Змены галосных

Змены галосных. Пазіцыйныя і гістарычныя чаргаванні галосных. Змены зычных. Пазіцыйныя і гістарычныя чаргаванні зычных

Гукі мовы як найдрабнейшыя гукавыя элементы, з якіх складаюцца словы, звычайна выступаюць не ізалявана, адасоблена, а знаходзяцца  акружэнні іншых гука. Суседнія гукі плываюць на іх вымаленне. Вымаленне гука залежыць ад іх пазіцыі  слове. Адрозніваюць дзве асноныя пазіцыі гука: моцную і слабую. Моцная пазіцыя бывае тады, калі характэрныя прыметы гука не залежаць ад месца  слове, ад суседніх гука.
Змены галосных.
Для галосных моцная пазіцыя пад націскам.
Слабая пазіцыя праяляецца  тым, што гук падпадае пад уплы суседніх гука або змяняецца  залежнасці ад месца  слове. Для галосных слабая пазіцыя ненаціскное становішча.
Зменамі галосных гука у ненаціскным становішчы з'яляюцца аканне і яканне. Аканне – пераход галосных [о], [э] не пад націскам пасля цвёрдых зычных у [а]: бор баравік, войска вайсковец, сорак саракавы, рэчка рачны.
Яканне – пераход галосных [о], [э]  першым складзе перад націскам у [а] пасля мяккіх зычных (пераход е, ё  першым складзе перад націскам у я): вёсны вясна, сёлы сяло, зелень зялёны, белы бялявы, дзень дзянёк.
Чаргавані галосных
Чаргаванне гэта змена гука у адной марфеме  розных формах слова або  аднакарэнных словах: рэкі рака, воды вада, лес лясны, лён лянок.
Адрозніваюць чаргаванні пазіцыйныя, або фанетычныя, і гістарычныя, або традыцыйныя.
Пазіцыйныя чаргаванні адбываюцца  залежнасці ад месца націску  слове і адлюстроваюць фанетычныя нормы сучаснай мовы. Пазіцыйныя чаргаванні адбываюцца толькі  слабой пазіцыі. Сярод пазіцыйных чаргавання галосных найбольш пашыранымі з'яляюцца чаргаванні, у аснове якіх аканне і яканне: росы раса, сосны сасна, стрэл страляць, брэх брахаць; сёстры сястра, вёслы вясло, вецер вятрак, вечар вячэра.
Гістарычныя чаргаванні гэта вынік гістарычных змен у фанетычнай сістэме мовы  мінулыя часы. Яны не абумолены фанетычнай пазіцыяй гука  слове. Найбольш пашыраны наступныя гістарычныя чаргаванні галосных:
1. [э] [о] [а]: грэбці гроб граблі, скрэбці скроб скрабу;
2. [э] [о]: везці вёз, несці нёс, бярэзнік бяроза;
3. [э] [а]: лезці лазіць, несці насіць;
4. [э] [і] [о] нуль гука: церці зацірка цёр тру;
5. [о] [у] [ы]: сохнуць суха высыхаць;
6. [о] [ы] (у складах ро, ло, ры, лы): бровы брыво, глотка глытаць;
7. [у] [ы]: слухаць слых, дух дыхаць;
8. [і] [о] нуль гука: біць бой б'ю;
9. [а] [у]: вязаць вузел, запрагаць папруга, каваць кую, снаваць сную;
10. [о] [а] [э] нуль гука: замок замка, званочак званочка, пень пня.
Галосныя [о], [а], [э], якія чаргуюцца з нулём гука, называюцца беглымі галоснымі.
Апрача таго, беларускай мове ласцівы чаргаванні галосных са спалучэннямі галосных з зычнымі [м], [н], [й] або[в], []:
1. [а] [ін (ын)], [ім (ым)]: жаць дажынаць, мяць размінаць (галосныя [і], [ы] могуць знікаць у некаторых формах: дажынацьдажну, размінацьразамну);
2. [ы] [ыв] [яв (а)]: плыць плывец плаваць, слыць слывеш слава.
Чаргаванні зычных.
Моцная пазіцыя для зычных:
1. Перад галоснымі: [г]олас [к]олас [в]олас, [г]ардзіны [с]ардзіны, [з]айка [с]айка; бра[т]ы бра[д]ы.
2. Для парных па глухасці-звонкасці перад санорнымі: [с]варка [з]варка, [с']мірна [з']мірыцца, [п]рава [б]рава, [з']нешні [с ']нежны.
3. Для парных па цвёрдасці-мяккасці  канцы слова: ба[л] ба[л'], мара[л] мара[л'], ры[с] ры[с'].
4. Санорныя зычныя засёды знаходзяцца  моцнай пазіцыі і вымаляюцца выразна: карма, банка, дамкрат, ельнік, дэлыпа, ма[й], га[й]ка.
Слабая пазіцыя для парных звонкіх-глухіх:
абсалютны канец слова: грыб гры[п], код ко[т]
становішча перад звонкімі-глухімі  сярэдзіне слова: касьба ка[з']ба, казкака[с]ка, лодкало[т]ка, дарожка даро[ш]ка.
Да пазіцыйных чаргавання адносяцца асіміляцыя і дысіміляцыя зычных, дзеканне і цеканне, падажэнне, падваенне і памякчэнне зычных, аглушэнне на канцы слова.
І. Асіміляцыя гэта фанетычны працэс прыпадабнення аднаго гука да другога.
Адрозніваюць:
1) асіміляцыю па глухасці – звонкі гук у становішчы перад глухім вымаляецца як глухі: дарожка даро[ш]ка, стужка сту[ш]ка, будка бу[т]ка, казка ка[с]ка.
2) асіміляцыю па звонкасці – глухі гук перад звонкім вымаляецца звонка : просьбапро[з']ба, барацьба бара[дз']ба, носьбіт но[з ']біт.
3) Асіміляцыя па мяккасці праяляецца  прыпадабненні зычных [з], [с], [дз], [ц] да наступных мяккіх: знічка [з']нічка, свята[с']вята, Дзвіна[дз']віна, цвіце [ц ']віце.
4) Прыпадабненне свісцячых [з], [с] да шыпячых [ж], [ш], [дж], [ч]: перавозчык пераво[ш]чык, перапісчык перапі[ш]чык, пагрузчык пагру[ш]чык, зжаць [ж]жаць, расшыць ра[ш]шыць, расчоска ра[ш]чоска, езджуе[ж]джу.
5) Прыпадабненне шыпячых [ж], [ш], [дж], [ч] да свісцячых [з], [с]: купаешся купае[с']ся, на лодачцы на лода[ц]цы.
ІІ. Дысіміляцыя гэта замена аднаго з двух аднолькавых або падобных гука іншым, менш падобным па вымаленні. Напрыклад, у выніку сграты рэдукаваных ь, ь у словах кьто, чьто побач сталі гукі блізкага тварэння [кт] і [чт], што прывяло да замены [к], [ч] на [х], [ш]: хто, што.
Распадабненне спалучэння гука [дт], [тт] адбылося  словах весці, класці, плесці, месці (з былых ведты, ладты, плетты, метты).
Асіміляцыя  сучаснай беларускай літаратурнай мове жывы і актыны працэс. Дысіміляцыя з'ява вельмі рэдкая, вядомая па сваіх выніках з мінулых эпох.
ІІІ. Дзеканне – змена зычнага [д] пры яго памякчэнні на мяккі [дз'].
ІV. Цеканне – змена зычнага [т] на мяккі [ц']. Дзеканне і цеканне адбываецца перад галоснымі е, ё, ю, я, і, мяккім знакам, а таксама перад мяккім [в']: дзед, дзюба, дзюна, дзюшэс, дзяжа, дзялянка, дзіва, дзічка, цікавы, цётка; дзверы, Дзвіна, цвісці, цвік. Перад мяккім [в'] не мяняюцца [д] прыставачны і [т] суфіксальны: адвечны, адвёртка, падвеска, у бітве.
V. Падажэнне зычных гука [дз'], [з'], [л']( [н'], [с'], [ц'], [ч], [ж], [ш], калі яны стаяць паміж галоснымі: суддзя, рыззё, ралля, сумленне, пераноссе, за Прыпяццю, запечча, падарожжа, падстрэшша.
VІ. Падваення зычных адбываецца на стыку марфем (частак слова): пад-добрыцца, пад-дубнік, раз-злавацца, палон-н-ы, сан-н-ы, балкон-н-ы.
VII. Аглушэння звонкіх зычных у абсалютным канцы слова: зуб [зуп], год [гот], рог [рох], нож [нош].
VIII. Памякчэнне зычных: не[б]а – на не[б’]е, лес – у ле[с’]е.

Гістарычныя чаргаванні:
1) чаргаванне заднеязычных [
·], [к], [х] з шыпячымі [ж], [ч], [ш]: нага нажышча, рука ручка, вуха вушка.
2) чаргаванні заднеязычных [
·], [к], [х] са свісцячымі [з'], [ц'], [с']: нага – на назе, рука – на руцэ, вуха – у вусе.
3) чаргаванні  дзеясловах зычных [дз'], [ц'], [з'], [с'] з шыпячымі [дж], [ч], [ж], [ш]: хадзіць хаджу плаціць плачу, вазіць важу, касіць кашу.
4) чаргаванне губных з губнымі + [л']:
[б'] [бл']: раздрабіць раздраблю,
[п'] [пл']: паступіць паступлю,
[в.'І [л']: направіць напралю, скрывіць скрылю,
[м'] [мл']: задрамаць задрамлю,
[ф'] [фл']: разграфіць разграфлю.
5) чаргаванне [л] [], якое адбываецца  родавых формах дзеяслова прошлага часу: спявала спява, шумела шуме, падаравала падарава.








13PAGE \* MERGEFORMAT14115




15

Приложенные файлы

  • doc 31999
    Размер файла: 52 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий