилась до 71 года. Уровень младенческой смертности является самым низким среди стран СНГ. Главной задачей социально-ориентрованной рыночной экономики является рост благосостояния и улучшения условий жизни населения
68. Беларусь у інтэграцыйных працэсах на постсавецкай прасторы. Эканамічная інтэграцыя з Расіяй і краінамі СНД. Саюз Беларусі і Расіі. Падпісанне дагавора паміж Беларуссю і Расіяй аб стварэнні саюзнай дзяржавы. Таможанны саюз з Расіяй і Казахстанам.
2 апреля 1996 г. Президент РБ А. Лукашенко и Президент РФ Б. Ельцин подписали в Москве договор об образовании Сообщества Беларуси и России. Были сформированы Высший Совет, Исполнительный комитет, Парламентское собрание, Российско-Белоруская комиссия по научному сотрудничеству и др. 2 апреля 1997 г. в г. Москве президенты Беларуси и России подписали Договор о Союзе Беларуси и России. 8 декабря 1999 г. в Москве был подписан Договор о создании Союзного государства Беларуси и России. В 2000 г. было создано Евразийское экономическое сообщество. В 2010 г. Беларусь, Казахстан и Россия создали Таможеннй союз, а в 2012 г. было объявлено о третьем этапе интеграции – Едином экономическом пространстве. С 1 января 2015 г. вступает в силу Договор о создании Евразийского экономического союза (ЕвраЭС) России, Беларуси и Казахстана. 2 января к ЕвраЭС присоединилась Армения, в мае – Кыргызстан. В соглашении об ЕвраЭС прописаны гарантии четырех свобод: свободного перемещения по просторам нового союза товаров, денег, услуг и рабочей силы. Планируется выйти на единый рынок по нефти, газу и финансам только к 2025 г., по электроэнергии – к 2019 г., фармацевтике – к 2016 г.

69. Знешнепалітычная дзейнасць Беларусі (1991-2014 гг.). Прыярытэты знешнепалітычнага курсу Рэспублікі Беларусь. Дзейнасць Беларусі ў ААН. Шматвектарнасць знешняй палітыкі Беларусі.
25 августа 1995 г. внеочередная сессия Верховного Совета БССР приняла постановление "Об обеспечении политической и экономической самостоятельности БССР"(независимость). 8 декабря 1991 — Создано СНГ(12 стран, центр — Минск). 5 марта 1994 г. была принята Конституция РБ. По Конституции страна провозглашалась унитарным демократическим социальным правовым государством. 10 июля 1994 г.первым Президентом РБ стал А.Г. Лукашенко. 2 апреля 1996 г. Президент РБ А. Лукашенко и Президент РФ Б. Ельцин подписали в Москве договор об образовании Сообщества Беларуси и России. В 2000 г. было создано Евразийское экономическое сообщество. В 2010 г. Беларусь, Казахстан и Россия создали Таможеннй союз, а в 2012 г. Приоритетом внешней политики Беларуси на европейском векторе внешней политики является развитие равноправного диалога и всестороннего сотрудничества с Еврокомиссией и гос-вами – членами Евросоюза в сферах взаимного интереса: торговли, транспорта, упрощения визового режима, охраны окружающей среды, обеспечения военно-политической, энергетической и экологической безопасности, борьбы с преступностью, наркотрафиком, нелегальной миграцией. 13 января 2011 г. был принят Кодекс РБ об образовании. РБ содействует укреплению центральной роли ООН в решении мировых проблем; поддерживает политику ООН в области сохранения международного мира и безопасности, укрепления и развития существующих международных режимов по предотвращению распространения оружия массового уничтожения, борьбы с международным терроризмом.
0250571070. Адукацыя, навука і культура Рэспублікі Беларусь (1991-2012 гг.).
Нацыянальная сістэма адукацыі. Развіццё беларускай навукі. Літаратура. Выяўленчае мастацтва. Тэатральнае і музычнае жыццё. Беларускі спорт.
На всебелорусский референдум в 1995г. был вынесен вопрос о статусе русского языка в Беларуси. Большинство населения высказалось за придание равных прав белорусскому и русскому языкам. Положение о существовании двух равноправных государственных языков в республике закреплено Конституцией Республики Беларусь. В 2000г. лауреатом Нобелевской премии по физике стал уроженец Беларуси Ж. Алферов, чьи изобретения позволили создать пульт дистанционного управления, проигрыватель компакт-дисков, солнечные батареи, мобильные телефоны и др. В системе образования 10-летнее базовое образование является обязательным и Республике Беларусь. В 2006г. произошло торжественное открытие нового здания Нац библиотеки Беларуси. Бел лит-ра обратилась к теме истории белорусского народа. Роман Леонида Дайнеко «Меч князя Вячка» посвящен временам Полоцкого княжества. К теме современности, в том числе Чернобыля, обратился Иван Шемякин. Вышли его роман «Злая зорка», повести «Ахвяры», «Саташнскі тур». Всемирную известность получили произведения Светланы Алексеевич «У войны не женское лицо», «Цинковые мальчики», «Чернобыльская молитва – хроника будущего». Известны такие бел художники как Гавриил Ващенко, Михаил Савицкий, Александр Кищенко и т. д. Беларусь славится своими спортсменами. Это Юля Нестеренко (бег), Витала Щербо (14-кратный чемпион мира по спорт гимнастике), Домрачева (биатлон, 3 золот медали). В театральном искусстве в 1997г. состоялась премьера пьесы Алексея Дударева «Князь Вітаўт». С 1990г. идет опера композитора Владимира Солтана «Дзікае паляванне караля Стаха». Победителями детского песенного конкурса Евровидения стали в 2005 и 2007 гг. Ксения Ситник и Алексей Жигалкович. В последние годы созданы скульптурные памятники Сымону Будному в Несвиже, Кириллу Туровскому в Турове, А. Мицкевичу в Новогрудке и Минске, Евфросинии Полоцкой, Франциску Скорине, Симеону Полоцкому в Полоцке.

Приложенные файлы

  • docx 8731619
    Размер файла: 150 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий