план-конспект коледжа


НУ «Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтва»
Факультэт культуралогіі і сацыяльна-культурнай дзейнасць
Кафедра педагогікі сацыяльна-культурнай дзейнасці
План-канспект урока па тэме
«Традыцыі, звычаі і абрады, як форма перадачы сацыяльна-культурнага вопыту.
Параўнальная характарыстыка язычніцкай і хрысціянскай абраднасці беларусаў».
Практыкант: Крыкала Кацярына
Выкладчык: Мароз Кацярына Мікалаеўна.
Подпіс ________________
Мінск 2013
Тэма: традыцыі, звычаі і абрады, як форма перадачы сацыяльна-культурнага вопыту. Агульнае паняцце. Параўнальная характарыстыка язычніцкай і хрысціянскай абраднасці беларусаў
Мэта: набыццё ведаў па тэме «Традыцыі, звычаі і абрады беларусаў», характарыстыка хрысціянскай і язычніцкай абраднасці..
Задачы:
Адукацыйныя:
- пашырыць веды навучэнцаў аб традыцыях, звычаях і абрадах беларусаў.
- даць параўнальную характарыстыку язычніцтву і хрысціянству.
- паказаць на прыкладзе абрада “Каменныя дзевачкі” сувязь хрысціянскай і язычніцкай абраднасці.
2) Развіццёвыя:
-развіць у навучэнцаў уменне аналізаваць і ўсталёўваць прычынна-следчыя сувязі;;
- развіць здольнасць вылучаць галоўнае з усяго прадстаўленага матэрыялу;
3) Выхаваўчыя:
- Выхаваць асобасныя якасці навучэнцаў: працаздольнасць, дысцыплінаванасць, эмацыйнасць, упэўненасць, актыўнасць, пазнавальная цікавасць і інш.;
- Фармаванне ўменняў узаемадзейнічаць адзін з адным, з выкладчыкам;
Абсталяванне: дошка, калонкі, камп’ютар, праектар.
Наглядныя дапаможнікі: моўны матэрыял навукоўцаў і фальклору, фільм: абрад “Каменныя дзевачкі”, прэзентацыя па тэме ўрока.
Дата правядзення: 15.03.13.
Тып уроку: лекцыя.
План уроку:
1.Знаёмства з аўдыторыяй.
2.Паведамленне тэмы і мэты ўроку.
3.План правядзення ўроку.
4.Выкладанне новага матэрыялу:
- Агульная характарыстыка паняццяў: традыцыі, звычаі, абрады;
- Асноўныя рысы язычніцтва і хрысціянства;
- Сувязь хрысціянскай і язычніцкай беларускай абраднасці;
- Асноўныя святы земляробнага каляндару.
5. Падвядзенне вынікаў уроку.
Ход уроку.
(на парце стаіць камп’ютар і калонкі, каля дошкі – праектар. На праектары адлюстравана тэма урока).
Знаёмства з аўдыторыяй.
Добры дзень, паважаныя навучэнцы! Мяне завуць Кацярына Уладзіміраўна. Я з’яўляюся студэнткай беларускага дзяржаўнага універсітэта культуры і мастацтваў і праходжу ў вас практыку. Таму сёняшні урок буду праводзіць у вас я. Давайце з вамі пазнаёмімся і заадно адзначым тых, хто не прыйшоў на занятак. (навучэнцы называлі свае імёны).
Паведамлененне тэмы і мэты уроку.
А цяпер звярніце ўвагу , калі ласка, на праектар. Тэма нашага занятка “Традыцыі, звычаі і абрады, як форма перадачы сацыяльна-культурнага вопыту. Агульнае паняцце. Параўнальная характарыстыка язычніцкай і хрысціянскай абраднасці беларусаў”. Запішыце, калі ласка. Я спадзяюся, што тэма вам знаёма, таму буду расказваць вам не толькі я, але і вы мне. Дамовіліся?
Паведамленне аўдыторыі плану правядзення уроку.
- Паважаныя студэнты, давайце запішам з вамі план наша уроку, каб потым было лягчэй арыентавацца ў матэрыяле.
1)Агульная характарыстыка паняццяў: традыцыі, звычаі, абрады;
2) Асноўныя рысы язычніцтва і хрысціянства;
3)Сувязь хрысціянскай і язычніцкай беларускай абраднасці;
4) Асноўныя святы земляробнага каляндару.
4. Выкладаненне новага матэрыялу.
- Добра, з арганізацыйнымі момантамі разабраліся. Пакуль пытанянняў німа? Ну, калі будуць, не саромейцеся пытацца. Як вы лічыце, ці павінны беларусы ведаць свае традыцыі, абрады, звычаі? Звярніце, калі ласка, увагу на прэзентацыю.
“Каб зразумець сябе сапраўдным чалавекам, уявiць прыналежнасць да свайго роднага, беларускага, славянскага, зразумець сваё месца ў сусвеце, неабходна вывучаць народныя каштоўнасцi, тое, што стагоддзямi стваралi, выкарыстоўвалi захоўвалi нашыя продкi ”І.Казакова. Вы згодны з гэтым выказваннем? Добра, тады прыступім непасрэдна да нашага першага пункта плана. Калі трэба запісваць, я буду вам казаць.

Агульная характарыстыка паняццяў: традыцыі, звычаі, абрады.
- Традыцыі і абрады Беларусі маюць шмат агульнага са сваімі славянскімі суседзяямі. Беларусы адносяцца да ўсходнееўрапейскаму тыпу сярэднееўрапейскай расы, іх продкамі былі ўсходнеславянскія плямёны дрыгавічоў, крывічоў, радзімічаў, збольшага драўляне, паўночнікі і валыняне. Культура краіны ўяўляе сабой, бадай, найбольш добра захованы набор старажытных паганскіх звычаяў і традыцый. Нават нягледзячы на ​​шматвяковае панаванне хрысціянства, як праваслаўнага, так і каталіцкага, у Беларусі захаваліся адгалоскі мноства старажытных рытуалаў, звязаных з каляндарным годам, і заканчваючы мноствам абрадаў, звязаных з вяселлем, нараджэннем або смерцю. Як і ў суседзяў, тут было мноства рытуалаў, звязаных з сельскай гаспадаркай, а ўся прырода шанавалася як адзінае жывое істота. Усе гэтыя абрады ўпляліся ў найпознія хрысціянскія рытуалы, утвараючы непаўторную і каларытную беларускую культуру.
Давайце запішам з вамі асноўныя элементы культурнай спадчыны. Звяртайце ўвагу на прэзентацыю. Так будзе трошкі хутчэй, чым пад дыктоўку.
Традыцыя (ад лац. traditio - перадача), элементы сацыяльнай ці культурнай спадчыны, якія перадаюцца з пакалення да пакалення і захоўваюцца ў пэўных грамадствах і сацыяльных групах на працягу доўгага часу. У якасці традыцый выступаюць пэўныя грамадскія ўстанаўленні, нормы паводзін, каштоўнасці, ідэі, звычаі, абрады і г.д.
Звы́чай - гістарычна ўсталяваны і агульнапрыняты ў пэўным грамадзтве або сацыяльна-этнічнай групе спосаб паводзін. Як норма паводзінаў узнік у глыбокай старажытнасці.
Звычай перадаваўся ад пакалення да пакалення, рэгламентаваў паводзіны індывіда. У ролі звычаяў выступалі грамадскія святы, рэлігійныя абрады і г.д.
Абрады - сукупнасць замацаваных звычаямі ўмоўных дзеянняў, што сімвалічна паказваюць адносіны людзей да прыроды, паміж сабой, іх паводзіны ў важных жыццёвых сітуацыях; састаўная частка традыцыйнай бытавой культуры народа.
Зарадзіліся ў першабытным грамадстве, калі людзі імкнуліся заклінаннямі і іншымі спосабамі ўздзейнічаць на незразумелыя ім з'явы прыроды. Былі звязаны з гаспадарчай дзейнасцю, бытавымі ўмовамі, грамадскімі адносінамі. Падзяляліся на каляндарна-вытворчыя (земляробчыя, паляўнічыя, жывёлагадоўчыя, рыбалоўныя), сямейна-бытавыя (вясельныя, радзінныя, пахавальныя), грамадскія і рэлігійныя. Маюць у сабе элементы песеннага, харэаграфічнага, драматычнага, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
Абрад - прайграванне сюжэтаў міфаў, звязаных з прыроднымі з'явамі і жыццём чалавека. Пры змене традыцыі змяняецца і абрад. Аджылыя абрадавыя дзеянні становяцца гульнёй, забаўкай. Такія, мабыць, танцы, рухомыя гульні, варажбы і г.д., якія нясуць цяпер іншы сэнс, аднак гуляюць немалаважную ролю ў жыцці чалавека, як у працэсе сацыялізацыі, так і пасля набыцця статусу дарослага чалавека, паўнапраўнага члена грамадства. Аднак пры змене традыцыі абрады, якiя абслугоўвалi старую традыцыю, часта не знікаюць, а, некалькі трансфармуюцца, уваходзяць у новую традыцыю. Такая прырода паганскіх элементаў у хрысціянскай традыцыі. Некаторыя з абрадаў зведалі значныя змены, іншыя ж, як, напрыклад, Купалле, засталіся практычна нязменнымі.
Структура абраду:
Абрад, як правіла, - шматсастаўная з’ява. Ён можа мець складаную структуру. Таму абрад можна назваць таксама рытуальна-абрадавым, фальклорна-этнаграфічным, міфа-рытуальным комплексам.
Як вы лічыце, што патрэбна ўлічваць пры правядзенні абраду? (адказы) Малайцы, а уяпер давайце гэта і запішам.
Для правядзення абраду важна ўлічваць:
- час дзеяння,
- месца дзеяння,
- Галоўныя персанажы абраду,
- ключавыя абрадавыя дзеянні,
- Абрадавыя атрыбуты,
- абрадавая ежа,
- абрадавая адзенне,
- абрадавыя
-магічнае слова,
- варажбы, як складнік частка каляндарных абрадаў ,
- прадказанні аб надвор’і.
Абрадавае час. Традыцыйны народны каляндар не толькі падпарадкоўваў час гаспадарчай дзейнасці чалавека, але і вызначаў дні правядзення разнастайных святаў. Асэнсаванне часу як сацыякультурнай каштоўнасці было дастаткова складаным. Усходнія славяне ставіліся да часу як да жывога арганізму, у якога бываюць больш і менш спрыяльныя перыяды. На працягу года яно было далёка не аднастайным і раўназначным. Рытм вылічэння часу задаваў Космас, таму існавала некалькі прынцыпаў яго парадкавання.
- Запішыце, калі ласка. Галоўным рытмаскладаючым фактарам, вядома ж, быў рух Сонца:яно дало зямлянам магчымасць ўвесці ў сваё жыццё і працоўную дзейнасць такія адзінкі вымярэння часу, як год і дзень.
У сваю чаргу ў плыні год асаблівым статусам надзяляліся дні зімовага і летняга сонцастаяння, вясновага і восеньскага раўнадзенства, а ў сутках рытуальна адзначанымі апынуліся узыход і заход Сонца, а таксама поўнач і поўдзень.
- Запішыце. Другім найважнейшым фактарам аказалася - Месяц, у поўным цыкле змяняць якой былі вылучаныя 4 фазы. У культурным плане перавагі аддаваліся першай фазе («расце») і поўня. Людзі ўстрымліваліся ад таго, каб пачынаць нейкія перспектыўныя справы падчас «старэе» Месяца.
Маладзік - час, калі месяц адсутнічае на небе, было часам забаронаў на якія-небудзь дзеянні, так як лічылі. Што касмічная пустата паўтарыцца і на зямлі.
Рытуальнае месца.
Месцам правядзення абраду магло стаць адкрытае прастору.
- Давайце запішам асноўныя месцы, на якіх праводзіліся абрады. Так абрады вяснова восеньскага цыкла часцей за ўсё выконваліся на прыродна-ландшафтных месцах (крыніца, камень-валун, самае высокае месца - гарышча, поле і г.д.). Нярэдка абрад выконваўся ў так званых памежных зонах - на дарозе, скрыжаванні, могілках, а таксама месцах. Звязаных з працай чалавека (двор, калодзеж, агарод і г.д.) Абрады сямейна-родавай накіраванасці (памінкі, вяселлі, хрэсьбіны), а таксама абрады, якія выконваюцца ў асенне-зімовы перыяд, часцей за ўсё праходзілі ў закрытым прасторы. І тут на першы план выходзіць зона чалавечага жылля - дом і гаспадарчыя пабудовы.
Асноўныя ўдзельнікі традыцыйных абрадаў.
Сярод удзельнікаў абрадавых дзеянняў можна выразнаадзначыць круг непасрэдных удзельнікаў (каляднікі, валачобнікі); кола тых, на каго накіравана рытуальнае дзеянне (дзяўчатам і юнакам, якія не выйшлі); круг тых, каго выключалі з рытуальнага дзеяння (блізкія сваякі не мелі праа абмываць, аўдавелая маці не мела права праводзіць маладую пару пад вянок).
Абрадавыя атрыбуты (пад запіс).
- Круг прадметаў, якія ў ходзе рытуальнага дзеяння выконваюць пэўную ролю, а пасля заканчэння могуць стаць сімвалічнымі захавальнікамі памяці аб свяшчэнным падзеі.
Атрыбуты:
- прадметы прыроднага паходжання: галінкі вярбы, галінка бярозы, клёну
– аб’екты навакольнага асяроддзя: каменная «баба», якая расце з-пад зямлі каменныя крыжы, камень-валун і г.д.;
- Прадмет гаспадарчай дзейнасці ці хатняй начыння: серп ( падвешвалі ў хляве на Купалле), хамут (праходзячы праз яго вылечваюцца псіхічнае засмучэнне дзяцей) і. д.;
- абрадавы атрыбут, прыгатаваны адмыслова: калядная «зорка», грамнічную свечку, пудзіла Масленіцы, купальскае вогнішча і г.д.
- Прадукты харчавання або спецыяльна падрыхтаваныя стравы: велікоднае яйка, жыта, пасхпльный пірог, бліны і г.д.;
- аб’ект (вынік) калектыўнай дзейнасці: першы зажыначны сноп або апошні дажыначных сноп, «багатыр» - рэшата са свечкай (у яго з кожнага падворка сыпалі жменю толькі што вымолоченного збожжа), барана і плуг.
Абрады дзеляцца на каляндарныя, сямейныя, рэлігійныя.
Асаблівасць беларускіх абрадаў - перапляценне ў іх аграрна-бытавых, язычніцкіх (паганскіх) і хрысціянскіх элементаў. (пад запіс) Царква імкнулася забараніць народныя абрады або прыстасаваць іх да патрэб рэлігійнага культу, асобным абрадам вяселля, радзін, пахавання і інш.. Надаць рэлігійны змест.
Асноўныя рысы язычніцтва і хрысціянства.
Дарэчы, а хто ведае ў якім годзе было прынята хрысціянства? Хто ахрысціў Русь? Давайце цяпер разам з вамі знойдзем асноўныя рысы язычніцтва і хрысціянства. Я буду іх запісваць на дошцы, а вы ў сябе ў сшытках.
Кароткая параўнальная характарыстыка паганства і хрысціянства (разам са студэнтамі)
Паганства Хрысціянства
Аснова веры Шматбоства монатэізму
Прадмет веры (у што верылі) Абагаўленне сіл прыроды і пакланенне ім Вера ў адзінага Бога; ўзвышэнне асобнай асобы, бо згодна з хрысціянскаму веравучэнню чалавек створаны па вобразу і падабенству Бога
абраднасці, рытуальныя Вера ў сілу магічных абрадаў, стварэнне ідалаў і капішчаў для ахвярапрынашэнняў (у тым ліку і чалавечых) Стварэнне цэлага комплексу рытуалаў, абрадаў, малітваў і г.д. для шанавання Бога ў спецыяльна пабудаваных памяшканнях - цэрквах Маральныя каштоўнасці
Дапускалася шматжонства, змест наложніц, а таксама рытуальная смерць адной з жонак на пахаванні мужа Сцвярджэнне ў свядомасці славян хрысціянскай сістэмы каштоўнасцяў: міласэрнасць, любоў да бліжняга, пакора, ўсёдараванне, цярпенне; зацвярджэнне манагамнай сям’і
Амаль усе беларускія абрады заснаваны на язычніцкіх вераваннях: фетышызм, анімізм, татэмізм, культ продкаў, магія.
Я папрашу зноў звярнуць вашу ўвагу на прэзентацыю і запісаць асноўныя паняцці.
Анімізм – вера ў існаванне душ, духаў і магчымасць кантакту з імі.
Досыць шырока прадстаўлены пантэон ліхіх духаў, якія ў асноўным з’яўляюцца ў выглядзе жывёл ці зрэдку агідных людзей, істот. Духаў можна пабачыць, выканаўшы пэўны рытуал у вызначаны час , у пэўным месцы.
Татэмізм – (ад от-атэм – “яго род”…мова паўночна-амерык. індзейцаў) – сістэма рытыуалаў і табу. Звязаных з верай у роднасць, паходжанне групы людзей – роду.сям’і, клана , радзей , асобнага чалавека – ад пэўнага віду жывёл, а таксама раслін, з’яў прыроды.
Татэм – прабацька і ахоўнік сваіх людзей, ён перадаецца у спадчыну. У беларусаў татэм – сувязь кроўная чалавека з прыродным светам. Сярод жывёлін, сувязі якіх з чалавекам выступаюць найбольш цесна – вылучаецца мядзведзь. Ён утварыўся ад людзей, - мужа і жонкі, якія мычалі, каб напалохаць Бога, п’яніцы, апранутага ў кажух. Культавая істота – бусел. Ён узнік ад чалавека або “чалавека і бабы”, якія збіралі выпушчаных імі на зямлю гадаў. Творчую акцыю ў абодвух выпадках ажыццяўляў Бог, ператварэнне – гэта пакаранне.
Фетышызм – вера ў звышнатуральныя якасці прадметаў прыроднага ці культурнага паходжання (фетышаў).
Фетыш можа рабіць станоўчы, негатыўны уплывы. Адпаведна і станаўленне да яго вызначаецца як пашана, пакланенее ці боязь.
Адным з галоўных фетышаў беларусаў – дрэвы, выступалі як аб’екты шанавання. Вылучаліся дуб, вярба, бяроза, арэху, елкі. У беларускіх міфах, людзі, часта нябожчыкі ператвараліся у бярозу, хвою, асіну. Звырэальнымі якасцямі адзначаюцца і вынікі культурнай апрацоўкі раслін: рытуальны вянок, сноп, упрыгожаннае дрэва на свяце “Куста”. Шанаваўся агонь – Зніч, купальскі. Перуноў, агонь свечкі. Пакланенне вадзе – крыніцам. Значная колькосць фетышаў звязана з традыцыйнай абраднасцю. Гэта абрадавая ежа (каравай, фарбаванне яйка), вопратка (кажух на вяселлі, хаўтурная вопратка), прадметы хатняга інтэр’еру (парог, печ слуп пячны), уласна культавыя вырабы(зорка калядная, пудзіла Купалы).
Амулет – невялікая рэч, якую людзі насілі на целе і якой прыпісвалі магічныя ўласцівасці засцерагаць ад злых духаў, розных няшчасцяў, чараў, адводзіць хваробы.
Звязаны з фетышызмам і магіяй. У старажытныя часы ў якасці амулетаў часцей выкарастоваліся прасвідраваныя зубы і косці жывёл.
А вось многія зараз носяць фенечкі. Вы ведаеце для чаго гэта робіцца? Вось істокі ў нашых язычніцкіх вераваннях.
Культ – форма і сродак зносін з прыродай, з космамсам.
Выяўляецца як пакланне і ўшанаванне стыхійных прыродных сіл. Калі на ранніх этапах гісторыі індывід адчуваў сваю залежнасць і залежаў ад іх. Першапачатковым можна лічыць культ прыроды, фармаванне ж культаў, звязанных уласна з чалавекам, - з’ява хранлагічна пазнейшая. У беларускай традыцыйнай культуры да сённяшняга часу захаваліся рэшткі многіх культаў. Культ прыроды – як культ зеляніны, жывёл, зямлі вады, звязаны з чалавекам – як культ продкаў.
Сувязь хрысціянскай і язычніцкай беларускай абраднасці.
На станаўленне і развіццё беларускай традыцыйнай абраднасці на працягу апошняга тысячагоддзя аказалі значны ўплыў розныя рэлігійныя веравучэнні. Але, як сведчыць гістарычная рэальнасць, народныя традыцыі нельга наўмысна ні выжыць, ні падмяніць, ні забараніць. Яскравым сведчаннем таму ўпартая барацьба хрысціянства з язычніцтвам, што вялася на працягу цэлага тысяча-годдзя, але, відавочна, вынікі яе малазначныя, бо яна не змагла канчаткова зламаць рэлігійныя светапоглядныя пастулаты нашых далёкіх продкаў-язычнікаў, якія так і захаваліся ў свядомасці людзей да нашых часоў. У сённяшнім выглядзе і язычніцтва, і хрысціянства хутчэй утвараюць цэласную аснову культурнага здабытку нацыі.
Хрьісціянства, павёўшы ўпартую барацьбу за знішчэнне язычніцтва, выкарыстоўвала самыя розвыя метады для дасягнення сваёй мэты, ад забарон да актыўнай ідэалагічнай хрысціянізацыі народных мас. Ужо з самага пачатку ўвядзення вовай рэлігіі хрысціянскія прапаведвікі аб'явілі язычвіцтва паганскай верай, людзей, якія ўпарта адстойвалі і абаранялі веру ў сваіх дахрысціянскіх Багоў, называлі паганцамі, нават Багоў язычнікаў перайменавалі ў ідалаў.
Правядзенне хрысціянскіх пастоў, калі не дазваляліся любыя ўвесяленні, гулянні, спяванні, прыпадае на дві правядзення мвогіх найбольш важвых язычніцкіх рытуальных дзён.
Але наш народ цярпліва перажываў і падобныя асуджэнні сваёй рэлігіі, і забароны, прадаў - жаючы і захоўваючы традыцыі язычніцкіх часоў. Нават у XIX стагоддзі, калі, здавалася, хрысціянства ўжо даволі трывала “абжылося” на нашых землях як новая дзяржаўная рэлігія, тагачасны люд упарта прытрымліваўся шматлікіх рэлігійных свят і абрадаў, якія паходзяць з язычніцтва.
Як пацверджанне таму і сёння ў большасці традыцыйных абрадаў беларусаў мы знаходзім адлюстраванне як хрысціянскай, так і язычніцкай рэлігійных плыняў, зыходзячы з чаго нават ужыванне назваў многіх абрадаў і свят захавалася паралельнае: Каляды — Ражство Хрыстова, Грамніцы — Срэценне Божае, Зялёныя святкі — Тройца, Купалле — дзень ІванаХрысціцеля, Багач — Ражство Маці Божай і г. Д. Тут варта зазначыць, што прыналежнасць гэтых свят да розных рэлігій выразва характарызуе і працягласць іх па часе. Як вядома, у нашых продкаў-язычнікаў месцамі правядзення рытуалаў і набажэнстваў з маленнямі да Багоў і Добрых Духаў былі рошчы, гаі, узвышшы, рэкі, свяцілішчы, дзе рытуальныя святкаванні праводзіліся на працягу некалькіх дзён, а то і тыдняў. Прырода, адкрыты прастор, неабмежаваная колькасць удзельнікаў садзейнічалі таму. Хрысціянскія ж святы і абрады — гэта храмавыя цырымоніі, якія ў большасці сваёй разлічаны на аднадзённыя ўрачыстасці і маленні. Таму ў сённяшняй цесна пераплеценай канве язычніцкай і хрысціянскай духоўных плыняў заўсёды на час правядзення таго ці іншага язычніцкага свята прыпадае некалькі хрысціянскіх: Каляды і Ражство Хрыстова, Васілле, Вадохрышча; Гуканне вясны і Саракі, Вялікдзень, Дабравешчанне, Юр'е, Мікола; Зялёныя святкі і Тройца, Духаў дзень і г. д.
Паколькі на працягу многіх стагоддзяў у нашым краі не было адзінага і пастаяннага веравызнання, беларускі народ у большасці выпадкаў упарта прытрымліваўся спрадвечнай дзедаўскай веры часоў язычніцтва, якая хоць і забаранялася і крытыкавалася хрысціянствам і іншымі рэлігійнымі плынямі і дзяржаўнымі структурамі, але была адзіным, пастаянным і агульнавядомым на ўсёй тэрыторыі веравучэннем, якое трактавалася няпісанымі законамі продкаў, што бытавалі і перадаваліся з пакалення ў пакаленне, як самае сакральнае, і захавалася да нашых дзён у выглядзе традыцыйных рытуалаў, звычаяў, вераванняў і г. д.
Абраднасць — гэта традыцыйная норма паводзін, якая вынікае з гістарычнага вопыту жыцця многіх і многіх пакаленняў.
У народным календары самы актыўны абрадавы комплекс прыпадае на вясну і восень — менавіта на тыя поры года, калі чалавек засяваў ніву і ўбіраў яе. Такая акалічнасць невыпадковая. Пасля доўгага зімовага сну ажывала прырода, абуджалася да новага вітка жыцця маці-зямля. Думы і надзеі чалавека ў гэты час былі прасякнуты разважаннямі аб ранняй і цёплай вясне, будучым ураджаі, спрыяльным пладавітасці зямлі, надвор'і. Але перш чым прыступіць да актыўнай сялянскай працы, трэба было дачакацца, пакуль сонейка прагрэе зямлю, ажывіць яе і адзене ў зялёны ўбор. Чалавек не жадаў быць толькі пасіўным назіральнікам і чакаць прыходу вясенняга цяпла і пачатку земляробчых работ. Ён імкнуўся праз прызму вясенніх абрадаў, розных магічных рытуалаў звярнуцца з просьбамі і маленнямі да Добрых Духаў і Багоў, каб наблізіць прыход вясны і абудзіць жыватворную сілу зямлі. Гуканне вясны, Саракі, Благавешчанне, Юр'е, Мікола і многія іншыя вясеннія святы і прысвяткі былі прасякнуты гэтай надзённай марай людзей. А дачакаўшыся цяпла і засеяўшы ніву, трэба было звярнуцца і да Духаў-продкаў, каб разлічваць і на іх благаславенне і спрыянне ў паўсядзённых справах земляроба. I таму напярэдадні Духава дня, альбо Тройцы, у суботу спраўлялі духаўскія ці, як іх яшчэ называюць, траечныя, Дзяды.
У аналагічнай паслядоўнасці праходзіць і восеньская абраднасць, сэнс якой зводзіўся да таго, каб аддзячыць Багоў за здабыты ўраджай і багацце ў сялянскіх засеках і каморах. Макаўе, яблычны і арэхавы Спас, Прачыстая, Багач, Пакроў вызначаюцца рытуаламі, маленнямі і ахвярапрынашэннямі Багам і маці-зямлі за іх ласку і клопат пра дабрабыт чалавека і шчодрыя дары сялянскай нівы. Вянцом восеньскай абраднасці зноў жа былі асяніны, ці змітраўскія Дзяды, на якіх дзякавалі Духаў-продкаў за іх садзеянне і спрыянне ў земляробчых і гаспадарчых справах чалавека і здабьггкі на сялянскіх палях.
Зімовы і летні перыяды, як вядома, характарызаваліся актыўнай працай людзей. Пачынаючы з Піліпаўкі і амаль да Вялікадня абраблялі лён, ткалі палатно, шылі, вышывалі. Пачынаўся стойлавы перыял для жывёлы, якую штодзённа трэба было даглядаць, а таксама трымаць у цяпле жыллё, навучыць грамаце дзетак і г. д. Лета ж у сваю чаргу патрабавала актыўнай аддачы сіл на полі, у лузе, у лесе: “Лета працуе на зіму, а зіма на лета” альбо “Што ўлетку прыдбаеш, то зімой з'ясі”, — сведчыць народная мудрасць. Таму летняя і зімовая абраднасць прадстаўлена значна вузей у народным календары, за выключэннем калядных (раждзественскіх) і купальскіх дзён, якія былі прымеркаваны да перыядаў зімовага і летняга сонцастаяння.
Варта зазначыць і такую асаблівасць каляндарвых абрадаў, што многія з іх характэрны толькі для пэўных рэгіёнаў Беларусі і хутчэй захаваліся як рэлікты племянной культуры нашых продкаў. Так, абрад Пахаванне стралы бытуе толькі на тэрыторыі, якую насялялі радзімічы, Ваджэнне куста і Жаніцьба Пасвета — Дрыгвічы і Яцвягі, Жаніцьба Цярэшкі і Камаедзіца — крывічы. У кантэксце сённяшняй агульнанацыянальнай традыцыйнай культуры гэтыя абрады ўяўляюць сабой парэгіянальныя абрадавыя локусы, якія значна дапаўняюць і ўзбагачаюць нашу духоўную спадчыну.
Увесь земляробны каляндар трымаецца на такіх цыклах свят: Вялікдзень і інш. веснавыя святы і прысвяткі, у тым ліку Гуканне вясны, Юр’е, Мікола; летам – Купалле; восенню – Дзяды, Багач, Пакрова; зімой – Каляды.
Асноўныя святы земляробнага каляндару.
Я лічу, што вы, як рэжысёры народныях святаў, павінны добра знаць гэтыя святы, тады можаце сабе запісваць только тое, што вам яшчэ невядома. Будзем весці з вамі гутарку, можа вы мне раскажаце тое, што я не ведаю.
ВЯЛІКДЗЕНЬ
У хрысціянскім календары Вялікдзень рухомае свята і штогод прыпадае на перыяд з 4 красавіка па 8 мая.
Хто ведае, чаму такая назва ў гэтага свята?
У жыцці нашых продкаў-язычнікаў Вялікдзень адзначаўся ў гонар Бога Сонца – Даждзьбога. Менавіта адтуль і прыйшла гэта назва ў сучасную беларускую лексіку, бо, як вядома, хрысціянская назва свята — Пасха. Вясеннія шматкантрастныя “паводзіны” прыроды выклікалі ў анімістычных разважаннях старажытных людзей уяўленні аб барацьбе прыродных стыхій: ціхіх і ветраных дзён, снегападу і дажджоў, цемры і святла, холаду і цяпла, кантрастнасць якіх выразна падкрэслівала воблачнае або чыстае неба. Актыўнае сонечнае цяпло ў красавіку днём суправаджалася журчаннем ручаёў і спевам жаўрукоў, ноччу ж, наадварот, у свае правы ўступала цемра, пад пакровам якой яшчэ заўважна праяўляў свае здольнасці мароз. На новае кола жыцця пад сонечнымі промнямі адраджалася і зямелька. Усё гэта не магло не радаваць славяніна-земляроба. Вітаючы перамогу Сонца (Даждзьбога) і пачатак аднаўлення зямной прыроды, нашы продкі-язычнікі спраўлялі свята вялікага дня — Вялікдзень.
Зразумела, што хрысціянства, як рэлігія больш позняга перыяду, увасобіла лепшыя традыцыі язычніцтва і стваралася на іх. Да дзен паслявясенняга раўнадзенства ў хрысціянстве прымеркаваны дні смерці і уваскрэсення Ісуса Хрыста.
Згодна хрысціянскай міфалогіі, у пятніцу іудзеі асудзілі Сына Божага на смерць праз распяцце яго на крыжы. У суботу прыхільнікі Ісуса Хрыста выпрасілі ў іудзейскага цара дазвол на пахаванне і перанеслі яго цела ў пячору, заваліўшы ўваход вялізным каменем. А ў нядзелю, калі Маці Божая з сваімі сяброўкамі прыйшла, каб апрануць свайго сына-нябожчыка ў пас-мяротнае адзенне і зрабіць адпаведнае ўбранне яго пасмяротнага ложа, Анёл у белым адзенні абвясціў ёй і жанчынам, што Ісус Хрыстос уваскрэс. Менавіта таму, як толькі пачынаецца нядзеля (апоўначы з суботы на нядзелю) у царквах і касцёлах робіцца тройчы абыход вакол храма, пасля чаго свяшчэннікі ўрачыста абвяшчаюць: “Хрыстос уваскрэс!” Са словамі “Хрыстос уваскрэс!” на працягу нядзелі і наступных двух дзён, сустракаючыся са сваімі знаёмымі, роднымі, сябрамі, вітаюцца ўсе хрысціяне, на што адказваюць “Ва ісціну ўваскрэс!” і цалуюцца.
У народным жыцці гэта свята мае свае адметныя адценні і каларыт. Напярэдадні да чацвярга, які вазываюць “чысты чацвер”, старанна прыбіралі ў хаце, мылі падлогу, вокны, бялілі ці аб-клейвалі шпалерамі хату, мыліся ў лазні. А ў суботу зранку завешвалі на вокны новыя фіранкі, на абразы — набожнікі, замешвалі ў дзяжы цеста на пірагі і з абеда распальвалі ў печы.
Хто ведае, якія стравы гатавалі на гэта свята?
Кожная гаспадынька рыхтавала святочныя стравы: смажыла мяса, каўбасу, варыла цыбульнае шалyпінне і фарбавала ў яго адвары велікодныя яйкі.
“Свята Вялічка — з красным яічкам”, — гавораць у народзе. Яйка з'яўляецца вельмі важным атрыбутам велікодных дзён. Яно сімвалізавала сабой, з аднаго боку, сусветную прастору, нашу галактыку, а з другога — кругаварот і бясконцасць жыцця, пачатак усякага адраджэння да жыцця. Як і ў большасці іншых славянскіх народаў, нашы продкі афарбоўвалі велікодныя яйкі ў зялёны, блакітны, чырвоны, жоўты колер, рабілі яйкі-пісанкі, расчэрчаныя або расфарбаваныя рознымі сімвалічнымі ўзорамі і колерамі. Такому яйку надавалася магічная сіла: з ім выганялі першы раз на пашу жывёлу, каб засцерагчы яе ад злых чараў ведзьмакоў, закопвалі ў першую баразну ці на ўскрайку нівы, каб тая добра радзіла, і г. д. Са спрадвечных часоў у нашым народзе шырока вядома традыцыя адорваць адзін аднаго на Вялікдзень святочнымі яйкамі. 3 прыняццем хрысціянства гэта традыцыя была пераасэнсавана пад новую рэлігію. Паводле праваслаўных біблейскіх паданняў Святая Марыя Магдаліна, даведаўшыся аб пакаранні смерцю Ісуса Хрыста, прынесла ў падарунак рымскаму імператару Ціберыю чырвонае яйка, як знак нявіннасці Сына Божага і сімвалічнае сведчанне таго, што з гэтага часу ўвесь сусвет нясе на сабе адбітак яго нявінна пралітай крыві. Магчыма, што гэта падзея і стала прычынай таго, што, адпаведна хрысціянскай традыцыі, у наш час велікодныя яйкі фарбуюць пераважна ў чырвоны колер.
Вечарам з кожнай сям'і звычайна гаспадар ці старэйшыя людзі ішлі ў храм “на ўсенашную”. 3 сабою бралі па кавалачку кожнай стравы: мяса, сала, пірог, яйкі, соль і інш.
Набажэнствы ў гэту ноч заканчваюцца гадзін каля чатырох. На заканчэнне “усенашнай” свяшчэннікі асвяцаюць “пасху” — прынесеныя з дому харчы. У вялікіх населеных пунктах гэты хрысціянскі рытуал паўтараецца некалькі разоў на працягу ўсяго нядзельнага дня.
У гэту ж ноч і тыя, хто заставаўся дома, імкнуліся не спаць. У хатах да ранку гарэла святло, запальвалі свечкі перад абразамі, маліліся Богу, расказвалі біблейскія паданні аб жыцці Ісуса Хрыста, святых Апосталаў і іншых святых.
Пасля “усенашнай” зранку ўсе, хто правёў гэту ноч у царкве (касцёле), спяшаліся ў свае сем'і. Дома кожная гаспадыня накрывала святочны стол, за які, папярэдне памаліўшыся Богу, садзіліся, “каб разгавецца”. Толькі цяпер упершыню пасля доўгага сямітыднёвага посту можна было ўволю паласавацца рознымі стравамі. Есці пачыналі з асвечанага яйка, солі і пірага, а пасля выпівалі па чарцы гарэлкі і смачна снедалі.
Вельмі радаснымі і жаданымі велікодныя дні былі для дзетак. Да іх у госці прыходзілі хросныя бацька і маці, бабуля-пупарэзніца, дзядзькі, цёткі, якія кожнаму з дзяцей прыносілі чырвонае яйка. Абыходы дзеткамі ці дарослымі двароў у сваёй вёсцы на Вялікдзень маюць вельмі старажытнае паходжанне. Такіх хадакоў у розных рэгіёнах называюць валачобнікамі, галыкальнікамі, валоўнікамі, лалыншчыкамі, кукольнікамі і інш. “Валачобнікі — людзі Божыя...”, — падкрэсліваецца ў песнях гэтага часу. Лічылі, што абыходы імі двароў прыносілі пладавітасць жывёлы, ураджайнасць на палях, засцярогу падвор'я ад розных прыродных стыхій. Падыходзячы пад акно, валачобнікі, падобна калядоўшчыкам, спявалі песні, ухваляючыя гаспадара, гаспадыню, іх сыноў і дачок.
Кожны радок такой песні суправаджаўся адным з прыпеваў “Хрыстос уваскрос, Сын Божы!”, “Слава табе, Божа, на ўвесь свет!”, “Да й віно ж, віно зеляно!”, “Вясна красна, зялёна!” і інш. Па заканчэнні песні гаспадары надзялялі валачобнікаў яйкамі, гарэлкай, пірагамі і іншай стравай са святочнага стала.
Варта зазначыць, што ў сусветнай традыцыйнай культуры валачобныя песні да гэтага часу захаваліся і зафіксаваны толькі ў беларусаў, што характэрна падкрэслівае нацыянальную адметнасць нашай культурнай спадчыны.
Завяршыўшы абыходы двароў у сваёй вёсцы, валачобнікі па папярэдняй дамоўленасці збіраліся ў адной з хат ці ў апошняй хаце, да якой яны прыходзілі з рытуальным спяваннем, і наладжвалі там застолле з цікавымі і вясёлымі гульнямі, танцамі, песнямі, жартамі.
На Вялікдзень дзяўчаты гадалі аб будучым лёсе, пераскокваючы праз сані: хто пераскочыць — да таго ўвосень прыедуць сваты, а хто не — будзе чакаць да наступнага года. 3 гэтымі ж днямі ў народзе было звязана вельмі многа павер'яў і прадказанняў.
- Паўсюдна беларусы мыліся раніцай крынічнай вадой, у якую клалі чырвонае яйка і залатыя ці сярэбраныя прадметы, каб быць увесь год чыстым і здаровым (“чырвоным, як яйка”).
- Старыя, зранку расчэсваючыся, прыгаворвалі: “Дай, Божа, колькі на галаве валасоў, каб столькі было ўнукаў!”
- У першы велікодны дзень не палілі ў печы, а тых, хто парушаў гэта правіла, страшылі, што ўлетку яго падвор'е спаліць Пярун.
На Віцебшчыне ў некаторых вёсках існавала павер'е, што калі на прывітанне “Хрыстос уваскрэс!” не адказаць, а задумаць жаданне, дык яно абавязкова збудзецца.
Цяпер мы з вамі паглядзім адзін з абрадаў, які праводзіцца на Купалле ў асобным рэгіёне Беларусі. Называецца ён “Каменныя дзевачкі”. Звярніце, калі ласка, ўвагу, што ў гэтым абрадзе ад язычніцтва, а што ад хрысціянства.
(Прагляд фільма “Каменныя дзевачкі”)
Якія вы заўважылі сімвалы, рысы хрысціянства і язычніцтва?
КУПАЛЛЕ
Купалле — язычніцкае свята ў гонар летняга сонцастаяння, найвышэйшага росквіту прыроды і ўшанавання вады. Адзначаецца яно ў ноч з 23 на 24 чэрвеня ў католікаў і з 6 на 7 ліпеня ў праваслаўных беларусаў.
У хрысціянстве адпаведна на 24 чэрвеня і 7 ліпеня прыпадае дзень нараджэння Прарока Івана Прадцечы, якому суджана было ахрысціць у рацэ Іардан Сына Божага Ісуса Хрыста. На працягу апошняга тысячагодцзя на падставе падзей, звязаных з імем “хрысціцеля Божага Іаана”, у больш моцных царкоўных прыходах замацаваліся новыя варыянты назваў да язычніцкага Купалля, але ўжо з хрысціянскім адценнем — Іван Купала або Ян, Іванаў дзень.
Ад Каляд і да Купалля сонца ўвесь час было ў стадыі ўзыходжання: павялічваўся дзень, сагравалася зямля, адраджалася прырода. Нарэшце, у дні летняга сонцастаяння ўсё гэта дасягала свайго найвышэйшага апагея. Да гэтага ж часу выраслі і адцвілі на сялянскіх палях жыта, пшаніца, грэчка, проса, лён, бульба і іншыя культуры, закончыўся прыплод жывёлы. Здабыткі новага года станавіліся відавочнымі, за што, як гавораць у народзе, “і хваліць Бога” або “дзякуй Богу”. У купальскіх абрадах і рытуалах чалавек, з аднаго боку, выказваў падзяку Агню, Вадзе і Зямлі, што абагаўляліся ў нашых язычніцкіх продкаў, і прыносіў ім розныя ахвяраванні, часцей у выглядзе расліннасці ці прадуктаў харчавання, вырабленых з яе, а з другога — сваім вяселлем і радасцю выказваў аднадушнае спалучэнне са станам прыроды, яе найвышэйшым росквітам і зямной прыгажосцю. Купальскае свята практычна пачыналася з другой паловы дня 6 ліпеня дашлюбнай моладдзю. Дзяўчаты збіраліся кучкамі і ішлі да жытняга поля збіраць кветкі і завіваць вяночкі. Прычым, як, напрыклад, на Дубровеншчыне, кветкі збіралі з розных палёў, што адносіліся да суседніх вёсак. Па бытуючых павер'ях, такім чынам можна было заманіць да сябе жаніхоў з гэтых вёсак. Дубровенскія бабулькі — колішнія прыгажуні ўспамінаюць, што часам замест кветак “сабіралі жыта з каждага поля, з каждай дзярэўні, стараліся, каб хлопцы з чужых дзеравень да нас прыходзілі гуляць”.
Хлопцы рыхтавалі месца для купальскага вогнішча, якое рабілі звычайва на скрыжаванні дарог, на мастах, беразе рэчкі або возера ці на пагорках. Закопвалі ў зямлю “дзябёлы” шэст або слуп, на вяршыні якога замацоўвалі ў гарызантальнай плоскасці з'езджанае і, ад чаго зразумела, добра прамасленае кола ад калёс. 3 надыходам вечара, калі сонейка пачынала садзіцца за гарызонт, у кожнай акрузе наваколле напаўнялася мелодыямі купальскіх песень. Гэта дзяўчаты, “убраўшы” свае галоўкі вяночкамі, ішлі з поля да месца купальскага агню.
У песні невыпадкова моладзь звяртаецца да месяца і Бога з просьбай развесці купальскі агонь. У старажытныя часы агонь лічыўся Божым дарам чалавеку, яго здабывалі трэннем адна аб адну дзвюх сухіх палак ці пазней з дапамогай розных прыстасаванняў. Такі агонь вазывалі свяшчэнным, а яго здабыванне суправаджалася рознымі магічнымі рытуаламі, якія праводзіў язычніцкі святар. Падобная традыцыя здабычы агню захоўвалася ў купальскай абраднасці аж да XIX стагоддзя.
Як толькі сонейка поўнасцю хавалася за гарызонт, запальвалі “май”. Ад сухіх галінак агонь па кужалю або вяроўцы, намотанай на слуп, вельмі хутка перабіраўся да кола, якое і формай і размяшчэннем у прасторы сімвалізавала і як бы працягвала функцыі сонца на зямлі ў гэту ноч.
На Беларусі вядомы і іншыя варыянты распальвання купальскіх агнёў.
Вакол агню дзяўчаты вадзілі карагоды, спявалі купальскія песні. Хлопцы абавязкова наладжвалі гульні з пераскокваннем праз агонь. Агонь павінен быў, на думку нашых продкаў, паспрыяць ачышчэнню душы чалавека за дапушчаныя грахі, папярэдзіць або зняць з чалавека ўсякія злыя чары і хваробы, а таксама дапамагчы ў здзяйсненні задуманага. На падставе апошняга веравання, хлопец і дзяўчына, якія кахаліся, баючыся, каб іх не разлучылі, пераскоквалі праз агонь удвух, узяўшыся за рукі.
На заканчэнне гульняў каля агню моладзь пускала на ваду вяночкі, на якія, як і ў траечных гаданнях, задумвалі на будучае свайго роду і лёсу. Але ў адрозненне ад гаданняў на траечных вянках, як сведчаць песенныя крыніцы, у купальскі вяночак унутры рабілі перапляценне са сцяблінак лёну або жыта і ставілі туды свечачку, якую запальвалі ад купальскага вогнішча.
3 нецярпеннем чакалі ў гэту ноч раніцы, калі пачынала ўзыходзіць сонца, каб паглядзець, як яно “грае”. Сонца нібыта ў купальскі ранак пераліваецца рознымі колерамі, “гуляе і скача”. Узыход сонца сустракалі песнямі.
З купальскай ноччу на Беларусі звязаны самыя неверагодныя ўяўленні аб актывізацыі дзеянняў рознай “нечысці” — чарцей, Бабы Ягі, д'яблаў, пярэваратняў і, што асабліва характэрна для беларускай міфалогіі, ведзьмаў. У самых захапляючых купальскіх сюжэтах расказваецца аб пераўтварэнні ў гэту ноч ведзьмы ў жабу, мыш, яшчарыцу, якая ў такім выглядзе прабіраецца ў хлеў, каб адабраць у каровы малако, зрабіць заломы ў жыце.
Шумам і песнямі, якія спявалі дзяўчаты каля вогнішча, каля жыта, на полі, палохалі ведзьму, праганялі яе з поля. 3 гэтай жа мэтай кідалі ў жыта галавешкі ад купальскага вогнішча, абтырквалі поле асінавымі галінкамі, апырсквалі святою вадой. Лічылі, што ў гэту ноч Прарок Ілля дапамагае людзям у барацьбе з ведзьмамі і засцерагае ад іх злых чараў сялянскія палі. Такія вераванні зафіксаваны ў сюжэтыцы многіх купальскіх песен.
А якія вы ведаеце варожбы на Купалле?
Шматлікія паданні беларускай зямлі звязаны таксама з кветкай папараць, якая нібыта зацвітае на Купалле ў поўнач. Той, хто яе мог адшукаць і сарваць, станавіўся самым багатым чалавекам і валодаў незвычайнымі здольнасцямі, напрыклад разумеў мову траў, дрэў, вады, звяроў, хатняй жывёлы і інш.
3 нецярпеннем чакалі купальскай ночы шукальнікі схаваных у зямлі скарбаў. Верылі, што над кожным з іх апоўначы гарыць чароўны агеньчык.
БАГАЧ
Можа вы ведаеце, што за свята такое – Багач?
22 – 23 верасня – дні асенняга раўнадзенства. У народным календары ім папярэднічае свята Багач, а ў хрысціянскім – Другая прачыстая, або Дзень нараджэння Багародзіцы. Як адно, так і другое свята адзначаецца 14 (21) верасня.
Хрысціянская назва свята гаворыць сама за сябе – у гэты дзень нарадзілася Маці Божая. Сваім нараджэннем Прачыстая Дзева Марыя пачынае Новазаветны перыяд у гісторыі хрысціянства.
Багач – язычніцкае свята ўраджаю. Яго правядзенне, як гэта тычыцца і іншых язычніцкіх рытуалаў, абумоўлена гаспадарчай дзейнасцю чалавека і яго светапогляднымі стэрэаыпамі.
Да гэтага часу ўсякія работы на полі заканчваліся, а калі дзе і пераворвалі землю. Дык толькі над позневясеннія цеплалюбівыя культуры – авес, грэчку і інш. Дбайны ж гаспадар імкнуўся да Багача закончыць усе палявыя работы і нават пачысціць і схаваць да вясны земляробчы інвентар, які ў прыказках да гэтага свята называецца “рагачом”. Асноўная ж сялснская праца працягвалася у гумне, асеці, млыне.
На працягу ўсяго ўборачнага перыяду чалавек неаднаразова праводзіў шматлікія рытуалы падзякі і ахвараванні Духам поля, ураджаю і іншым ніжэйшым боствам. Цяпер жа надыходзіць самы спрыяльны час аддзячыць і прынесці ахвяры вярхоўнаму, найгалоўнейшаму Богу славян-земляробаў – Сонцу, або Даждзбогу.
Свята “завяршэння ўборкі хлеба і гаспадарчага дастатку” і асэнсоўвае з багаццем здабытку ўраджаю на падворку селяніна.
Мала звестак пра гэта свята.
КАЛЯДЫ
Хто ведае, калі адзначаюць Каляды? А як гэта свята называецца ў хрысціянстве?
Беларусі па афіцыйным календары ў залежнасці ад веравызнання Каляды святкуюцца ў розныя даты: у католікаў з 24 снежня па 6 студзеня і ў праваслаўных вернікаў з 6 па 21 студзеня. Але ж язычніцкія Каляды не мелі дачынення ні да католікаў, ні да праваслаўных. Падобнае разыходжанве ў датах святкавання звязана з гісторыяй рэлігіі ў нашым краі. Хрысціянства на працягу апошняга тысячагоддзя, вельмі актыўна выцясняючы язычніцкія традыцыі са свядомасці беларусаў, дабілася забароны іх на дзяржаўным узроўні. У такім выпадку Каляды як свята прадаўжалі функцыяніраваць у простанародным асяродку, і паступова, з узмацненнем пазіцый хрысціянства, дата іх святкавання прымяркоўвалася народам да календароў гэтых хрысціянскіх канфесій, у якіх на дні зімовага сонцастаяння прыпадае нараджэнне Ісуса Хрыста.
24 снежня, а адпаведва сучасвым датам святкаванне ў праваслаўных вернікаў — 6 студзеня, нашы продкі сустракалі Каляду, хутчэй за ўсё, Божую Маці Сонца.
У гонар Каляды ў кожнай хаце рабілі святую вячэру, ва якой абавязковымі стравамі былі куцця і бліны, а ўвогуле на стол ставілі як мага больш страў, за што ў народзе ежа павінна была быць поснай, а калі і запраўлялі што, дык толькі канапляным або сланечнікавым алеем. Вячэраць пачывалі з узыходам ва вебе першай вячэрвяй зоркі і абавязкова папярэдне запаліўшы ва куце свечку і памаліўшыся Богу.
7 студзевя святкавалі Каляды. Святочвыя застоллі праходзілі як у кругу сям'і, так і з запрашэннем у госці іншых сваякоў. Пасля доўгага перадкаляднага посту скаромная ежа на святочным стале і гарэлка ў пэўнай ступені падкрэслівалі ўрачыстасць застолля і яго значнасць. 3 гэтага ж дня, вечарам, пачыналі хадзіць калядоўшчыкі з абрадамі слаўлення і добрых зычэнняў гаспадарам і членам іх сямей. 3 незапамятных часоў хаджэнням калядоўшчыкаў і абыходам імі гаспадарчых падвор'яў у народзе надаецца магічны сэнс. Праз падобныя рытуалы, як лічылі нашы продкі, можна заручыцца падтрымкай Багоў на ўвесь будучы год. Калядоўшчыкі як бы выконвалі функцыянальную ролю пасрэднікаў паміж Богам і чалавекам. Услаўляючы таго ці іншана гаспадара, яны зычылі яму багацця, здароўя і дабрабыту.
Усякі гаспадар імкнуўся шчодра надзяліць спевакоў за такія песні-зычэнні. Магчыма, што ў язычніцкія часы падарункі, якімі надзялялі гаспадары калядоўшчыкаў, у першую чаргу адрасаваліся вярхоўным і родавым боствам і Добрым Духам, і частку такіх ахвярапрынашэнняў тыя адносілі да месц пакланення Сварогу, Даждзьбогу, Перуну, Вялесу, Роду і іншым язычніцкім Багам.
Паўсямесна калядрўшчыкі вадзілі з сабою “казу”. Лічылася, што з дапамогай гэтай жывёлы можна выгнаць са двара “нячысцікаў”, а таксама разлічваць у наступным годзе на добры прыплод жывёлы ў гаспадарцы і плённы здабытак ураджаю з сялянскай нівы, бо, як спяваецца ў песнях калядоўшчыкаў, “дзе каза ходзіць — там жыта родзіць, дзе каза хвастом — там жыта кустом, дзе каза нагой — там жыта капой, а дзе каза топ-топ — там жыта сем коп”.
Другая куцця адзначалася на шчодры вечар — 31 снежня (13 студзеня), якраз пад Новы год. Гэта абрадавая вячэра вызначалася не толькі багаццем страў, але і вялікай колькасцю скаром-най ежы — смажанага і вэнджанага мяса, каўбас і іншых мясных прысмакаў, за што і называюць Другую куццю шчодрай, мясной, ласай, тлустай, тоўстай, багатай і г. д. Сама ж куцця таксама па-давалася на стол з маслам або мясам. Увесь наступны тыдзень калядоўшчыкі спявалі песні-шчадроўкі.
5 (18) студзеня беларусы спраўлялі трэцюю куццю, якую называюць “поснай” або “водапуснай”. У гэты ж вечар на куццю звалі мароза. Звычайна гаспадар адчыняў дзверы і праз парог тройчы клікаў: “Мароз, мароз, хадзі куццю есці”. Пасля запрашэння ўсёй сям'ёй садзіліся вячэраць. Мароза імкнуліся задобрыць, каб ён не быў “сярдзіты”, а палагоднеў і “сцішыў свой сярдзіты нораў”. Калі на наступны дзень надвор'е было менш марознае ў параўнанні з папярэднім днём, лічылі, што марозу спадабаліся пачастункі гаспадароў. Да трэцяй куцці заканчваліся і хаджэнні калядоўшчыкаў.
У залежнасці ад мясцовых традыцый на гэту куццю ці зранку наступнага дня гаспадыня пякла бліны, а гаспадар з першым спечаным блінам ішоў адпісваць Каляды: над парогам хаты, над варотамі падворка, хлява, пуні і іншых пабудоў “ставіў” мелам крыжыкі. Увогуле ж апошнім калядным днём у нашым краі лічыцца 21 студзеня, калі амаль паўсямесна адзначаюцца Провады
Каляд.
На працягу ўсіх Каляд беларускія дзяўчаты гадалі аб будучым замужжы і сваёй долі.
А якія калядныя гаданні ведаеце? Хто-небудзь варажыў з вас?
Калядныя вечары вызначаліся яшчэ ігрышчамі і вячоркамі, на якія збіралася ў асноўным мо-ладзь. Нярэдка пачынальнікамі калядных ігрышчаў і вячорак былі самі калядоўшчыкі. На калядвых ігрышчах і вячорках гучала вельмі мвога песень, прыпевак, загадак, жартаў, напоўневых дасціпвым вародвым гумарам і вымыслам.
5.Падвядзенне вынікаў уроку.
- Ну, вось мы і разабралі асноўныя святы. Заўважылі перапляценне язычніцкай і хрысціянскай абраднасці. Можа, у каго ёсць пытанні? Усё было зразумела? Што не спадабалася ці спадабалася на уроку? (ответы)
Тады, дзякуй за ўвагу. На гэтым наш урок скончваецца. Да пабачэння!
Спіс літаратуры:
Бібліятэка гістарычных артыкулаў. Жыве Беларусь [Электронны рэсурс].— Рэжым доступу: http://tinyurl.com/dxqpzmv .— дата доступу: 13.03.13.
Кравченко А.И. Культурология: Учебное пособие для вузов. - 3-е изд.- М.: Академический проект, 2001.
Котович, О. Золотые правила народной культуры / Оксана Котович, Янка Крук.— 2-е изд. испр. и доп.— Минск: Адукацыя і выхаванне, 2008.— 592 с.
Міфалогія беларусаў: Энцыкл. Слоўн. / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. Рэд. Т. Валодзіна, С. Санько.— Мн: Беларусь, 2011.— 607 с.
Реферат – твоя тема. Белорусский народный календарь (Народны каляндар беларусаў) [Электронны рэсурс].— Рэжым доступу: http://www.referat.ru/referats/view/13455 .— Дата доступу: 13.03.13.
Учёба – легко [Электронны рэсурс].— Рэжым доступу: http://tinyurl.com/cygk5a7 .— Дата доступу: 12.03.13.
Энцыклапедыя электронная [Электронны рэсурс].— Рэжым доступу: http://www.slounik.org/155408.html .— Дата доступу: 13.03.13.
LIBRARY.BY Белорусская цифровая библиотека [Электронны рэсурс].— Рэжым доступу: http://tinyurl.com/bqjaza9 .— Дата доступу: 14.03.13.

Приложенные файлы

  • docx 469707
    Размер файла: 60 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий