Святыні роднага краю 310 гадоў

Старажытны помнік

І людзі зведаюць аб прадзедах сваіх,-
Аб горы, радасцях і аб прыгодах іх,
Каму маліліся, чаго яны шукалі...
Максім Багдановіч
Да нашых дзён нам засталася спадчына.
Кожнаму чалавеку цікава даведацца аб далёкім мінулым сваёй мясцовасці. У гэтым мне дапамагла наша раённая газета, якая змяшчае цікавы матэрыял сённяшняга і далёкага мінулага, а таксама каштоныя нарысы і артыкулы другіх даведніка.
Я хачу расказаць пра духоныя вытокі сваёй маленькай Радзімы – вёскі Вялікія Жухавічы, каб зберагчы гістарычную памяць аб ёй.
Звесткі пра Жухавічы можна знайсці  кнізе “Описание церквей и приходов Минской епархии” , составленное по официально затребованным от причтов сведениям. Минск, 1879 г., Б.Жуховичи, с. 21-24. “Село Великие Жуховичи, состоящее во втором благочинническом округе Новогрудского уезда, расположено при реке Уше и военно-коммуникационной дороге из Мира в М.Городище. От губернского города находится в 95, от своего уезда в 40, от Мирской почтовой станции в 10, от Московско-брестской железной дороги и станции Городея в 17 верстах”.
У газеце “Полымя” пад рубрыкай “Цікава ведаць” друкавася нікальны матэрыял краязнацы, педагога Канстанціна Карнялюка аб тым, што населеныя пункты Карэліччыны – адны з самых старажытных на Беларусі.
Цікава ведаць пра Жухавічы. Так, у 1449 годзе М.Неміровіч атрыма ад вялікага князя літоскага маёнтак Жухавічы, пра што згадваецца  тагачасных дакументах. А вось цікавы матэрыял, які сведчыць аб далёкім-далёкім мінулым – ХІУ стагоддзі, бы змешчаны  газеце “Беларусь сягоння” за 21 чэрвеня 2008 года. Гэта артыкул Адама Мальдзіса “Собрано во граде Годемина». Прачыташы, адчула вялікую радасць і годнасць і адначасова нічуць не меншае засмучэнне. Чаму? Думаю, што такія пачуцці зніклі б на душы кожнага хрысціяніна нашай Радзімы.
Вось радкі з артыкула “У раздзеле “Вывезено «муравьёвщиками» “ атар паведамляе аб тым, што “... по белорусским городам и весям рыскали подручные сатрапа Муравьёва – вешателя и забирали ценности из храмов и монастырей. Красно-речевой триллер – Туровское Евангелие ХІ века, самая ранняя рукописная книга, созданная на белорусской землеЭто касается также иллюстрированного Жуховичского Евангелия ХІУ столетия, изъятого из Петропавловской православной святыни, находящейся в деревне Большие Жуховичи нынешнего Кореличского района. Теперь оно, как и Туровское Евангелие, хранится в той же Центральной научной библиотеке Литовской академии наук... Безусловно, на этот “скарб” имеют свои моральные права и белорусы”. Зараз у мяне ёсць каштоная кніга Адама Мальдзіса “Белорусские сокровища за рубежом», у якой раскрываецца Беларусь учора і сёння, а таксама звесткі пра Вялікажухавіцкае Евангеліе ХІУ ст.
У гісторыка-эканамічных нарысах М.Ф.Гурына “Мір” (Мінск “Беларусь” 1985 г.) я вычытала наступны запіс “... В начале ХУІ века Ильинич присоединил к мирскому имению “двор на реке Уша, Жуховичи...”. Далей ідзе памінанне як фальварак.
-2-
У адным з нумаро “раёнкі” змяшчалася рубрыка: “У цэнтры вёскі Вялікія Жухавічы размешчана Свята-Петрапалаская царква, пабудаваная  1700 годзе па фундацыі князя Карла Радзівіла. Царква святых, першавярхоных апостала Пятра і Пала – сэрца духонага жыцця вёскі.
У артыкуле той жа газеты ”Ганаруся Бацькашчынай“ кандыдат гістарычных навук Ганна Дулеба дабаляе, што яна, Царква, была зведзена на сродкі ладальніка паселішча, графа Радзівіла. На 1879г. у храме меліся се неабходныя для набажэнства рэчы (у тым ліку 1 набор сярэбранага посуду
вагой каля 2-х фунта), было 12 святарскіх убрання (з іх 2 з сярэбранай парчы), 4 багамольныя Евангеліі, іканастас, 11 абраза, размешчаных у тры рады. Па баках іканастаса  асобных кіётах знаходзіліся яшчэ 2 абразы.
У архіве храма заховаліся метрычныя кнігі з 1797 года і прыходскія рэестры з 1843 года. У межах прыходу было 4 могілкі. У склад прыходу, апрача сяла Вялікія Жухавічы, уваходзілі вёскі Кожава, Церабостынь, Трашчычы, Бурдзевічы, Негнічы.
Самая аддаленая знаходзілася за 9 км. ад цэнтра прыходу. У прыходзе налічвалася 1152 мужчыны і 1144 жанчыны. Пісьменных з іх было 10%, у той
жа час як у Карэлічах – 5%. Амаль усе прыхаджане адносіліся да сялянскага саслоя і займаліся земляробствам. Прытчы складалі настаяцель і псаломшчык.
Гадавы даход царквы склада 150 рублё. Храму належала 75 дзесяцін зямлі (у тым ліку 56 дзесяцін ворыва, 14 дзесяцін сенажаці), 1 дом, 2 гумны, сенавал, хле, лазня і склеп. Зямлёй і будынкамі карысталіся работнікі царквы. Пры храме дзейнічала царкона-прыходскае папячыцельства. Вялікажухавіцкая Царква з’яляецца помнікам народнага дралянага дойлідства ХУІІІ ст.
У вёсцы Малыя Жухавічы  1782 годзе, у двух кіламетрах ад Вялікажухавіцкай Царквы  неарускім стылі вырашана Свята-Іаанапрадцечанская царква на сродкі мясцовага ладальніка Несіасласкага. Тут стваралася Малажухавіцкае Евангелле – помнік айчыннага рукапіснага кнігапісання канца ХУ–пачатку ХУІ стст. Евангелле пісана  ліст пауставам царкона-славянскай мовай з многімі беларускімі асаблівасцямі, змяшчае 4 мініяцюрныя выявы евангеліста.
Мне папалася  рукі кніга А.Пяткевіча “Літаратурная Гродзеншчына” Мінск, 1966 г. Яна карысна сім, хто цікавіцца гісторыяй і неабыякавы да мінулага. У раздзеле “За смугою стагоддзя” я прачытала цікавыя факты: на ніве пісьменства натхнёна рупіліся данія кнігапісцы. Сам-насам са словамі праходзілі гады, пакуль яны, старанна выводзячы літару за літарай на пергаменце ці паперы, рыхтавалі свяшчэнны па боскаму і зямному дарунак нашчадкам. Аднак атарства сваё звычайна не занатовалі, бо ласная асоба ялялася маленькаю і нязначнаю перад веліччу кнігі як з’явы духонага жыцця. Рэдка хто асмельвася нагадаць пра сябе ці мясціну, у якой стваралася кніга. У нарысе я даведалася, што Евангелле 1668 года з Вялікіх Жухавіча (Карэліцкі раён) падпіса “Лукаш”. Рукапісныя кнігі прыходзілі на свет таксама  Малых Жухавічах (Карэліцкі раён) і іншых мясцінах. На жаль, месцазнаходжанне іх невядома. Гэтыя скудныя звесткі адкрываюць нам сёння жывую рэальнасць роднага мінулага.
У нашай газеце бы калісьці прапанаваны чытачам цікавы артыкул, у якім паведамлялася, што  ХІХ ст. у сельскай мясцовасці  межах сучаснага Карэліцкага раёна была масавая непісьменнасць насельніцтва. Паводле серасійскага “Палажэння аб народных вучылішчах” школьнікі праходзілі  іх Закон Божы,
-3-
арыфметыку, рускую мову, чытанне, царконыя спевы. Вялікажухавіцкае народнае вучылішча заснавана  1863 годзе  сяле (цяпер вёска) Вялікія Жухавічы. У 1900/1901 навучальным годзе яго жо наведвалі 92 хлопчыкі, іх настанікам бы Канстанцін Варэнік (скончы Нясвіжскую настаніцкую семінарыю), а законанастанікам – свяшчэннік правасланага веравызнання Іосіф Зубковіч (скончы Мінскую духоную семінарыю). Перад кастрычніцкай рэвалюцыяй тут працавалі дзве настаніцы- Марыя Адзеева і Вера Курбыха. На 1879 год настаяцелем прадажа служыць святар Іосіф Зубковіч, пасвечаны  свяшчэннікі 22 кастрычніка 1847 года. За старанную працу знагароджаны наперсным крыжом і Ціхвінскай іконай Божай Маці. У 1909 годзе яго прызва Збавіцель на нябёсы. Пахаваны протаіерэй на тэрыторыі царквы. Пасталены помнік з эпітафіяй: “ Покой, Господи, душу рабаТвоего протоіерея Иосифа Михайловича Зубковича. Прожил 85 лет. Ум. 18 м. 1909 г.».
А вось яшчэ цікавы матэрыял пра працэс стварэння царконых школ, які інтэнсіна працяка у Карэліцкім раёне пасля прыняцця “Палажэння аб
царконапрыходскіх школах” (1884 г.) і школах граматы (апошнія былі больш простымі і настанікі слабей падрыхтаванымі). Заняткі пачыналіся часам з лістапада да вялікоднага дня. У астатні час дзеці былі патрэбны дома няньчыць маленькіх браціка і сястрычак, пасвіць жывёлу. Сяляне глядзелі на вучобу дзяцей як на дарэмную трату сродка, якіх у іх засёды не хапала.
Мяне зацікавілі кароткія даведкі пра Вялікажухавіцкую аднакласную жаночую царконапрыходскую школу, заснаваную  1884 годзе. Для яе на сродкі мясцовых жыхаро бы пабудаваны прасторны будынак. Тут займалася 36 дзячынак. Настанік – адстаны унтэр-афіцэр Мікалай Папко, ён атрымліва за вучэбны час 17 рублё. Гэта, магчыма, сваяк майго прадзеда Фамы Папко і дзеда Арсенія Папко. Загадчыкам школы і адначасова выкладчыкам Закона Божага з’яляся тады жо протаіерэй Іосіф Зубковіч. Яго стараннямі і клопатамі школа была добрапарадкавана, у ёй створаны нармальныя мовы для вучобы. Была бібліятэка з некалькі дзесятка падручніка і духоных кніг для дамашняга чытання. Бы створаны царконы хор з 10 дзячынак, які рэгулярна спява у царкве. У школе выкладалася  пазарочны час рукадзелле, настаніцай якога з’ялялася Аляксандра Пігулеская, якая скончыла аднакласнае народнае вучылішча. Яна вучыла дзячынак вязаць, кроіць і шыць простае адзенне. Бацькі вучаніц вельмі станоча адносіліся да рукадзельных занятка, засёды адпускалі дзячынак на гэтыя рокі. Кіраніцтва Мінскай епархіі лічыла Вялікажухавіцкую жаночую школу адной з самых лепшых у Навагрудскім павеце.
У 1880 годзе  вёсцы М.Жухавічы адчынена Малажухавіцкая школа граматы, якая размяшчалася  наёмнай хаце. Вучылася 24 хлопчыкі і 2 дзячынкі, у якасці іх настаніка бы адстаны салдат, выхаванец павятовага вучылішча Сямён Дудко. Заробак яго скла за вучэбны час 20 рублё. Загадчыкам школы і выкладчыкам Закона Божага бы свяшчэннік мясцовай прыходскай царквы М.Гамаліцкі, клопатамі якога  школе арганізаваны хлапчукоскі царконы хор, які дзельніча у багамоллі  царкве. У 1882 годзе пабудавана драляная школа пры царкве.
Прачытана і прааналізавана мною рэлігійнае выданне “Новогрудской Епархии – 690”. Напрашваецца выснова: самым старажытным помнікам дралянага дойлідства з рысамі барока з’яляецца наша Царква, з Божай дапамогай у якой
-4-
ніколі не спынялася Богаслужэнне: ні  час хрушчоскіх ганення, ні  гады атэістычнага мінулага, ні  гады ваеннага ліхалецця, калі храмы разбуралі, ператваралі  склады, клубы. Так у 1961 годзе  вёсцы Малыя Жухавічы прыход бы зняты з рэгістрацыі, а храм адабраны  веруючых. У 1989 годзе вернуты правасланай Царкве.
У пачатку ХХ ст. Імператарская археалагічная камісія па хадатайніцтву кансісторыі дала дазвол на разбурэнне Вялікажухавіцкага храма, аднак гэтага не адбылося. Прыпісана да Свята-Пакроскай царквы  вёсцы Турэц.
У 1891 годзе побач з царквой пасталена мураваная званіца пад шатровым дахам з бутавага каменю. У ёй было 4 званы вагой ад 10 фунта да 10.6 пудо. Царкву перабудаваць не далося , хаця для гэтага было навезена каменне. Надыходзілі палітычныя змены.
Цвёрда стаялі  веры нашы продкі, хаця жорстка і бязбожна былі ганімыя ва се часы.
На таблічцы, змешчанай на храме, напісана, што помнік ХІХ ст. аховаецца дзяржавай. На самай справе – помнік ХУІІІ ст., аб чым сведчыць увесь матэрыял.
Вельмі хацелася б выправіць гістарычную недакладнасць, але да каго звярнуцца з просьбай? Не ведаю...
Больш за 310 гадо стаіць наша Святыня і за сто дваццаць з лішнім гадо – званіца. А час імкне далей.
Нялёгкі крыж клопату аб захаванні нашай святыні з годнасцю нясуць прыхажане на сваіх плячах: сіламі верніка, іх дзяцей, добрых людзей на сабраныя сродкі зроблены капітальны рамонт, пасталена жалезабетонная агароджа, якую пафарбавалі бышыя выхаванцы гімназіі. Сёлета на пазалоту царквы і абналенне яе знешне, рамонт качагаркі пакладзена многа сіл і сродка. Дзякуючы грашовай дапамозе спонсара (былога вучня Жухавіцкай школы Кузьміча Аляксандра, а таксама протаіерэя Яна Крупко, папячыцеля духонага газет “Мір з Богам” і “Азы православной веры” , які з ранняга дзяцінства і  школьным узросце прыслужва у нашай царкве) заховаецца наша святыня. Ён і зараз не забываецца пра нашу святыню. Па меры магчымасці наведвае прыхажан, стараецца захаваць, папоніць Царкву. Дзякуючы яго намаганням і намаганням прыхажан пазалочаны іконы. Ім падаравана многа каштонай духонай літаратуры, спісак ХІХ века Іконы Прасвятой Багародзіцы, іменуемай Хлебенной, ікона Андрэя Перазваннага з машчамі, Евангелле, часць пояса Багародзіцы, многа неабходнага царконага начыння.
Усе мы стараемся зберагчы нашчадкам гэты старажытны помнік дралянага царконага дойлідства з рысамі барока, бо без царквы няма выратавання. Гэта наша спадчына. Няхай дапаможа нам Божа!
У царкве абразы ХУІІІ-ХХ ст.ст. У алтары знаходзіцца вялікая ікона ”Святая Троіца“ з наступным надпісам ”Сия Икона пожертвована в сию Церковь от прихожан Даниила и Розалии Карпович в 1827 году, обновлена в 1859 году“.
У 1883 годзе набыты абраз ”Хрыстос – Збавіцель “ на якім ёсць такі запіс – гравірока ”Образ Христа Спасителя приобретёнъ в Велико-Жуховичскую Церковь прихожанами при Священникъ Іосіфъ Зубковичъ въ память Коронаціи Государя Императора Александра ІІІ Мая 15 дня 1883 года“. Абраз набыты за 175 рублё прыхажанамі.
-5-
Абраз прападобнага Серафіма Сароскага мае такі надпіс «Дарь въ Велико-Жуховичскую Церковь крестьянина деревни Кожево Александра Андреевича Бычка. В память избавления его от смертной опасности 1-го Ноября 1905 года при крушении поезда при ст. Псковъ».
Пад абразам першавярхоных Апостала Пятра и Пала (палатно і алей) ёсць запіс “В память 4 Апръля 1866 года”, пад Успеннем Прасвятой Багародзіцы (палатно і алей) – ”В память 25 Мая 1867 года“. Пад вялікай іконай Мікалая Чудатворца зроблены надпіс “В память 2 Апръля и 19 Ноября 1879 года”. На жаль, ніхто са старажыла, з кім прыходзілася гутарыць, не ведае, аб чым сведчаць гэтыя даты.
Галгофа – распяцце Хрыста Збавіцеля зроблена цудонымі рукамі майстра - земляка Андрэя Кандзеры (Плацяка).
У інтэр’еры абразы ХУІІІ ст. “ Апосталы Фама і Іаан” (дошка, алей), фератрон мяжы ХУІІІ - ХІХ ст.ст. ”Маці Божая з дзіцем“ і ”Георгій Перамоганосец“ ( палатно і алей), абраз вялікамучаніцы Святой Варвары (палатно і алей), абраз ”Святой Кацярыны“ (палатно і алей).
12 ліпеня 2010 года святкавалі 310-цігоддзе нашай святыні. Прыхажанін Марцінескі Уладзімір ахвярава вялікі абраз першавярхоных Апостала Пятра і Пала на прастольнае свята.
Гэтым, па крупіцах сабраным матэрыялам аб нашай святыні ХУІІІ ст., стараюся абудзіць цікавасць да гісторыі сваёй малой Радзімы, яе духоных вытока. Мне здаецца, што варта, каб маладое пакаленне, крочачы наперад, мусіла азірацца назад, каб не збяднець душою. І каб яно памятала, што жыццё даецца, каб жыццё тварыць, не марнаваць, не нішчыць, не бурыць. Тварыць!
Жыццё закон нязломны мае,
Ніколі прада не мірае.
Адно хоць зернетка малое
Ды застанецца пра былое.
Храні, Госпадзі, нашу Радзіму! Храні, Госпадзі, нашу Святыню! Храні, Госпадзі, усіх нас!


Былы настанік вышэйшай катэгорыі,
Ветэран працы Ганна Ільінічна Мамончык

15

Приложенные файлы

  • doc 154698
    Размер файла: 62 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий