Родны склон назоўнікаў мужчынскага роду

Назоны склон. Большасць назоніка мужчынскага роду першага скланення мае нулявы канчатак. Назонікі з ацэначнымі суфіксамі -іск- (-ыск-), -ішч- (-ышч-) маюць канчатак -а, на-прыклад: агніска, вятрыска, даміска, дамішча, насішча.
Націскны канчатак -о мае назонік Дняпро, а таксама лас-ныя мужчынскія імёны тыпу Пятро, Пало, якія скланяюцца як агульныя назонікі.

Родны склон. Назонікі першага скланення мужчынскага роду  родным склоне маюць канчатак -а (-я) або -у (-ю). Размежаванне гэтых канчатка залежыць у асноным ад семантыкі назоніка. На сённяшні дзень можна прывесці пералік лексіка-семантычных прыкмет і выдзеліць асноныя групы назоніка, за якімі замацоваецца адзін з названых канчатка
Канчатак -а (-я) маюць назонікі, якія абазначаюць:

1) агульныя і ласныя назвы людзей (за выключэннем зборных назва тыпу люд люду, народ народу), а таксама назвы жывёл: вучня, настаніка, трактарыста, педагога, чытача, токара, Івана, Міхася, Якубовіча, аленя, вака, вужа, дразда, жука, зайца, камара, каня, пеня, салая;
2) канкрэтныя прадметы рэчаіснасці, што паддаюцца лічэнню, або іх часткі: агурка, айсберга, бурака, вулея, гадзінніка, камбайна, касцюма, каняра, кургана, маятніка, пня, руля, рычага, стала, стога, тралейбуса, чахла, яблыка;
3) органы і часткі цела чалавека, жывёлы: зуба, ілба, капыта, носа, падбародка, пальца, рога, рота, страніка, хваста, хрыбта, языка, але: твару;
4) навуковыя і тэхнічныя тэрміны: абзаца, аксюмарана, алфавіта, апострафа, атама, балета, верша, вадэвіля, вугля, дыялога, інтэграла, катода, катэта, каэфіцыента, квадрата, конуса, косінуса, круга, куба, мерыдыяна, модуля, назоніка, параметра, перпендыкуляра, ромба, радыуса, санета, сінуса, сказа, склона, суфікса, сюжэта, твора, трохвугольніка, харэя, эліпса, ямба;
5) меры дажыні, плошчы, вагі, аб'ёму, акрэсленыя адрэзкі часу, грашовыя і іншыя адзінкі вымярэння: ампера, акра, ара, аторка, вечара, вольта, гектара, герца, года, грама, дзесятка, дзюйма, кілаграма, кіламетра, літра, месяца, метра, мільёна, панядзелка, пенса, пуда, пятака, рубля, сакавіка, семестра, снежня, тыдня, франка, цэнтнера, чацвярга, чырвонца.
Але: веку, ранку, без году тыдзень, з году  год;
6) грамадскія арганізацыі, прадпрыемствы, установы, вайсковыя падраздзяленні: гарнізона, дывізіёна, завода, інстытута, калгаса, кааператыва, камітэта, камбіната, клуба, палка, прафсаюза, сагаса, трэста, узвода, штаба;
7) назвы танца, народных, спартыных і картачных гульня: баскетбола, бейсбола, бокса, брыджа, валейбола, вальса, кракавяка, крыжачка, паланеза, пас'янса, покера, прэферанса, танца, тустэпа, тэніса, факстрота, футбола, хакея, чардаша;
8) агульныя і ласныя назвы населеных пункта і мясцовасцей, геаграфічныя і астранамічныя назвы, гідронімы: горада, пасёлка, раёна, райцэнтра, хутара, Лондана, Магілёва, Мінска, Полацка, Рыма, Алжыра, В'етнама; архіпелага, акіяна, вострава, кантынента, мыса, ручая, узгорка, Фіёрда, Алтая, Крьша, Урала, Марса, Месяца, Рака (сузор'е), Сатурна, Буга, Нёмана, Паліка (возера).
Канчатак -а маюць таксама назонікі з ацэначнымі суфіксамі -ішч-а (-ышч-а), -іск-а (-ыск-а): дамішча, халадзішча, вятрыска, даміска.

Канчатак -у (-ю) маюць:
1. Абстрактныя назонікі, якія абазначаюць:
а) абстрактна-разумовыя паняцці (у тым ліку назвы грамадска-палітычных, эканамічных, рэлігійных і іншых фармацый і напрамка): валюнтарызму, капіталізму, рамантызму, сацыялізму, дарвінізму, цэнтралізму, атэізму, гуманізму, рэалізму, пацыфізму, прагрэсу; адцягненыя якасці, прыметы і пад.: абавязку, атарытэту, вопыту, густу, ідэалу, інтэлекту, кампрамісу, кантрасту, клопату, колеру, крызісу, лёсу, матыву, нораву, нюансу, нябыту, патрыятызму, поспеху, прагрэсу, прынцыпу, розуму, характару, блакіту, гераізму, гумару, задору;
б) дзеянні, працэсы, стан, розныя адчуванні, пачуцці і пад.: абеду, аб'езду, ад'езду, адпачынку, бою, вываду, гоману, даходу, загаду, замесу, зачыну, звароту, кашлю, крыку, лёту, ляманту, маршу, масажу, набору, нагрэву, накіду, намалоту, павароту, падагрэву, пад'ёму, памолу, пачыну, пералёту, перапісу, разліку, старту, штурму, шуму, апетыту, болю, голаду, гневу, гумару, задору, жалю, смутку, страху, сну, сораму, спакою;
в) розныя формы прасторы, месца, а таксама неакрэсленыя прамежкі часу: абшару, верху, выгану, гаю, долу, космасу, краю, ландшафту, лесастэпу, логу, лесу, лугу, маршруту, масіву, нізу, прастору, разлогу, свету, стэпу, сусвету, сухадолу, схілу, узлеску, узмежку, інтэрвалу, моманту, тэрміну.
Некаторыя з пералічаных назоніка могуць ужывацца з суфіксам -ок. У такім выпадку  родным склоне яны жываюцца з канчаткам -а: верх вяршок вяршка, луг лужок лужка, лес лясок ляска, гай гаёк гайка, сад садок садка;
г) розныя захворванні: апендыцыту, бранхіту, вогніку, гаймарыту, грыпу, дальтанізму, інфаркту, ішыясу, коклюшу, паралічу, плерыту, поліміэліту, радыкуліту, рахіту, рэматызму, стабняку, тыфу, яшчуру; д) з'явы прыроды, стыхійныя бедствы, розныя падзеі  грамадскім жыцці: агню, ветравею, ветру, ветрыку, віхру, галалёду, голаду, грому, дажджу, досвітку, замаражу, змроку, інею, марозу, норду, патоку, павадку, самуму, сіверу, світанку, смерчу, сухавею, туману, урагану, холаду (халадку), кірмашу, фестывалю, фэсту.
2. Матэрыяльна-рэчыныя назонікі, якія абазначаюць уласна рэчывы, хімічныя элементы, матэрыялы, прадукты харчавання, лекі і пад.: алюмінію, асфальту, бензіну, вадароду, воску, гіпсу, глею, жвіру, здору, кампосту, кіслароду, клею, крухмалу, ласану, лёду, маргарыну, металу, мёду (мядку), натрыю, нашатыру, парафіну, парашку, пластэліну, пластыру, попелу, пораху, пылу (пылку), пяску, раствору, радону, рысу, салідолу, сіласу, сіропу, соладу, стэарыну, сульфату, сургучу, сурыку, сырцу, тварагу (тваражку), цукру, цынку, цыменту, ячменю, бастону, крэпдэшыну, паркалю, шавіёту, шоку, шыфону, біфштэксу, гуляшу, кактэйлю, квасу (кваску), кефіру, рамштэксу, ростбіфу, супу, халадніку, шашлыку, аспірыну, анальгіну, валідолу, кальцэксу, пеніцыліну, пірамідону, папазолу. Але: аса, бітка, хлеба, таксама торта, варэніка, бліна (разнавіднасць выпечкі). Тое ж: Мінгаз Мінгаза (назва арганізацыі), «Крышталь» «Крышталя» (назва хакейнай каманды).
3. Назонікі са зборным значэннем: актыву, ататранспарту, багажу, грузу, гурту, інвентару, кансіліуму, лістажу, літражу, люду, натопу, посуду, рою, рэпертуару, тавару, танажу, тыражу, тэкстылю, утылю, фальклору, флоту, фуражу, хору.
Да гэтай групы можна аднесці таксама назвы раслін (тра, злака, кустовых раслін), у якіх форма адзіночнага ліку абазначае непадзельную множнасць як нешта адзінкавае: агрэсту, арэшніку, асінніку, асоту, барвенку, бэзу, бярэзніку, верасу (вераску), вішняку, гушчару, дубняку, зябру, кукалю, лопуху, малачаю, павою, палыну, плюшчу, ракітніку, рэвеню, сасонніку, сіцу, сланечніку, чабору (чабарку), ячменю.

Аднак у залежнасці ад таго, разумеецца прадметнасць, абазначаная тым ці іншым назонікам, як канкрэтнае паняцце, як асобная адзінка ці як сукупнасць прадмета, як выражэнне якасці, уласцівасці, дзеяння, як нейкае адцягненае паняцце  монай практыцы сустракаюцца выпадкі дублетных форм з канчаткамі -а і -у. Напрыклад, назонікі арыгінал, лабірынт, малюнак, п'едэстал, твор, якія могуць ужывацца  пераносным значэнні, усведамляюцца часам носьбітамі мовы як абстрактныя паняцці, ужываюцца з канчаткам -у, які для прыведзеных сло патрэбна трактаваць як адступленне ад нормы: прыступкі алімпійскага п'едэсталу гонару, надрукаваны тэкст блізкі да атарскага арыгіналу, знайсці выхад з лабірынту, дакладнасць знешняга малюнку вобразу, падзеі новага твору пісьменніка.
Назонікі статак, табар, табун, экіпаж (у значэнні 'асабовы саста карабля, самалёта, танка' і пад.), аркестр, якія па сваёй семантыцы набліжаюцца да зборных назоніка, таксама сустракаюцца з канчаткам -у: Уся  полі людская сямейка, За сошкай шнуруе араты, Ля статку іграе жалейка (Я. Купала). Сяргейка забег наперад статку і лясну бізуном (В. Хомчанка). Гэта парася мне Шончына сястра са свайго статку прынесла (А. Асіпенка). З раніцы дымілі  лесе кастры і керагазы вясёлага, бесклапотнага табару гараджан (I. Навуменка). Патравілі мужыкі сенажаць. Цэлы табун каро па сенажаці прайшо, а Ермалай Трыфанавіч, – ён кіну галавой у бок на аканома, не забра табуну, пашкадава мужыко (П. Галавач). Паміж цэлага людскога табуну (С. Баранавых). Пакрыка ваходнага люказоркалёта была адкінута яшчэ адно сведчанне гібелі экіпажу (У Шыцік). Разбурышы сутонную муць, На крыллях сцюдзёнага ветру Козаюцца і плывуць Гарачыя гукі аркестру (А. Александровіч).
У творах мастацкай літаратуры з канчаткам -у сустракаюцца некаторыя назонікі, якія абазначаюць канкрэтныя рэаліі, на-прыклад, ганак, парог, мост, нос, рот: Ужо з першай ступені ганку вы будзеце прыемна раджаны чысцінёй (з газет). Як жа гэтага многа  адзінокім жыцці, Калі гора з парогу не жадае зысці (А. Бачыла). Засцялю імі [яловымі лапкамі] усе я дарожкі, Пакладу дываном ля парогу (С. Гарусё). Ужо і зіма убок, Не згледзіш май ля парогу (К. Цвірка). Няма табе граху, ні посту! Хоць у палонку кідай з мосту (Я. Колас). Сашка нават носу не паказа на вуліцу (Р. Шкраба). Дзе сава і сыч, там носу не тыч (пагаворка). Тоненькія маршчынкі сабраліся на яе лбе і каля роту (К. Чорны). 3 роту плылі сіняватыя дымкі пару (3. Бядуля). Пад застрэшкай, каля плоту, Пчол гамоніць рой (Я. Колас). Ля плоту стая чалавек і шырокай чорнай барадой (А. Асіпенка). Не стрымася, войкну і се на лаку, прытуліся спінаю да дашчатага плоту (А. Кулакоскі).

Ва сіх прыведзеных прыкладах нарматыным трэба лічыць капчатак -а. У радзе выпадка канчаткі -а і -у жываюцца для дыферэнцыяцыі значэння назоніка, якія выступаюць найменнямі адзінкавых канкрэтных прадмета, з аднаго боку, і найменнямі матэрыяла, рэчыва, дзеяння, з другога. Напрыклад: агрэгата (канструктынае спалучэнне  адно цэлае некалькіх машын, апарата для эфектынай сумеснай работы) агрэгату (сукупнасць мінерала, якія складаюць горную пароду; рэчыва, утворанае механічным спалучэннем аднародных або разнародных частак); адбоя (маркіровачны малаток) адбою (гукавы сігнал, які апавяшчае аб заканчэнні чаго-н.; перапынак у працы, дзеянні); апарата (прыбор, прыстасаванне) апарату (сукупнасць органа, якія выконваюць пэную функцыю  арганізме; сукупнасць устано); бялка (частка яйца) бялку (складанае арганічнае рэчыва); выхада (дзверы, вароты) выхаду (дзеянне паводле дзеяслова выйсці выходзіць); гардэроба (шафа для адзення; месца  грамадскім будынку для заховання верхняга аддзення) гардэробу (усё адзенне аднаго чалавека); гука (лінгвістычны тэрмін) гуку (ваганні паветра, якія мы спрымаем слыхам); дагавора (дакумент) дагавору (дзеянне паводле дзеяслова дагаварыцца); дазора (невялікі атрад, які пасылаюць для аховы ці разведкі) дазору (абход для агляду, разведкі); дома (будынак) дому (радня, родныя мясціны; таксама  словазлучэннях, якія па значэнні набліжаюцца да прыслоя: атрымаць з дому пісьмо, адбіцца ад дому, дано з дому); завода (прамысловае прадпрыемства; спецыяльная гаспадарка па развядзенні пародзістых коней; прыстасаванне  механізме, якое прыводзіць яго  дзеянне) заводу (дзеянне паводле дзеяслова заводзіць завесці, асобая адборная парода свойскай жывёлы); загада (дакумент) загаду (дзеянне паводле дзеяслова загадваць загадаць); закона (дэкрэт, пастанова) закону (агульнапрынятыя правілы, звычаі); з'езда (форма грамадскай дзейнасці) з'езду (дзеянне паводле дзеяслова з'язджацца з'ехацца, з'язджаць з'ехаць); знака (метка, канкрэтнае абазначэнне, літара) знаку (след, прыкмета і інш.); інструмента (усякая прылада для выканання пэнай работы) інструменту (сукупнасць прылад для пэнай работы); каменя (абломак цвёрдай горнай пароды; кусок каштонага металу, ювелірна апрацаваны) каменю (цвёрдая горная парода  выглядзе суцэльнай масы); каранціна (санітарны пункт) каранціну (часовая ізаляцыя хворых); курса (сістэматычны выклад якой-н. навукі) курсу (напрамак руху); лістапада (назва месяца) лістападу (ападанне лісця восенню; час ападання лісця); лома (прылада) лому (ломаныя або прыдатныя толькі для пераапрацокі прадметы, часцей за сё металічныя); народа (у іменных спалучэннях са значэннем нацыя: перамога народа, радасць народа, для беларускага народа) народу (у зборным значэнні: многа (мала, столькі) народу, народу там сабралася); пад'езда (уваход у будынак) пад'езду (дзеянне паводле дзеяслова пад'яжджаць, пад'ехаць); папіруса (трапічная расліна; рукапіс на матэрыяле з гэтай расліны) папірусу (матэрыял для пісьма, які вырабляся з гэтай расліны); парашка (лекавае рэчыва пэнай дазірокі  раздробленым выглядзе) парашку (раздробленае на дробныя частачкі цвёрдае рэчыва); пейзажа (малюнак краявіду; адзін з жанра мастацкага жывапісу) пейзажу (агульны выгляд мясцовасці; краявід); перавода (грашовае адпраленне праз банк, па пошце, тэлеграфе; бланк для такога адпралення) пераводу (дзеянне паводле дзеяслова пераводзіць – перавесці); пераезда (месца, дзе можна пераехаць цераз што-н.) – пераезду (дзеянне паводле дзеяслова пераехаць пераязджаць); перахода (месца, па якому можна пераходзіць) пераходу (дзеянне паводле дзеяслова перайсці пераходзіць); пропуска (дакумент) пропуску (дзеянне паводле дзеяслова прапускаць прапусціць; адсутнасць, выключэнне чаго-н.; няяка на заняткі);
раз'езда (невялікае кавалерыйскае падраздзяленне, якое пасылаюць на разведку; чыгуначны раз'езд) раз'езду (дзеянне паводле дзеяслова раз'ехацца); рахун-ка (дакумент) рахунку (фінансавыя аперацыі); стана (стаянка, лагер) стану (фігура чалавека, вайсковыя, ваюючыя бакі; граматычны тэрмін); суда (установа) суду (думка, вывад); талента (пра асобнага чалавека) таленту (прыродныя здольнасці); тытана (характарыстыка чалавека, асобны прадмет) тытану (хімічны элемент); узвода (вайсковае падраздзяленне; частка затвора) узводу (дзеянне паводле дзеяслова зводзіць узвесці); чына (пра чалавека) чыну (пасада). Ва сіх прыведзеных вышэй парах першыя члены супрацьпасталення аб'яднаны па агульнай для іх лексіка-семантычнай прыкмеце, а іменна па абазначэнні канкрэтных прадмета, якія паддаюцца лічэнню.
У залежнасці ад значэння  родным склоне жываецца канчатак -а (-я) або -у (-ю) у назоніках, якія выступаюць як найменні дрэ (бук, вяз, граб, дуб, каштан, клён, ясень, явар). Калі гэтыя назонікі абазначаюць асобныя дрэвы, у родным склоне жываецца канчатак -а (-я), калі ж яны абазначаюць драніну, г. зн. маюць значэнне рэчынасці, тады жываецца канчатак -у (-ю): у галінах старога вяза, галіны дуба і  лесе шмат дубу, стол з ясеню, бочка з дубу.
Некаторыя назвы раслін таксама могуць ужывацца канчатка-мі -а (-я) або -у (-ю). Залежыць гэта таксама ад таго, абазначае назонік адну расліну ці сукупнасць, непадзельную множнасць гэтых раслін. Напрыклад: сарваць кветку люціка, рамонка і на лузе столькі рамонку. Завага: У сучаснай монай практыцы назіраецца тэндэнцыя да пашырэння канчатка -у (-ю) у формах роднага склону адзіночнага ліку назоніка мужчынскага роду і замацаванне іх у якасці нарматыных.

Заголовок 1 Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 415

Приложенные файлы

  • doc 7755197
    Размер файла: 66 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий